Түркістан Республикасы үкіметінің қазақ халық ағарту институтын ұйымдастыру шаралары

КІРІСПЕ
І.ТАРАУ.ТҮРКІСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮКІМЕТІНІҢ ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ АҒАРТУ ИНСТИТУТЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ ШАРАЛАРЫ
1.1.ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ АҒАРТУ ИНСТИТУТЫН ҚҰРУ ҮШІН ЖАСАЛҒАН ЖҰМЫСТАР
1.2. ХАЛЫҚ АҒАРТУ САЛАСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІН ДАЯРЛАУДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ
ІІ.ТАРАУ.ИНСТИТУТТАҒЫ ЖҮРГІЗІЛГЕН ОҚУ.ӘДІСТЕМЕЛІК,ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТАРДЫҢ БАҒЫТТАРЫ
2.1.БІЛІМ ОРДАСЫНДАҒЫ ОҚУ.ӘДІСТЕМЕЛІК ІС.ШАРАЛАР
2.2.ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ АҒАРТУ ИНСТИТУТЫ ҰЖЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер miзімі
Араға ұзақ уақыт салып жеткен ояну ұлттық тарихымыздың өскелең ұрпаққа көмескі тұстарын ашып, қайта қарап, шынайы тарихты баяндауға мүмкіндік беріп отыр. Ұлттық идея зиялылары басын бәйгеге тігіп, алаштың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған үркердей арыстардың ғасырдың үш ширегіне жақын санаға байлау,әреге тұсау болған қасаңдықтан арылып,арыстар төккен әрбір маңызды еңбекті ақтауға қол жеткізе бастадық.
Отандық тарих ғылымында толық шешімін таппапған әлі зеpттелу деңгейі тым мардымсыз тақырыптар өте көп. Осындай зерттелуі жұтаң,әйтсе де өте көп бұрмалаушылыққа ұшыраған тақырыптардың бірі Түркістан республикасының тарихы.
1917 жылдың 7-ші сәуірінде Уақытша үкіметтің ТүркістаІн комитеті құрылды./1 Ал, 1918 жылдын сәуір айында РКФСР-дың құрамында Түркістан Автономиялы Кеңестік республикасы құрылды./2.76 Алашорданы мол, асау ағыстарға толы XX ғасырдың алғашқы ширегінде тілі, діні мен ділі бір, бауырлас түркі халықтарының ортақ мемлекеті Түркістан Республикасының саяси және рухани орталығы Ташкент қаласы болды. Мұнда қазақ халқының елім деп еңіреген талай боздақтары, бүкіл саналы ғүмырында Түркістан тәуелсіздігін көкірегіне мұрат етіп түйген кемеңгерлер жиналды. Ташкент қаласында озық ойлы қазақ зиялыларының шоғырлануы демографиямен де көп байланысты болды. Мәселен, 1917 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының барлық халықтарының құрамында 2.665. 441. ал Ташкент қаласында 1 56.879 қазақ өмір сүрді./3.9 Осы көрсеткіштердің өзі шашырап жүрген қазақ зиялыларының бірігуіне алып келді./4.3 Олар Түркістан өлкесінде орын алған дүрбелең тұста, дүйім елге ес жиғызбас аттанысы мол дәуірде тарыдай шашыраған жұртқа ұйытқы бола білді. Өлкедегі әртүрлі экономикалық, әлеуметтік және мәдениет саласындағы еңсе езер қым-қуыт қиындықтар мен ауыртпалықтардан арылудың төте жолы оқу-білімде, халықты жаппай сауаттандыруда екенін сезінді. Дүниенің кілті білім-ғылымда, жалпақ жаһанның өзге елдерімен иек теңестірер қуат-оқу ағарту саласында екенін ұқты.
Түркістан Республикасының алғашқы жылдарында халыққа жалпылама білім беруді қалыптастыру және дамыту барысында біршама оңды жұмыстар жасалды.
1. Валиханов И.С.Политическая противоборства по национальному вопросу вТуркестане. Автореферат.М,1993.
2. ӨРОМА,372-қ.,Іт.,25-іс 76,4,15,5, 156,11,1,20,135,25,54,12,36,85,65.б
3. Зарубин И.И. Список народностей Туркестанского края.Л.:1925г.-9с
4. Тлеуқұлов С. Зиялылардың шығыстағы ордасы.// Шымкент келбеті. 2001.№ 30.
5. Бюлетени постановление ХІ Все Туркестанского ъезда Советов от 2 по 6 декабря 1922 г.// Бюлетень. .№ 4. Ташкент.: 1922.14 с.
6. Тлеукұлов Г.С., Қосанбаев С.Қ. Алғашқы бастама жемістері . Ташкент: Шарқ,2001.-30 бет.3,5,14,6,9,10,12,13,6.
7. Наука и просвещение .Ташкент.:1922 №2 октябрь-декабрь.33,76,78,175,176, с.
8. Байтасов Ғ. Ташкендегі Қазақ-Қырғыз институты туралы.//Шолпан. 1923 жыл.март-апрель-май.290-293 бет.
9. Қоңыратбаев О.Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Алматы: Қазақстан,1994.-447 бет.374,11,45,381.
10. Тилеукулов,Г.Тилеукулова.Из истории Казахского педагогического института вТашкенте.Алматы :2005.-121.75 бет
11. Африза Айтбайқызы.Қасиетті қара шаңырақ.//Zaman-Қазақстан.2002. -1ақпан.
12. Классовый ипрофесиональный состав городского население ТАССР в 1923 г.Ташкент:ИСР Туркреспублики ,1923 г.3 с.
13. Туркестанская правда .1923 г.11-ноябрь №239.1 ,3,с.
14. Народное просвещение.М ,1918 г. №19. 16 ноябрь 9-10 с.
15. Досмұхамедов Х.Қазақ-Қырғыз білім комиссиясы жайынан қысқаша баяндама.//Шолпан.1922 март,апрел,май.
16. Тілеуқұлов Г.С.Жазықсыз жазаланған тұлғалар.Ташкент: 2002.
17. Д.Қамзабекұлы.Руханият.Алматы:Білім,1997.-272 бет.8,39,41,42,
18. Омарбеков Т.ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселесі. Алмат:ҚАЗақпарат 2001.-398 бет.85.
19. Қоңыратбаев О., Тұрар Рысқұловтың қоғамдық және мемлекеттік қызметі. Алматы,Қазақстан. 1994
20. Тілеуқұлов Г.С., Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000
21. Турсунов Ж., Национальная политика коммунистической партий в Туркестане. Ташкент, 1971
22. Қамзабекұлы Д., Руханият. Алматы, Білім .1997
23. Омарбеков Т., ХХ-шы ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы, ҚАЗақпарат 2001
24. Тілеуқұлов Г. С., Қосанбаев С. Қ., Алғашқы бастама жемістері.
Ташкент, Шарқ 2001
25. Қойгелдиев М, Омарбеков Т.,Тарих тағылымы не дейді?Алматы, 1993
26. Құл-Мұхамед М., Алаш ардагері. Алматы, 1996
27. Гуревич Л.Я., Тоталитаризм против интеллигенций, Алматы, 1992
28. Ю.АбжановX. М, Гурсвия Л.Я., Интеллигенция Казахстана:
история, теория, современность. Алматы, 1992
29. Амрекулов Н.А, Масанов Н.Э., Казахстан между прошлым и
будущем. Алматы 1994
30. Пірманов Ә, Қапаева А., Қазақ интеллигенциясы. Алматы, 1997
31. Озғанбай Ө., Ресей мемлекеттік думасы және Қазақстан (1905-
1917 ж.ж.) Алматы, 1999
32. Халел Досмұхамедұлы. Алматы, 1996
33. Нұрпейісов К., Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995
34. Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы. Алматы, 1995
35. Аманжолова Р.А., Казахский автономизм и Россия. Москва. 1994
36. Нұрпейісов К., Халел тағылымы. Алматы,1994
37. Нұрпейісов К., Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен
шығармашылығы. Алматы, 1996
38. Зарубин И.И., Список народностей Туркестанского края. Ленинград, 1925
39. Валиханов Н.С., Политическое противоборство по национальному вопросу в Туркестане. Автореферат. Москва, 1993
40. Наука и просвещения. Ташкент, 1922, N2 окт-дек.
41. Народное просвещение. Москва, 1918, N19 16 ноябрь
42. Стенографический отчет расширенного совещание деятелей культуры и просвещения, созванного 11 нояб. 1923г. Советом народных комиссаров по вопросу Народного просвещение. Ташкент 1923 ж.
43. «Шолпан» журналы. Ташкент 1922ж. X. Досмұхамедов "Қазақ-қырғыз білім комиссиясы жайынан қысқаша баяндама"
44. «Шолпан» журналы. Ташкент 1923ж. Март, апрель, май.F. Байтасов "Ташкенттегі Қазақ-қырғыз институты туралы."
45. Шымкент келбеті. 2001, N30/ С. Тілеуқұлов. "Зиялылардың шығыстағы ордасы".
46. Мамаев А., Досмұхамедов Х .Д.Врач и ученный.// Здравохранение Казахстана 1998, N10.
47. Бюллетень и постановление XI Всетуркестанского съезда Советов от 2 по 6 декабря 1922 г. Бюллетень N 4. Ташкешт 1922.
48. Классовый и профессиональный состав городского населения ТАССРв 1923 г., Ташкент, ЦСУ Туркреспублики, 1923.
49. Ақиқат, 1994, N7
50. Стенографический отчет расширемнного совещания деятелей культуры и просвешение, созванного 11 ноября 1923 г. Советом народных комиссаров по вопросу народного просвещения. Город Ташкент.
        
        КІРІСПЕ
Араға ұзақ уақыт салып жеткен ояну ұлттық тарихымыздың өскелең ұрпаққа
көмескі тұстарын ашып, қайта қарап, шынайы тарихты ... ... ... ... идея зиялылары басын бәйгеге тігіп, алаштың мұңын
мұңдап, жоғын ... ... ... ғасырдың үш ширегіне жақын
санаға ... ... ... қасаңдықтан арылып,арыстар төккен әрбір
маңызды еңбекті ақтауға қол жеткізе бастадық.
Отандық тарих ғылымында толық шешімін таппапған әлі ... ... ... ... өте көп. Осындай зерттелуі жұтаң,әйтсе де өте ... ... ... бірі ... ... ... 7-ші ... Уақытша үкіметтің ТүркістаІн комитеті
құрылды./1 Ал, 1918 жылдын сәуір айында РКФСР-дың ... ... ... ... құрылды./2.76 Алашорданы мол, ... толы XX ... ... ... ... діні мен ділі ... түркі халықтарының ортақ мемлекеті Түркістан Республикасының саяси
және рухани орталығы Ташкент ... ... ... ... ... елім деп
еңіреген талай боздақтары, бүкіл саналы ... ... ... ... етіп ... кемеңгерлер жиналды. Ташкент қаласында озық
ойлы қазақ зиялыларының ... ... де көп ... ... 1917 жылы ... генерал-губернаторлығының барлық халықтарының
құрамында 2.665. 441. ал Ташкент ... 1 56.879 ... өмір ... ... өзі ... ... ... зиялыларының бірігуіне алып
келді./4.3 Олар Түркістан өлкесінде орын алған дүрбелең тұста, ... ... ... аттанысы мол дәуірде тарыдай шашыраған жұртқа ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік және мәдениет саласындағы
еңсе езер қым-қуыт қиындықтар мен ауыртпалықтардан арылудың төте жолы оқу-
білімде, халықты ... ... ... ... ... ... ... жалпақ жаһанның өзге елдерімен иек ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында халыққа жалпылама білім
беруді қалыптастыру және дамыту барысында біршама оңды ... ... ... Түркістан Республикасы Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы
болған Тұрар Рысқұлов кезінде ерекше сезілді. 1922 жылы ... ... ... ... Кеңестерінің XI съезінде Халық ағарту ісіне
мемлекеттік бюджеттің 30%-ға ... ал ... ... ... ... босату туралы шешім қабылдады./5.14 Республика жалпы білім
беретін мектептер мен ... ... ... ... ... оқу ... мен жоғарғы оқу орындарын дамытудың ... ... ... республикада сауатсыздықты жою мәселесіне
жұмылдырылды. Осы бағытта ұлт зиялылары Ташкент қаласын күллі ... ... ... ошағына айналдыруға әрекеттенді.
Исі түркі жұртының мақтанышына айналған М. Шоқайұлы, Т.Рысқұлов, Н.
Төреқұлов, С. ... М. ... ... ... ... халықтың материалдық және рухани деңгейін ... үшін ... ... беру ... жете ... Олардың шұғыл қимыл әрекеттері
арқасында 1918 жылы Түркістан Халық ағарту комиссариатының қаулысымен қазақ
педагогика курсы ... Бір ... соң ... ... түркмен
педагогикалық училищелері бой көтерді./6.3
Қазақ педагогикалық училищесінде білім ... ... ... ... ... барып ұстаздық етті, ескі өмірді түлетуге күш ... ... ... ... 1920 жылы 2-ші ... ... Ташкент
қаласында халық ағарту институттарын ашу туралы бұйрығы бойынша 4 институт
ашылды./2.4 ... бірі – ... ... ... ... Қазақ Халық ағарту институты болды.
1920 жылы 12 тамызда құрамында ... ... ... X. ... Қ. ... ... бар Қазақ Халық
aғapтy институтын ұйымдастыру үшін құрылған ... оқу ... ... ... көрсетіп берді. Қазақ Халық ағарту
институтының (Казинпрос) ... ... ... қазақ
мектептеріне оқытушылар ... ... ... ... мәдениетін жетілдіруге қабілетті мамандармен қамту еді.
Институттың іргесін қалап, шаңырағын биіктете ... ... ... ... ... ... шақырылды. Кадрлармен
қамтамасыз ету жұмысымен Түркістан Халық ағарту комиссариаты шұғылданды.
Институт директоры ... ... ... 1920 жылы 28-қыркүйекте
Сұлтанбек Мангельдин институттың іс жүргізушісі қызметіне қабылданды./4.4
Ұлт зиялыларының күшімен құрылған Қазақ институты Ташкент ... ... ... ... ... Әмір Темір алаңындағы
Заң институты орналасқан ғимарат).
Түркістан өлкесіндегі қалалардан арнайы шақырылған білімді ... ... ... ... ... ... саны 64-ке жетті.
Олардың ішінде Мұхамеджан Тынышбаев - ... К. ... ... ... ... - ана ... В.Көшербаев -
тарихтан, X Досмұхамедов - жаратылыстанудан, С.Асфендияров – ... ... 4 ... 3 ... кластары және тәжірибелік үлгілі
мектептері болды. Оқушылардың жалпы саны алғашқы екі ... ... ... ... ... ... ... біртуар азаматтары Ілияс
Жансүгіров, Құрманбек Жандарбеков, Әуелбек Қоңыратбаев, Ісмет ... ... ... Қазақ ағарту институтының жанынан ... және ... ... тәрбие үйлері жұмыс жасады. Ол туралы
архив материалдарын ақтарғанда 1920 жылы 4-ші ... X. ... ... оның ... ... жасар) тәжірибе мектебінің 2-ші
класында, Әділхан (8 ... ... ... 1-ші ... ... (4
жасар) институт бала-бақшасына қабылданғандығын байқауға болады./6.5
Институт құрылуының алғашқы ... ... ... ... базасы көңіл құлазытар жағдайда болғанымен білімді азаматтар
оқушыларға терең білім, саналы тәрбие ... ... ... оқу ... ... ... кеңестің назарынан бірде-бір
түскен емес. Институтта түрлі ... ... ... ... Институтқа жастар ұйымының төрағасы болып жас Ғани Мұратбаевтың
келуі/2.44 ... ... ... ... ... ... ... комиссары болып қызмет еткен С.Қожанов мұғалім кадрлар ... үшін ... ... ... ... Ол өлкенің жалпы бюджетінің
20% -ін ... ... ... бөлгізуді және Қазақ ағарту ... ... ... ... тигізді. 1922 жылы институттың 57
оқытушы мен қызметкерлерінің, 230 оқушының тұрмыс жағдайын ... ... 1923 жылы 19-шы ... ... Халық ағарту комиссариаты
коллегиясында қазақ ... ... ... ашу және ... ... беру ... қарар қабылданды./6.5 1923 жылдың 12-ші
мамырында институттың директоры ... ... ... тағайындалды./2.15
Оқу-тәрбие ісін жоғары деңгейге көтеру үшін ... ... Жаңа оқу ... ... жасау ісіне жергілікті жерлердегі
мекемелердің жәрдем көрсету мәселесі алға тартылды. Ел ішінде есімі мәлім,
құрмет беделі ... ... ... ... бұл іске ... ... жылдың маусым айында Шымкент, Әулиеата ... ... ... ... және ... ... ... жылы институттың оқытушылар құрамы нығайды. Мағжан Жұмабаевтың
педагогика және ана тілінен,/2.5. Файзулла ... ... ... ... ... сабақ беруі, драма үйірмесіне
жетекшілік етуі/2.156. институттағы көрнекті оқытушылардың санын ... ... ... ... ісі ... ... институт кітапханасы
қажетті оқулықтарға толықтырылды. А.Байтұрсыновтың "Ана тілі грамматикасы",
С.Қожановтың ... ... ... ... ... ... газеті т.б. мерзімдік басылымдарды оқушылар жиі
пайдаланып,/6.5. білімдерін жетілдірді.
1924 жылы 17-ші ... ... ... ... түлектерін білім
ұясынан баптап ұшырды. Қазақ ... ... ... ... ... орынбасары П.Юдахин. оқытушылар Х.Досмұхамедов, М.Тынышбаев,
Ф.Ғалымжановтар студенттердің төрт класта ... ... ... ... /2.156 ... ... ... күнінен 15 күн
өткеннен кейін институт директоры С.Айзуновтың орнына Д. ... ... ... ... ... 1925 жылғы 8-ші
қазанындағы қарары негізінде ... ... ... ... ... деп аталатын болды. Бұл өзгеріс инстиут ұжымын үлкен қуанышқа
бөледі. 16-шы ... ... ... ... ... Қазақстан Кеңес
Халық комиссиары орынбасары ... ... ... ... келе ... ... ... атына жедел хат жіберді.
Онда институттың жоғары педагогикалық институт деп ... мен ... жаңа оқу ... ... тіледі./2.54.
Қазақ республикасының ұсынысымен, Орта Азия университетінің ұсынысымен
профессор-оқытушыларынан құралған комиссия 1926 жылы 2-ші ... ... ... ... ... Халық комиссариаты институтты
нығайту үшін 259924 сом қаржы бөлді.
1926-28 жылдары Қазақ Педогогика институтының ұстаздары өмір ... ... оқу ... ... нығайта түсті. 20-шы жылдың бас ... ... ... ... еңбек етіп келген Х.Досмұхамедов,
Ш.Сарыбаев, М. Қасымова, М.Тынышбаев ... ... ... ... жылы ... ... ... орыс әдебиеттеріне сабақ беруі оқу
орнының беделі шарықтап өскен кезімен тұспа-тұс келді. 1927-1928 жылдары
С.Сейфуллин институт ... ... ... ... ол ... ... ордасының
өркендеуіне еселі үлес қосты./6.14.
І.ТАРАУ.ТҮРКІСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҮКІМЕТІНІҢ ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... ... ҚҰРУ ҮШІН ЖАСАЛҒАН ЖҰМЫСТАР
ХХ ғасырдың бас кезінде ірі саяси орталыққа айналған қалалардың бірі –
Ташкентте ұлтын ойлаған ... ... мен сол ... ... ... ... ... зорлық-зомбылығына қарсы азаматтық
қозғалысының басына келген жаңа әлеуметтік күш-ұлт зиялылары осы орталыққа
тоқтасып, ... ... ... ... оқу бағыты дүниетанымының
қалыптасуына үлкен ұқпал жасады. ... ... ... болып
жатқа оқиғаларды көріп-білумен ... өмір ... ... ... ... - ... жастары келешектің жарқын жол бағытына ұмтылуда тізе
қосты. Мұның өзі қазақ зиялыларының қалаптасуына ... ... ... қаласында озық ойлы қазақ зиялыларының шоғырлануына және бір арқау
болған мәселе ... ... еді. 1917 ... ... ... Түркістан генерал-губернаторлығы халықтарының құрамында 2млн,
665 441 ... өмір ... ол сол ... бүкіл қазақтың жартысына жуық
еді. Әрине, осы көрсеткіштің өзі ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Ташкент келешек шешімдердің шешілу
терегіне, азаматтық қозғалыстарына ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында Ташкентте тұрған қазақтың ... ... М. ... ... ... зиялыларының кездесуіндегі өзара жалпы
ұлттық көлемде пікірлесуін ұйымдық тұрғыдан даярлауда рөлі ерекше ... ... ... ... ... да ... қатары
көбейе түсткендігін естиді. Ташкенттегі гимназия жастарынан Мұстафа
Шоқайұлының қоғамдық ... ... 1914-16 ... ... ... ... кезінде Белоруссияға қара жұмысқа
жіберілген түркістандық адамдарға көмек ... 1916-17 ... ... пен С. ... ... оқу ... жастармен жүргізген
істері – болашақтағы игі жұмыстардың ... еді. ... ... ... ... ... ... болашақ мелекет қайраткерлері
тобы қалаптасып, көп ұзамай тарих ... шыға ... Олар ... қазн ... кейінгі халықтың арман еткен жер-су, азық-түлік
мәселесі, мемлекеттік құрылыс, халыққа білім беру ... ... ... аса маңызды мәселелерді шешуге құлшына кірісті. Әсіресе,
сауаттылық деңгейі төмен елде ... ... қиын ... ... Т.
Рысқұлов,Н. Төреқұлов,С. Қожановтар Ташкентте ағарту ісіне ерекше мән беріп
қазақ институтын ... ... оның ... ... ... кәміл
сенді. Әрине, бұл институтты ашудан алдын, ең алдымен қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... қажет деп
тапты.
1918 жылы 13 қыркүйекте Түркістан халық ағарту комиссарының қарарымен
бұрынғы әскери ... ... орыс ... ... ... ... ... ұйымдастырылады. Бұл курста оқытушылыр даярлау
мақсатымен 1918 жылдың қыркүйегінен 1919 ... ... ... ... ... ... ... қазақ бөлімінің 9 баласы үшін бір айға
6441 сом, ... айға ... ... ... Қазақ педогогикалық курсының
оқу жоспарын, ... ... және ... ... ... ... ... Тұрар Рысқұловтың шақыруымен Ферғана ... ... ... Оның ... ... ... қаланды. Оқу ісіне орыс тілі пәнінен ... ... Иса ... ... ... ... ... Қожанов-ана тілінен,
Тәңірқожа Қожықов – ... ... ... ... ... ... Егемберді Тоғынбаев – дене
шынықтырудан, Райхан Лапина-бейнелеу өнерінен, жағыпар Лапин – тәрбиеші, ... – ана ... ... ... ... көп жылдық оқытушылық тәжірибесі бар, жастарға сапалы
білім мен өнегелі тәрбие беріп келе жатқан кәнігі ... еді. ... ... оқу ордасына Түркістанның жер-жерінен ынталы жастар
ағылып келе бастады. ... ... ... ... ... болыстардан,
әсіресе, ең үлкен Ташкент уезінің 45 болысынан (Қазығұрт, ... ... т.б.) ... жастар білім алуға келді.
Бұл, ең алдымен, ... ... ... зор ... ... ... ... Әдепкі кезде оқу құралдары, керекті жабдықтар
тапшы болуына қарамастан, қазақ ... ... ... ... ... алуына жағдай жасалды. Ұзақ өтпей бес айлық курстың алғашқы
түлектеріде шықты. 1919 ... ... Омар ... ... ... ... куәлік қағаздары беріліп, оқу орнының басшылары
оларды қазақ бастауышмектептеріне сабақ ... ... ... ... ... екі ... ... (Қашқар махаласы
мен Орталық базар жанында) ашылды.
Осы курстың негізінде 1919 жылы ... ... ... ... ... Оның ... мақсаты елдің алдында міндетті
бастауыш оқуды еңгізу қажеттігін іске асыру еді. 1919 жылы ... ... ... ана тілінен сабақ беретін Шамгелді
Сарыбаев, көрнекті дәрігер-ғалым Халел ... ... өте ... әрі
тәжірибелі ұстаздармен ... ... ... ... ... шақырылды. Перовский қаласынан Ыбырай ... ... ... ... ... ... Күлкешкеев, Мәдина
Қасымова, Ферғанадан Айша оразбаева, Шымкенттен Фатима Үмбетовалар келді.
Оқытушылардың ... саны 53-ке ... Оқу ... ... Иса ... ... ... ұйымдастырушылардың бірі – 27 жастағы жалынды
қайраткер Сұлтанбек ... оқу ... ... мақсатында әйелі Гүлданаман
1919 жылдың 15 тамызында Түркістан қаласына кетті.
Сол жылы 25 ... ... ... ... ... ... ... училищесіне сол кезде республиканың егіншілік комисариаты
орналасқан үйді (А. Пушкин және Хиуа ... ... алып ... дәл ... ... оқу орнының абыройы күн сайын биіктеп,
айбыны асқақтай берді. Заман талабына сай ... ... ... ... ... бұл ... ... орасан зор еді. Сондықтан сабақтың
өз деңгейінде жүруі үшін көптеген шаралар қарастырылды.
1920 жылдың бас кезінде ... ... ... ... Онда ... сабақ берумен бірге тәрбиеші жұмысын атқаратын
ани Мұратбаевтың, ... ... ... ... ... ... елеулі болды. Училищеде әр түрлі үйірмелер
жүргізіліп, олар оқушылырды кеңінен қамтыды. ... ... ... ... жас ... қомақты үлес сіңірді, ол әрдайым ... ... ... ... ... ... ... уезі, Шу болысының 1-ауылынан Ташкент педогогикалық училищесіне
оқытушы болып келген 20 жастағы Ділмұхаммед Әділұлының ... де ... Ол – ... жеті ... ... ... ... орыс, латын,
неміс тілдерін толық ... ... ... мол ... еді. ... ... ... жаңаша серпін қосып, оны жандандырды.
1920 жылдың 5мамырынан 5тамызына дейін үш айлық педогогикалық курсты
бітірген 58 шәкіртке оқытушылық ... ... ... ... Сейдікәрім
Иброгимов, Қожахмет Есқараев, Шыныбай Беркінбаев, Палымбек Зембаев т.б. бар-
тұғын.
1920 жылы 21 ... ... ... ... ... ... ... Оның мүшелігіне тәжірибелі педагогтар Е. Табынбаев, Б.
Есенов, Х. ... Қ. ... В. Н. ... ... Олар ... ... бірге барлық кемшіліктерді, қажеттіліктерді
айқын ... ... Х. ... ... институттың
санитариялық жағдайларын тексеріп, 11 тармақтан тұратын кеңес-ұсынысын
берді. ... ... дер ... ... ... ... көптеген
қиыншылықтар да кездесіп отырды. Қазақ ағарту институтының (Казинпрос)
алдына ... ...... ... ... ... даярлау
болса, екіншіден, мектептің ... ... ... ... ... еді. 1920 жылы 1 ... қазақ педогогикалық
училищесі Қазақ ағарту институтына айналды. Бұл институттың іргесін қалап,
шаңырағын биіктете ... ... ... ... ... ... шақырылды. Кадрлармен қамтамасыз ету жұмысымен
Түркістан халық ағарту коссариаты шұғылданды. Институт ... ... ... тағайындалды. 1920 жылы 28 ... ... ... іс ... ... қабылданды.
Жаңадан іргісі қаланған қазақ институты Карл Маркс көшесіндегі 41-үй ... Әмір ... ... Заң ... ... корпусқа жайғасты.
Түркістан өлкесіндегі қалалардан арнайы шақырылған білімді ұстаздардын
қатары молығып, ... ... ... ... саны 64-ке жетті.
Солардың ішінде Мұхамеджан Тынышбаев математика ... ... ...... ...... ... – ана тілінен,
Көшербаев – ... ... - ... ... ... ... ... тілінен сабақ берді. Байтілеуов, Есовалар
тәжірибелік мектеп кластарында, Алданонңаров балабақша ... ... ... 4 негізгі, 3 даярлау кластары және тәжірибелік үлгілі
мектептері болыд. ... ... саны 259-ға ... Сол жылы 96 ... ... арасында 16-дан жоғары жастағы оқушылар: Мұсәлі
Сейданов, Әбдіразақ ... ... ... ... Әлиев, Айша Омарова,
Әріпжан Байзақов: 15 жасқа дейнгі оқушылар Дүрдана ... ... ... ... т.б. бар еді. 1920 жылы ... ... жолдамасымен келген Битілеуов, Басымов, Алданоңғаролвтар да
институтқа қабылданды. Қазақ ағарту институтының ... ... және ... ... ... ... болды. Ол туралы
архив материалдарын ақтарғанда 1920 жылы 4 қарашада Х. ... ... оның ... ... (11 жасар) тәжірибе мектебінің 2
класына, Әділхан (8 жасар) ... ... 1 ... Сәуле (4 жасар)
институт бала бақшасына ... ... ... ... ... ... жұмысы институттың педогогокалық
кеңесінің назарынан бірде-бір рет түскен емес. Оқушылардың терең, саналы
тәрбие алуына әрекет ... ... ... ... жүктелген
міндеттерге үлкен жауапкершілікпен қарады, асқан ыждаһаттылықпен ... ... әр ... ... ... ... ... 1921 жылдың 12 қаңтарында институттың 115 оқушысы қатысқан
жиналыста ... ... ... етіп ани Мұратбаевты, мүшелігіне
Сатымбеков пен Алтынбаевтарды сайлады. 1921 жылы 5 ... ... ... Орталық Атқару комитетіне өтініш хат жазып, білімдерін
жалғастыра түсу үшін ... ... ... ... ... ... А. Сыдықов, А. Кемелов, І. Жансүгіров, А. Рысбақов,
Т. Балтаев, И. ... ... ... ... ... ... ... халық ағарту комиссары болып қызмет еткен Сұлтанбек Қожанов
мұғалім кадрлар құрамын көбейту үшін институтта ерекше ... ... ... ... ... 20 ... халық ағарту саласына бөлгізді ... ... ... ... базасының нығаюуына себін тигізді.
Бұл үшін асқан табандылық пен ұлтжандылық ... жылы ... 57 ... мен ... 230 ... ... ... үлес қосты. 1923 жылы 19 наурызда Түркістан халық
ағарту комиссариаты ... Ә. ... ... ... ... ... ... этнография кафедрасын ашу және оған диваевтың
есім беру туралы қарар қабылданды. 1923 жылдың 12
мамырында институттың директоры болып Сегізбай ... ... ... ісін жоғары деңгейге көтеру үшін біршама шаруалар тындырылды. Жаңа
оқу жылына дайындық ... ... ... ... мекемелердің жәрдем
көрсету мәселесі алға тартылды. Ел ішінде есімі мәлім, құрмет-беделі жоғары
болған ... ... бұл іске ... ... сол ... ... Шымкент, Әулиеата уездерін аралап, институтқа түсушілерді анықтайды
және оларға нақтылай көмек көрсетеді.
Оқу ... ... ... ... ... ... ... 1923 жылғы қыркүекте институтқа Түркістан ... ... ... оның ... 22,5 ... ... ... болатын. Жалпы,
Сырдария облысынан – 193, Жетісудан – 19, Ферғанадан – 14, Самарқаннан – ... ... – 5, ... ... – 5 оқушы, олардың
ішінде 195 қазақ , 41 қырғыз, 5 өзбек балалары бар ... ... ... Т. ... ... 18 ... соның
ішінде 16 жасар иқандық бозбала Бахрам Сәлімбеков қабылданды.
1917 ж. қазанында ... ... ... ... партиясы
социалистік идеяларды халық арасына кең тарату арқылы ... ... ... ... байланысты Кеңес ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйеге тіректі құрайтын
білім беру жүйесінің жаңа түрін ... ... ... ... ... жылдары құрылған білім беру жүйесінің барлық
буындары жаңа өкіметтің ... ... ... ... комунистік дүниетанымды санаға бекітуге бағытталған
таптық принциптер ... ... ... ... «бұрыңғы патшалық
Ресейдің халықтары ұлттық өмірін еркін және кедергісіз құруға құқылы» деген
деклорацияларды ... ... ғана ... іс ... ... жоятын ,рухани өмірді құлдырататын біркелкі саясат жүргізді.
Әрине халыққа білім беруді ... ... ... ... да аз болған жоқ.Жаңа білім беру саясатында жалпы ... ... ... ... ... да аз болған жоқ. Оған мысал білім
беру саласындағы әлеуметтік ... ... ... мен оқу ... мемлекеттен бөлінуі ,мектеп ... ... ... тартылуы т.с.с.Бірақ комунистік оқудың ... ... осы ... игі ... кері ... ... патшалық тәртіптің авторитарлығы мен отарлық ... оқу ... ... ... білім
беру құрылымдарымен қатар дәстүрлі мектептер мен медреселер жұмыстарын
жүргізіп ,ұлттық ... ... жаңа ... үлгісі қалыптаса
бастаған болатын.1905 ж.революцияның әсерімен және 1917 ж. ... соң ... ... ... ... ... бастаған
еді.
Қазан төңкерісінен соң мектеп құрылысының көптеген прогрессивті
көріністері жойылды.Кеңес өкіметін жариялаған соң большевиктік ... ... ... ... беру ... ... оқу ... процесі,оқу мекемелерінің таптық негіздегі
бырыңғайландыру социялистік жүйесін»жедел түрде орната бастады.
Бірақ жаңа білім беру жүйесін құруда ... ... ... ... көп болды.Ол кезде кеңестік көзқарастың шеңберінде болса ... ... ... әлі сақталған болатын.Өлкенің жергілікті халқының
мүдделерін ... ... 5-ші ... съезінде Түркістан
Республикасының үкіметінің құрылымында ұлттық істер бойынша Түркістан
комисариаты ... 10-шы ... соң ... ... ... ... күшейді,мұнда қоғамның социалистік қайта құруында ұлттық ... ... ... ... ... ... Орталық
атқару комитетіні Президумінде осы съездің шешімдеріне ... ... ... ... ішінде қазақ бөлімдерінің міндеттері:
а)Түркістан Республикасының қазақ ... ... ... барлық
мемлекеттік мекемелердің кызметін бақылау;
б)Қазақ кедейлері арасында мәдени-ағартушылық жұмысқа жетекшілік ету т.с.с.
Түркістан ... ... ... ... болып мыналар
енді:Н.Төреқұлов,Г.Сафаров,С.Қожанов,С.Асфендияров ... ... ... ... мәселесі бойынша халық комитетінде
1921 жылдың 21 қыркүйегінде Орталық атқару комитетінің ... 4 ... ... және басқа ұлттар.Мұндағы мақсат білім
беру ... ... ... ... ерекшеліктерін ескеру.
Түркістан Республикасының ұлттар мәселесі бойынша комитеті және ... ... беру ... ... ... саясат жүргізуге тырысты.Осы
бағытта олар Халық ағарту комиссариатымен тығыз ... ... ... ... ... ... ... өкіметі орнаған
тұста 1917ж.қарашасында құрылған болатын.Ол құрылған соң-ақ бұрынғы ... ... ... жоя бастап,қалыққа білім берудің кеңестік
үлгісінің негізін ... ... ... ... ісін ... ... ол кезде жүйелендірілмеген болатын.
1918 ж. жазына дейін Түркістандағы төменгі ... ... ... қайта құрылмағандығымен ... ... ... ... жүргізді.Мұның себебі Түркістан большевиктік
жетекшілерінің көзқарастарының тұрақсыздығынан еді.
1918 ж. 14 мамырында Кеңестік ... ... ... ... ... ... ... қайта құруды бастауы туралы декрет қабылдады.Осы
декретте Кеңестік мектепті ұйымдастыру туралы айтылды.Осыған ... ... оқу ... ... барлық кедергілер жойылды.Декрет бойынша
оқуға талаптанғандардың барлығының ұлтына,діни ұстанымына,жасына ... оқу ... ... ... ... жерде айта кететіні
Кеңес басшылары «барлығы» іс жүзінде ... ғана ... ... оқу ... алу шеттетілді.
1918 ж.16 қазанында РСФСР-дің Орталық атқару комитетінің декретімен
«Біртұтас еңбек ... ... ... ... ... ... ... мектебі екі баспалдақтан тұрды: 1)8-13
жасқа дейінгі балаларға арналған (5 жылдық курс);
2)13-17 ... ... ... ... (4 ... ... мектеп үлгісі
ербалалар мен қыздардың бірге ... ... ... ... бастапқы 7-жылдық мектепті қайта құру туралы ... 3 ... ... ... ... ... (3 ... бойынша бастапқы мектепке 7 жасқа
толған балалар қабылданды.Бірінші саты ... ... ... және ... ... ... төрт ... қамтыды
(гимназиялар,училищелер,комерциалық училищелер).Ол бойынша ... ... ... 1919 жылдан бастап күшіне енді.
Орталық атқару комитеті Түркістан Республикасының көп ұлттық құрамын
ескеріп мектептердегі ... ана ... ... ... ... шеңберінде Халық ағарту комитеті 1919 ... ... ... ... ... жоспарын» құрды ;
Халыққа білім беру бөліміне мектептер үшін ғимараттарды ... ... ... және аймақтағы ұлтты құрамды анықтауға мүмкіндік
береді.
1919ж.13 –шы маусымында ТАССР Түркістан ... ... ... ... белгі бойынша териториялық белгісі жоқ екендігін
ескеріп және ұлттық ... ... ... ... ... Республикасының Халық Ағарту Комиссариатының ұлттық ... ... ... ... комиссариатта және оның бөлімдеріеде мына негізде
ұлттық секциялар құрылады:Комиссариатта ... ... үш ... өкіл ... ... ... Комиссариаттан және Кеңес өкіметін
қолдайтын мұғалімдерден екі өкіл ... ... іс ... мен ... ... ... болатын.
Өлкелік секцияның басында төраға тұрады,ал қалған екі мүшесі оның
коллегиясын құрайды.
Өлкелік секциялардың міндеттері:
а)Халық ... ... ... мен іс ... ... асырып
бақылау (өз ұлттары арасында );
б)Өз ұлттары үшін мектептердің қажетті санын ашуға бағытталған ... ... ... ... ... (өз ... ... мектептеріне қажетті мұғалімдер мамандарын қабылдау;
д)Өз ұлттарының мектептерінде қажетті оқу құралдарын баспадан шығару ;
е)Өз ұлттар ... ... ... ... ... ... өз ... үшін кітапханалар ашу;
з)Өз ұлттары арасында ... ... және ... мәселелерін жалпы
жетекшілікке алу.
Осы ереже жарыққа шыққаннан ... ... ... іс ... ... ... секциясының төрағалығына Қадыров,хатшылығына Мереев
сайланды.
1918 жылы 14-ші желтоқсанда Түрік Республикасының Халық ... ... (№ ... ... ... көмек
тоқталылып ,жергілікті үкіметтерге олардың реформаға дайындық ... ... ... шара ... ... ескі ... жаңа әдістік ,яғни жәдидтік оқытуға көшуге ұсыныс берілді.
1919 жылы 20 мамырында Түрік Республикасының Халық ... ... ... ... ... мәселені ресми талқылады.Ол бойынша
бөлім меңгерушісінің «мұсылман ... жабу және ... ... ... курстарды ұйымдастыру туралы»баяндамасы тыңдалды.Осы
баяндама ... ... ... ... комисары
С.Абдусаттаровтың шешімі бойынша ... ... ... ... ... ... жаппау,оларға субсидиялар мен несиелерді
мемлекеттік бюджеттен бөлуді тоқтату туралы шешіммен шектелуді ұйғарды.
Қазан төңкерісінен соң ... орыс ... ... ... ... мекемелеріне қысқа ... ... 3 ... ... ... Республикасында 700-дей
кеңестік мектептер құрылды.
Кеңестік ұлттық мектепті ұйымдастыру мәселесі ... ... ... ... ... ... осындай мектептердің көбейуіне
алып келді.Мысалы:1918-1919 оқу жылының өзінде 8,5 ... бар 57 ... ... ашылды.(Ташкент қаласы).Сырдария облысының кішігірім
қалалары мен аудандарында кеңестік типтегі қазақ мектептерінің саны өсті.
Жаңа мектептерде ... ... және ... ... ... ... ... мұғалімдердің
көпшілігі идеологиялық қайшылықтардан Кеңестік ... ... саны өте аз ... ... мәселені жедел шешу үшін
Түркістан жетекшілері алғашқы кезде қысқа ... ... ... жылы қарашаның
өзінде Ташкент,Әндіжан,Самарқан және тағы басқа қалаларында мұғалімдерді
дайындаумен ... ... 3 ... ... ... 4 ... ... ашылды.
1918 жылдың тамызында Халыққа білім беру комисариаты жалпыға бірдей
білім тарату ісіне үш мыңнан астам ... ... ... ... осыншама көп педагогикалық мамандар болған жоқ.Халыққа білім беру
комиссариаты Түркістан Республикасының ірі ... ... ... ашу ... осы ... шешуді ұйғарды.Түркістанның көрнекті
мемлекет қайраткері Т.Рысқұлов қысқа мерзімді курстарын құру ... ... ... ... ... Педагогикалық курстарын
ашуға көмектесуге халыққа білім берудің тәжірбиелі өкілі Н.Төреқұлов
шақырылды .Н.Төреқұловтың ... 1919 ... ... 1919 ... ... оқыған оқушылардың шығындарының құжаты дайындалды(9 адам)
.Тоғыз айлық оқуға шығын 59774 сомды құрады.
Алғашқы Қазақ ... ... 1918 ... ... ... туралы шешім Түркістан Республикасының Халық
ағарту комитетінің 1918 жылғы 12 ... ... ... ... ... қазақ педагогикалық курстарын ұйымдастыру
туралы айтылды:
а)20 қарашада Өлкелік қазақ педагогикалық курстарын ашу ;
г)Коллегия мүшелері Насыр ... ... ... ... бақылау
міндеті жүктелді.
е)Оқушылардың практикасын қазақ училищелерінде өтуін ұйымдастыру және 60-
тан кем емес адамды оқуға қабылдау.
1918 жылдың 20 – ... орыс ... ... ... ашылды.Жеке бөлімді құраған курста 30 адам оқыды. Қазақ курстарында
оқытушылыққа Перовск ... ... ... А.Байсейитов, Шымкенттен
С.Айзунов т.б шақырылды.
Нақты ұйымдастырушылық педагогикалық жұмысты жүргізу мақсатымен
1918 жылы 2 ... ... ... ... ... және ... ... қызметіне Иса Тоқтыбаев, ... ... ... Е.Табынбаев енді.
1919 жылдың мамырында өлкелік Қазақ педагогикалық ... ... ... олар ... ... мұғалімдік қызметін өтеу туралы
құжатқа қол қойды. Осы алғашқы ... ... ... ... ... Ғ.Мұратбаевта болды. Ол Қазалы қаласына мұғалім болып жіберілді.
Өлкелік қазақ ... ... ... ... ... ... ғана ... оңтүстік-шығыс,батыс, солтүстік-батыс
уездерденде құралды. Курстарды аяқтаған соң олар ... ... ... атқаруға тиіс болды.
Қиын экономикалық және әскери жағдайға ... ... ... ... ... ... педагогикалық курстарына
барынша материалдық көмек көрсетті.
Осы курстардың ... ... 1919 ... мамырында аяқтап шықты.
Өлкелік курстардың педагогикалық кеңесінің шешімімен «курсты бітірушілерге
мұғалім дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін мына
адамдар алды: Бердібек Байтұрсынов,Сұлтанбек Садықов, Мәнсүр Қосқожаев,
Айтмұханбет Белгібаев, Алижан Бұхарбаев, ... ... ... ... ... ... ... Иса Ахметов, Жүнісбек
Қойбеков, Жүсіп Досов, Әбіл Жұмағұлов, Серғали ... Ғани ... ... Нұғман Сәрсенбаев, Райымбек Атажанов, ... ... ... Оба ... ... Қалмұратов, Дүйсен
Тәуірбаев, Ғани Қаюпов, Әзім ... ... ... , ... ... 30-шы ... өлкелік педагогикалық курстарының
педколлегиясының мүшелерінің жиналысы болып ... Осы ... ... ... құру ... ... ... байланысты қызу пікірталас
болып өтті.Қызу пікірталастан соң мынандай ... ... ... курстарда оқуды жалғастырып 1-ші маусымнан бастап ... ... ... күн -1919 ... ... ... ... педагогикалық институтын
құру жолындағы маңызды ... ... Осы күні орыс ... ... ... ... ... педагогикалық кадрларын
дайындау үшін Түркістан ... ... ... педагогикалық
училище дербес түрде қайта құрылды.
Педагогикалық училищеде қосымша 1 жылдық Өлкелік Педагогикалық ... ... ... ... И. ... ... ... соң халық ағарту комитетінің коллегиясының ... ... 11 ... ол ... инструкторлық функциясын атқаратын
болды. Осылай И. ... ... ... ... арасында ағарту
жұмыстарын жүтгізу мәселерімен де айналыса бастады.
Училищенің ... ... мына ... ... ... Шамғали Сарбаев (ана ... Азиз ... ... ... ... ... ... Әділов (мәдениет
тарихы), Есімхан Иманов(тәрбиеші), Абдірахман Мұңайтпасов (тәрбиеші), ... ... Ғани ... ... Сұлтанбек Бұтарбеков
(тәрбиеші), Сұлтанбек Қожанов (арифметика), Қоңырқұлжа Қожықов ... ... ... ... және тағы ... 1,5 ... жұмыс істеді.Осы қысқа уақыт ішінде төменгі
және орта буын ... ... ... үлкен жұмыс
жүргізді.Педучилищеде оқытудың түрлі деңгейлі жүйелі,нәтижелі жұмысын
жүргізді,оған 6-ты ... ... ... ... ... ... курстар , мектеп мұғалімдерін дайындайтын станционарлық жүйе ... ... ... 59 адамға «мұғалімдік куәлігі» берілді.Олардың
арасында С.Ибрагимов, Х.Есқараев, ... тағы ... ... ... ... және ... ... жіберілді.
Қайта құрылу кезінде училищеде 200-ден астам оқушы болды.Оның
педагогикалық ұжымының ... ... көп ... ... ... ауруханалық курстар ашу ұйғарылды. Бірақ
училищенің қазақ мектептеріне маман ... ... ... ... ... ... қазақ мектептеріне маман дайындаудағы рөлін
жоққа ... ... ... енді орнап , азамат соғысының қиын жылдарында осы училище
тек қана мұғалімдерді ғана емес қазақ зиялыларын да ... ... ... Республикасының ұлттық мектептеріне педагогикалық білім
берудің базалық негіздері ... ... ... қалыптаса бастады .
Бұлардың ең алғашқылардың бірі қазақ педагогикалық училищесінің негізінде
құрылған Қазақ Халық ... ... ... төңкерісінен кейін орныққан Кеңес өкіметінің сауатсыздықты
жою ісі тек империяның ... ... ғана ... ... ... Түркістан АКСР-да халыққа жалпылама білім беруді қалыптастыру мен
дамыту ... ... ... оңды жұмыстардан көруге болады.
Мәселен, республика территориясында 1915 жылы 54775 адам ... ... ... ... ... ол 1920 жылы білім алушылардың
саны 165122-ге жетті./7.33 ... ... ... жергілікті тұрғын
халықтардың да үлесі өсті.
Халық ... ... ... ... ... ... беру ... іске асырыла бастады. Бірінші кезекте, Халық
ағарту ... ... ... ... ... көп көңіл бөлді.
Оның себебі халық арасында сауатсыздықты жоюда мұғалім ... ... ... дейін Түркістан өлкесінде кәсіптік-педагогикалық
білім беру тек Ташкент және Верный қалаларындағы ... ... ... ... ... ... мамандар даярлау тек еңбек
мектебі мен ... ... ... ... ... ... Халық ағарту комиссариаты мен Түркістан кәсіптік білім беру
комитетінің бірінші ... ... жаңа ... ... мен
педагогикалық оқу орындарын ашу болды./7.76.
1918 жылы ... ... ... ... беру ісін
ұйымдастырудың жалпы ережесіне" сай салыну ... ... ... Халықтық білім беру кеңесі арқылы мектептер, жеке оқу ... ... ... ... 1920 жылы 11 ... ал ... 4 ... бой көтерді./7.75.
Кәсіптік білім беру жүйесінің негізінде Түркістан республикасындағы
педагогикалық оқу орындары білім беру жүйелеріне қарай үш ... ... ... төрт ... курсы бар техникумдар жатты. Ол
техникумдардың басты ... - ... ... ... ... - 1) ... бақшасы, бірінші басқыпты мектеп, балалар үиі,
сондай-ақ кітапхана, музей, клуб т.б. үшін ... ... ... оку орындарының екінші тобына бес жылдық курсы бар
педагогикалық училщелер ... ... ... ... оқу орындарының жоғарғы ... ... ... ... ... ... Республикадағы Халық
ағарту институттары түркі халықтарының мәдени орталықтары және жоғарғы оқу
ордасы ... ... ... ... міндеті 1) соңғы педагогикалық
білім беру және оқыту ісіне дайындау, сонымен қатар институтты бітіргендер
мектепке ... ... ... ... тыс және жеке кәсіптік
техникалық қызметте жұмыс істей алатын мамандар ... 2) ... ... алып ... өз пәнін терең менгеруге, европалық ... ... ... ... 3) Түркістанда түркі мектептерін құруды
жергілікті ұлт өкілдерін ... ... мен ... оның ... ... ... әйелдері арасында білім алуды дамыту болды./2.16.
Институттар құрамына - төрт негізгі бір жылдық курстар; негізі курсқа
мамандар дайындайтын екі ... ... ... ... ... ... ... және клубтар кірді./2.171.
Түркістан республикасындағы Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылы 2-
қазан айындағы Ташкент қаласында Халық ағарту институттарын ашу ... ... ... 4 ... ... Олар: республика көлеміндегі
барлық ұлт өкілдері үшін орыс тілінде сабақ жүргізілетін К.А. ... ... ... ... тек ... тілінде сабақ жүргізілетін Қазақ
Халық ағарту институты; тек ... ... ... ... Өзбек Халық
ағарту институты; татар тілінде сабақ жүргізілетін Түрік-татар Халық ағарту
институты. ... сол жылы ... ... Мерв ... ... ... ... және Ташкент қаласында ашылған жергілікті еврей
әйелдері мен ... ... ... ... ... ... жылы құрылған Түркістан АКСР-ң орталығы Ташкент қаласына
Т.Рысқұлов, С.Қожанов, Қ.Қожықев, ... ... ... ... ... ... шоғырланды.
Білімді азаматтардың арасында болашақ мемлекет қайраткерлері ... көп ... ... ... шыға ... Олар ... жылдары
Қазан теңкерісінен кейінгі халықтың арман ... ... ... ... құрылыс, халыққа білім беру ... ... ... аса ... ... ... құлшына кірісті. Әсіресе,
сауаттылық деңгейі төмен елде ... ... қиын ... ... Н.Төреқұлов, С.Қожановтар Ташкентте ағарту ісіне ... ... ... ... ... атсалысты. Оның келешегі ... ... ... ... бұл ... ашудан алдын, ең алдымен қысқа мерзімді
педагогикалық курстар училищесін ұйымдастыру қажет деп тапты.
1918 жылы ... ... ... ... ... бұрынғы әскери-гимназия ғимаратының орнына орыс ... ... ... ... ... ... игі ... кейіннен өз алдына отау тіккен қазақ педагогикалық
училищеге айналды. Бұл жөнінде қазақ ... ... ... орын ... ... “Шолпан” журналында институттың оқытушысы F.Байтасов:
"... ... ... ... үкүметі тағынан тайғаннан кейін, оның орнына Кеңес
хүкіметі орнығып, "елдігіңді ... ... ... деп ерік берген соң қазақ-
қырғыз халқы қайтадан ... ел ... ... ... аяқ ... ... Енді ... халқына тәрбиеші көсемдер, білім
нұрын шашатын оқытушылар керек болды.
Сондықтан Түркістан ... ... ... ... аз ғана ... ... бас ... Ташкент қаласында 1918
жылы 12-ноябрде қазақ-қырғыз оқытушыларының институтын ашты...
... Институттың құрылуына күрделі күш жұмсап, негіз салған ... ... ... ... һәм ... ... ... алғашқы кезде институт аты аталмай төрт ... ... ... дәрежелі оқу орны ғана болып ашылды. ... ... ... ... болмады./8.290. Училищеде сабақ тек қазақ
тілінде жүргізілді. Халық ағарту комиссариатының қолдауымен шет ... ... ... ... ... ... санын да, осы
училищенің мүмкіндігі күшейе түсті.
1920 жылдың 5-мамырынан 5-тамызына дейін үш айлық педагогикалық курсты
бітірген 58 ... ... ... ... Солардың ішінде
С.Ибрагимов, Қ.Неқараев, Ш.Беркімбаев, П. Ізембаев т.б. бар.
1921 ж. ... ... ... ... ... ұйымдастыру үшін
комиссия құрылды. Оның ... ... ... ... Х.Досмұхамедов, Қ.Қожықов, В.Н.Көшербаевтар енді./6.9.
Арнайы құрылған комиссия оқу орталығының барлық ... ... ... ... көрсетіп берді.
1920 жылы 1-қазанда Қазақ педагогикалық училишесі Қазақ Халық ағарту
институты болып өзгертілді./4.4.
Жаңа институттың ... ... ... ... ... ... Педагогикалық институты туралы»ережеде
белгіленді.Бұл ереже бойынша:
І.Жалпы білім.
1.Ташкент Педагогикалық институты 7 жылдық 2деңгейлі қазақ ... ... үшін ... ... Педагогикалық
оқу мекемесі.
2.Институттың ауылшаруашылық және үш арнайы бөлімі ... ... ... ... білім беру бағытындағы Қазақ ССР Халық ... ... ... ... ашу немесе жабу Қазақ
Орталық атқару комитетінің рұқсат етуімен ... Оқу ... оқу ... 4 жыл.
2.Жатахана және степендиямен қамтылған институттың толық курсын бітірген
тұлғалар Қазақ Халық ағарту комитетінің бағыты ... 4 ... кем ... ... жүргізуі тиіс.
3.Институт Қазақ Халық ағарту комитеті бекіткен оқу ... ... ... ... оқыту аралас тілде (қазақ және орыс) жүргізіледі,біртіндеп
толық қазақ тіліне көшуі тиіс.
5.Институттың ... ... 17 ... ... 9 ... ... және
Педтехникумда оқыған ербалалар мен қыздар қабылданды.Басқа курстарға ... ... ... ... ... қабылдау жүргізілді.
Ескерту:Қазақ балаларын оқытатын 9 жылдық мектептердің болмауынан,
институтта 7 жылдық мектептерді ... екі ... ... ... ... ұйымдастырылды.
Студенттерге практикалық жұмыс жүргізу үшін институтта тәжірбиелі ... ... ... ... ... ... жергілікті жағдайларға
бейімдеп жұмыс жүргізеді.
ІІІ. Оқытушылар туралы.
1.Институтқа оқытушылыққа 2 жылдан педагогикалық өтемі кем емес ... ... ... ... ... комитетінің арнайы ұрықсатымен ... ғана ... ... ... ... білімі жоқ
адамдар қабылданады.
2.Институттың оқытушылары,институттың ұсынуымен, ... ... ... бекітуімен жұмысқа кіріседі.
Қазақ ағарту институтының оқу мекемесі ретіндегі дәрежесінің жалпы
концепциясы ... ... ... институтының ... ... ... ... ... ... ... Республикасының барлық халықтары өзіндік мәдени жолын таңдауға
құқығыбар екендігін ескеріп,ағарту комиссариаты Қазақ институтын білімнің
түрлі ... ... ... мекеме ретінде ғана емес Қазақ Халқын
ағартудың мәдени орталығы ... ... ... ... институты ... ... ... ... ғылыми-педагогикалық кадрлардың
жетіспеуінен уақытша бір ғана педагогикалық бөлім ... ... ... алатын ғылыми қызметкерлердің табылуына байланысты ашылуы тиіс.
3.Басқа бөлімдер ашылғанға дейін Қазақ Педагогикалық Институтының негізі
ана ... ... төрт ... курсы бар педагогикалық бөлім құрады.
4.Институттың негізгі бөлімдеріне тыңдаушы кадрларды дайындау үшін ... екі ... ... ... ... ... ... салалары бойынша мамандарды дайындаудан бөлек институттың
бағдарламасына мына ... ... ... ... ... ... шығатын арнайы
мәселелерді ғылымитүрде өңдеу;мысалы :Қазақ мектептерін анықтау,ана тілінде
бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... қазақ тілін
жетілдіру .
г)Қазақ көркем әдебиетін жинау және өңдеу.
д)Қазақ қалқының ежелгі ескеткіштерін,өнер ... ... ... тарихын зерттеп,құрастыру.
ж)Қазақ халқының өткен және қазіргі кездегі салт-дәстүрлерін ,шаруашылық-
тұрмыс құбылыстарын зерттеу.
з)Халық ... жаңа ... ... ... ... арқылы кең түрде тарату.
и)Халыққа білім беру сұрақтары бойынша жинақтарды,монографияларды,мерзімді
басылымдарды басып шығару.
6)Жоғарыда ... ... ... ... үшін институтта келесі
мекемелер ... тиіс ... ... ,бірінші дәрежедегі мектеп және халық аудиториясы.
б)Қосымша кітапхана,бау-бақша ... ... ... ... және ... ... лабороториялар.
7.Осы міндеттер Халық Ағарту комитеті тұсындағы Қазақ Ғылым Комиссясының
бағдарламасымен дайындалып жүзеге ... және ... ... ағарту
лекторлары мен оқытушылары оның ғылыми қызметкерлері болып табылады.
Түркістан өлкесіндегі қазақ халқының арасында мұғалім ... үшін ... ... ... ... Халық ағарту институтының
құрамына: 1) негізгі педагогикалық 5 жылдық курстар; 2) 1 жылдық курстар;
3) мектепке ... ... ... 4) мектептен тыс білім алу ... ... ... 6) дене ... ... 7) 1-басқышты тәжірибелі еңбек
мектебі; 8) балалар бақшасы алынып, бекітілді./2.74.
Халық ағарту комиссариатының қолдауымен құрылған ... ... ... ... ... ... мен ... тоқтала кетейік.
Қазақ Халық ағарту институты қазақ халқының мәдени ... ... ... ету ... ... Сондай-ақ
біріншіден, мектепке дейінгі, мектеп кезеңіндегі және мектептен тыс білім
беру қызметкерлерін дайындау, екіншіден олардың жұмысын институт ... ... кең ... жаюына, күнделікті білімдерін күшейтуге
жағдай жасау.
Ағарту саласында қызметкерлерді дайындау үшін ... мына ... ... ... ... I) ... ... білім алудың бір жылдық
курсы; 2) мүғалімдік семинарияны бігірген мұғалімдердің білімін ... 3) ... тыс ... алу ... 4) ... ... ... дайындау үшін бес жылдық курстар т.б./2.16.
Қазақ Халық ағарту институтының ережесіне сай институт педагогикалық,
медициналық, ауыл-шаруашылықтық, физика -математикалық мамандық бөлімшелері
болуы тиіс еді. ... ... ... арасында ғылыми-кәсіби
мамандардың жетіспеуіне байланысты тек педагогикалық ... ғана ... ... ... ... ... ... ана тілінде сабақ
жүргізілетін 4 жылдық курсты педагогикалық ... ... ... бастады. Институт жанынан ғылыми-кәсіби маман қызметкерлерді
дайындау үшін бір және екі ... ... ... ... әр ... ... мамандарды дайындау барысында Институт
бағдарламасының талаптары төмендегіше ... ... ... ... педагогикалық тәжірибе негізінде түзілуі керек.
Мәселен, қазақ мектептерінің ... ... ... ... ... ... қарай т.б.
б) Европалық ғылымдар негізінде қазақ тілін жетілдіру.
в) Ғылыми пікір, ... үшін ... ... ... ... ... және көркем әдебиет туындыларын жинау.
д) Қазақ халқының ... ... ... ... жинау, жүйелеу.
е) Қазақ халқының тарихын меңгеру, құрастыру.
ж) Қазақ халқының кешегі және бүгінгі өміріндегі әдеп-ғұрып, салт-дәстүр,
шаруашылық-тұрмыстық көріністерін ... ... ... орындалу үшін институтта мына әлеуметтік-
тәрбие мекемелері болуы тиіс еді: Балалар бақшасы бірінші басқышты ... ... егін ... ... жүргізілетін ауылшаруашылық
ферма, шеберхана, физика, химия пәндеріне сай ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми Комиссиясы
мен Халық ... ... ... оңды ... қол
жеткізілді./2.20.
Қазақ жастарының білім ордасындағы үрей туғызар үлкен мәселе кадр
мәселесі болды. Қазақ ... ... ... ... ... орыс ... жүргізуімен орыс тілінде өтті. Институт
оқытушысы Ғ. Байтасов:"...Институт ... ... ... ... пән ... орыс ... ... бастады. Орыстың орта дәрежелі
мектептерінде оқытып жүрген ... ... ... ... ... орта ... ... оқылатын пән ғалемдерінің
бірсыпырасы кіргізілді," /8.290. -дейді.
Институттың ... ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесіндегі мектептерден ... ... ... қамтамасыз ету жұмысымен Түркістан Халық ағарту
комиссариаты шұғылданды./4.5.
Республика көлеміндегі ең басты жоғарғы оқу орны Түркістан ... ... ... ... ... ... ... оқытушысы Е. Табынбаев
қазақ институтына арнайы анықтамамен шақыртылды./2.11.
1920 жылы 1-ші қазанында Институт комитетінің алғашқы ... ... ... ... ... анықталды. Институттың
директоры болып Емберген Табынбаев тағайындалды. Сондай-ақ ол барлық ... ... ... ... істерді қадағалау құзырына ие болды.
Оқу-ғылыми істерге және институттың педагогикалық курсын,мектептік
істерді қадағалау - В.Көшербаев, Қ. ... ... ... ... ... ... ... өткізу, ғимараттың санитарлық
тазалығын қадағалау Халел Досмұхамедовқа тапсырылды./2.1.
1920 жылы Түркістан АССР-і ... ... ... ... ... арнайы жіберген жолдамасымен Ташкентке келген заңсыз қуғын-
сүргін көріп, ... ... ... Халел Досмұхамедов/9.374. институт
жұмыстарына аса құлшыныспен кірісті. 1920 жылы 28 ... ... ... Іс жүргізушісі қызметіне қабылданды./6.10.
1920 жылы 15-ші қыркүйекте Е. ... ... ... ... ... ... ... мен бірлесе отырып мына
төмендегі мүғалімдерге шақыртулар жіберді.
- Ыбырай Қасымов -N2 Қазалы Халықтық білім беру бөлімінің қызметкері.
- Омар Жанғалинов-Перовск ... ... беру ... қызметкері
- Бердікен Мергінбаев- Қазалы Халықтық білім беру ... ... ... - ... ... комитетінің мүшесі
- Абдурасул Мамбеев- Перовск Халықтық білім беру ... ... ... ... ... беру ... ... Ғани Мұратбаев - Верныйдағы Педагогикалық курс студенті
- Умбетбаева- Шымкенттегі саяси бөлімі қазақ ... ... ... ... ... Халықтық білім беру бөлімінің қызметкері,
интернат меңгерушісі .
- Әбдірахман Мұңайтпасов- Перовск Халықтық білім беру ... ... ... Қазалы Халықтық білім беру бөлімінің қызметкері.
- Николай Проценко- Перовск Халықтық ... беру ... ... ... Перовск Халықтық білім беру белімшесінің
қызметкері./2.51.
Сонымен қатар Институт жанындағы Еңбек мектебінде орыс тілі ... ... және ... ... ... ... ... Халықтық
білім беру бөлімінің қызметкері Айша Оразбаева ... ... ... ... ... ... ... жанынан бір пәтер беруге, жаз айларында ... ... ... жасайтын уәделер берді.
Тамыз айының 15-ші жұлдызындағы Институт ұйымдастырушы ... ... ... бойынша бұрынғы Қазақ Педагогикалық училищесінің
барлық мүғалімдері 1-ші қыркүйектен бастап ... ... ... ... арыздары бойынша қабылданатын болды./2.135.
Қазан айының 1-ші жүлдызынан бастап бұрынғы училище мұғалімдері, соның
ішіндегі Иса Тохтыбаев, Шамғали ... ... Омар ... ... ... ... Фазыл Құлтаев т.б. институт оқытушылар
құрамына қабылданды.
Институттың оқу базасын ... үшін ... ... ... ... ... өздерін алдымен бір жылдық курстарда білім
алуын талап етті.
Қазақ халық ағарту институты жанынан ашылған бір жылдық педагогикалық
курс ... ... ... жер жердегі уездерінде, ауылдардағы
бастауыш ... ... ... дайындау мақсатымен 1920 ... еді. ... ... ... ... мүғалімдері алдымен осы
педагогикалық курста сынақтан ... курс 1921 жылы ... ... ... 15 мүғалім даярлап
шығарды. Ал, 1921 ... оқу ... ... ... ... ... ... жөндеуден өтпеуі, оқушылардың толық ... ... ... ... өз ... бастады. Маман даярлау ісінде
педагогикалық курс ... ... ... ... ... тілі және математикадан, Абланов-
жаратылыстанудан, ... ... ... ... ... курс меңгерушісі Имажановта қазақ тілінен,
географиядан сабақ берді./2.34.
Ұлттық кадрлармен ... ету ... ... ... де ... ... көрсете бастаған Қазақ Халық ағарту ... ... күрт ... ... ... комитеті Халықтық
комиссариат Инспекциясына институт қарамағына бұрынғы ерлер гимназнясы мен
қалалық ... ... ... барлық мүліктерімен беруді
ұсынды./2.135.
Институт жиһаздары бұрынғы ... ... ... ... бәрі ... оның ... оқушылардың санының артуына байланысты
жиһаздар жетіспейді. Осы келеңсізлікті жою үшін Е.Табынбаев, Қ.Қожықов т.б.
басқарған ... ... ... ... ... ағарту
комисариатынан 500.000 рубль көлемінде қаражат сұрау көзделінді./2.2.
Институт алаңындағы күл-қоқыстарды ... ... ... бау-бақша шаруашылығын жүргізу үшін ,ғимарат ішіндегі түрлі
жөндеу жұмыстарын қадағалау үшін ... ... ... ... ... қабылдау жоспарланды./2.4.
Оқушыларға дәріс оқып, сондай-ақ ғимараттың ... ... мен ... ... ... ... ... Халел
Досмұхамедовты бұрынғы қосымша жұмысы қалалық денсаулық сақтау комиссиясы
құрамынан босатылуын талап етті./2.73.
Институт жұмысы іске ... ... яғни 1920 ... ... айының екінші
жартысынан бастап мүғалімдер институтқа қабылдана бастады. Мәселен, ... 24-ші ... ... Қажымулла –тәжірибелі мектептің 1-ші сынып
мүғалімі, Жоленов Кәрім-негізгі сыныпқа ... ... ... ... ... тілі пәні ... ... Рахима,
Есова Сара бала-бақша меңгерушілері, Битілеуов Дамулла-тәжірбиелі мектептің
2-ші ... ... т. ... мүғалімдерді шақырту жұмыстары аса қарқынмен жүріп жатты.
Институт бағдарламасына сай ... араб тілі ... ... ... Байғондаев, математикадан Мұхаметжан Тынышпаев, жоғарғы ... ... ... Кәрім Жәленовтың келуі кадрлар мәселесін
шешуді тездетті. Сондай-ақ, медицина саласында және ветеринария саласындағы
мамандарды ... ... ... басты міндеттерне айналды./2.75.
Қазақ Халық ағарту институтының арнайы жіберген өтініштері ... ... ... ... қанды институт жұмысы 1921
жылдың қаңтар айынан бастауға мәжбүр етті.
1921 ... ... ... ... ... ... ... төрағасы Е. ... ... ... Есенов
тағайындалғанымен, қаңтар айының соңына қарай ... ... ... ... ... институттың ұйымдастырушылық жұмыстарына
басшылық етуте, институт директоры болып Кәрім Жәленов тағайындалды./2.317.
Түркістан өлкесіндегі қалалардан шақырылып келген білімді ... ... ... бар, оқыту деңгейі жоғары негізгі мектепте ... бір ... ... 9 ... ал ... 25 ... ... оқыды.
1921 жылы жалпы институт қарамағында ... ... ... мен
оқытушылар саны 64-ке жетті./2.2.
Солардың ішінде Тынышпаев-математикадан, ... ... ... ... ... ... ... --музикадан, Яковлев-парсы тілінен сабақ
берді. Иманжанов бір жылдық педагогикалық ... ... ... ... сыныптарына, Алдоңғарова -бала-бақша меңгерушісі
болып істеді./4.5.
Институт жұмысының ... ... топ, ... әлі ... ... оқытушыларының қазақтары ... ... ... Оқытушыларға бөлінетін жалақы 15-ші разряд деңгейімен
есептелінді.
Сол кездегі Түркістан Халық ... ... ... ... Қожанов мүғалім кадрлар қүрамын көбейту үшін институтқа ерекше
көңіл аударды. Ол ... ... ... ... 20 ... халық
ағарту саласына бөлгізді және Қазақ ағарту институтының материалдық
жағынан нығаюына себепші ... 1922 жылы ... ... 57 ... қызметкерлерінің, 230 оқушының тұрмыс жағдайларын нығайтуда
үлкен үлес қосты.
1923 жылдың 12-ші ... ... ... ... ... ... Айзұнов басқарған тұсында институттың материалдык жағдайы жақсара
түсті. Оқу-тәрбие ісін жоғары деңгейге көтеру үшін ... ... Жаңа оқу ... ... ... ... жерлердегі
мекемелердің жәрдем көрсету мәселесін көтерді. Елге танылған, құрметке ие
болған Мұхамеджан Тынышпаев бұл іске ... ... сол ... ... Шымкент, Әулие-Ата уездерінде болып, институтқа түсушілерді анықтап,
оларға ... ... 1923 жылы ... ... ... 241 ... ... оның ішінде 22,5 пайызы ата-анасыз
балалар еді. Жалпы Сырдария облысына-193, ... ... ... ... Қырғыз республикасынан-
5 оқушы, олардың ... 195-і ... 41 ... 5 ... ... ... жылы институттың оқытушылар құрамы күшейді. ... ... ... болып келуі және институттың оқу бөлімін
басқаруы, Мадина Қасымованың ана -тілінен, Мұхадметжан Тынышпаевтың тарих
пәнінен, ... ... ... және ана тілінен, Халел
Досмұхамедовтың анатомия мен гигиенадан сабақ беруінің маңызы ... ... ... оқушыларға Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ әдебиетінен "сабақ
беруі, оқушылардың драма үйірмесіне ... етуі ... ... санын көбейтті. Жалпы инстит ұжымының сапасы арта берді./4.4.
1924 жылы 17 ... ... ... алғашқы түлектерін білім
ұясынан баптап ұшырды. Қазақ ағарту институтының директоры С. ... П. ... ... X. ... М. ... ... А. Байтасовтар ... ... ... ... жылы 23 мамырда ... ... ... ... ... ... ... Данил Сарсенов директор
болып тағайындалды./2.133.Жаңа ... ... ... ... үшін ... ... ... күшейтті және оқу
бөлмелерін қайта жөндеуден өткізді.
Оқу базалық деңгейі жандана түскен орта ... ... ... ағарту
институты Қазақстан Халық ағарту комиссариаты коллегиясының 1925 жылғы 8-
ші қазанындағы негізінде жоғарғы дәрежелі ... ... ... деп
өзгертілді./2.3. Бұл өзгеріс институт ұжымын үлкен қуанышқа бөледі.
1925 жылғы "Ұлттың межелеу" саясатынан кейін жас Қазақ республикасында
жоғарғы оқу орнын ашу ... ... ... еді. Бұған дейін Орынборда
ашылған Политехникалық институт ... ... ... ... ... ... ... осындай жоғарғы оқу орнын ашуға
мүмкіндік туып, Ташкент каласында кәсіби мамандар ... оқу ... ... ... оқу ... салтанатты түрде жариялау
үшін 16-шы қазанда мерекелік жиын өткізілді. Мерекелік ... ... мен ... ... ... өкілдері мен жеке
тұлғалар шақыртылды (САГУ, РАБФАК)./2.48.
Жер-жерлерден директор ... ... ... ... ... жатты. Қазақстан Кеңес Халық Комиссарының ... ... ... ... ... ... күтті. Алайда, денсаулығына
байланысты келе алмаған А. ... Д. ... ... ... Онда ... ... ... институт деп аталуымен
құттықтап, студенттердің жаңа оқу орнына жаңа табыстар ... ... ... ... ... оқытушыларды беретініне сенім білдіріп, сәлем
жолдады./2.54.
Жаңадан бой көтерген Қазақ ... ... ... ... ... ... ... соң, институттың алдына қойған
мақсаттары мен міндеттері де жасалды. Қазақ мектептері мен техникумдер үшін
мұғалімдер даярлайтын және Қазақ ... ... ... ... ... да Орталық мемлекеттік мекемелердің ұсынысы бойынша өлкетану ... ... ... және ... ... алатын деңгейге жетті.
Институт оқу жоспары мен оқу бағдарламаларын құрастыруда РКФСР-ның
Педагогикалық жоғарғы оқу орындары үшін жасалған ... ... ... ... ... ... білім берудің жергілікті ерекшеліктерімен
толықтырып отырды. Таяу жылдар аралығында институтта жергілікті тұрғындар
арасынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... институтта сабақ орыс тілінде өткізілді.
Институттағы барлық ғылыми- оқу және әкімшілік-шаруашылық жұмыстары
Қазақ Халық ағарту ... ... ... Басқару
органдары үш мүшеден жасақталды. Олар ректор, ректор көмекшісі және ... ... ... ... ... бола ... ... жүргізілген іс-шараларға көңілдері толмаған басқа ... ... ... ... ... шағымдана алады.
Институттағы барлық оқу-әдістемелік, ғылыми жұмыстарды бақылау үшін
Институттың Кеңесі құрылды. Кеңестің ... ... ... ... оқу ... меңгерушісі.
Жекелеген топтардағы сабақтың өткізілуі пәндік комиссияға жүктелді.
Пәндік комиссия құрамына Халық ағарту комиссариаты бекітіп берген Институт
Кеңесінің ... ... ... ... ... ... қызметкерлер мен
студенттер енді./2.46.
Қазақ Халық ағарту комиссариаты ұсынысымен Орта Азия ... бір ... ... ... ... 1926 ... ... Педагогикалық институтының барлық мән жайымен танысып, оны
нығайту ... ... 1926 жылы 2-ші ... ... ... ... институтты көркейту үшін 1926-1927 оқу жылына 259.924 рубль
қаржы бөлді.
1926-1928 ... ... ... ... ... ... сай келетін білім, тәлім-тәрбие беру жүйелерін нықтай ... ... ... ... ... ... ... еңбек етіп келген X.
Досмұхамедов, Ш.Сарыбаев, М. Қасымова, М. ... Ф. ... ... қатары кенейе түсті. ... ... ... ... сабақ беpyі. 1926 жылы қазақ-орыс әдебиеттерінен Мұхтар
Әуезовтың сабақ беруі /10.75. институт беделінің ... кезі ... ... ... ... ... ... студенттерінің
жалпы саны 338 адамды құрады.Осы жылдың 15 тамызында мемлекет және ... ... ... ... болып,ал оның
орынбасарлығына Халел Досмұхаммедов тағайындалды.
1927-1928 жылдары ... ... ... ... ... әдебиетші және педагог Сәкен Сейфуллиннің ... ... ... жылы ... айындағы Қазақ АССТ-нің "Қазақ ССР-інде жоғарғы ... ... ... ... ... ... шешімімен
ашылған Ташкент қаласындағы Қазақ Педагогика институтты 1927 жылдың 23-
наурызындағы Қазақ ССР үкіметінің екінші қаулысымен ... ... ... ... қабылданып 1928 жылы Қазақ Педагогикалық институты
Ташкенттен Алматыға ... ... ... ... ... ... САЛАСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІН ДАЯРЛАУДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Tүркістан республикасындағы Халық Комиссарлар Кеңесінің 1920 жылы ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді
даярлау үшін Халық ағарту институттарын ашу туралы бұйрығы жарық көріп, сол
жылы 4 институт ... ... ... ... С. ... Т. Рысқұлов, Н.
Табынбаев, И. Тоқтыбаев т.б. секілді қазақ зиялылары мұрындық болып, қазақ
халқы үшін ... ... ... ... ... ... Халық ағарту
институты қазақ халқының ... ... ... ету ... ашылған еді. Сондай-ақ мектепке дейінгі, мектеп
кезеңіндегі және мектептен тыс білім беру ... ... ... міндет болып саналды.
Қазақ Халық ағарту институты Түркістан ... ... ... ... ... ... шет ... кедей
шаруа балалары мен жетім балаларды арнайы комиссиямен шақыртып, білім беру
жоспарланды. Осы мақсатта институттың алғашқы ... ... ... Қ. ... ... Шымкент, Түркістан, Перовскі, Қармақшы,
Қазалы уездеріндегі білім беру бөлімдеріне арнайы телеграммалар ... ... ... ... ... ... ағарту институтына қазақ балаларын
жіберуін сұранды./2.8.
Сонымен қатар, ... ұлты аз ... ... ... ... ... Бұхара уездеріндегі білім беру
бөлімдерімен байланыс жасап, ... оқу ... ... ... бір жылдық курстарға оқуға шақырды./2.26. Ташкент
қаласындағы ең ірі ... оқу ... ... Мемлекеттік
университеті мен ... ... ... ... жастары қазақ
институтының ашылуына ... ... ... санын көбейте түсті. ... ... ... ... ... ... студенттері Мұстафа Бұралқиев, Әли
Кенесарин, Хасанбек Әлімбеков және ... ... ... ... ... ... ... Иляев, Абдулла Төлегеновтер
өз еріктерімен қазақ институтына оқуға ниет ... ... ... ... ... ... кадрлар
мәселесінің әлі толық шешімін таппауы және ... ... ... ... келе ... институттың толыққанды жұмысына кедергі болды.
Сондай-ақ алғашқы жылдардағы материалдық ... ... ... ... шын ... 1920 ... 1-ші қарашасынан бастап
іске қосылды./2.2.
Бастапқы кезде оқуға ниет ... ... бәрі ... ... ... жас шамасына қарай, сауаттылық деңгейіне қарай
топтарға бөлінді. Олар ... ... бес ... ... ... ... топтастырылды. «А» сыныбында-39 оқушы, 1-ші
параллельді ... ... 1-ші ... сыныпта-14 оқушы, 2-ші
негізгі сыныпта-11оқушы бекітілді. ... ... бір ... ... ... ... мектепте - 110 оқушы, бала-бақшада-13 оқушы есепке
алынды. Жас шамасына ... 5-10 жас ... 10-15 ... 15-17 жас ... 17-21 жас ... Институтта 4 негізгі, 3 дайындау ... ... ... ... жалпы оқушылардың саны 259-ға жетті.
Жаңадан қабылданған 16-дан жоғарғы ... ... ... ... ... ... Шынәлі ... ... Айша ... Әріпжан Байзақов, ал 15 ... ... ... ... ... Зиада Көшербаева, Тәжібай Бұхарбаев т.б.
бар еді.
Қабылданған оқушылардың басым ... ... ... ... кедей, шаруа адамдардың балалары. Оқушылар құрамын негізінен
Қазалы (11 оқушы), Перовск (31 ... ... (11 ... ... (14
оқушы), Ташкент (14 оқушы), Жетісу (6 ... ... (4 ... (6 ... Верный (4 оқушы), ... (1 ... ... ... ... ... ағарту институтының жанынан
ашылған тәжірибе ... мен ... ... ... ұл- ... білім алды. Архив материалдарына үңілсек, 1920
жылы 4-ші қарашада X. Досмұхамедовтің арызы негізінде оның ... ... ... ... ... ... ... Әділхан (8 жаста) тәжірибе
мектебінің бірінші сыныбына, Сәуле (4 ... ... ... бақшасына қабылданғандығын көреміз./4.4.
Институт басшылары оқушылардың терең білім алуына бар ... ... ... ... ... олардың сүбелі жұмыстарына
қол байлау болды. Бұл ... ... ... ... ... кестеге сәйкес кешкі дәріс өткізілетін ... ... ... ... ... ... өз ... өтілмеді.
Институтта бар жоғы 11 электр шамы ғана ... ... ... ... ... сынған. Бұл әсіресе,
суық түскенде оқушылардың жаппай сырқаттануына алып ... ... ... ... ... үшін ... ... аяқ-
киімдер жетіспейді. Санаулы ғана ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жуынып-
шайынатын орындардың жоқтығынан оқушылар ағын сулы ... ... ... ... ... ... ... жүргізілмеуінен
колидор, бөлмелер суларға толып жатты. Еден сыпырушылар жұмысы күннен-күнге
қиындай түсті. Институт басшылары ... ... ... ... ... кеңесіне институтта орын алып отырған ауыр жағдайға,
жоғарыда айтылған кемшіліктерді шешуге көметесуін ... ... ... ... ... 1921 ... он бесінші қантарына дейін
уақытша жабылды. Он бесінші қаңтардан кейін қайта ашылып Институт ... ... ... арнайы бөлдірткен қаржысымен күрделі жөндеуден
өтсе де, әлі де жылу беру жүйесінің нашарлығынан қалыпты ... ... жылы 5-ші ... 16 ... ... ... оқу ... білікті мамандардың әлі жеткіліксіздігін айтып, Түркестан
Орталық Атқару ... ... хат ... ... түсу үшін ... ... ... Жұмысшы
факультетіне жіберулерін сұранады. Өтініштері қабыл ... ... ... А.Кемелов, К.Бояминов, ... ... ... ... ... ... университетте тереңдете түсті./2.27.
«Көш жүре түзеледі» деген халық даналығы ... ... ... ... ... ... ... комиссариатынан қомақты каржылардың
бөлінуі және институт оқытушыларының ерен еңбегінің арқасында ... ... ... ... ... оқу жылында Қазақ Халық
ағарту институтында ұзын саны 259 оқушы оқыды. Оларды әр ... ... ... мектебінің 1-ші сыныбында-21 оқушы, 2-ші сыныбында-
21оқушы, 3-ші сыныбында -49 ... ... ... ... ... орта білімді "А" сыныбында -39, "В" сыныбында -40 оқушы, ал ... курс ... 1-ші ... 2-ші ... 3-ші ... -6, ... -4 оқушы оқыды. 259 оқушының 200-і қазақтар, 51-і қырғыздар, ... 1-і ... 4-і ... ... кейін сауатсыздықты жою үшін құрылған Халық ағарту
комиссариаты жер-жерде ... оқу ... мен ... ... оқу ... ... барысында бар көмегін көрсетіп бақты.
Түркістан Республикасындағы оқу ағарту мәселесінің алға қарай жылжуы
Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы ... ... ... ... Т.Рысқұлов республикада сауатсыздықты жоймай халық шаруашылығын
қалпына келтіру, ... ... емес ... ... жылы желтоқсан ... ... ... Түркістан
Рсспубликасы Кеңестерінің XI съезі республикада мәдени ... зор ... ... Съезд халық ағарту ісіне мемлекеттік бюджеттің
30%-ға дейінгі, ал жергілікті бюджеттердің 24%-ға дейінгі бөлігін ... ... ... Мүндай ... ... одан ... он жылдықтардың бірде-бірінде бөлінген емес.
Республикада жалпы ... ... ... мен ... жасына
дейінгі мекемелерді, кәсіптік-техникалық оқу ... ... оқу ... ... ... әзірленді. Негізгі
күш-жігер ... ... жою ... ... ең ... ... мен ... балаларын оқыту
мәселесін ... ... 1923 жылы ... ... 90%-ы ... мен ... ... ... Республикасының ... ... ... бойынша 1923 жылы Рсспубликада 1032 түрліше мектептер
жұмыс істеді. Оларда 85.912 оқушы оқыды. Түркістанның қала ... ... ... ... ал бұл ... 1920 жылы 27,5 ... ... үкіметі ауыл мектептерін дамытуға ерекше көңіл бөліп, ауыл
мектептеріне мүғалім мамандарын даярлауда жоғары қарқынмен жүргізді.
1923 жылы республикада алты оқу ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Оларда 1.5 мың адам білім алды./9.11. 1923
жылы Түркістан Халық ағарту комиссариатының есеп-қисап бөліміне ... ... ... ... оқу ... ... ету үшін орталық
кітапханаларға бөлінді. Осы ... 14 оқу ... ... ... ... Ал қалған қаржыны төмендегі ағарту институттарына
үлестірілді. Қазақ Халық ағарту институтына - 43.320 ... ... ... - 45.600 ... ... ... ... - 15.960 рубль
т.б./2.4.
Қазақ Халық ағарту ... оқу ... ... педагогикалық кеңесінің назарынан бірде-бір ... ... ... ... өнегелі тәрбие алуына әрекет жасалынды.
Институтта түрлі үйірмелер ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарымен
қатар, институт оқытушыларымен бірге ... ... ... ... ... де ... ... институтқа
жас оқытушы Ғани Мұратбаевтың ... ... ... ... 1921 жылы 12 ... ... 115 ... ... ... ... төрағасы етіп Ғани
Мұратбаевты ... ... ... ... пен
Алтынбаевтарды сайлады./2.44.
Институттағы саяси ағартушылық жұмыстар осы жастар ... ... ... ... ... оқу ... тыс ... жүргізуге тырысты.
Мәселен, эпизодтық ... ... ... ... ... ... ... ету т.б./2.6.Осындай мақсатта
институт оқушылары 1923 жылы 25-ші ... ... ... ... ... ... Бағдарламада: 1) Көріністі драма- "Бәйбіше-тоқал". 2)
Концерттік бөлім; а) "Мен ... ... б) ... зары ", в) ... ұйымының басшылығымен құрылған әдеби-драмалық үйірме оқушылар
арасындағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: қазақ тілінде жазылған әдеби шығармаларды жинау,
оқу; институт ішінде "Жас жүрек " газетін шығару ... ... ... ... ... ... қоғамдық пікірді қалыптастыру: орталық
оқушылар клубын ұйымдастыру және т.б./2.77.
Оқушылар Ташкенттен ... ... ... ... ... ... көмектесті. Тіпті, қазақ жастарының ... ... өз ... ... "Жас ... газетінің алғашқы нөмірлері де
жарық көрді. Бұл газетте Баймаханов, ... ... ... Әбдіразақ, Рыстымұхамедов т.б. оқушылар еңбек етті./2.43.
Халық ... ... ... ... ... ... мен ... балалары болғандықтан ... ... ... жеке ... ... ... көбі дерлік шалғай
аудандардан келген. ... ... ... аулына барып
қайтуына кететін шығынды республика көтерді. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... жол шығыны
төмендегіше болды:
Қатты орынды вагондары бар темір жолы бойынша:1) Қазалыға-29 ... ... ... адам: Шымкентке-28 адам; Әулие-атаға-10
адам; Ақтөбеге -7 адам; Орынборға-4 адам; Шаржұйға-3 адам; Қоқанға-3 адам
барып қайтуына 50 ... ... ... ... Ал, ... Әулие-ата мен
Бішкекке дейін - 9 адам, Әулие-атадан Қаракөлге дейін - 10 адам т.б. ... ... ... ... жол ... өзі 52970 ... Сондай-ақ, Қазақ Халық ағарту институтының 25 ... ... ... ... өз ... алды./2.62.
Оқу орнының жергілікті жерлермен өзара байланысы жақсы нәтижеге
жеткізді. 1923 жылғы қыркүйекте ... ... ... ... қабылданды, оның ішінде 22,5 пайызы тұлдыр жетімдер. Жалпы, Сырдария
облысынан - 193, ... - 19. ... -14, ... ... ... ... - 5 ... олардың ішінде 195 -і
қазақ, 41-і қырғыз, 5-і ... ... бар ... ... комиссары Т.Рысқұловтың жолдамасымен 18-оқушы, соның
ішінде 16 жасар иқандық ... ... ... ... ... Түзел ауылынан ... ... ... ... С. ... ... ... Дәрменнен А.Бұқарбаев,
Қазығұрттан Құрал ... ... ... ... ... Османовтар студенттікке қабылданды./6.12.
Жаңа оқу жылының ... ... ... санының ... ... ... ... үлкен мәселе баспана тауып беру болды. Үлгілі мектеп те осы
институт ... ... ... ... оқу жылында окушылардың
көптеп қабылдануы шақтаулы ғана оқушылар сыятын ғимаратқа ... ... ... ... меңгерушісі Бибиков осы ... жер ... және ... ... ... ... Келесі жылы оқуға ... ... ... тура ... санының артуына оқу ... оқу ... ... ... ... ... ... материалдық
жағдайын жасауда айтарлықтай ... ... оқу ... ... ... ... ... оны дер кезінде жауып отыру ... Ол ... ... ... тұруы үшін моншаға, ... ас ... ... ... алуға, ғимаратты
жылытуға, отынға, электр ... ... ... ... қарамағындағы бау-бақша ... ... ... ... 1922-1924 жылдардағы ... ... ... ... ... ... бұл шығынның бәрі ... ... ... ... ... ... 141 ... "Өрнек" деп аталатын бау-бақша қожалығын жүргізіп, содан түскен
пайдамен төлеп отырды./2.2.
1924 жылы ... ... ... ... түлектерін білім
ұясынан баптап ұшырды. ... ... ... ... ... ... оқу ісінің ... ... ... ... ... А. Байтұрсыновтар
студенттердің төрт ... ... ... ... ... ... ... Білім ордасының алғашқы жемісі институттың алғашқы түлектерінің
бітірулері салтанатты түрде аталынып өтілді. ... ... ... ... туылған; Әулие-ата уезі, Сырдария облысы.),
Баймаханов Садуақас (қазақ, 15.06.1903 ж. туылған; Ақ ... ... ... ... ... ... ... туылған; Шымкент уезі,
Сырдария облысы), ... ... ... ... ... ... ... облысы.), Мұсаев Шыпәлі (қазақ. 8.05.І904ж. туылған;
Шымкент ... ... ... ... ... ... 15.01.1904ж.
туылған; Шымкент уезі, ... ... ... ... ... ж. ... Ташкент уезі, Сырдария облысы)./2.20.
Бітіруші түлектер 1920-1924 жылдар аралығында ... ... 4 жыл ... 25 пәннен емтихандар тапсырып, Халық оқытушысы
деген куәлікке ие болды.
1923-1924 оқу ... ... ... ... 12-ші ... ... директоры С.Айзұнов қол қойған қарар бойынша өз кезегімен тағы да
6 ... ... ... ... ... А. (14.10.1903 ж. ... ... ... ... ... ), М.Рүстемов (27.03.1905ж. туылған;
Түркістан ... ... ... Е. ... ... ... ... Сырдария облысы),
Қ.Тыныстанов, Ы.Өтегенов (24.09.1903ж. туылған, Түркістан уезі. Сырдария
облысы), ... ... ... ... уезі, Сырдария
облысы)./2.25.
1924 жылы Түркістан ... ... ... ... ағарту институттарын бітіріп ... ... алу ... ... ... оқу- тәжірибесін
шыңдай түсіру үшін Москваға оқу-жаттығу ... ... ... Барлығы 50 ... ... ... ... ... ... ... орын, Өзбек
ерлер институтына - 7 ... ... ... -8 ... Еврей
институтына -2 орын, Түркімен институтына -5 орын берілді./2.1.
Қазақ Халық ағарту институтына берілген 6 жолдаманы ... ... ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесіне берілді.
Олар: Бекжанов Шайхислам- Москва Мемлекеттік университетінің Педагогикалық
факультетіне, Жанбуршин ... ... ... ғылымдар факультетінің Педагогикалық бөліміне, Шегебаев Әбдіразақ-
К.Маркс атындағы Халық-шаруашылық институтына, ... ... ... оқу орнына, Тұрдықұлова Ұлбосын-Медбикелер курсына
жіберуге ұйғарылды. Бір ... ... ... өз жолдамасынан жанұя
мәселесіне ... бас ... ... тек ... ... сусындап қойған жоқ. ... ... ... білімдерін ... ... ... атты бау-бақша шаруашылығында да ... ... ... оқу ... ... ... ер жігіттер
үшін қосымша "Шаш қысқарту "курсы, қыз ... үшін ... ... ... сыныптары ашылды. Архив деректеріне сүйенсек, бүл сыныптарға
белгілі қоғам ... ... ... ... ... ... Әуелбек,Тынышбаев Ескендір т.б. оқуға
тілек білдірген./2.42.
Институтқа түсуге ниет ... ... саны ... көбейе берді. 1924-1925 оқу жылында оқуға түсушілердің саны ... жылы ... ... ... ... саны 314-ке ... медициналық байқау комиссиясына -240 ... ғана ... ... ... тек қана 77-сі ғана ... ... қабылданды.
Сынақ комиссиясына ... ... ... етті./4.4.
Oқуғa қабылданған оқушылар институттың облыстарға арнайы бөлінген
орындары бойынша түсті. Мәселен, Сырдария облысынан- 35 окушы, Жетісудан -
22 ... ... - 14 ... ... ... ... ... жіберуімен -6 оқушы институтқа түсті. 77 оқушының 75-сі ер балалар,
2-уі қыз ... 47-сі ... 30 ... ... ... кедей шаруаның
балалары./2.89.
Оқушыларды қабылдау жергілікті ... ... ... сай ... 314 ... 77-сі ғана қабылдануы институт
оқу базасының күшейгенін ... ... ... ... үшін
арифметикадан барлық сандар бойынша 4 амалмен таныс болу, ана ... ... ... әрі ... оқуы ... шарт ... ... Қазақ Халық ағарту институтын бітіріп шыққан Халық ағарту
саласының қызметкерлерін жұмыспен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... бағыт жүктемесі еді. Қазақ институтын
бітіріп, қанаттарын самғай ... ... 13 ... ... Халық
ағарту комиссариатының берген жолдамасымен төмендегі ... ... ... - ... ата ... ... беру ... Бұхарбаев Әлжан - Ташкент халықтық білім беру институтының ... ... ... ... - Ташкенттегі ... ... ... ... ... Шымкенттегі педагогикалық ... ... ... - ... ... ... беру ... Қожамқұлов Нәшір- Ташкенттегі Орта Азия ... ... ... ... Данияров Базарқұл - Ош қаласындағы ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... жұмысшы факультеті мен ... ... ... ... Қалымбетов Есіркеп - Ош қаласындағы Қырғыздар педагогикалық
техникумының мүғалімі;
10. ... ... Ақ ... ... білім беру
бөлімінің инспекторы;
11. Рүстемов Мақсұт- Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... Қарақұмдағы ауыл-шаруашылық мектеп
мүғалімі.
13. Өтегенов ... ... ... ... ... ... жылы ... бітіріп шыққан барлық түлектер дерлік ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге міндет
етіп құрылған білім ордасы өзінің ... ... куә ... жылы 7-ші мамырда ... ... ... ... ... ... кезекті мәжілісінде ... ... 16 ... туралы қарар қабылдады. ... ... аты ... ... ... ... ... Қоңыратбаев Әуелбек секілді тарландар бар еді.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... Махамбетов Сәрсенбай, Ибрагимов Ысқақ, Жанеков Ізтілеу, Пірімов
Әбілмажит, Өтеев ... ... ... ... Бегалы, Ерімбетов
Әбілқасым, Басшаев ... ... ... ... ... төрт ... ... бітіріп, Халық ағарту қызметкері
мамандығын алған Үсенов Сейілбек, Үстеков ... ... ... ... Мұхамедали Шымкент халықтық білім беру ... ... ... алынды./2.29. Сондай-ақ Жандарбеков Құрманбекте Қазақ
республикасы Халық ағарту комиссариатының бөлуімен педагогикалық ... ... ... ... комиссариаты коллегиясының 1925
жылғы 8-ші қазанындағы қарары негізінде 1921 жылы бой ... ... ... Халық ағарту институты жоғарғы дәрежелі ... ... ... ... Қазақ Халық ағарту институтының базасында
құрылғандықтан барлық оқу ... ... ... ... мен ... ... ... да қайта жасақталды. Ағарту
институтының негізгі сыныбының ... ... ... ... 2-ші ... ... ... оқу орынында
оқушылар ... ... ... - 39 оқушы, ІІ-курста-21
оқушы. бітіруші-12 ... оның ... қыз ... ... ... /2.11. ... ... жанындағы тәжірибелі
мектепте-59 оқушы /2.112. оқыды.
Жоғарғы оқу орынына ... ниет ... ... ... ... ... да ... ... ... ... ... басшылары, Халық ... ... ... ... ... комсомол комитеті мен партиялық комитеттің өкілдері кірді./2.121.
Қазақ ... ... ... тэжірибелі мектепте тоғыз сыныптық
база бойынша оқушылар қабылданды. Олар жас-шамасына қарай ... ... ... - 9-11 жас ... екінші класс - 10-13 жас аралығы, үшінші
класс - 11-14 жас аральғы. төртінші класс-12-15 жас ... ... ... жас ... алтыншы класс 14-17 жас аралығы, жетінші ... ... ... ... ... жас ... класс-17-20 жас
аралығы./2.140.
1923-1924 оқу жылында Қазақ Халық ... ... ... саны 259 адам болды.Бұл студеттер Түркістанның барлық обылыстарынан
келді.
1926 жылы ... ... ... ... ... жұмыс
жасағанына 1 жыл өткен соң алғашқы түлектерін бітіріп шығарды. 12 бітіруші
түлектер 1920 жылы Қазақ Халық агарту институтының ... ... ... ... қызметкері мамандығы бойынша білім алды. Олардың
қатарында ... ... ... Жұпарбек, Қарақожаев ... ... ... ... ... ... Әлібаев Абат, Өтепов
Құрмантай, Дүйсенбаев Ыдырыс, Медетов Қалмырза. Бұқарбаев Тәжібай, Байзақов
Әріпжан болды./2.28.
1925-1926 оқу ... ... ... ... ... 2 ... ... Оның педагогикалық құрамы мына оқытушылардан тұрды:
Иваров П.И.(оқу ... ... ... ... ... Н.Ю.,Колесникова С.П.,Горенюк
Д.В.,Кошеваров Н.В.,Сарбаев Ш,Бартышевская Л.К.(САГУ),Бродский А.(САГУ-дің
ректоры),БрословскийС.С.,Маллицкий Н.Г. ... ... И.И ... ... ... Скорбачев И.И.,Перрет В.В.,Зика
И.К.,М.Қазбекова.,МаскеевР.,Кудерин Д(САГУ).Ташкенттегі Қазақ ... оқу ... ... ... жұмысында
Орталық Азиядағы алғашқы жоғарғы оқу мекемесі ... Азия ... ... атындағы Өзбек Ұлттық университеті
айрықша орын алады.
Атақты ғалым В.В.Бортольдтың ... оқу ... ... ... ... түрік-монғол халықтарының тарихы туралы
лекцияларының үлкен маңызы ... ... ... ... халықтарының
пайда болуы мен таралуы туралы тарихнамалық мәліметтер ,лингвистикалық
дәлелдер ,түрлі ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... институты жанынан ашылған бір жылдық педагогикалық
курс қысқа мерзімде республиканың жер ... ... ... ... мұғалім мамандарды дайындау мақсатымен 1920 жылы
құрылған еді. ... ... ... ... ... ... осы
педагогикалық курста сынақтан өтті.
Педагогикалық курс 1921 жылы шілдеде бірінші болып 15 мүғалім даярлап
шығарды. Ал, 1921 ... оқу ... ... материалдық тапшылықтарға
байланысты (ғимараттың күрделі жөндеуден өтпеуі, оқушылардың толық келс
алмауы) кешеуілдеп, қазан айынан өз ... ... ... ... ісінде
педагогикалық курс жауапкершілігін көтерген ... ... ... тілі және ... ... ... ... тәрбиесінен дәріс
берді. Педагогикалық курс меңгерушісі Имажановта ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселесі толық шешілмесе де ... ... ... бастаған Қазақ Халық ағарту ... ... күрт ... байланысты институт ... ... ... ... ... ... ерлер гимназнясы мен
қалалық гимназия баспахана ... ... ... беруді
ұсынды./2.135.
Институт жиһаздары бұрынғы Қазақ педагогикалық училищесінің бұйымдары
болғандықтан бәрі ескі, оның үстіне оқушылардың санының ... ... ... Осы ... жою үшін ... ... ... институт үйымдастырушы комитеті ... ... ... 500.000 рубль көлемінде қаражат сұрау көзделінді./2.2.
Институт алаңындағы күл-қоқыстарды ... ... ... ... ... ... үшін ,ғимарат ішіндегі түрлі
жөндеу жұмыстарын қадағалау үшін қосымша техникалық қызмет ... ... ... ... дәріс оқып, сондай-ақ ғимараттың санитарлық тазалығын
тексеру мен ... ... ... ... доктор Халел
Досмұхамедовты бұрынғы ... ... ... ... ... комиссиясы
құрамынан босатылуын талап етті./2.73.
Институт жұмысы іске ... ... яғни 1920 ... ... ... ... бастап мүғалімдер институтқа қабылдана бастады. Мәселен, ... 24-ші ... ... ... –тәжірибелі мектептің 1-ші сынып
мүғалімі, Жоленов Кәрім-негізгі сыныпқа ... ... ... ... қазақ тілі пәні мұғалімі, Алдаңғарова Рахима,
Есова Сара бала-бақша ... ... ... ... сынып мұғалімі т. б./2.198.
Жер-жерден мүғалімдерді шақырту жұмыстары аса қарқынмен жүріп жатты.
Институт бағдарламасына сай ... араб тілі ... ... ... ... ... Мұхаметжан Тынышпаев, жоғарғы сыныптар
үшін Неболовтың, жаратылыстанудан Кәрім Жәленовтың келуі кадрлар мәселесін
шешуді тездетті. Сондай-ақ, медицина ... және ... ... шақырту институт басшыларының басты міндеттерне айналды./2.75.
Қазақ Халық ағарту ... ... ... ... ... ... ... толық қанды институт жұмысы ... ... ... ... ... етті.
1921 жылдың қаңтарында Халық ағарту комиссариатына шақыртылған Қазақ
институтының төрағасы Е. ... ... ... ... ... айының соңына қарай шалғай аудандарға ... ... ... ... ... жұмыстарына
басшылық етуте, институт директоры болып Кәрім Жәленов тағайындалды./2.317.
Түркістан өлкесіндегі қалалардан шақырылып ... ... ... ... ... бар, оқыту деңгейі жоғары негізгі мектепте ... бір ... ... 9 ... ал ... 25 оқытушы дәріс оқыды.
1921 жылы жалпы институт ... ... ... ... мен
оқытушылар саны 64-ке жетті./2.2.
Солардың ішінде Тынышпаев-математикадан, Жәленов-физикадан, Есболов-
географиядан, Сарыбаев-ана ... ... ... ... ... ... ... сабақ
берді. Иманжанов бір жылдық педагогикалық курстың ... ... ... ... ... ... ... істеді./4.5.
Институт жұмысының алғашқы жылдарында топ, программалардың әлі толық
шешілмеуінен институт оқытушыларының ... ... ... ... ... бөлінетін жалақы 15-ші разряд деңгейімен
есептелінді.
Сол кездегі Түркістан Халық ағарту комиссариатының кызметінде ... ... ... ... ... ... үшін ... ерекше
көңіл аударды. Ол табандылықпен өлкенін жалпы бюджетінің 20 пайызын халық
ағарту ... ... және ... ... ... ... ... себепші болды. 1922 жылы жалпы институттың 57 оқытушысы
мен қызметкерлерінің, 230 оқушының тұрмыс жағдайларын нығайтуда
үлкен үлес ... ... 12-ші ... ... ... ... ... тағайындалды./2.15.
С. Айзұнов басқарған тұсында институттың материалдык жағдайы жақсара
түсті. Оқу-тәрбие ісін жоғары деңгейге ... үшін ... ... Жаңа оқу ... дайындалу ісіне жергілікті ... ... ... мәселесін көтерді. Елге танылған, құрметке ие
болған ... ... бұл іске ... ... сол ... ... Шымкент, Әулие-Ата уездерінде болып, институтқа түсушілерді анықтап,
оларға көмек көрсетті. 1923 жылы ... ... ... 241 ... қабылданды, оның ішінде 22,5 пайызы ата-анасыз
балалар еді. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 195-і ... 41 ... 5 өзбек балалары бар.
1923 жылы институттың оқытушылар ... ... ... ... ... ... келуі және институттың оқу бөлімін
басқаруы, Мадина Қасымованың ана -тілінен, Мұхадметжан ... ... ... ... ... және ана ... Халел
Досмұхамедовтың анатомия мен гигиенадан сабақ беруінің маңызы үлкен болды.
Сол жылдары оқушыларға ... ... ... ... ... ... драма үйірмесіне жетекшілік етуі институттағы көрнекті
оқытушылар санын көбейтті. Жалпы инстит ұжымының сапасы арта берді./4.4.
1924 жылы 17 ... ... ... алғашқы түлектерін білім
ұясынан баптап ұшырды. ... ... ... ... С. ... П. ... оқытушлары X. Досмүхамедов. М. ... ... А. ... ... бітіргендігі туралы
қарар қабылдады./6.12.
Республикадағы түңғыш жоғарғы оқу орнын салтанатты түрде жариялау
үшін 16-шы ... ... жиын ... ... ... Казақ
Республикасы мен көрші республикалардағы ннститут өкілдері мен ... ... ... ... ... атына құттықтаулар, алғыстар, ... ... ... ... ... Халық Комиссарының орынбасары А.
Серғазиевтің келуін бүкіл институт ... ... ... ... келе ... А. Серғазиев, Д. Сәрсенов атына жеделхат
жіберді. Онда ... ... ... ... деп ... ... жаңа оқу орнына жаңа табыстар тілеп, ... ... ... жетік оқытушыларды беретініне сенім білдіріп, сәлем
жолдады./2.54.
Жаңадан бой ... ... ... ... ... ... ... болып есептелген соң, институттың алдына қойған
мақсаттары мен міндеттері де жасалды. Қазақ мектептері мен техникумдер үшін
мұғалімдер даярлайтын және ... ... ... ... комиссариаты мен
басқа да Орталық мемлекеттік мекемелердің ұсынысы бойынша өлкетану мен
педагогика саласындағы ... және ... ... ... ... жетті.
Институт оқу жоспары мен оқу бағдарламаларын құрастыруда РКФСР-ның
Педагогикалық жоғарғы оқу орындары үшін ... ... ... ... ... ... ... білім берудің жергілікті ерекшеліктерімен
толықтырып отырды. Таяу жылдар аралығында институтта жергілікті тұрғындар
арасынан шыққан жоғарғы білімді ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде өткізілді.
Институттағы барлық ғылыми- оқу және ... ... ... ... ... бақылауымен жүргізілді. Басқару
органдары үш мүшеден жасақталды. Олар ректор, ректор көмекшісі және ... ... ... институт басшысы бола ... ... ... ... ... ... ... да
мүшелері Қазақ Халық ағарту комиссариатына шағымдана алады.
Институттағы барлық оқу-әдістемелік, ғылыми жұмыстарды бақылау ... ... ... ... ... ... ... сайланады,
көмекшісі оқу бөлімінің меңгерушісі.
Жекелеген топтардағы сабақтың өткізілуі пәндік комиссияға жүктелді. Пәндік
комиссия құрамына Халық ағарту комиссариаты бекітіп ... ... ... ... ... ... ... ғылыми қызметкерлер мен
студенттер енді./2.46.
№1
Қазақ Педагогикалық институтына 1925-1926 оқу ... ... ... оқытушылар тізімі.
|Р/с | ... ... |
| ... Платон Иванович |Оқу ... ... |
| ... Леонид Васильев ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... Владимирова |Оқытушы |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... Владимир ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... Иван Иванович ... |
| ... ... | ... |
| 19. ... ... Ниловна ... |
| 20 ... ... ... ... |
| 21. ... ... ... |
| 22. ... ... ... |
| 23. ... ... ... ... |
| 24. ... ... ... |
| 25. ... ... ... |
| 26. ... Иван ... |Оқытушы |
| 27. ... ... ... ... |
| 28. ... Иван ... ... |
| 29. ... ... ... |
| 30. ... ... ... |
| 31. ... ... ... 2
Қазақ Педагогикалық институтының оқытушылар құрамы.
|№ ... |Пән ... ... ... Далиль ... ... ... ... Иванович |Қоғамтану,орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өкіметін құру тарихы |
|7. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Орыс тілі мен әдебиеті ... ... ... ... ... ... Д. ... ... ... ... ... ... ... Стефан ... ... ... Н. ... және этнография |
|15. ... ... ... ... ... ... ... тілі мен ... ... ... ... ... мен тарихы |
|18. |Рыков Николай ... ... ... Кеңестің шешімімен мұғалімдік қызметке жарамды ... ... ... ... ... (1920 ... ... ... ... ... Иржанов ... ... ... ... ... ... ... Бақтаев ... ... ... ... ... ... ... Байменов ... ... ... Зұлпұбаев ... ... ... ... ... ... ... Бұтбаев ... ... ... ... ... Мұхамедов |
|11.Айдархан Албанов ... ... ... ... ... ... ... Тұраражиев ... ... ... ... ... ... ... ... ... Аманбаев |
|16.Абдулла ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|19Хожахмед Есқараев ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Есеналиев ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Беркенбаев ... ... ... ... ... ... ... ... ... Есалиев ... ... ... ... ... ... | ... ... | ... уақыттың ішінде Қазақ Халық ағарту институтын ... ... ... ... ағарту және білім беру ісіне үлкен ... ... ... ... ... ... ... атқарды,А.Қожақұлов САГУ-дің оқытушысы,Мұсаев Шынәлі
Шымкент қаласында қазақ ... ... бірі ... ... ... докторы,профессор,І.Жансүгіров атақты
жазушы болды.
ІІ.ТАРАУ.ИНСТИТУТТАҒЫ ЖҮРГІЗІЛГЕН ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК,ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТАРДЫҢ
БАҒЫТТАРЫ
2.1.БІЛІМ ... ... ... ... ... ... ... жасай бастаған күннен бастап.
қабылданған оқушыларға терең білім ... ... ... ... ... ... өмірін дәріптейтін білім ордасында сабақ тек ... ғана ... ... ... ... ... қойылды. Ұлтым
деп еңіреген, халқының салт-дәстү рі, ... ... ... үшін ... С.Қожанов, Қ.Қожықов, Ф.Ғалымжанов, И.Тоқтыбаев,
В.Н. Көшербаев т.б. зиялылар институтта сабақ тек қазақ тілінде жүргізілуін
талап етті. Алайда бұл ... ... ... ... жүргізетін кәсіби
шыңдалған мамандардың жеткіліксіздігінен орындалмады, жаратылыстану ғылым
салаларын жүргізу үшін алыс-жақын білім ... орыс ... ... ... ... ... ... Тіптен орыс тілі қазақ тілімен
тең дәрежеде өткізілуін Халық ағарту комиссариаты талап етті. Дегенменде
көзі ашық ... ... ... ... өркендеуіне үлес қосар түркі
халықтарының тілдерін шет ел тілдерінің ... ... 1920 ... ... ... ... ... комитетінің отырысында Халықтық
білім беру ... ... ... сай бір ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты төмендегі
өзгерістерді енгізді.
а) француз және неміс ... ... ... курс бойынша араб және
парсы тілдерін енгізді. Ал ... ... ... ... бірге басқа да
түркі тілдері ... Бес ... курс ... ... ... ... бөлінді: қазақ тілі бес жыл бойында - 20 сағат, орыс тілі-
20сағат, парсы тілі- 13 ... араб тілі - 13 ... ... ... - 17 ... ... - 6 ... ән салу -- 10 сағат, тарих ... ... - 12 ... дене ... - 10 сағат, педагогика -8сағат
графикалық өнер - 10 сағат, қол еңбегі - 15 ... ... ... ... оқушыларды ... ... бір ... ... 1921 жылы ... саны 17 ге ... екеуі қыз бала, 15 ер бала; жас шамасы 16 мен 24 ... ... бір ... ... ... ... бір жыл ішінде апталық жүктемесі 39 сағатқа нсгізделген мынадай
пәндерді оқып шығады: ана тілі - 6 ... ... орыс тілі - 6 ... ... ... -6 сағат, жаратылыстану - 6 сағат, тарих - 3
сағат, география - 3 сағат, дене тәрбиесі -3 сағат.
Оқу кестесіне ... бұл ... бар ... түрлі келеңсіздіктерге
байланысты толық өтілмеді. Дәріс күрделі жөндеу көрмеген, оку парталары мен
жиһаздары ескірген бөлмелерде ... ... курс ... ... ... жатып оқығандықтан азық-түлік мәселесі бәріне
ортақ болды. Жер-жерден келген оқушыларға алғашқы жылдары оқу ... ... ... ... ... ... ... кесірін
тигізіп жатты./2.34.
1923 жылы 11 қарашада Мемлекеттік жоспарлау ... ... ... ... туралы мәселе бойынша кеңейтілген мәжіліс
ұйымдастырылды. Мәжілісте республикадағы оқу-ағарту ісіне көмектесу және
арнайы мәдени ағарту ... ... құру ... ... Жиналысқа
Түрікаткомның ТКП Орталық Комитетінің, Түркістан кәсіподақтарының ... оқу- ... ... ... ... барлық сауат ашу
мектептерінің меңгерушілері, ... ... ... жеке меншіктегі мәдени-ағарту мекемелерінің
басшылары және барлық талапкерлер шақырылды./13.1.
Жиналыс Тұрар Рысқұловтың кіріспе сөзімен ашылды. "Жергілікі халык,-
дейді ол, - шаруашылық және ... ... ... ... оқу
ағартусыз мәдени құрылыстың мүмкін еместігін түсініп, оқу ағарту ... ... ... ... ... жағдайы өте нашар болып отырған 1- дәрежелі
мектептерге бөлінуі тиіс. Түздік халықтың оқу ағарту ісінің негізі осы ... ... ... ... ... ... ... педагог мамандар мәселесі алдан ... ... Оқу ... оқу ... ... ... сай ... Қажетті қаражаттың
тапшылығына байланысты баспалар қышлақ мектептерінің кітапқа ... өтей ... ... әрі ... ... ... жүйесін кең түрде дамытуға қаражаттың
жетіспеушілігі мүмкіндік бермей отырғандығын сондықтан да ... ... ... ... ... күштерді үйымдастыру және арнайы
қаражат ... құру ... атап ... ... ұйымдар
тарапынан қаржылай көмектің болатынын, бірақ бұл істе ... ... алға ... ... ... баяндады. Бүкіл халықтың кең түрде
көмегі қажет. Бұл іске шаруашылық ұйымдарын тартып, олар әр жеке мектепті
қамқорлыққа алуы ... Бұл істе ... ... іске ... ... Осы
мақсатта оқу-ағарту ісіне көмектесетін бюро құру жоспарланып отыр./13.3.
Мәжілісте Т. ... ... ... ... ... ... ... базасын күшейту барысында оқу жоспарына оқушыларды
табиғатпен ... үшін ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер жасады.
Экскурсия нысанасы ... ... ... 60- 80 ... солтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс беткейлері. Экскурсия мерзімі
екі апта. ... ... ... ... ... ... табиғатпен танысу мақсатында ұйымдастырылған бірнеше экскурсия
шығындары төмендегіше: 1. ... ... ... ... 14 тәулік бойына айлық төленеді (1061 р. 48 к.). 2. ... ... 14 ... 273 р. ... 3. ... азық-
түлікті, ыдыс-аяқтарды тасу үшін 4 арбаның шығыны - 3.920 р. құрады.
Ал, екінші экскурсияда физика пәні мұғалімінің ... ... ақша да ... Оқытушыларға еңбек ақысы 15 санат бойынша
төленеді.
Институттың оқу-әдістемелік жұмыстарының бірі оқушылардың органикалық
және ... ... ... үшін, жаратылыстану, тарихи гербари
кабинетін экспонатқа толтыру мақсатыда ғылыми экспедициялар ұйымдастырылды.
Алғашқы ... ... 2 ... 30 ... ... ... ... созылды.
Институттың тәрбие жұмысы да жан – жақты болды.Институтта түрлі ... ... ... оқу ... ... құрамында музыкалық және драмалық үйірмелер нәтижелі ... ... 25 ... ... ... ... ... институттың оқушылары мен студенттері
шақырылды.Бұл спектакл 2бөлімнен тұрды:
1-ші ... ... ... бөлім концеттік қойылымдардан тұрды:
«Мен кім» декломациясы,қыздың зары,хор әні.Аталған спектакл жоғарғы
деңгейде өткізілді.
1923 жылы ... ... ... бір топ ... ... ауылшаруашылық көрмесіне қазақтардың тұрмысы мен этнографиясы
бөлімі бойынша қатысты.Олардың арасында ... ... ... ... ... ... болды.Осы көрмеге қазақ ғылым
комиссиясының және Қазақ ... ... ... ... ... ... ... құнды 100-ге жуық экспонаттар жіберілді.Олардың құрамында ... Қожа ... ... ... мешітіне берілген «Сый грамотасы»,Иса
Тоқтыбаевтың «Түркістанның географиялық очеркі», Тұрар Рысқұловтың «Жетісу
сұрақтары» және ... ... ... да көп ... ... әдеби
драмалық үйірме мүшелері белсенді түрде ... ... ... ... ... « Жас ... ... шығарды,қазақ тілінде жазылған
әдеби шығармалардың оқуларын ұйымдастырды.Студенттер үшін ... ... ... оқу залы ... ... институтта оқу процесін жүргізу барысында тәртіпті
нығайтуды көздеген қатал іс-шаралар жүргізілді.Педагогикалық кеңестермен,
студенттер жиналыстарында оқу тәртібі нашар тыңдаушылардың мәселелері
қарастырылды.Кейбір жағдайларда олар оқудан ... ... ... ... ... ... тәжірбиелі мектептің 1класс
оқушылары Т.Алашев,А.Бегалиев;
-дайындық класынынан Д.Үйсінбеква,Ү.Дәлетбаева,Қ.Аралова,
Қ.Чукманова;
-2-ші сынып оқушылары ... ... ... ... ... шығарылды.
Институт жанынан құрылған «Талап »үйірмесі :
Доктор Халел Досмұхамедов, профессор Александр Эдуардович Шмидт, ... ... ақын ... Жұмабаев, білімпаздар Кәріп Жаленов пен
Николай Архангельский құрастырып қол ... ... ... ... (ол ... ... «Жолы» деп атаған) Түркістан мемлекеттік халық
ағарту комиссарияты «Білім кеңесі» 1922 жылдың төртінші желтоқсанында ... ... ... 822-нөмірмен тіркейді. «Талап» ... ... ... Жиылыс қауымның басқармасын, басқарманың төрағасын,
басқарма мүшелерін сайлайды... ... ... ...... басқарма мүшелері болып – А. Э. Шмидт, Иса Тоқтабаев,
Мырзағазы Есболов, Мұхаметжан ... ... ... Қасым Тыныстанов
бір ауыздан сайланады да, білім кеңесінің құзырымен ... ... ... ... ... ... қаласы, Карл Маркс көшесінің
бойындағы нөмірі 41-үйде орналасқан қазақ-қырғыз институтының 35- бөлмесі
болатыны осы жиналыста көпшілікке ... ... ... жарғысында ұйымның алға қойған мақсат – ниеттерінің
имандылығына, парасаттылығына қайран қаларлық. Жарғы 1923 жылы ... ... ... ... ... ... Ішкі құрылымы жағынан
тармақталып таратылған 27- ... ... Енді ... ... атқармақ
болған істерінен хабардар ету үшін сол ... ... ... ... һәм ... ... §1. Қазақ – Қырғыз ... ... ... ... жағында қауымның көздеген мақсаттары
мыналар :
а) Қазақ – ... ... ... ... ғылым атауларын
(терминология), емлесін һәм басқа мәселелерді тексеру.
б) Ұлт өнерін (искусствосын) тәртіптеу.
п) Қазақ- ... ... ... һәм ... ... ... ... мектептеріндегі оқыту мәселесін реттеп жөнге салу.
ж) Қазақ–қырғыз ... ... һәм өнер ... көрсету.
§2. Жоғарыда көрсетілген мәселелерді жүзеге асыру үшін:
а) талқы (диспут), дәріс, баяндамалар жасуға,
б) білімге керекті ... жию ... ... ... ... керуендер (экспедиция), қыдырыстар (экскурсия) түзеуге,
п) көрмелер (выставка) ашуға,
т) уақытша һәм ... ... ... ... ... бастыруға,
ж) кітаптар, қол жазбалар, өнердің үлгілерін, ескіліктің тамтықтарын
жинауға,
х) білім, өнер жөнінде сіңген еңбектерді ... ... ... ... ... беруге,
д) қазақ –қырғыз халқын ағарту жолында керекті мамандар, шеберлер
(специалистер) даярлау үшін курстар ашуға,
р) қазақта ... ... ... ... түзушілер,
уақытша һәм белгілі мезгілмен шығып ... ... ... ... ... ... ашуға,
з) қауымның көздеген мақсаттарын жүзеге шығару үшін өкімет мекемелерінен,
әлеумет ұйымдарынан көмек қарастыруға ... ... ... Ташкетте Қазақ халық ағарту институтында (кининпрос),
ресми тіркелген «Талап» мәдени-ағарту ұйымында, Білім комиссиясында ... М. ... М. ... ... М. ... М. ... Байтасов сынды алаш зиялыларымен қызметтес болды. Сөйтіп Түркістанның
мәдени – рухани өмірімен ... ішкі ... ... кетті. Ақын
Ташкетте өндірте жазды. Шығармашылық тынысы осы шаһарда кеңігендей болды.
Әйгілі «Шолпанның күнәсі» әңгімесі осында дүниеге келді. «Жұлдызды – жүзік,
Айды алқа ғып ... ... ... ... ... өлеңіне дейін
Түркістанда туды. Мағжанды ерекше бір эпик ретінде танытқан, тарихи ... ... да ... ... өмірге куәлік алды.
Мағжанның Ташкетте көрінген бір қасиеті – ғалымдығы еді. Осында жүріп
аяқтаған «Педогогика» еңбегі 1923 жылы Орынборда ... ... 1924 ... ол ... ... ... ... Ә. Диваевтің «Тарту» жинағы
басылып шықты.
Соңғы аталған қасиеті «Жеті батыр» атты 1923 жылдың басында «Ақжолда»
жарияланған ... да ... ... Мағжан Білім комисиясымен
мақұлдауымен Түркістан ... ... ... ... батыр»,
«Нәрікұлы Жора», «Бекет батыр», «Қамбар ... ... ... «Алпамыс
батыр», «Мырза Едіге батыр» кітапшаларының (көлемдері 18-беттен 59 ... мән ... ... ... ... әдеби мұраның руханияттағы орны
жөнінде оқырманмен ой бөліскен. Жеті батыр хақында ел ... ... ... ... тапсырған этнограф Әбубәкір Диваев ақсақал ... жылы ... жасы 68-де) М. ... ... қарағанда, Білім
комиссиясы барды сол күйінде баса салмаған, «сұрыптап сайлаған».
Мағжан осы мақаласының басында ілгеріде құрылған ... ... ауыз ... ... ... ... бірақ олары
орындалмай қалғанын жазыпты. Бұл жерде қаламгер Омбыдағы «Бірлік» ... ... ... ... ... ... ақын – жазушылардың кемшілігі ескі әдебиеттен
өрнек алмағандығынан деп есептейді. Сайраған даңғыл жолы жоқ, басының ауған
жағына кететінәңгілеу, ... көзі ... ... ... еді.
Бұлардың бәрі жаңа әдебиетіміздің болатындай берік бұрынғы әдебиеті, яғни
классик әдебиеті болмағандықтан, болса да жарыққа ... ... ... 1916 жылы ... «Балапан» журналынан қанат қаққан жаңа
тұрпаттағы ... ... аса ... ... бұл әдебиет
тектамырынан айырылмаса екен деп тіледі. 20-жылдары қазақта ... ... жоқ, ... бәрі – ... қандастары шыққанда, ақын бұларды
өлеңмен де ақылға шақырды. «Жеті батыр» мақаласы - ... ... ... ... ... ... ел әдебиеті жөнінде: «Біздің қазақ
әдебиетінде берік негіз бұрынғы әдебиетіміз арқылы ғана ... ... ... жүз ... бойы ... ... көксеген арманы, ел
жолында күрескен ерлігі, шеккен зары, төккен жасы – ... ... ... ... ... өлең ... өлшеніп, жыр болып құйылған», ... ... және бір ... ... ...... ... қатысты жайт. 20-жылдары бірінші ...... ... ...... ... ... – кезекте көркем әдебиет басылуға
мүмкіндік алды. Егер саясаттың ... ... ... ... ... ... қажеттілігі есептелініп жатпайды. Жазу машығын ... сай ... аз ... «Жеті батыр» мақаласындақаламгер
замандастарын жалаң еліктеуден ... ел ... ... ... Бұл ретте оның: «Елін сүетін әрбір алаш баласының ерінбей, ... ... ... міндетті екендігі, ұлт үкіметтеріміздің
баспасөз мекемелері елдің жанына үйлеспейтін «айқайларды» бастыра беруден
тыйылып, шын ... ... ... ... ... бастыруға
борышты екендігі күндей ашық нәрсе болуға ... - ... сөзі ол ... ... ... еді.
Мағжанның «Жеті батыр» мақаласының жанрын ... ... ... ... ... 7 кітапшаны шағын ғана көлемде таныстырған. Бірақ
олардың мазмұндық та ,техникалық та сапасын сөз еткен. ... тұра ... ... ... ... «Бұл жырлардың қиссасы туралы
пікірімді екінші бірде ... ... ... ... ... - ... жазды ма, жоқ па – зерттеу қажет.
1920 жылдың бас ... ... ... жүмыстары едәуір
жақсарды. Онда арифметикадан сабақ берумен бірге тәрбиеші жұмысын атқаратын
ани Мұратбаевтың, кітапхана ... ... ... Ақыл
Асфандиярованың қызметтрі елеулі ... ... әр ... үйірмелер
жүргізіліп, олар оқушылырды кеңінен қамтыды. ... ... ... ... жас ... қомақты үлес сіңірді, ол әрдайым жастар
арасынан табылып, саналы тәрбие ... ... ... ... Шу болысының 1-ауылынан Ташкент педогогикалық училищесіне
оқытушы болып келген 20 жастағы ... ... ... де ... Ол – Омскідегі жеті жылдық ерлер гимназиясын бітірген, орыс, латын,
неміс ... ... ... ... ... мол ... еді. Д.
Әділұлы үйірме жұмыстарына жаңаша серпін қосып, оны жандандырды.
1920 жылдың 5мамырынан ... ... үш ... педогогикалық курсты
бітірген 58 шәкіртке оқытушылық куәлік тапсырылды. Солар ішінде Сейдікәрім
Иброгимов, Қожахмет Есқараев, Шыныбай Беркінбаев, ... ... т.б. ... жылы 21 ... ... ... институтының ұйымдастыру үшін
комиссия құрылды. Оның мүшелігіне тәжірибелі педагогтар Е. Табынбаев, Б.
Есенов, Х. Досмұхамедов, Қ. ... В. Н. ... ... Олар ... ... ... барлық кемшіліктерді, қажеттіліктерді
айқын көрсете білді. Х. ... ... ... ... ... 11 ... ... кеңес-ұсынысын
берді. Қойылған талаптар дер кезінде орындала бастады., дегенмен, көптеген
қиыншылықтар да кездесіп отырды. Қазақ ... ... ... ... ...... ... мектептеріне оқытушылар даярлау
болса, екіншіден, ... ... ... жетілдіруге
қабілетті мамандармен қамту еді. 1920 жылы 1 қазанда қазақ ... ... ... ... ... Бұл институттың іргесін қалап,
шаңырағын ... ... ... ... ұстаздар Түркістан
өлкесіндегі мектептерден шақырылды. ... ... ету ... ... ... ... ... Институт директоры болып Е.
Тобынбаев тағайындалды. 1920 жылы 28 ... ... ... іс ... қызметіне қабылданды.
Жаңадан іргісі қаланған қазақ институты Карл Маркс көшесіндегі 41-үй –
қазіргі Әмір Темір ... Заң ... ... корпусқа жайғасты.
Түркістан өлкесіндегі қалалардан арнайы шақырылған білімді ұстаздардын
қатары молығып, қараша айында институт оқытушыларының саны 64-ке ... ... ... ... ... ... болып қабылданды,
Жәлелов – физикадан, Есболов – географиядан, Сарыбаев – ана ...... ... - жаратылыстанудан, Асфандияров –
музыкадан, Яковлев парсы тілінен сабақ ... ... ... ... кластарында, Алданонңаров балабақша меңгерушісі болып
істеді. Институттың 4 негізгі, 3 даярлау кластары және тәжірибелік ... ... ... ... саны 259-ға ... Сол жылы 96 ... солардың арасында 16-дан жоғары жастағы оқушылар: Мұсәлі
Сейданов, Әбдіразақ Шегебаев, Шынәлі ... ... ... Айша Омарова,
Әріпжан Байзақов: 15 жасқа дейнгі оқушылар Дүрдана ... ... ... ... т.б. бар еді. 1920 жылы ... ... жолдамасымен келген Битілеуов, Басымов, Алданоңғаролвтар да
институтқа қабылданды. ... ... ... ... ... және ... ... тәрбие (балабақша)үйі болды. Ол ... ... ... 1920 жылы 4 ... Х. ... негізінде оның балалары: Рабиға (11 жасар) тәжірибе ... ... ... (8 жасар) тәжірибе мектебінің 1 класына, Сәуле (4 жасар)
институт бала бақшасына қабылданғандығын байқауға болады.
Қазақ ... ... ... ... институттың педогогокалық
кеңесінің назарынан бірде-бір рет түскен емес. Оқушылардың терең, саналы
тәрбие алуына әрекет ... ... ... ... жүктелген
міндеттерге үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... әр түрлі үйірмелер ұйымдастырылып, оқушыларды кеңінен
қамтыды. 1921 жылдың 12 ... ... 115 ... ... жастар ұйымының төрағасы етіп ани Мұратбаевты, ... пен ... ... 1921 жылы 5 ... институттың
16шәкірті Түркістан Орталық Атқару комитетіне өтініш хат ... ... түсу үшін ... ... факультетіне жіберулерін сұранды.
Өтініштері ... А. ... А. ... І. ... А. Рысбақов,
Т. Балтаев, И. Сырлыбевтар білімдерін университетте тереңдете түсті. Сол
кезде Түркістан халық ағарту комиссары ... ... ... ... ... ... ... көбейту үшін институтта ерекше көңіл аударды. Ол
өлкенің жалпы ... 20 ... ... ағарту саласына бөлгізді және
Қазақ ағарту институтының материалдық базасының ... ... ... үшін ... ... пен ұлтжандылық қажет-ті.
1922 жылы институттың 57 оқытушысы мен қызметкерлерінің, 230 оқушының
тұрмыс жағдайын ... үлес ... 1923 жылы 19 ... ... халық
ағарту комиссариаты коллегиясында Ә. Диваевтың мерейтойы ... ... ... ... ... ... ашу және оған диваевтың
есім беру туралы қарар қабылданды. 1923 жылдың 12
мамырында ... ... ... ... ... ... Оқу-
тәрбие ісін жоғары деңгейге көтеру үшін біршама шаруалар тындырылды. Жаңа
оқу жылына дайындық жасау ісіне жергілікті ... ... ... мәселесі алға тартылды. Ел ішінде есімі мәлім, құрмет-беделі жоғары
болған Мұхамеджан Тынышбаев бұл іске ... ... сол ... ... ... ... ... аралап, институтқа түсушілерді анықтайды
және оларға ... ... ... ... ... жерлермен өзара байланысы жақсы ... 1923 ... ... ... ... еңбекшілерінің 241
баласы қабылданды, оның ішінде 22,5 пайызы тұлдыр жетімдер болатын. ... ... – 193, ... – 19, ... – 14, ...... ... – 5, Қырғыз республикасынан – 5 ... ... 195 ... , 41 ... 5 ... ... бар ... халық комиссары Т. Рысқұловтың жолдамасымен 18 оқушы, соның
ішінде 16 жасар иқандық бозбала ... ... ... ж. қазанында Кеңес Өкіметін орнатқан большевиктер ... ... ... ... кең тарату арқылы билікті ... ... ... байланысты Кеңес өкіметі ... ... ... арқылы мемлекеттік жүйеге тіректі құрайтын
білім беру жүйесінің жаңа ... ... ... ... ... ... жылдары құрылған білім беру ... ... жаңа ... ... ... ... мектебі комунистік дүниетанымды санаға ... ... ... ... құрылды. Кеңес өкіметі «бұрыңғы патшалық
Ресейдің халықтары ұлттық өмірін еркін және ... ... ... ... ... ... ғана қолданып іс жүзінде ұлттық
ерекшеліктерді жоятын ... ... ... ... саясат жүргізді.
Әрине халыққа білім беруді жаңартатын Кеңестік ... ... да аз ... ... ... беру саясатында жалпы әлемдік білім
беру жүйесіне жақындатқан ұмтылыстар да аз болған жоқ. Оған ... ... ... ... теңсіздікті жою,жаппай сауаттандыру,діни
ұйымдар мен оқу ... ... ... ,мектеп жасындағы
балалардың жаппай оқуға тартылуы ... ... ... ... ... осы ... игі ... кері кетірді.
Бұл орайда патшалық тәртіптің авторитарлығы мен ... ... оқу ... ... сақталынды:орыс білім
беру құрылымдарымен қатар дәстүрлі ... мен ... ... ... ... ... жаңа переспиктивалық үлгісі қалыптаса
бастаған болатын.1905 ж.революцияның әсерімен және 1917 ж. ... соң ... ... ... тенденциялар күшее бастаған
еді.
Қазан төңкерісінен соң мектеп құрылысының көптеген прогрессивті
көріністері жойылды. Кеңес өкіметін жариялаған соң большевиктік үкімет ... ... ... беру ... ... социалистік жүйенің
саясаттандырылған оқу тәрбиелік процесі,оқу мекемелерінің таптық негіздегі
бырыңғайландыру социялистік жүйесін» жедел түрде орната ... ... бас ... ... ... ... едәуір
жақсарды. Онда арифметикадан сабақ берумен бірге ... ... ... ... ... жұмысын ұйымдастырушы, тәрбиеші Ақыл
Асфандиярованың қызметтрі ... ... ... әр ... ... олар оқушылырды кеңінен қамтыды. Оқушылар арасындағы тәрбие
ісіне жалынды жас Мұратбаев ... үлес ... ол ... жастар
арасынан табылып, саналы тәрбие беруге белсене атсалысты.
Ақмала уезі, Шу болысының 1-ауылынан Ташкент педогогикалық училищесіне
оқытушы болып келген 20 ... ... ... еңбегі де ерекше
болды. Ол – Омскідегі жеті жылдық ерлер гимназиясын ... ... ... ... ... ... білімді, тәжірибесі мол ұстаз еді. Д.
Әділұлы үйірме жұмыстарына жаңаша ... ... оны ... ... 5мамырынан 5тамызына дейін үш айлық педогогикалық курсты
бітірген 58 шәкіртке оқытушылық куәлік ... ... ... ... Қожахмет Есқараев, Шыныбай Беркінбаев, Палымбек Зембаев т.б. бар-
тұғын.
1920 жылы 21 тамызда Қазақ ағарту институтының ... ... ... Оның ... ... ... Е. Табынбаев, Б.
Есенов, Х. Досмұхамедов, Қ. Қожықов, В. Н. Көшербаевтар ... Олар ... ... ... ... ... ... көрсете білді. Х. ... ... ... жағдайларын тексеріп, 11 тармақтан тұратын ... ... ... дер ... ... бастады., дегенмен, көптеген
қиыншылықтар да кездесіп отырды. Қазақ ағарту институтының (Казинпрос)
алдына ... ...... ... ... оқытушылар даярлау
болса, екіншіден, мектептің ұйымдастырушылық ... ... ... ... еді. 1920 жылы 1 ... ... педогогикалық
училищесі Қазақ ағарту институтына айналды. Бұл институттың іргесін қалап,
шаңырағын ... ... ... тәжірибелі ұстаздар Түркістан
өлкесіндегі мектептерден шақырылды. Кадрлармен қамтамасыз ету жұмысымен
Түркістан ... ... ... ... Институт директоры болып Е.
Тобынбаев тағайындалды. 1920 жылы 28 ... ... ... іс ... ... ... іргісі қаланған қазақ институты Карл Маркс көшесіндегі 41-үй ... Әмір ... ... Заң ... орналасқан корпусқа жайғасты.
Түркістан өлкесіндегі қалалардан арнайы шақырылған білімді ұстаздардын
қатары молығып, қараша айында ... ... саны 64-ке ... ішінде Мұхамеджан Тынышбаев математика оқытушысы болып қабылданды,
Жәлелов – ... ...... ... – ана тілінен,
Көшербаев – ... ... - ... ...
музыкадан, Яковлев парсы тілінен сабақ берді. Байтілеуов, Есовалар
тәжірибелік мектеп ... ... ... меңгерушісі болып
істеді. Институттың 4 негізгі, 3 даярлау кластары және тәжірибелік үлгілі
мектептері болыд. Оқушылардың жалпы саны 259-ға ... Сол жылы 96 ... ... ... ... жоғары жастағы оқушылар: Мұсәлі
Сейданов, Әбдіразақ Шегебаев, Шынәлі Мұсаев, Османқұл Әлиев, Айша Омарова,
Әріпжан ... 15 ... ... ... ... ... ... Тәжібай Бұхарбаев т.б. бар еді. 1920 жылы ... ... ... ... Битілеуов, Басымов, Алданоңғаролвтар да
институтқа қабылданды. Қазақ ағарту ... ... ... және ... дейінгі тәрбие (балабақша)үйі болды. Ол туралы
архив материалдарын ақтарғанда 1920 жылы 4 ... Х. ... ... оның ... ... (11 ... ... мектебінің 2
класына, Әділхан (8 жасар) тәжірибе мектебінің 1 ... ... (4 ... бала бақшасына қабылданғандығын байқауға болады.
Қазақ ағарту институтының оқу-тәрбие жұмысы институттың педогогокалық
кеңесінің назарынан бірде-бір рет ... ... ... ... саналы
тәрбие алуына әрекет жаслынды. Оқытушылардың әрбірі ... ... ... ... ... асқан ыждаһаттылықпен жұмыс
істеді. Институтта әр түрлі ... ... ... ... 1921 жылдың 12 қаңтарында институттың 115 ... ... ... ... ... етіп ани Мұратбаевты, ... пен ... ... 1921 жылы 5 ... ... Түркістан Орталық Атқару комитетіне өтініш хат жазып, білімдерін
жалғастыра түсу үшін қазақ жұмысшы ... ... ... ... А. ... А. ... І. ... А. Рысбақов,
Т. Балтаев, И. Сырлыбевтар білімдерін университетте тереңдете түсті. Сол
кезде Түркістан халық ағарту ... ... ... ... ... Қожанов
мұғалім кадрлар құрамын көбейту үшін институтта ерекше көңіл аударды. ... ... ... 20 ... ... ... саласына бөлгізді және
Қазақ ағарту институтының материалдық базасының нығаюуына себін ... үшін ... ... пен ұлтжандылық қажет-ті.
Өрнек бау-бақша шаруашылығы
(оқу-әдістемелік, тәрбие жұмыстары)
Халық ағарту институттарында ... ... ... ... ... ... болса да, алғашқы ... ... ... ... ... комиссариатының бүкіл Кеңес
үкіметінде ағарту жұмысына 1917 жылы жалпы 204 млн. ... 1918 жылы ... ... ... ал ... ... ... 1918
жылы 375. 455 мың рубль ғана бөлінді./14.9. ... ... ... жаңа оқу ... ... ... ... ете ... ... ... жабылып, кейбірі
қаржы тапшылығына тап болды. ... ... ... халық
ағарту институттары республикадағы басқа техникалық және ауыл ... ... ... ... шығу үшін бау-бақша шаруашылығын
жүргізіп, өз бюджетін толтырып отырды. Солардың ... ... ... ... ... ... ... ордаларының ортақ бау-бақша
шаруашылығы. Бұл шаруашылық (жер көлемі 141 десятина) /2.172. тек институт
бюджетін толтыру ғана ... ... ... ... ... ... орын да ... сөз еткелі отырған қазақ-өзбек институттарының жүргізген ортақ
шаруашылығы, оның қоғамдық маңызы туралы тоқтала кетейік.
Ташкент ... ... ... Түркістан Халықтық ... 1918 жыл 5-ші ... N40 ... ... ... ... Ивановтарға түпкілікті жеке меншікке берілген Ташкент
уезі, Булкетов болысындағы Кенсай шаруа қожалығы /2.87. 1920 ... ... оқу ... ... ... ... әкімшілігі Кенсай шаруа қожалығы
жұмысына қызу араласып кетті. 1920 жылдан бері барлық ... ... ... ... ағарту интитутының Кеңес төрағасы қызметін
атқарған Кәрім Жәленов жүргізіп, "Кенсай" бау-бақша шаруашылығына басшылық
етті./2.18 Қазақ Халық ... ... 1922 жыл 8-ші ... ... ... ... институт жұмыстарымен жол сапарына шыққан институт
төрағасы Кәкім ... ... ... ... бау-
бақша шаруашылығын ұйымдастыруға, басшылық етуге институт хатшысы Николай
Францель тағайындалды./2.5. Ал, 1923 ... 5-ші ... ... бау-бақша шаруашылығын Халықтық жер комиссариаты мен
жалға алу ... ... ... ... және ... ... құзірі институт инспекторы Петр Кузмич Юдахинге өтті./2.18. Институттың
қай басшысы шаруашылықты ... ... ... жыл ... ... бір ... ... уақытқа дейін жалға беріліп келген қожалық институт әкімшілігінің
үздіксіз еңбегінің арқасында оқу-ордасының қарамағына өтті. Бұл 1923 жылы ... ... ... жер ... N24 ... ... бойынша "Кенсай" шаруа ... ... ... ... ... ... ... құқық берілді./2.3. Ал, 1923 жылы 4
қазанында Түркістан Орталық Атқару комитеті және Халық Комиссарлар ... ... ... ... ... шаруа қожалығы түпкілікті
Қазақ, Өзбек Халық ағарту институттарының құзырына ... ... үшін де, ... ... үшін өте ... Кенсай бау-бақша
шаруашылығының оқу ордаларының құзырына өтуі ... ... ... ... ... көрнекті қайраткері Сұлтанбек Қожановтың
басқарған тұсында үлкен жеңіспен ... ... ... Қазақ, Өзбек институттарының басшылығына өткен
"Кенсай" бау-бақша шаруашылығы "Өрнек" ... ... ... ... жер ... 141 ... ... 36 десятинасына- жеміс
бақтары, 14 десятинасына-жүзімдік, 4 десятинасына- бақша өсімдіктері, ал
қалған жерлеріне техникалық дақылдар ... ... ... ... реттеп, өнімдерді тиісінше
баптап отыратын мамандар институт тарапынан сайланып отырды. 1922 жылдың 1-
ші қарашасынан 1923 ... 1-ші ... ... ... ... ... ағарту
институттарының "Өрнек" (Кинсай) бау-бақша шаруашылығындағы меңгеруші
қызметін атқарған С. Е. ... өз ... ... жұмыстан босатылды. С.
Е. Савельевтың орнына С. Қадыров тағайындалды./2.57.
Емін-еркін ... ... ... ... ... ... сатуға немесе сұрыптап өңдеуге байланысты жан-жақты
келісім-шарттар жасасты. Солардың бірі 14 ... ... ... ... ... оны сату ... өткізу жұмыстары бойынша инпростар
жеке кәсіпкер адамдармен ... жылы 23 ... ... ... ... отырысында қала
түрғыны Ағабек Балаев деген азаматпен "Өрнек" ... ... ... ... мәселесі қаралды./2.7. Екі жақты келісім ... ... А. ... ... ... ... құрал-саймандармен бірге
баспана берді. Бұл берілген құрал-саймандар белгіленген ... ... ... қайтарылады. Келісім бойынша А. Балаев құрал-санмандарды
пайдаланғаны үшін 2000 рубль төлеуі тиіс болды.
Өрнектің ... ... ... ... ... Егер де, ... ... белгіленген мөлшердегі жүзімнен шарап өндіре алмаса,
қалғанын өз қалтасынан төлейді.
Жүзімдік ... ... ... ... ... ... өз
күшімен жинайды. Жүзім жиналып болған соң, Балаев төлеген 2000 рубльді
институт төменгі ... ... ... ... ... ... ... науқаны кезінде де, шарап жасау кезінде де институт тарапынан
бақылаушы адамын ... ... ... өндірген шарабын екі жақты
келісім-шарт бойынша өзара бөліседі.
Мәселен, әрбір өндірілген 5 (бес) ... ... 3 ... ... шаруа қожалығына, институттарға, ал қалған екеуі Балаевқа
қызметі үшін беріледі./2.20.
Жүзімдіктің Халықтық жер комиссариатына жер, су ... ... ... өзі ... ал ... сату туралы акцияға екі жақ өздеріне
тиесілі мөлшеріне байланысты төлейді.
Келісім бойынша жүзімдікті екі ... ... ... ... ... өз ... екі ағарту институттарының құзырындағы "Өрнек» шаруа қожалығы
мен жеке кәсіпкер А.Балаев ... ... қол ... ... ... ... жақ 1000 ... айыппұл төлейтін болады.
"Өрнек" шаруашылығының меңгерушісі С. Е. ... пен А. ... ... ... ... ... атқарушы, сол кездегі
білімді қазақ зиялыларының бірі, көрнекті қайраткер Ескендір ... ... ... ... саласындағы қызметкерлерді даярлау барысында ауыл
шаруашылық мамандарын шығару Орталық комитетінің ... ... ... ... Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы, қазақтың
маңдайына біткен үркердей арыстардың бірі Тұрар Рысқұлов Халық Комиссаралар
Кеңесінің Үлкен ... ... ... біз ... ... ісін
жақсартқымыз келсе, онда техникалық, оның ішінде ауыл шаруашылық біліміне
ерекше көңіл бөлуіміз қажет..."/9.45. - деп, ... ... ... ой ... салды.
Қазақ жастарының білім ... ... ' ... ... оқыту жүйесіне пайдаланды. 1923 жыл 8-ші ... ... ... оқу инспекторы П.K. Юдахин оқушылардың
Өрнектегі практикалық сабағын оқу процесіне ... оқу ... ... ... ... оқушылар 4 ... ... ... екі топ ... ... екі топ ... ... ... ... оқу ... ... -800 сағ,- ... реттеу жұмыстарын жүргізу;
-800 -8 30сағ.- таңертеңгілік шай;
-830-1000сағ.- оқу-жаттығу жұмыстарын жүргізу;
-1000-1300 сағ.-оқушылардың ... ... 00 -14 ... ... -17 ... ... ... жүргізу;
-І900-21 00сағ.-кешкі ас және ойын;
-2100-ден таңертеңге дейін екі ... ... ... ... ... ... ... екі бала келесі
күнгі бау-бақшадағы сабақтан босатылады. Ал, ... бос ... ... сабағын өте береді.
Жазғы мезгілдерде «Өрнектегі» жаттығу жұмыстарына кедей балалары
алынады. Оларға еткен еңбектеріне қарай ... ... ... ... ... заттар бөлдіртіп отырады.
Оқушылардың "Өрнектегі" оқу жаттығу сабақтарын Қадағалайтын ... ... ... ... ... ... С. ... пен
Қайырбеков тағайындалды./2.14.
Оқу жылының соңына қарай, дәлірек мамыр айының ортасынан «өрнек» бау-бақша
шаруашылығы жетім, шаруа қазақ ... үшін ... ... оқу ... тыс ... ... ... жылы Институт қаржысымен 40 ... ... ... ... 12 верст қашықтықтағы, ... ... ... ... ... ... демалысын оқу-жаттығу
жұмыстарымен жүргізу үшін ... Биік ... ... ... ... ... ... шыбын-шіркей болмайды.
Сондықтан да жаз маусымында қапырық болатын ... ... ... үшін бұл жер ... ... ... саяжайы тек бау-бақша шаруашылығы ғана емес. оқушылардың өмір
ағымына бейімділігін қалыптастыруға, көмектесті. ... ... ... ... білуге қажетті құрал-саймандар мен ауыл
шаруашылық техникалардың болмауы, талапқа сай ... ... ... ауыл ... ... толық меңгеруіне қол
байлау болып жатты. Кесе ... ... ... ... ... қажетті практикалық білімдерімен сусындап жатты. Қолы бос уақытта
оқушылар баудағы жеміс ағаштарынан жемістер ... ... ... ... егін ... ... төгіп, еңбек еткен қызу жұмыстан кейін оқушылар көрген білгендерін
маман мүғалімдерімен бірге ... ... ... ауыл ... ... ... уақытқа дейін шаруашылықты меңгеріп келген Қадыровтың орнына 1923
жылы Ф. Н. Шокалев тағайындалды./2.27.
«Өрнек» бау-бақша шаруашылығы екі институттың ... ... ... ... ... сондай-ақ шаруашылықтың барлық мүлкі, табысы
теңдей бөлініп отырды. Бұл ... ... ... біріккен
отырысындағы 1924 жылы 13-ші наурыздағы мәжілісінде кеңінен қаралды. ... екі ... ... ... екі ... жылдың 1-ші
қыркүйегінен 1923 жылдың 1-ші қазанына дейінгі шаруашылық есебінен бірінші
баланс, 1923 жылдың 1-ші ... 1924 ... 1-ші ... ... ... ... қорытындылайтын екінші балансын шығаруға
бұйырды. Шаруашылықтағы барлық еңбек-құралдарының бәрі есепке алынуы ... ... ... ... ... ... және ... шығындары
есептелінді. Жұмысшы қызметкерлерге берілген жалақы және шаруашылықтың
ортақ банкіндегі ақшалар есепке алынды.
Сондай-ақ ... ... ... ... ретінде И.
Дылеввской шақыртылып, "Өрнектің" меңгерушісі қызметіне жаңадан кіріскен
Ф.Н.Шокалевтің қасына көмекші етіп тағайындады./2.3.
Аса ... ... ... ... 1924 жылы күздегі
шаруашылық жұмыстары туралы есебі ... ... еді. ... 14
десятина жүзімдіктен толық 10 десятина жүзімдік шықты, 1 десятинадан ... ... 10 ... куст өнім ... ... куст-10 фунт
жүзім берсе, 12000 кусттан 120000 жүзім немесе 3000 пұт ... ... ... ... таза табыс-2400 пұт. 2400 пұттан 1800 шелек
шарап шығады. Бұл ... ... ... үш жақ ... ... ... институтына 600 шелек, Өзбек институтына 600 шелек және кәсіпкер А.
Балаевқа 600 шелек шараптан үлесті./2.108. Жалпы, 1924 жылы ... ... ... табысы 4950 рубльді құрады./2.119.
1924 жылдың соңына қарай Түркістан Республикасындағы ұлттық межелеу
саясатының суық ... ... ... ... да ... ... таяң ... қыспағын пайдаланған өзбектер 1924 жылы 8-ші ... ... ... жер ... ... "Өрнек"
шаруашылығын түпкілікті өзбек халық ағарту институтына ... ... ... ... ... алып ... ... де бей-жай ... ... Ол ... ... ... ... ... жер
комиссиясына қайта шағымдануын сұрады./2.116.
1925 жылы 24-ші каңтарда Қазақстаннан ... ... ... ... беру мекемелерін өзара бөлісу ... ... ... бұрынғы Қазақ институты мен Өзбек институтына ... ... ... тендей бөліп алу, сондай-ақ ғимаратты тез арада
Баспахана комиссиясының тексеруін ... ... ... негізге ала отырып 1925 жылы 25-ші ақпанда Ташобл.
жер бөлімі, Облыстың жер инспекция меңгерушісі Кузнецов, облыстың ... ... ... институты директоры атынан Қасымов, "Өрнектің"
меңгерушісі Шоколевтен құралған ... ... ... ... ... ... келді./2.112. Комиссия жұмысының ... ... ... ... ... бау-бақша шаруашылығының өткендігімен
аяқталды. Қазақ Халық ағарту институты Қазақ Педагогика ... ... ... ... ... ... ... институт құзырына
түпкілікті берілген "Өрнек" бау-бақша шаруашылығын меңгеруге, "Өрнектің"
өсіп өркендеуі үшін ... ... ... ... ... ... өзі атқара беруіне де сенім білдірді./2.281.
Оқушылардың оқу-жүйесі ... ... алу ... айналған «Өрнек"
бау-бақша шаруашылығы институттың 1928 жылы Алматыға көшірілуіне дейін
институт ... ... ... ... ... ... білім берудің
базалық негіздері 1920-шы жылдың басында қалыптаса бастады ... ең ... бірі ... ... ... негізінде
құрылған Қазақ Халық ағарту институты болды.
Қазан төңкерісінен кейін орныққан Кеңес өкіметінің сауатсыздықты
жою ісі тек ... ... ... ғана ... барлық бөлігінде
жүргенін Түркістан АКСР-да халыққа жалпылама білім беруді қалыптастыру мен
дамыту барысында жүргізілген ... оңды ... ... ... ... ... 1915 жылы 54775 адам білім алған
әлеуеметтік-тәрбие ордалары болатын болса, ол 1920 жылы ... ... ... ... Білім алушылар қатарында ... ... да ... ... ... комиссариатының шешімімен Түркістан республикасында
кәсіптік білім беру жүйесі іске ... ... ... ... Халық
ағарту комиссариаты кәсіптік педагогикалық білім беруге көп көңіл бөлді.
Оның себебі халық арасында ... ... ... ... ... ... дейін Түркістан өлкесінде кәсіптік-педагогикалық
білім беру тек Ташкент және Верный қалаларындағы мұғалімдер ... ... ... ... мұғалімдік мамандар даярлау тек еңбек
мектебі мен жаңадан ашылған ... ... ... ... ... ... комиссариаты мен Түркістан кәсіптік білім беру
комитетінің бірінші маңызды ... жаңа ... ... ... оқу ... ашу ... жылы ... қабылданған "Халықтық білім беру ісін
ұйымдастырудың жалпы ережесіне" сай салыну ... ... ... ... ... беру кеңесі арқылы мектептер, жеке оқу орындары
ашылды./2.87. ... ... ... 1920 жылы 11 ... ал ... 4 ... бой ... білім беру жүйесінің негізінде Түркістан республикасындағы
педагогикалық оқу орындары білім беру жүйелеріне қарай үш топтан ... ... төрт ... ... бар техникумдар жатты. Ол
техникумдардың ... ... - ... көлеміндегі әлеуметтік тәрбие
мекемелері - 1) балалар бақшасы, бірінші басқыпты мектеп, балалар ... ... ... клуб т.б. үшін ... ... дайындау,
Педагогикалық оку орындарының екінші тобына бес жылдық курсы бар
педагогикалық училщелер ... ... ... ... оқу ... жоғарғы кеңeci
саналаған Халық ағарту институттары (Инпрос) ... ... ... ... ... ... мәдени орталықтары және жоғарғы оқу
ордасы саналды.
Халық ағарту институттарының негізгі міндеті 1) соңғы педагогикалық
білім беру және ... ... ... ... қатар институтты бітіргендер
мектепке дейінгі, мектеп кезеңіндегі, мектептен тыс және жеке ... ... ... ... алатын мамандар дайындау; 2) институт
қабырғасында білім алып жатқан өз пәнін терең ... ... ... ... ... ... 3) ... түркі мектептерін құруды
жергілікті ұлт ... ... ... мен ғылымын, оның ерекшелігін
меңгере байыптау, қазақ әйелдері арасында білім алуды ... ... ... - төрт ... бір ... курстар; негізі курсқа
мамандар дайындайтын екі ... ... ... ... ... балалар бақшасы және клубтар кірді./2.171.
Түркістан республикасындағы Халық ... ... 1920 жылы ... Ташкент қаласында Халық ағарту институттарын ашу туралы N3 бұйрығы
бойынша 4 институт ... ... ... ... ... ұлт
өкілдері үшін орыс тілінде сабақ жүргізілетін К.А. Тимирязев атындағы Халық
ағарту институты; тек қазақ тілінде сабақ ... ... ... ... тек ... тілінде сабақ жүргізген Өзбек Халық ағарту институты;
татар тілінде сабақ жүргізілетін Түрік-татар Халық ағарту институты. Сондай-
ақ сол жылы ... ... Мерв ... ... Түркмен ерлер инпросы
және Ташкент қаласында ашылған жергілікті еврей әйелдері мен өзбек әйелдері
инпросы институттар қатарын көбейтті./7.78.
2.2.ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ АҒАРТУ ИНСТИТУТЫ ҰЖЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ ... ... бас ... ірі ... ... ... қалалардың бірі
Ташкентте ұлтын ойлаған зиялы арыстардың қалыптасуы мен сол ... ... ... ... Ресейдің зорлық - зомбылығына қарсы
азаттық қозғалысының басына келген жаңа әлеуметтік күш - ұлт ... ... ... ... ... қаласында озық ойлы қазақ
зиялыларының шоғырлануына тағы бір арқау болған ... ... ... еді. Мәселен, 1917 жылы Түркістан генерал губернаторлығының
барлық халықтарының құрамында 2.665.441, ал ... ... ... ... /3.9. өмір ... ... осы көрсеткіштердің өзі шашырап
жүрген қазақ зиялыларының бұл жерде шоғырлануына алып келді./6.5.
Көзі ашық ... ... ... ... бұғауына шырмалған сауатсыз
халқының көзін ашып, елінің болашақ бақыты үшін ең ... ... ... көмегімен білім беру мекемелерін ашуға күш салды. Ол арман
да орындалды. Қазақ білімді ... ... ... ... ... ... ... шығару, мерзімді баспа сөздерде тарихи,
әдеби ... жазу т.б. ... ... ғылыми жұмыстарын шыңдай
түсті. Ғылыми жұмыстардың үлкен белесі болған институт оқушыларына арнап
оқулықтар шығару ісі ... ... ... ... комиссариатының көмегімен
іске асырылып жатты.
Түркістан АКСР-і алғашқы жылдардан-ақ жергілікті ұлттар үшін мектептер
ашуды ... ... Осы ... дейін ашылған мектептердің басым бөлігі
орыс ұлты үшін ғана еді. ... жою ... ... ағарту комиссариаты жергілікті мектептер ашуда ... тап ... ... ... деңгейі жоғары мұғалімдердің
жетіспеуі және ең бастысы жергілікті халықтардың өз ана тілдерінде шыққан
оқу-құралдарының болмауы еді. ... ... ... ... ... оқулық -
әліппе әлі жарық көрмеді./7.175. Ағарту ісін жүйелеу барысында ... ... ... ... ... ... ... секциясы ашылды./2.85.
Қазақ жастары үшін оқулықтар, әдеби шығармалар қазақ халқының көне
тарихын, этнографиясын ... ... өз ... қосқан институт
оқытушыларының ғылыми жұмыстары осы секциямен етене байланысты ... ... ... 15-ке ... адам ... жасайтын Түрік Халық ағарту
секциясы қазақ, өзбек, татар, түркмен бөлімдеріне бөлініп, ... ... жаңа ... ... ... ... ... тап болған секция таратылып, оның орнына жаңа бағдарламамен
Мемлекеттік Ғылыми ... ... Енді ... АСР-індегі
Мемлекеттік Ғылыми Кенестің ережеге сай ... мен ... ... ... ... ... жанынан құрылған Ғылыми Кеңестің
жаңа ережесіне сай ... ... ... мұрағат, кітапхана ісі
бағытын, сондай-ақ халықтың білім беру, әсіресе жергілікті ұлт ... ... ... ... ... жұмысы "сегіз негізгі комиссия" бойынша өрбіді. ... ... ... ... көркемдік,
мұражай, мұрағат, кітапхана ісі және қазақ, ... ... ... ... Кеңес өзінің пленумы ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... халық ағарту
комиссариатының ережелерін, бағдарламаларын талқылайтын және ... ... ... ... ... ... жергілікті ұлт
өкілдерінің өмір сүру жағдайларын қадағалай алатын орган бола алды. Сонымен
қатар, бұл ережеде тұңғыш рет ... ... ... ... ... мен оқулықтарды басып шығару ісі де қаралды. Айына бір
рет болып тұратын Ғылыми ... ... ... ... ... ғылыми бағыты мен есептері тыңдалынды.
Пленумға ... ... ... ... ... ... және ... мұрағаттың басқару комитетінен Шығыстану институты,
Түркістан ... ... ... ... ... да ... ... жұмысын жүргізетін жетекші мекемелерден бір-бір
адамнан қатыса алды.
Ғылыми Кеңестің бір ... ... ... комиссиялар өз ұлтының әдеби
тілін, ғылыми атауларын тексеру және ана ... ... ... ... бар ... ... ... мерекелерін жаңғыртуға міндетті
болды./7.175
Мемлекеттік Ғылыми Кеңестің бір тармағы ... ... ... ... ... Түрік Халық ағарту секциясы жағынан 1938 ... ... шын ... 1921 ... ... ғана өз алдына отау
тігіп, оңды ... ... ... ... ... ... орын алған жылы Ташкентте жарық көрген "Шолпан" журналында
жарияланған ... ... Х. ... ... ... ... жайынан қысқаша баяндама" атты мақаласында бұл комиссия жөнінде:
"...Комиссия мақсаты қырғыз-қазақ мектептері үшін оқу кітаптарын даярлау,
қазақ-қырғыздың ... ... ... ... ... сол ... ... ұлғайту болды деп, комиссия қызметіне тоқталды. Қазақ ұлты
үшін ... ... ... ... ... ... ... доктор Халел
Досмұхамедов 1921 мен 1923 жылдары жетекшілік етті./2.58.
Алғашқы жылдары әр түрлі себептермен комиссия өз міндетін толық атқара
алмады. Бұл ... ... ... өз ... ... үшін оқу ... жазамыз деп уәде берген.
Жазушылардың тұрмысын түзетуге, ... ... ... ... шарттар
қойып, қаулылар шығарған. Бұл қаулылар орындалмаған. Жазамыз ... ... ... ... ... кеткен. Жазылған кітап
жарытып болмаған" /15 ... Бұл, ... ... шығарудағы тұрақсыздық емес,
материалдық жағдайдың жетіспеушілігінен туындаса керек.
Алдына ... ... ... ... ... ... ағарту секциясы
таратылып, орнына Мемлекеттік Ғылыми Кеңестің құрылуына байланысты Қазақ
ғылыми комиссия ... да ... ... ... Кеңестің ережелеріне сай
комиссия бағдарламалары да өзгерді. Комиссия ... ... кол ... қалып қойған оқу құралдарын, халық арасынан жиналған этнографиялық
материалдарды басып ... ісін өз ... ... ... ... әдебиет, тарих этнография, саясат, үндеу
библиография салалары ... бес ... ... комиссия жұмысы ұлғая
түсті. Комиссия кеңесі, жұмысшылары анықталды. Қазақ жастарының оқу ордасы
Қазақ Халық ... ... ... ... 41-шi ... ... ... қазақ ғылыми комиссиясының жұмысына институт оқушылары
көмектесіп, оларға жалақы дайындалды./2.58.
1923 жылы ... ... ... бірлесе жұмыс жасаған институттың
оқу бөлімінің меңгерушісі Файзулла Ғалымжанов «Шолпан» журналындағы, "Ақ-
жол" газетіндегі бірлестік жұмыстарының ... ... оқу ... қызметінен босатуын институт әкімшілігінен сұранады. 1924 ... ... ... ... ... директоры қызметіндегі Әділов
жұмыстан босатылып қазақ ғылыми комиссия жұмысына тағайындалды./2.168. 1923
жылы 30 ... ... ... ... ... ... ... облыстық комитетіне К.Сарымолдаев тағайындалды, ал А.Серғазиев оқу
ағарту халық комиссары қызметіне ... ... оқу ... ... ... ... түсті. Мектеп мәселелері
жақсартылды, оқулықтар мен ... ... ... ... ... Анық ... жүгінсек, 1923 жылы М. Жұмабаевтың
өлеңдер жинағын М.Әуезовтың "Бәйбіше тоқал» атты 4 ... ... ... ... ... үшін ана тілі ... "Қыз Жібек",
"Кенесары Наурызбай", "Ер Тарғын" ... ... ... и ... человека", К.Жәленовтың геометриясы, С.Қожақовтың
арифметика 1-бөлімі дайындауда, жалпы қазақ ғылыми оқу ... ... ... ... Досмұхамедов жетекшілік ... ... ... ... ... Иса ... Мұхамеджан Тынышпаев, Мұхтар Әуезов
т.б./2.25. бар комиссия мектептерге оқулық дайындауда ... игі ... ... журналында жарияланған Халел Досмұхамедовтың мақаласында
комиссиясының ... ... ... ... ... қарата төменгі кітаптарды таспаға басуға берді.
- Байтұрсынов: Әліппе, Тіл құралы 1-ші, Тіл ... ... ... ... Есеп ... 1-ші, 2-ші бөлімі, Кеспе әліппесі; 1-ші бөлімі
басылып шықты.
-Тоқтыбаев : ... ... ... ... 1-ші ... оқулығы.
- Басығарин: - Күн күркіреу мен ... не ... ... ... ... ... туралы ереже;
- Досмұхамедов: - Табиғаттану, Жануартану; 1-ші, 2-ші бөлімі.
- Ғалымжанов; -1922 ... ... ... ... материалдардан батырлар: 1) Қарақыпшақ Қобыланды; 2) Нәрік
Оғлы Шора; 3) Бекет батыр; 4) ... ... 5) Шора ... 6) ... Едіге
батыр; 7) Алпамыс батыр.
Батырлардың жеті кітабы да ... ... ... бір ... ... ... әлі басуға алынған жоқ.
-Абай Құнанбаевтың ... ... ... да ... ... ... біршама жетістіктерге жетуге Х.
Досмұхамедовтың Мемлекеттік баспахананың Шығыс бөлімшесін ... үшін ... ... ... ... ... ... аяғы мен 1923 жылдың басында комиссия мына кітаптарды баспаға
басуға берді.
- С. Қожановтың: - Арифметиканың 1-ші ... К. ... - ... 2-ші ... А. ... - ... Ф. ... -Арифметика әдістері.
- X. Досмұхамедовтың: - Жануарлар жайынан, Адам ... ... ... - ... ... ... ... М. Жұмабаевтың: - "Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... оқу ... әдістемелікпен қамтамасыз етуге
көп көңіл бөлінді.Мысалы:М.Тынышбаев 1923 жылы «Түрік- монғол ... 3 курс ... ... ... ... «Түрік
әдебиеті бойынша»факултативті ... ... ... ... аз да ... қазақ оқу ордаларына ... ... ... ... ... ... ... оқушыларына
арналған оқулықтар мен әдеби шығармалар басылып шықты. Осы оқу жылында
жоғарда ... оқу ... ... ... оқулықтар да оқушылар
игілігіне берілді: "Этимология» 2-ші бөлімі (5 дана), Зоология 1,2 ... (10), ... ... (5), Су ... ... (2), Дене ... (2), ... съезд қарарлары (5), Физикалық география (2), Жануарлар
туралы (2), Жер туралы (2), өсімдіктер туралы әңгіме (2), ... ... ... (3), Түркістан картасы (5), Европа картасы (5),
"Нұржан" ... (10), ... ... (50), ... ... (300), бас аяғы
200 рубльді құрайтын 43 ... ... ... ... ... ... берілді./2.27.
Қазақ Халқының салт-дәстүрін, әдебиетін, көне рухани мұраларын жетік
зерттеген көрнекті ғалым, этнограф Әбубәкір Диваевтың жинаған ... ... ... ... ... ... ... баспаға даярланды. Сонымен қатар, Жетісу ... ... да ... ғылыми қорын байыта ... ... ... бөліктері Халық ағарту комиссариаты жанынан жарық
көрген "Наука и просвещение" деген журналдың бірінші ... ... ... ... жою, ... ... ... оқу ағарту
жұмыстарын өрістету үшін, осы салаларға тікелей басшылық жасап көмектесетін
ұйымдар мен мекемелердің үйлесімді құрылымын жасау - өмір ... ... ... Халық Комиссарлар Кеңесінің Үлкен Кеңесінде осындай
ұйым құрудың ... ... ... желтоқсанында Т.Рысқұловтың арнайы бөлдірткен қаржысымен
ескі ... ... ... ... ... білімге шөліркеген қазақ
шәкірттеріне ұлттың негізі бар ... ... қам ... Х. ... ... Түркістан автономиялы
республикасында "Талап" атты мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... Эдуардович Шмидт,
этнограф Әбубәкір Диваев, ақын Мағжан Жұмабаев, білімпаздары Кәріп Жаленов
пен Николай ... ... ... ... жарғысы
қабыланданған соң, 1922 жылы 4-ші желтоқсанда қауымның ... ... ... ... ... бақарманың төрағасын, басқарма мүшелерін
сайлайды... Қауымның төрағасы болып Халел Досмұхамедов, басқарма мүшелері
болып- А.Э. ... ... ... ... ... бірауыздан сайланды да, білім кеңесінің ... ... ... ... ... ... да: ... қаласы, Карл
Маркс көшесінің бойындағы ... 41-ші үйде ... ... 35-ші ... ... осы ... ... етіледі./17.39. Қазақ ғылыми комиссиясымен бір кезеңде дерлік
дүниеге келген 'Талап" ... ... ... ... туындады. Институт оқытушылары түзген "Талап» қауымыньң
жарғысы да осыны көрсетеді. Енді сол ... ... ... ... ... 1923 жылы ... баспасөз тарату мекемесі» баспасында
жарық көрген.
а) "Қазақ-қырғыз халқының әдеби тілін ... ... ... һәм
басқа мәселелерді тексеру.
ә) Ұлт өнерін тәртіптеу.
б) Қазақ-қырғыз халқының тарихын һәм ... ... ... ... ... ... реттеп.
жөнге салу.
§ 2. Жоғарыда көрсетілген мәселелерді жузеге асыру үшін:
а) талқы, дәріс, баяндамалар жасауға;
ә) білімге керекті ... жию ... ... ... ... ... қыдырыстар түзеуге;
б) көрмелер ашуға;
в) уақытша һәм ... ... ... ... ... ... қолжазбалар, өнердің ... ... ... білім, өнер жөнінде сіңген еңбектерді жарысқа, сынға салып, бәйге
тігіп жүлде беруге;
д) қазақ- ... ... ... ... ... ... даярлау үшін курстар ашуға;
е) Қазақта жауапты аударушылар, қаріп түзушілер уақытша һәм ... ... ... баспасөздерге жазушылар, басқа да қызметкерлер
ұйымдарын ашуға;
ж) Қауымның ... ... ... ... үшін ... ... ұйымдарынан көмек қарастыруға қауым ерікті; /17.41.
Қауым Жарғысыньң мұнан кейінгі 25-ші бабында оның құрылымы, ... ... ... ... сөз болады, жарғы бойынша қауымның
бөлек губерния, уездерде бөлімшелері ашылуға тиісті болды.
Қауымға түсетін қаржының төрт көзі бар: 1) ... ... 2) ... ... пен ... ... ... 4) қауым ұйымдастырған баспасөз
сату, дәріс оқу, қойылымдардан түскен қаржы.
Ташкентте шығып тұрған «Ақ жол» ... 253-ші ... «Біз де ... атты ... ... деп қол ... тілші былай деп жазады:
"... Талап қауымының ұстаған жолы ... ... ... ... бастыру.
Мұның үшін оқу жолына белсеніп кірісу, әдебиетін жинау, газет ... ... ... ... ... ... елге ... қылу, қазақтың
ескі өнерлерін тексеру, т.б. ...". «Ақ жол» газеті сол жылы 262 -нөмірінде
«Талап» қауымының ... ... ... ... ... ... ... қауымы өзінің алғашқы бет алыстарын қомақты ... бар ... ... ... ... 1923 ... 29 ... жол» газеті Ташкентте «Талап төңірегінде» деп аталатын редакциялық
мақаласында төмендегі жаңалықты хабарлайды: ... ... ... өткен
екі жұмада екі лекция болып өтті. Бұның бірі ... ... ... өмірі һәм істеген істерінің жайынан", екінші лекция
Мағжандікі - "Абай ... ... ... де алған мәселелерін жете тексеріп ... ... ... ... ескі ... ... екі ... Алтынсарин мен Абай жайынан бірталай жаңа сөздерді айтып берді. ... ... ... баяндамалардың мазмұнына ... ... ... ... ... Мәселен, Мырзағазы тыңдаушылар
Ыбырайды толық білмейтінін ескеріп, өмірі мен шығармаларын толық ққлақтанды
етеді.
Ал, Мағжан баяндамасы, газет ... ... ''бұл ... Абай ... ... ... сөздердің ең толығы ... ... ... ... ... "ақындық қуаты күшейіп кеткен уақытта
қандайлын басқышқа жеткендігіне", дана ақынның ... ... ... ... ... ... қазба мұралар мен жазу
мұраларын қолжазбаларды жинау барысында түрліше талқы, ... ... ... арта ... "Талап" қоғамы кейінірек ... ... ... ... үшін ... еткен көзі ашық азаматтар Түркістан республикасындағы
жалғыз қазақ халқының жоғарғы білім ордасы ... ... ... ... ... базасын күшейту мақсатында, қазақ оқушыларының зайырлы
өмірді тануға көмектесетін оқу - құралдарды ... ... ... ... ... Қазақ Ғылыми Комиссиясының қолдауымем біраз
рухани құндылықтарды шығарды. Бұл ... Х. ... ... ... ... ... тұрған кезде үлкен қарқын алды.
Әрине, алғашқы ... ... ... саны аз ... да, сол ... ... ... аласапыран оқиғаларға толы, қарама-қайшылықтар мен қайталанбас
айшықты құбылыстардан тұратын, кең арнасы қасіреттер мен болашаққа ... ... ... ... асау ... ... XX ... өз
сөресіне жетті.
Өзіндік ерекшеліктері көзге ұрып тұрған XX ... ... әлі ... ұрпағын толғандыра берері ... ... бұл ... қилы ... ... қаттаулы.
Білім беру тарихы-төл тарихымыздың бір саласы және ... ... ... ... ... ... ... кейін алғашқы он
жылдықтағы қазақ халқының сауаттылығы туралы мәселе-тарихымызда әлі толық
анықтала қоймаған ... ... ... ... себебі, осыған байланысты
ресми мәліметтердің өздері өзара қайшылықта болуы дер едік.
Мысалы, Қазақ АССР-нің ... ... ... ... Атқару Комитетінің он үшінші шақырылған үшінші ... ... ... ... ... ... үлесі
төмендегідей екенін көреміз: Қазақтар-90%, қарақалпақтар-98,4%, орыстар-
43%, украиндар-50%т.б./18.85.
Бұл көрсеткіштер, әрине ... ... ... ... сол ... өз ... ... ұмтылған Партия басшыларының
солақай саясатының бір көрінісі еді. Қазақстандық ... ... ... төңкерісінің карсаңындағы қазақтардың сауаттылары халықтың
18-19% жуығы ... ... ... Қазақстанның тәуелсіздік алуына байланысты ұлтымыздың
рухани құндылықтарын ұнамды түрде көрсетушілік орын алғаны, әрине қуаттауға
тұрады. Солай десек тe, ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Зерттелуі жұтаң, әйтсе де өте көп бұрмалаушылыққа ұшыраған тарихы бар
Түркістан ... ... ... білім беруді қалыптастыру және
дамыту барысында біршама оңды жұмыстар ... ... ... арман-
тілегінің жемісі болған Түркістан республикасын қазақтың өресі биік білімді
азаматтары негізін қалады. ... ... ... ... ... ... т.б. арыстар еңбегі ағарту саласына бағытталды,
руханият саласына ерекше көңіл бөлді. Білім, ғылым, ... ... ... ... шараларды жан-жақты қарастырды.
Түркістан АССР-і РКФСР-ің құрамында болғандықтан Халық ... ... ... негізінде бірнеше әлеуметтік тәрбие
мекемелері, білім ордалары салынды. Зиялылардың басшылық етуімен 1922-1923
жылдары ... 15-ке ... оқу ... ... онда ... жуық адам
білім алды. Бұл жалпылама жұмыстардың бағыттары ғана.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ұлтының сауаттылығын ашу, білім алуын ... ... ... ... ... ... кемеңгерлердің ерен еңбегі арқылы жүзеге
асты.
1920 жылы қазақ педагогикалық училище негізінде құрылған ... ... ... ... ... ... жастарының ең жоғарғы
білім ордасы болды. ХХ-шы ғасырдың басындағы қазақ халқының алғашқы ... ... оқу орны ... ... ... білім алған
білімді азаматтар келе ... ... ... ... М.Тынышпаев, Х.Досмұхамедов, С.Асфендияров, Қ.Қожықов т.б.
арыстар қазақ жастарының білімін жетілдіруге, арттыра түсуге өз ... ... ... ... ... ... ... шәкірттер институтты
бітірген соң, бойын жинаған білім қорымен түрлі салада жұмыс ... ... ... бастады, Бұл аға буын зиялылар еңбегінің жемісі еді.
Қазақ ... ... ... ... мәшһүр қайраткерлер
І.Жансүгіров,Ә.Қоңыратбаев,С.Кенесбаев,Қ.Жандарбеков,С.Баймаханов ... ... ... ... ... ... орын алған тоталитарлық жүйе, сталиндік үлгі енді ғана
қанат жайып келе жатқан қазақ ... ... оған ... ... ... қауымына өз зардаптарын ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының ағарту мәселесі 1920
жылы құрылған Қазақ халық ағарту саласы ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі тұсында жазылғандықтан шынайылығынан
айрылған. Негізгі дерек Өзбекстан Республикасы Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... Республикасы Орталық Мемлекеттік
кітапханасының "сирек қолжазбалар" қорынан алынды.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... ... институты қазақ
жұртының рухани өмірінде аса маңызды роль атқарды. Сонымен бірге ... ... ... оқу ... тарауына, ұлт
зиялыларының коғамдық, саяси тұлғаларының қалыптасуына, ... ... ... ... miзімі
1. Валиханов И.С.Политическая противоборства по национальному вопросу
вТуркестане. Автореферат.М,1993.
2. ӨРОМА,372-қ.,Іт.,25-іс 76,4,15,5, 156,11,1,20,135,25,54,12,36,85,65.б
3. Зарубин И.И. ... ... ... ... ... С. Зиялылардың шығыстағы ордасы.// Шымкент келбеті. 2001.№ 30.
5. Бюлетени ... ХІ Все ... ... ... от 2 по ... 1922 г.// Бюлетень. .№ 4. Ташкент.: 1922.14 с.
6. Тлеукұлов Г.С., Қосанбаев С.Қ. Алғашқы бастама ... . ... ... ... и просвещение .Ташкент.:1922 №2 октябрь-декабрь.33,76,78,175,176,
с.
8. Байтасов Ғ. ... ... ... туралы.//Шолпан. 1923
жыл.март-апрель-май.290-293 бет.
9. Қоңыратбаев О.Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси және ... ... ... ... Тилеукулов,Г.Тилеукулова.Из истории Казахского ... ... ... бет
11. Африза Айтбайқызы.Қасиетті қара ... ... ... ... ... население ТАССР в 1923
г.Ташкент:ИСР Туркреспублики ,1923 г.3 ... ... ... .1923 ... №239.1 ... ... просвещение.М ,1918 г. №19. 16 ноябрь 9-10 ... ... ... білім комиссиясы жайынан қысқаша
баяндама.//Шолпан.1922 март,апрел,май.
16. Тілеуқұлов Г.С.Жазықсыз жазаланған тұлғалар.Ташкент: ... ... ... ... Т.ХХ ... ... тарихының өзекті мәселесі.
Алмат:ҚАЗақпарат 2001.-398 бет.85.
19. Қоңыратбаев О., ... ... ... және ... ... ... ... Г.С., Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000
21. ... Ж., ... ... ... ... ... ... 1971
22. Қамзабекұлы Д., Руханият. Алматы, Білім .1997
23. Омарбеков Т., ХХ-шы ғасырдағы ... ... ... мәселелері.
Алматы, ҚАЗақпарат 2001
24. Тілеуқұлов Г. С., Қосанбаев С. Қ., ... ... ... Шарқ ... ... М, ... Т.,Тарих тағылымы не дейді?Алматы, 1993
26. Құл-Мұхамед М., Алаш ардагері. Алматы, 1996
27. Гуревич Л.Я., Тоталитаризм против ... ... ... ... М, ... Л.Я., ... Казахстана:
история, теория, современность. Алматы, 1992
29. Амрекулов Н.А, Масанов Н.Э., ... ... ... ... ... ... Пірманов Ә, Қапаева А., Қазақ интеллигенциясы. Алматы, 1997
31. Озғанбай Ө., ... ... ... және ... ... ж.ж.) ... ... Халел Досмұхамедұлы. Алматы, 1996
33. Нұрпейісов К., Алаш һәм Алашорда. ... ... ... М., Алаш ... ... ... ... Р.А., Казахский автономизм и Россия. Москва. 1994
36. Нұрпейісов К., Халел тағылымы. Алматы,1994
37. ... К., ... ... және оның ... мен
шығармашылығы. Алматы, 1996
38. Зарубин И.И., Список народностей Туркестанского края. Ленинград, 1925
39. Валиханов Н.С., Политическое противоборство по национальному ... ... ... Москва, 1993
40. Наука и просвещения. Ташкент, 1922, N2 окт-дек.
41. Народное просвещение. Москва, 1918, N19 16 ... ... ... ... ... ... ... и
просвещения, созванного 11 нояб. 1923г. Советом народных комиссаров ... ... ... Ташкент 1923 ж.
43. «Шолпан» журналы. Ташкент 1922ж. X. Досмұхамедов "Қазақ-қырғыз ... ... ... ... ... ... ... 1923ж. Март, апрель, май.F. Байтасов
"Ташкенттегі Қазақ-қырғыз институты туралы."
45. Шымкент келбеті. 2001, N30/ С. ... ... ... ... А., ... Х ... и ... Здравохранение
Казахстана 1998, N10.
47. Бюллетень и ... XI ... ... от 2 по 6 ... 1922 г. ... N 4. ... ... Классовый и профессиональный состав городского населения ТАССРв 1923
г., Ташкент, ЦСУ Туркреспублики, 1923.
49. Ақиқат, 1994, ... ... ... ... ... ... ... и
просвешение, созванного 11 ноября 1923 г. Советом народных комиссаров по
вопросу народного просвещения. Город Ташкент.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
Түркістан аймағындағы туризм94 бет
Ресей жоғарғы оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі15 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVII-XIXғғ патша үкіметінің әкімшілік саяси реформалары.25 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь