Қылмыстық мінез-құлық

КІРІСПЕ 3

1 ҚЫЛМЫСТЫҚ МІНЕЗ.ҚҰЛЫҚТЫҢ ҚАЛЫПТАСУ СЕБЕПТЕРІ 5
1.1 Қылмыстық мінез.құлықтың қалыптасуының биологиялық
себептері 5
1.2 Қылмыстық мінез.құлықтың қалыптасуының әлеуметтік
себептері 17

2 ҚЫЛМЫСТЫҚ МІНЕЗ.ҚҰЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ 28

КОРЫТЫНДЫ 47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 50
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев 2009 жылғы 6-наурыздағы Қазақстан Республикасы халқына жасаған Жолдауында: «Қылмыспен, сыбайлас жемқорлықпен, алаяқтықпен, заңдардың бұзылуымен табанды да қатал күрес жүргізу керек. Осы қиын кезде біздің азаматтардың, бүкіл қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бәрін де істеу керек», - деп нақты атап өтті [1].
Қылмыстық мінез-құлықтың пайда болуына әсер ететін ортақ әлеуметтік жағдайлар ғана емес, жастарға тікелей әсер ететін кейбір келеңсіз жағдайларды, олардың жеке басының психикалық ауытқуларын қамтып зерделеуді қажет еді. Қоршаған ортаға бейімделу үшін, адам ағзасының өзара байланысты қимылынан тұратын мінез-құлықты алдымен психология және социология ғылымдары зерттейді. Олар мінез-құлық дегенді өмірдің материалдық, интеллектуалдык және әлеуметтік салалардағы қызметті адамның қабілеті деп түсіндіреді. Қылмыстық мінез-құлыққа әсер ететін келеңсіз әлеуметтік жағдайларды экономикалық, саяси, идеологиялық, мәдени-тәрбие салаларында, сондай-ақ әлеуметтік қатынастар саласында көруге болады. Мысалы, экономика саласында ол, жұмыссыздық, дағдарыс, өндіру мен тұтыну арасындағы қайшылық, еңбек түрлері, нысандары және жағдайлары арасындағы айырмашылықтар, материалдық қамтамасыз ету деңгейінің әртүрлілігі және т.б.
Саяси салада: сыбайлас жемкорлық, билік пен басқару жүйесіндегі қайшылықтар, демократияның деңгейі мен оны жүзеге асырудағы қайшылықтар, заңдылық пен құқық тәртібін қамтамасыз етудегі қайшылықтар және т.б.
Әлеуметтік қатынастар саласында: отбасы табыстарының әртүрлілігі; ең төменгі күнкөріс мөлшерінің аздығы, жастардың қоғамдық еңбекке толық қамтылмауы, әртүрлі елді мекендердегі (қала-ауыл, орталық-шалғай) тұрмыс жағдайының бірдей еместігі және т.б.
Идеологиялық салада: білім беру және тәрбиені ұйымдастыру жұмыстарындағы қайшылықтар, қоғамдық сана мен жеке адам санасы арасындағы қайшылықтар, қоғам мүшелерінде өнеге деңгейінің төмендігі, әртүрлі діндер арасындағы алшақтық және т.б.
Мәдени-тәрбие саласында: білімділіктің, ғылымның, кәсіби іскерліктің беделінің түсуі, құндылық бағдарының өзгеруі, мемлекеттен қолдау таппаған мәдениеттің, ғылымның, өнердің коммерциялануы; қылмыстық әрекетке, маскүнемдікке, нашақорлыққа, жезөкшелікке тарту, кейде оларға жағдай тудыру, қасақана қылмыс үшін жауапқа тартылуды, соттылықты ұятқа санамау және т.б.
Жоғарыда баяндалған мән-жайлар диплом жұмысының тақырыбын таңдап алуға түрткі болды.
1. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2009 жылғы 6-наурыздағы Қазақстан халқына жасаған Жолдауы. // Юрист.
2. Философский энциклопедический словарь. — М.: ИНФО-М. 2003. - 346с.
3. Алауханов Е.О. Криминология (Қылмыстану): Окулық. - Алматы: Қазығұрт. 2006. - 164б.
4. Советский энциклопедический словарь. - М.: Сов. Энц., 1981.- 1029с.
5. Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П. Кривитенко. -М.,- 2004.- 418с.
6. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы: I том (ҮІ ғасырдан XX ғасырдың басына дейінгі кезең) Ред. алқасы Шаяхметов Ш.Ш. және т.б. / Құраст. Қ. Жарыкбаев. С. Қалиев. - Алматы: Рауан, 1994. - 320б.
7. Каиржанов Е.И. Криминология: Учебник для юридических вузов. Общая часть: - Алматы: Өркениет, 2000. - 288с.
8. Сазаров А.Б., Саркисов Г.С. Проблема преступности в современных условиях. - Ереван, 1991. - 116с.
9. Ной И.С. Методологические проблемы криминологии. - М., - 1999. - 106с.
10. Жигарев Е.С., Жеребенков В.А., Причинный механизм индивидуального преступного поведения. - М., 2004. -121с.
11. Каримский A.M. Социальный биологизм: природа и педагогическая направленность. - М., 1984. - 110с.
12. Құлсариева А. Мәдениеттану: Оқулық. - Алматы: Раритет. 2000. -224б.
13. Рустемова Г.Р. Медицина саласындағы қылмыстылық: адамның мүшелері мен тіндерін ауыстырып салу. Алматы: ҚР ІІМ Академиясы. - 2000. - 2846.
14. Ковалев В.В. Социально-психологический аспект проблемы девиантного поведения у детей и подростков. М., 1981. -218с.
15. Вопросы философии. 1990. № 1. 2. С.З; Гудожник Г.С. Цивилизация: развитие и современность // Вопросы философии. 1986. № 3. С.4-9.
16. Лоренц К. Агрессия: Монография. - М, 1994. -315с.
17. Платонов К.К. Краткий словарь системы педагогических понятий - М.. 1984. - 74 с.
18. Шевцов В.В., Шевцов В.А. Психологический симптомокомплекс как предпосылка криминальной агрсссии // Сборник: Преступность несовершеннолетних: проблемы и пути решения. - М.. 2003. - 262с.
19. Юсим М.А. Этика Макиавелли. - М., 1990. -327с.
20. Глейтман Г.И. Основы психологии. - СПб., 2001. -410с.
21. Реан А.Н. Психодиагностика в педагогическом процессе. - СПб., 1996. - 258, 262с.
22. Тойлыбаев Б.А. Қазақстан Республикасы ІІМ Жоғары оқу орындары тыңдаушыларының өзін-өзі тәрбиелеуінің педагогикалық негіздері: Пед.г.д. дәрежесін алу үшін арналған авторефераты. - Алматы, 2002. -126 б.
23. Әбуов Ә. Пед.ғ.к дәрежесін алу үшін арналған авторефераты. - Алматы, 2006. -104 б.
24. Есім Ғ. Адамзат: Оқулық. - Астана: Фолиант. 2002. - 310б.
25. Статистический сборник КПСИ ГП Республики Казахстан. - Астана. 2006. -338с.
26. Алауханов Е.О. Криминология: Оқулық. Алматы: Қазығұрт, 2006. - 175б.
27. Криминология: Учебник / Под ред. Кузнецова Н.Ф. - М., 2004. -467 с.
28. Криминология / Под ред. Долгова А.И. - М. 2002. – 246 с.
29. Загородников Н.И., Карпин И.И. Советские проблемы уголовного права и криминологии // Советское государство и право. - 1977.- № 5.- С. 151-158.
30. Жигарев Е.С., Жеребенков В.А. Детерминизм и причинность преступности. - М.. 2004. – 149с.
30. Қаратаев Т.Ж. Сезікті мен айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету // Тураби. - 2006. - №5. 20-25 б.
31. Ғабдуллина Қ. Құқық социологиясы: Оқулық. -Алматы, 2004. - 208б.
32. Каиржанов Е.И. Криминология: Учебник для юридических вузов. Общая часть. - Алматы: Өркениет, 2000. - 288с.
33. Мауленов Г.С. Основные характеристики преступности в Ресгтублике Казахстан. - Алматы: Ғылым, 1999.- 229с.
34. Жигарев Е.С. Адм.деликатность несовершеннолетних: понятие, виды и ее профилактика. М., 2002. - 121 с.
35. Абилезов Е.Т. Проблемы криминологии / Сақшы. -2001.- №93.- 10, 24б.
36. Философия: Учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановский. - Ростов на Дону: Феникс. 2001. – 164с.
37. Тойлыбаев Б.А. Қазақстан Республикасы ІІМ Жоғары оқу орындары тыңдаушыларының өзін-өзі тәрбиелеуінің педагогикалық негіздері: Пед.ғ.д. алу үшін арналған авторефераты. - Алматы, 2002. - 93 б.
38. Философия: Учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановский. - Ростов на Дону: Феникс. 2001. – 173с.
39. Жигарев Е.С. Криминалистические характеристики несовершеннолетних и организация их правового воспитания: Учебное пособие. - М.. 1990. -159с.
40. Мустафин Р. Где они, истоки? // Литературная газета. 2006. - 20 сентября. С.4-11.
41. Ли А.Н. Криминально-психологическая характеристика личности учащегося общеобразовательной школы Республики Казахстан. Учебное пособие: — Алматы: TOO Изд. НОРМА-К., 2002. -240с.
42. Попов С.А. Современная женская преступность: виды, причины, предупреждение // Следователь. - 2004. - №1.- С. 43-46.
43. Куликов В. Семья повышенного риска // Караван. - 2002.- 19 декабря. С 17.
44. Есім Ғ. Қазақ философия тарихы: Алматы: Қаз. универ. баспасы, -214 б.
45. Психология. Педагогика. Этика: Учебник для вузов. - М., 1999. -257 c.
46. Адлер А. Практика и теория индивидуальной психологии.- М., 2002. 213с.
47. Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П.Крившенко. - M., 2001. - 131 с.
48. Ильин И.А. Поющее сердце / М., 1994. Т.Ю.: Т.3.-227с.
49. Есім Ғ. Қазақ философия тарихы: Алматы: Қаз. уиивер. баспасы. – 214 б.
50. Дінтану негіздері. Алматы: Қазақ университеті, - 2000.- 137 б.
51. Философский энциклопедический словарь. - Алматы, 2003. -415с.
52. Алауханов Е.О. Криминологические проблемы борьбы с корыстно-насильственными преступлениями. — Алматы, 2002. – 287с.
53. Платонов К.К. Краткий словарь системы педагогических понятий. - М., 194. — 174с.
54. Криминология: Уч.пособие/ Под ред. С.Е. Вицина и В.А.Уткина.- М., 2001. – 374с.
55. Шмелева Е. Зарабатывают больше родителей // Сақшы. - 2003. - 29 мая. С. 16.
56. Шевцов В.В., Шевцов В.А. Психологический симптокомплекс как предпосылка криминальной агрессии // Сборник: преступность несовершеннолетних: проблемы и пути решения. - М., 2003. 262с.
57. Кабанский Ю.К. Педагогика: Учебник / Под.ред. Л.П. Крившенко. - М, 2001. – 331с.
58. Алауханов Е.О., Қарамырза Ж. Жас адамдардың құқық бұзуға бейім мінез-құлқы және оның алдын алудың мәселелері. – Алматы, 2008. – 254б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ҚЫЛМЫСТЫҚ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ ... ... ... мінез-құлықтың қалыптасуының биологиялық
себептері
5
1.2 Қылмыстық мінез-құлықтың қалыптасуының әлеуметтік
себептері
17
2 ҚЫЛМЫСТЫҚ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә.
Назарбаев 2009 жылғы 6-наурыздағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... алаяқтықпен, заңдардың
бұзылуымен табанды да ... ... ... ... Осы қиын кезде ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ... ... ... - деп ... атап өтті ... мінез-құлықтың пайда болуына әсер ететін ортақ әлеуметтік
жағдайлар ғана ... ... ... әсер ... ... келеңсіз
жағдайларды, олардың жеке басының психикалық ауытқуларын қамтып зерделеуді
қажет еді. ... ... ... ... адам ... өзара байланысты
қимылынан тұратын мінез-құлықты ... ... және ... ... Олар ... ... ... материалдық,
интеллектуалдык және әлеуметтік салалардағы қызметті адамның қабілеті деп
түсіндіреді. ... ... әсер ... ... ... ... саяси, идеологиялық, мәдени-тәрбие салаларында,
сондай-ақ әлеуметтік қатынастар ... ... ... ... экономика
саласында ол, жұмыссыздық, дағдарыс, өндіру мен тұтыну арасындағы қайшылық,
еңбек түрлері, нысандары және ... ... ... ... ету ... ... және ... салада: сыбайлас жемкорлық, билік пен басқару жүйесіндегі
қайшылықтар, демократияның деңгейі мен оны ... ... ... пен ... тәртібін қамтамасыз етудегі қайшылықтар және т.б.
Әлеуметтік қатынастар саласында: отбасы табыстарының ... ... ... мөлшерінің аздығы, жастардың қоғамдық еңбекке ... ... елді ... ... орталық-шалғай) тұрмыс
жағдайының бірдей еместігі және т.б.
Идеологиялық ... ... беру және ... ұйымдастыру
жұмыстарындағы қайшылықтар, қоғамдық сана мен жеке адам санасы арасындағы
қайшылықтар, қоғам мүшелерінде ... ... ... ... ... алшақтық және т.б.
Мәдени-тәрбие саласында: білімділіктің, ғылымның, кәсіби ... ... ... бағдарының өзгеруі, мемлекеттен қолдау таппаған
мәдениеттің, ғылымның, өнердің ... ... ... ... ... ... кейде оларға жағдай
тудыру, қасақана қылмыс үшін жауапқа тартылуды, ... ... ... ... ... мән-жайлар диплом жұмысының тақырыбын таңдап алуға
түрткі болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қылмыстық ... ... ... ғалымдар - А.Н.Ағыбаев, Е.О.Алауханов,
Т.К.Акимжанов, Н.М.Әбдіров, ... ... ... ... А.Х. Миндагұлов, Ғ.С.Мауленов, С.С. Молдабаев,
А.А.Смағұлов, Б.К. Сыздық, А.Ш. Ещанов, Г.Р.Рустемова, ... ... ... ... Б.А. ... ... Б.
Әбдікерімұлы, Ә. Әбуов, А.Т. Құлсариева және т.б. айналысты.
Жұмыстың мақсаты қылмыстық мінез-құлықтың алдын алудың теориялық ... ... ... ... ... сәйкес зерттеу барысында мынадай ... ... ... ... ... ... ... зерделеу;
- қылмыстық мінез-құлыққа әсер ететін әлеуметтік жағдайларды талдау.
Зерттеудің ғылыми-әдістемелік негіздері.
Дипломдық жұмыстың ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... құрады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1. Адамның қылмыстық мінез-құлқының тетігін психикалық талпыныстың (ынта
мен құмарлықтың) сыртқы ... ... ... бар ... ... ... келеңсіз әлеуметтік мән-жайлар мен ... ... ... (жұмыссыздық, кедейшілік және т.б.) психикаға
тікелей әсер етеді (ашу, ыза, кек ... ... Бұл ... ... теріс ықпал еткенмен, қылмысқа себеп болмайды. Барлық әрекет
адамның жеке өз басымен байланысты.
Жұмыстың объектісі ...... ... ... ... сипаттайтын мәліметтер қылмыстық ... ... ... ... және ... ... заңнамалардың нормалары
мен институттары; жастар арасындағы қылмыстардың сот-тергеу тәжірибесінің
материалдары табылады.
Зерттеу пәнін адам ... ... ... ... ... ... ... оның әлеуметтік және биологиялық мінез-құлықтарының
аракатынасының ғылыми тұжырымдары мен Қазақстан ... ... ... ... ... Диплом жұмысында криминология,
педагогика ғылымындағы қылмыстық мінез-құлықты жүйелі түрде ... ... ... құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... ... СЕБЕПТЕРІ
1.1 Қылмыстық мінез құлықтың қалыптасуының биологиялық себептері
Адам баласының санасына XXI ғасыр ... ... ... ой ... ... осы ... ... бүкіл адамзат тырысып бағуда. Ал жаһандану
деп - әлемдегі дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... мәдени, спорт т.б. дамуын айтамыз. Қоршаған
ортаға бейімделу үшін, адам ағзасының өзара ... ... ... алдымен психология және социология ғылымдары зерттейді. Олар
мінез-құлық ... ... ... ... және әлеуметтік
салалардағы қызметті адамның қабілеті деп түсіндіреді. Адамның тәні
туғаннан ... ... ... ... ... сол ... ... та
ешуақытта қандай да бір тиянақты деңгейге жетіп тоқтамайды. Мінез-құлық ... ... ... ... байланысты және олардың кейбір кезеңдері біріне-бірі
едәуір сәйкес келеді [2, 346 б.].
Криминология ғылымы да: ... өмір бойы ... ... ... ... ... ... және
эволюциялық факторлардың жиынтықтарынан туындаған ... ... ... ... ... ... ғана байланыс арта түседі», - деп санайды [3,
164 б.].
Даму термині ... ... және ... ... және ... орта ықпалының нәтижесінде болатын өзгерістерді
білдіреді. Сонымен қатар даму – табиғатта, қоғамда және ... ... ... ... ... - біртіндеп және секірмелі даму, қоғамда -
эволюциялық және ... даму ... Даму ... да тән, ол ... ... дамуы) және антогенез (адамның туылғаннан өлгенге дейін
дамуы) ... ... ... ... және ... бұл ... ... түсініктеме берілген. Бұл терминнің
философиялық анықтамасы «эволюция», «генезис» ұғымдарымен ... ... мен ... заңды өзгеруін немесе төменгіден жоғарыдағыға
көтерілгендікті білдіреді [4, 1029 ... ... ... термині, әдетте, қандай да бір прогрессивтік
(құрылымның күрделенуі) немесе регрессивтік (құрылымның оңайлануы) өзгеріс
сөз болғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... Яғни адамның жас ерекшелігіне қарай оның
психологиясы өзгеріп отырады.
Педагогикадағы дамуды ... бір жас ... ... ... ... деп қарастырады.
Яғни, даму дегеніміз - адам ағзасында, психикасында интеллектуалдық
және рухани тұрғыдан болатын сандық және ... ... ... ... және ... басқарылатын және басқарылмайтын факторлардың ықпалымен
болады [5, 18 6.].
Ал адамның дамуы (биологиялық және әлеуметтік) - әлеуметтік ортада ... өз ... да бар ... ... әсер ... күрделі, ұзақ және
қайшылықты процесс. Адам дамуының ... ... ... мінез-
құлықтағы, қызметтегі, оның қоршаған ... ... ...... ал ... рух өзгерісін - адамның қалыптасуы
деп атауға болады.
«Даму», «қалыптасу» терминдерін ... ... ... да ... болады, себебі оның азғындауы, оң ... ... ... адамның регрессивтік дамуы деп аталады, оған ... ... оның ... ... ... мінез-құлықтағы рөлі зор. Сондықтан адам
өзінің даму барысында биологиялық тұлғадан ... ... ... ... ... Бұл ... даму дегеніміз жай ғана сандық
өзгерістердің жиынтығына, төменгі деңгейден ... ... тіке ... Бұл процеске тән ерекшелік - адамның физикалық, психикалық ... ... ... өзгерістен сапалық ... ... [6, 320 ... ... ағымдардың өкілдері адамның даму процесін әртүрлі
түсіндіреді. ... ... және оның ... ... қалыптасуын түсіндіретін
үш тұжырымдама бар ... ... ... ... ... биологиялық тұжырымдама бойынша адамның қылмыстық
мінез-құлқының ... ... ... ... түрде көрініс табады
екен:
а) қылмыскердін шыққан тегіне, содан барып өзіне, оның табиғи қасиетіне
әсер ... ... ... яғни ... біткен қасиетінің дамуын
анықтайды;
б) қылмыс жасап жатқан кезде тұлғаға әсер етеді [7, 288 б.];
в) тәрбие табиғи даму ... тек ғана ... не ... жеке басына тек оған ғана тән кейіп бар ма, қылмыскер
қылмыскер ... ... ме - бұл ... мәселе, оған жауап бергенде өзге
ұғымдар ... ... жеке ... ... ... жақтардың арақатынасы туралы айтыс ... ... ... ... факторға басымдық беретін авторлар ... ... ... ... рөлі ... биотехникалык
амалдар мен тестерді қолдану туралы тұжырым жасайды.
Әлеуметтік тұжырымдама бойынша: 1) адам өмірге биологиялық ... ... ... ... өз ... төңірегіндегі өзі қатысатын топтардың
әсерінен біртіндеп әлеуметтенеді; 2) орта - ... ... ... 3) ... орта ... ... ... енгізуге тиіс; 4) даму
деңгейі неғұрлым ... ... ... биологиялық кейпі соғұрлым айқын
көрінеді [8, 116 б.]. Әлеуметтік ... ... ... ... ... психикалық ауытқулар, қылмыстылықтың дамуында шешуші
рөл атқармайды, себебі ... ... ... ... ал ... ... адам өмірінің әлеуметтік негіздерінің
туындысы ғана болады [9, 106 б.]. ... ... ... ... ... ... үшін ... алды. Олар: «Егер мінез-
құлық түгелдей жаратылыстан болатын болса, онда жаза ... ... ... ... социологиялық тұжырымдама, адамның қылмысқа ... ... ... мазмұнынан дей отырып, «бұл жағдайда да
жаза өз ... ... ... ... ... бұл екі ... екеуі де қате, сондықтан да
пікірталас жалғасуда. Себебі адамның ... ... тек ... әлеуметтік факторлармен түсіндіруге болмайды. Бұл екі ... ... ... ... ... да), ... адам бойындағы өзара
байланысына қарай, адамдардың оң және ... ... ... ғана айту ... ... ... ... жеке-дара
өздігінен, адамның қалыптасуына, оның жалпы дамуына себепші бола алмайды.
Өйткені, «адам» ... оның ... ... - «жеке басын» және
«даралығын» бөліп алуға болмайды. Әрине жеке бас қалыптасқанда адамның ... ... ... ... маңызы бар.
Осы факторларға қарай оның ... ... ... ... өмір ... ... ... біреулер әрбір әрекетін ойластырып жасайды.
Әлсіз адам жаппай ... ... ал ... даму ... ... ... өз ... шебер алаяқты кездестірмейсің.
Мысалы, қазіргі таңда дамудың биологиялық және ... ... үшін ... және ... ... «әлеуметтік биологизм» ілімі
дамуда. Бұл ілімнің гнеологиялық негізіне адам мен ... ... және ... ... ... ... Биологиялық
және әлеуметтік факторлардың өзара байланысын жақтаушылар - ... та, ... ... деп те ... ... ... биологиялық тамыр бар; мүдделердің (мұқтаждық емес), қабілеттің
дамуында, ... ... ... сипат береді», - деп көрсетеді [10,
21 ... адам - ... және ... ... де ... ... кезінде
коммунистік идеология қабылдамады. Оны алдамшы идея деп санады [11, ... ... ... болмысы жеке басқа тән абстракт емес. Ол өз ... ... ... ... ... ... - деп ... [12, 24
б.]. Мұның дұрыс еместігін кейін ... ... ... ... ... ... ... кейін барып әлеуметтік тұлғаға айналады. Сондықтан
да оның ... ... ... тән ... объективтік
(әлеуметтік) себептер (жұмыссыздық, кедейлік, т.б.) емес, ақыл-ой, сезім,
ерік, табиғат заңдарын, ... өз орны ... ... ... ... ... ... өзіне қажет нәрсеге бейімделеді, оны
өзі өндіреді [13, 284 6.].
Адамдағы әлеуметтік өзара ... ... ... ... ... ... ... па, әлде адамдар
төңірегіндегілерді тек өз ... ... үшін ғана ... ... ... ... иесі ме деген сұрақтарды философтар бұдан бірнеше
ғасыр бұрын қойған.
Мысалы, В.В. ... ... ... ... Ол ... тек өз ... ... басқаларға қандай ауыртпашылық түсетіндігімен ісі жоқ жануар
деп санады. Егер қоғамдағы тәртіпке шақыратын шектеулер болмаса, ... ... ... ... туар еді. ... қатар, ол: «адамдар
өзінің жаратылысында әлеуметтік емес, кұрылымды мойындамайтын жыртқыш. ... - ... ... ... ... оның ... де қатыгез
қылықтарын тежейтін, бірігіп өркениетті өмір сүруге ... ... ... - деп ... [14, 18 ... ... басқа ғалымдарда біздің қоғам ... ... ... ... ... бар. Мысалы, академик
Степин: «Ежелгі өркениеттердегі табиғатты тірі ағза ... ал ... - сол ... ... - деп ... Сол ... ... ұзақ тұрды.
XIX ғасырда техногендік өркениет бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... қоғамдарға қысым жасалды, оларды басып
алып өзгертті, күйретті.
Адамға, оның ағзасына, психикасына ... ... де аз ... Адам ... ... ... саны күрт көбейді. ҚазҰУ студенттеріне жүргізілген зерттеу ... ... ... ... ... бара ... көрсетті.
Бас сүйектің көлемі өзгерген, бұрынғыдан ... ... ... ... ... ... қарқынының өсуіне ортаның ... ... ... ... әсер ... ... жарымжан болып туылатын
балалар, генетикалық аурулар саны көбейеді және т.б. Міне ... ... ... ... әсер ... оның ... ... табады
[15, 3-6 б.]. Адамның жеке ... ... ... талдау
жасалғандығын Е.О. Алаухановтың. Е. ... Г. ... ... ... көруге болады. Өкінішке орай, криминолог ... ... ... ... ... тетігін кадағалай
алмайды, антропогендік факторлардың ... ... ... ол аша алмайды. Криминолог бұл процестердің теріс әсер
ететіндігін көрсетіп ғана ... бұл ... ... ... ... өзі ... рөл атқарады.
Әлеуметтік мінез-құлық бойға, негізінен, туа бітеді ... ... ... ... ... ... жағдайдағы мінез-
құлқын зерделейтін этология ғылымы ... ... Бұл ... ... екі өкілі - Конрад Лоренц [16, 115 б.] ... пен ... ... ... ... ... Олар және басқа да этологтар
мінез-құлықтың көптеген қырларына талдау жасады, кейбір ... ... ... да ... тәжірибеге негізделмей
туындайтындығын анықтады. Көп жағдайларда аталған мінез-құлықтық реакциялар
бір түрдің ішінде кездеседі, оның ... ... ... бар. ... олар тірі ... ... әрекеттесетіндігін анықтады.
Бұрындары этология өкілдері әлеуметтік мінез-құлықтың көптеген ... ... ала ... ... ... ... деп
ойлайтын.
Ал кейінгі зерттеулер түрткі болатын ынта мен шаблон әрекеттер
арасындағы ... аса ... ... ... Мұндай зерттеулердің
нәтижелері ғалымдарда генетикалық бағдарламада ең ... ... ... ... оны ... ... ... түзетіп отыратын икемділік те ... ... ... Адамның әлеуметтік мінез-құлқы аса күрделі, оны
тұрақты әрекеттермен-шаблондармен суреттеу мүмкін ... ... ... жарқын көріністерінің бірі - агрессия.
Ал «агрессивті адам» деген сөзді жиі естиміз. Агрессия деген не ... ол ... ... ... ... ... агрессия деген - басқа біреуге зиян келтіруге
бағытталған мінез-құлық, ... ... ... ... ... ... [17, 74 б.]. Оны кейде ашумен, ызамен шатастырады.
Бірақ біз білеміз, қанша ... та, ... та, ... ... көре алмасақ та, өзара қастандық әрекетке бармауымыз ... ... ... ала ... ... бар.
Біздің қайсымыз болсақ та, кейде басқа біреуге ... ... ... ... тіптен абайламай біреуді өлтіріп те ... ... ... ала ... ... тіптен қылмыс болса да, агрессия
деп саналмайды.
Кейбіреулер ... өз ... ... ... ... деп те ... Бірақ мақтаншақтық, төсқақпайлық агрессивтікке
жатпайды. Ондай адам өзінің бойына біткен ... ... ... ... ... Ол да бір ... артықшылығын
көрсетіп, сатылымын арттыру үшін ... ... ... Оның
мазасыздығын, тегеурінділігін, аса белсенділігін «агрессивті» деген сөзбен
сипаттау дұрыс емес.
Біздің пікірімізше, бұдан шығатын қорытынды агрессия барысында ... бір ... ... Осы арқылы адам өз ... жету үшін ... және ... да ... ... баруы мүмкін.
Көптеген ғалымдардың пікірінше, егер біз келешекте тату-тәтті тұрғымыз
келсе, алдымен адам агрессиясының ... ... ... ... Бұл ... ... болады. Себебі осы арқылы адамның жеке басын
толық анықтауға мүмкіндік туады және оның ... ... ... ... ... - тікелей және тікелей емес болып бөлінеді. Тікелей
агрессияда адам ... ... ашық ... (итереді, ұрады, кемітеді,
қорқытады және т.б.). Тікелей емес агрессияда зиян келтірмекші ... ... ... өсек ... жала ... және т.б.). Осы арқылы
адамға зиян келтіруге болады. Сонымен қатар агрессия эмоционалды болады,
бұл жағдайда адам ... ... — ыза, ... ерік береді және
инструменталды болады. Бұл жағдайда адамға адам тікелей зиян ... ... да ... қойылады.
Жалпы агрессияның типтеріне келесілерді жатқызуға болады:
1) ... - ... ... ... ... ... болмаса
да, оның басқа біреуге күш көрсетуі немесе психологиялық зақым келтіруі
(қараңғы, адам жоқ ... ... ... ... - ... ... зорлыққа жауап ретінде басқа
адамға зақым келтіру;
3) жауаптылық - келтірген зиян үшін кектесу;
4) ... ... ... ... шығару);
5) арандатылмаған - шабуыл жасауына ешқандай негіз болмаса да адамның
кінәсіз басқа біреуге шабуыл жасауы;
6) ашудан болған агрессия - ... ... ... ... ... басу үшін ... айыпты болған баланы шапалақпен ұру);
7) түрткі болатын себеп сыртқы жағдайға орынсыз араласу («зеріккеннен»
агрессия);
8) рұқсат ... (сот ... ... адам ... ... ... қатар кейбір криминологгар ерекше түр ретінде «криминалдық
агрессияны» бөліп алады, ал оны субъектінің ... ... ... Ал ... ... ... көрсетуге
ұмтылысты көрсететін психикалық құбылыс [18, 262 б.].
Әлеуметтік биология ғылымы мен этология ... ... ... тірі
қалғысы келетіндердің заңды инстинкті деп санайды. Егер адам ... оның тірі ... ... еді. Агрессивтік кез келген
жануарға, кез ... ... тән ... ... ... болып, қылмыстық нәтижеге
алып келген күнде де, адамның агрессивтігін криминалдық деп ... Олай ... ... ... агрессияны» ары қарай –
түрлерге, мысалы, «пайдакүнемдік ... ... ... деп
бөлуге тура келеді. Ал бұл түрлерді ары ... қол ... ... ... де бөлу ... ... Қайталап айталық, агрессия
- басқаға қасақана зиян келтіру үшін алдын ала ойластырылған мақсатты мінез-
құлық. Ал ол ... па, жоқ па оны ... ... ... агрессивтік мінез-құлық - сол түрдің тірі қалуына ... ... ... ... ... ... Агрессияның
арқасында аумақты бақылап отырады, өзін жем-шөппен, сумен қамтамасыз етеді,
топта тәртіп сақталады, ең ... - өз ... ... ... ... міне осы ... ... беріліп отырды.
Ал себепсіз, дәлелсіз зорлық жануарларға тән емес, ... ... ... тірі
қалу мүмкіндігінен айырған болар еді. Адамға қарағанда жануарлар өз ... ... ... ... олар ... «сүйікті» тірлігі
соғысуды білмейді. Мысалы, Макиавелли зорлықты мойындаумен қатар, ол қоғам
үшін ... деп ... [19, 127 б.]. ... ... адам ... ... ... ұғымдар жануарларда кездеспейді, себебі
жыртқыштар тамақтану үшін қажеттіден артықты өлтірмейді, ... ... жоқ. Айта ... тағы бір ... ... мінез-құлқы өздері
өмір сүретін қауымдастықтың нормаларына қайшы келмейді.
Бұдан шығатын қорытынды, агрессивтік ұғым тек ... ғана тән ... ... ... ... артып отыруы мүмкін. Ал әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... қарамастан әйелдермен
салыстырғанда ер адамдар едәуір агрессивті.
Осы туралы ... ... ... бұл ... ... деңгейінің рөлі де бар екен, ол ... ... есе ... Оның ... ... көбеюі ағзаның жалпы белсенділігінен
агрессивтіктің артуына байланысты. Дегенмен ... ... ... деуге
де болмайды, себебі мида да агрессияның пайда болуын ... ... Олар ... ... ... ... қабының тежеуші бақылауында болады
[20, 210 б.]. Бұл ... ... ал ми қабы ... ... ... ... ауытқуларға онша тәуелді емес. ... ... ... ... адамның ақыл-есі ауысканда, торыққанда
агрессивтік артады. Американ психологы ... ... ... сәйкес, адам биологиялық жаратылыс ретінде туғаннан ... және ... ... жабдықталған, олар белгілі
бір жағдайларда агрессивтік ... ... ... ... ... ... бой көтеруінде тікелей
және тікелей емес үйренудің де ролі зор. Үйрену - алдыңғы ... ... жеке ... ... ... Оның ... ... қаншалықты жадыда сақталғандығына байланысты [21, ... ... ағза ... ... өрілген, өте шектеулі
рефлекстермен қоса пайда болады, бірақ ол үйрену арқылы ... ... ... XX ... ... ... ... дамыды (әсіресе, АҚШ-
та). Бұл сол кездегі интеллектуалдық және саяси ахуалдың көрінісі сияқты
еді. Ол ... ... адам ... ... өз ... ... және ... алуға қабілетті деген қоғамда пікір қалыптасты. Егер ... ... беру ... ... ... окытып, тәрбиелеуден біршама
нәтиже алуға болады деген ұғым тарады. Алғашқыда ... ... ... нені оқитынына байланысты емес өзінше бөлек базалық зандар бар
деп есептеді. Осы қағиданы ұстанған ... ... ... ... және оның ... заңдарын ашуды мақсат тұтып, жағдайлар мен
жануарларды зерттеуге баса көңіл ... ... ... ... зерттеген
ғалымдар, өкінішке орай, барлық жануарлардағы үйрену ... ... ... ... ... таба алмады. Дегенмен мұндай ... ... ... ... ... бар жаңалықтарды ашуға мүмкіндік
берді.
Үйрену теориясының негізгі тұжырымдарының мәнісі мынада. Қатыгездік,
бұйрық, ... ... ... және ... ... (аштық, шөлдеу,
қобалжу) агрессияға түрткі болады және мадақтау, ... ... ... нені жазалау керек екендігін бақылап), өзін-өзі реттеу тетіктері
(мақтаныш ... ... ... ... агрессияны жөндеуге
болады. Мектеп жасынан қалыптасатын әлеуметтік ... оның ... ... ... ... ... ... болады, нәтижесінде оларда этикалық (өнегелік) ... ұғым ... ... ... ... ... ... өзара
араздастығы, сондай-ақ ересектерінің жасы кішілерге агрессивтік мінез-құлық
көрсетуі де үлкен рөл атқарады [22, 126 б.]. Сондықтан да пайымы бар ... ... ... ... ... көзбен көріп, кұлақпен
естігендерін, ата-ана үлгісінің ықпал ететіндігін ұмытпауы тиіс. Мұның бәрі
баладан тікелей көрініс табады. Отбасындағы ашық ... ... ... ... ... көру керек екендігі жайындағы ұсыныстан-ақ бала бағдар
ала бастайды. Сыртта төбелесіп келген балаға: ... ... ... жеп ... жоқсың ба?» немесе «төбелеспесең болмай ма?» деудің өзінде
үлкен мән жатыр.
Психологтардың пікірінше, агрессияға «үйретудің» ... ... ... оны ... ... баланың ондай мінез-құлқын катаң
жазалауға қарағанда нәтижелі ... ... ... отбасындағы араласудың кемшілігін толықтырып ғана
қоймайды, қайта оны ушықтырады, себебі проблеманы ... ... ... ... кері әсер ... қатар ұл мен қыз агрессияларының арасында да ... бар. ... ... ... ... күш ... ... негіздеген. Ал әке мен шешенің ұлдар агрессивтігіне
ықпалы ... ... ... ... де ... болып келеді, тікелей күш көрсетуге бейім. Ал шешенің ұлдың
агрессивтік мінез-құлқына ... ... оның ... ... ... ... ... арақатынасты сақтауға, ынтымақтастыққа, ымырашылдыққа
көбірек бағдар алған. Олардың агрессиясы тікелей емес, тек ... ... бір жай - ... ... ... термин жоқ.
«Мейірімділік», «қайырымдылық», «аяушылық» деген терминдер де жоқ.
Психологтар ... және ... деп ... ... ... ... қашады, ал катыгездік – тек адамға
ғана тән қасиет.
Жануарлар агрессияны ... ... ... ... қаратып алу,
мекендеген жерін қорғау үшін өз тұқымдастарына ғана көрсетеді. Ал ұрпағын
қорғағанда агрессивтікті ... ... ... ... Сол ... ... теріс сипатты деп айтуға ... ... - ... ... ... инстинктісі. Күштілер ғана тірі қалады - ... ... ... ... ... ... ... Жерде
биологиялық кему болар еді. Бұл ереже жануарлардың жоғарғы түрі - адамзатқа
да, оның дамуының бастапқы кезеңінде таралган.
Психологтардың айтуынша, адам ... ... - ... ... ... ол ... ... немесе адамдар тобына күш көрсетуте немесе
психологиялық залал зиян келтіруге не оларды жоюға ... [23, ... адам ... ... да бір ... ... деңгейі болуға
тиіс, ол деңгейден төмен түсу адамды қиын жағдайларға алып келеді. Ал ... ... жеке ... ... және жеткілікті деңгейден асып түсетін
агрессивтігі жайында болуға тиіс.
Жануар орынсыз, артық агрессия көрсете ме? ... ... ... ... ... ... ... бірін-бірі өлтіргенше таласуы
мүмкін, бостандықта ондай ... ... Бұл ... мәселе олардың
агрессивтігінде емес, таласқан жерінің шектеулі екендігінде.
Жеңілген қашып тығылатын жер жоқ. ... ... ... ... берейін десе, жан-жағы қоршалған. Артық агрессияны ауру ... ... ... ... ... қарсы бірінші жолыққан жануарға
ашынып, шабуыл жасайды. Олардың ешқандай себепсіз агрессия жасауы - ауру
екендігінің белгісі.Сонымен ауру ... ғана ... ... ... ... негізсіз зиян келтіруге ұмтылуды ... ... ... орай, қатыгездік адамдар арасында жиі ... ... ... қонымсыз сипат алады. Мысалы, ежелгі кейбір дін ... ... шалу - ... ... ... ... табу үшін жас
сәбилерді өртеуден) бастап, ацтектер ... ... орын ... ... ... тактикасы, жаулап алған жердегі байырғы халықты жаппай
қыру, сонымен қатар қазіргі ... ... те ... ... ... ... ... саны да көптеп орын алуда.
Сонымен қатар адамдар арасындағы қатыгездік, көптеген соғыстардың
тұтануына алып келіп ... ... ... XX ... жер ... үлкенді-
кішілі көптеген соғыстар болған. Осы соғыстардың салдарынан 3.5 миллиардтан
астам ... ... ... ... Ал ... кезеңде жер бетінде 6
миллиардтан астам адам өмір ... ... екі ... бар. ... сол ... ... емес. Егер артық агрессивтікті, яғни қатыгездікті ауру деп
санасақ, онда ... ... 20%-ы ... ... ... ... ... арасында бұрын белгісіз болып келген «қатыгездік
генін» таптық ... ... ... жүр [24, 310 б.]. Туа ... ... ... ... гендер сияқты бұл гендер де бір адамдарда бар, ал бір
адамдарда жоқ екен. Мұндай аурудың қауіптілігі ... ол өзін алып ... ... ... басқа гендерді жояды екен және оны емдеу
қазіргі кезде мүмкін ... ... ... адамның табиғи қасиеті дейтін болсақ, бұл жағдайда да
көңіл жұбатарлық ештеңе жоқ - ол кейбір адамдарда болмағанымен, ... ... ... ... және ... қоғам орната қоюымыз
екіталай. Оның үстіне адам қатыгездікке тез бой ... Оны осы ... алып ... ...... ... ... тонауы, өлтіруі,
адамдарды құлдыққа алып кетуі дәлелдеп отыр. Пол Поттың кезінде ... ... ... ... ... тиіс ... 13-14 жасар балалар өздерін
нағыз революционерлерміз деп санап, барып тұрған айуандықпен шұғылданды, ... ішін ... ... шикідей жеді, сонысын ерлікке балады.
Ал басқаша айтқанда, тиісті тәрбие беру арқылы адамның агрессиясын
дамытуға ... ... ... ... ... ... қажырлылық пен
күшті өнегелік ондай теріс тәрбиеге қарсылық көрсете алады.
Егер біз агрессивтікті көтере алатын ... онда оның ... де ... шығар. Психологтар мұның екі жолын көрсетіп отыр:
басқа ... ... ... екендігі жайында тиянақты ұғым қалыптастыру
және адамды өзін-өзі бақылауға үйрету, әрі ... жеке ... ... ... төмендететін тағы бір фактор бар, ол - ... ... адам өзін және ... ... ... ... ... жөніндегі негізгі функцияларын соған
беруі үшін, қылмыскерлерді жазалау үшін кұрылған ... ... ... ... істейтін болса, онда адамның өзінің тірі ... ... да ... болу ... ... ... егер ол ... тыс
агрессивті болса, оның қандай да бір ... жету ... ... Егер ... өз ... мәселесіне немқұрайлы қарайтын
болса, онда азаматтардың өз мәселелерін өздері, кейде құқыққа ... ... тура ... нәтижесінде қоғамда агрессия артады, қылмыс
көбейеді. 2006 жылғы мәлімет ... ... 100 мың ... ... ... Егер ол ... арасынан 14 жасқа дейінгілерді алып
тастасақ, онда ... 2390,5 ... [25, 38 ... бір айта ... ... көп ... ... қорғанудың
бірден бір тетігіне айналды. Тағы бір ... ...... одан да зор ... ... келгелі бері жануарлар туралы кез келген мәліметтерге
байланысты бір қисынды сұрақ ... ол ... ... ... бола ма және олар ... тұрақталып қалған. Бұл мән-жай XX
ғасырдың 70-жылдары қалыптасқан ... ... ... ... ... Оның негізін америкалық ғалым Э. Уилсон қалады. Ол 1975 жылы
«Әлеуметтік биология: жаңа ... атты ... ... ... биология
популяциялық генетиканың, эволюциялық теорияның, этология мен ... ... ... ... ғылымы мен криминологиялық ғылымның байланысы
мынаған келіп тіреледі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... әрбір нысанында қалайда генетикалық
негіз бар, ол кімді ... да өзі және ... ... үшін табыс
әкелетіндей әрекет жасауға «мәжбүрлейді». Әлеуметтік биология ... ... да ... ... ... ... ... барлық нысандарынын биологиялық негіздерін, оның
ішінде ... да ... [26, 146 ... ... ... ... алсақ, ол әлеуметтік
ұйымдастыруды, адам мен жануарлардың әлеуметтік мінез-құлықтары арасындағы
ұқсастықтарды, ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік биология адамды екі бөліктен: «Биологиялық
және әлеуметтік бөліктерден тұратын дене»,- деп қарастырады. ... ... ... ... яғни оның өмір ... ... ... толық сипаттамасын жасау, сол
арқылы биодеңгейдегі өзгерістерге байланысты мәдениет ... ... ... пен ... өзара байланыстылық
проблемасы дегенді гендік-мәдени коэволюция деп алуға болады (лат. «со» -
бірге немесе бірге даму ... ... ... ... қатар, әлеуметтік биология ... ... ... саналы адамды мінез-құлқы генетикалық көптүрлі болып келетін
қарапайым биологиялық түр деп ... кез ... ... түрі ... адамда да оның биологиялық
жаратылысынан тыс туындаған ... ... ... ... жеке ... және оның қылмыстық мінез-құлқын ... ... ... ... ... адам ... ... ма, әлде ол
өзгере ме (қылмыскерді қайта тәрбиелеуге бола ма?). ... ... ... ... бәсекелестік, көре алмаушылық, қатыгездік,
іштарлық және т.б. жатыр. Бұл сезімдерді қандай да бір ... ... ... ... оқыту, өнегелік үлгі-насихат арқылы жоюга бола ма?
Қандай болса, сол қалпында адам қылмыс жасайды.
Әлеуметтік ... ... егер ... құқыққа қайшы мінез-
құлқындағы биологиялық ... ... ... бұл ... біраз
нәтиже алуға болар еді дейді.
Сонымен қатар адам дүниетанымын ұғыну қажет. Дүниетаным негізі - ... яғни ... ... ... ... ... ... Бұл білімдер
мен ұғымдар ертеңге де, бүгінге де, алыс болашаққа да қатысты. Олардың бәрі
адамдардың рухани дүниесінің кәусар көзі. ... ... ... ... ... әдебиетте, ғылым мен дінде қалыптасатын белгілі мұраттар
мен шындық бейнелерінде ... ... ... ... ... байланысты. Дүниетаным көзқарастары адамның
ұзақ уақыт айналысқан күрделі ақыл-ес жұмыстарының негізінде орнығады. Бұл
көзқарастар тұлғаның рухани өмірінің ... оның ... ... ... ... ... ... болады.
Дүниетанымның қалыптасуы кездейсоқ қарапайым, тұрмыстық тәжірибеден не
әрқилы дүниетанымдық ұстанымдар тоғысынан немесе саналы, ... ... мен ... ... ... ... ... мүмкін.
Адам дүниетанымында әрқашан белгілі уакыт, ... ... ... Әлем ... ... ... дүниетаным бүкілдей ғылым
жетістіктерінің негізінде қаланды. ... ... ... тән
дүниетанымдық көзқарастар: демократия құндылықтары және адам ... ... және ... еркіндіктерін, ар-намыс және ... ... әлем ... ... және ... ... күнге білім
құндылығы артуда. Қоғам болашағы да осы білімге иек артады, стратегиялық
әлеуметтік ... да ... ... ... алып ... болды.
Ғылыми дуниетаным калыптастырудағы басты мақсат - мына күрделі де
қайшылықты өмірде адамға өз ... ... ... ... ... тәрбие мәні - кемелденудегі ұрпақты отаншылдық, құқықтық,
адамгершілік сезімдеріне баулып, өз ... ... ... ... азаматтар мен мемлекеттік билікті ... ... ... ... ... ... ... ұлтжандылық және
ұлтаралық сыйластық сезімдерін үйлесімді байланыстыра білу ... ... ... - әр ... ... ... мұраттарын,
Отанға деген сүйіспеншілік, бейбітшілікке атсалысу ... ... ... элементтері - мемлекет және басқа
азаматтарды құрметтеуге байланысты өз ... ... ... ... және ... ... Кемелденген азаматтықтың
белгісі - сөз бен ... ... Адам ... дамуына бағытталган
гуманистік қадамдар да осы азаматтық сезімдердің ... ... ... ... ... ... әрекет-қылықтың
конституциялық және құқықтық талаптарын зерттеу, үйрену, бейбітшілікке,
зорлау ... ... ... ... және ... мүддесін танытушы
қоғамдық сананың бір формасына азаматтың сезімін, ұлтаралық ортақтасу және
кұқықтық қатынастар мәдениетін, еліміздің жетістіктері ... ... ... ... өз ... іске ... себепші азаматтық
тәжірибесін қалыптастыру.
Азаматтық тәрбие тиімділігін көтерудің арқасында ... қол ... ... ... идеяларын қабылдаудың психологиялиқ кейіп жағдайлары
жасалады;
- азаматтар өз араларындағы ... ... ... ... өмір ... ... өз ... әрекет-қылықтарында, әдеттері мен ... мен ... да ... ... ... ... мүддесін де ескерудің қажеттігін сезінетін болады;
- қоғамдағы бейбітшілік, өзара түсіністік, ымырашылдық пен тәртіптілік
сақтау үшін қажет азаматтық ... ... ... ... бақылау мен
қадағалау жүргізуге бейімделеді.
- Отаншылдық тәрбиесі. Бұл ... ... ... өз ... ... ... ... оған адал қызмет жасауға, оны қорғауға
баулу; туған ел тарихы және өз халқы мен ... да ... ... ... мен дәстүрлерін қастерлеу қатынасын қалыптастыру.
Отаншылдық тәрбиесінің мазмұны:
- Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздерін (Елтаңба, ... ... ... Сонымен бірге басқа елдердің де мемлекеттік
белгілерін ... ... (өз ... ... ... пен ... ұлт ... елдерге, мемлекеттерге бағытталып қалыптасқан достық
қатынастар сезімі) әрқилы тұстарын түсініп, ... ... ... ... ... ... туған өлке табиғаты мен тарихын зерттеу;
- елімізбен байланысқан өзге ... ... ... ... ... мен ... ... халқымыздың жауынгерлік даңқы мен қаһармандығына байланысты нақты
дерек көздерін іздеу және зерттеу.
Құқықтық тәрбие. Құкықтық тәрбие мақсаты – ... ... ... ... ... қалыптастырып, оларды құқықтық заңдылық талаптарын
түсінуге әрі мойындауға баулу. Құқықтық тәрбие жүйесі мемлекет ... ... ... норма адамның қоғамдағы талапқа сая әрекет-қылығының мұратты
(идеяльная) моделі. Құқық пен тәрбиенің ... ... ... ... ... ... ... ата-аналар мен ересектер арқылы
іске асырылады. ... ... әлі ... бала заң ... ... Оның ... мәртебесі «Адам құқықтарының жалпы декларациясында»
және «Бала туралы Конвенцияда» жарияланды. Отбасы және ... ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік іс-әрекеттердің алғашқы дағдыларын меңгере бастайды.
Құқықтық тәрбиеге байланысты іс-әрекеттер мазмұны ... ... ... ... ... мен ... ... жою; оқушылардың өмірі мен тәрбиесіне орай жағдайлар мен ... ... ... ... жеке ұстанымдарына түзетулер
енгізу; бұрын қылмыс жасаған оқушылардың жұмыстарымен жете танысу.
Осыған ... ... ... мінез-құлқында келесідей
әлеуметтік және биологиялық құрылымдар бар. Әлеуметтік пен ... ... ... тәрбие, үйрену және өзін-өзі тәрбиелсу арқылы
адам өз мінез-құлқын рухани-өнегелік жоғарғы деңгейге көтере алады. ... ... пен ... зерделеудің деңгейін
қарастырсақ, криминология ғылыми әлеуметтік биологиямен бірлесіп, ... ... ... ... үш бағыттың зерттеулеріне қатыса
алады екен.
1.2 ... ... ... ... ... ... адам үшін ... ұстанымның маңыздылығы, өзінен тосылатын
нормалар тарайтын субъектінің маңыздылығы аса қажет. Әрбір рөлдің орындалу
жағдайын бағалаудың да ... ... бар. ... орындау, егер ол ұзакқа
созылатын болса, адамда қандай да бір із қалдырады, бір қасиет дамып, ал
екінші бір ... ... ... ... ... ... жағдай байқалқан:
егер кәмелетке толмағанның ... ... ... ... ... ... ... онда оның бойында ... үшін ... ... ... Ол ... тез ... олардың көңіл-күйін қабағынан біліп тұрады және т.б. ... ... ... ұжымында бағаланатын қасиеттер: тәртіп, кәсіби шеберлік
және басқалар төмен ... ... жеке ... ... бойынша
топтастырудың қорытындысы жеке бастың өзіндік ерекше әлеуметтік типін бөліп
алу болды. Бұл ... тип: ... жеке ... типі деп аталды.
Қылмыс жасаушы адамдардың барлығы осы типке жатқызылуы мүмкін. Бұл
жағдайда, ... ... жеке ... ... ... ... ... ұстап жүрген адамдардан іс жүзінде ... ... ... деп ... ... ... ... сирек
кездеседі.
Криминогендік жеке бастың әлеуметтік типі жеке бас сипаттамаларының
белгілі бір ... ... Оған ... тән:
- жеке бастың айналасындағылардың құқықка қарсы және биморальдық күшті
іс-қимылдары жағдайында қалыптасуы (отбасы, ... ... ... ... мен әртүрлі құқық
бұзушылық жүйесі ықпал етудің заңда ... ... ... де ... ... ... мен мемлекеттің ... ... өз ... ... ... көну, өзін-өзі қорғаудың әлеуметтік-
психологиялық тетіктерін пайдалану;
- қылмыс жасау жағдайындағы белсенділік және ... ... ... ... ... ... ... ішінде тип тармақтарына (подтип)
бөлінеді: дәйекті-криминогендік, ситуациялық-криминогендік, ситуациялық.
Әлеуметтік ситуация мен адамның жеке басының өзара ... осы ... тип ... ... ... ... болып
табылады. Мұндай өзара әрекеттестіктегі негізгі тарап - ситуация не адам.
Дәйекті-криминогендік тип тармағы мораль және ... ... ... ... ... ... ... дағдылы мәнерінен
туындайды және оған субъектінің тұрақты ... ... ... әлеуметтік
мақсаты, бағдары себепші болады. Әдетте, мұндай ... ... ... ... ... ... ... Бұл типтің өкілдері нақты
ортаны өз ... ... ... ... ... қылмыстық іс-қимылы
біршама дербес және белсенді болып келеді.
Ситуациялық-криминогендік тип тармағы мораль ... ... ... ... емес ... бұзушылық жасаумен, қоғамға жарамды әлеуметтік
рөлдерді дұрыс орындамаумен сипатталады; қарама-қайшы ... және ... ... ... шамада оны жасаудың қолайсыз
әлеуметтік-экономикалық, өнегелік және ... ... ... ... ... ... ... қақтығыс, т.б.). Бұл жерде
адамның жеке басының сипаттамасы мен әлеуметтік орта ... ... ... ... ... табылады. Мұндай адамды қылмыстылыққа оның
микроортасы, соған дейінгі өмір салты алып ... ал ... ... ... ... ... ... тип тармағы: мұндай адамның санасы мен іс-қимылындағы, оның
микроортасындағы өнегесіздік элементтері, егер бола қалған күннің ... ғана ... ... орта мен ... жеке ... ... оның ішінде адамның оған даярлықсыздығы жағдайында өзара
дұрыс әрекеттеспеуі де едәуір маңызды рөл ... Бұл тип ... ... сол адамның кінәсінен туындамаған, ол ... емес ... ... ... ... адам ... қылмыскерге қараганда) бұл
ситуацияларда өзінің және басқа адамның құқыққа қарсы, тіптен қылмыстық ... ... ... Себебі ол дауларды ... ... және ... ... кәмелетке толмаған қылмыскерлерге 10-20 ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, дәйекті-
криминогендік тип тармағы өкілдерінің 72%-ы 10 ... ... ... ... - азғындаған адамдар (маскүнемдер, жезөкшелер)
қатарына қосылған. Жұбайы, ... ... ... ... ... ... бақылау нәтижесінде қылмысқа барғандар енжар түзелген, ал өз
ықтиярымен құқық ... ... — тез ... ... ... ... әдетте, кездейсоқ қылмыскер болғандар.
Мына әлеуметтік-рөлдік ситуациялар қылмыстық іс-қимылмен заңды
байланыста болады:
1) ... ... ... ... ... өзін ... және
мораль талаптарына сай алып жүруге ... ... ... ... ... топтар арасында жүреді, олардың өз ұтымы бар және
арадағы дауды қара күшпен ғана ... адам ... ... ... ... ... бірдей ұстанады, яғни әлеуметтік ұстанымдар мен ... орын ... ... ... ... ... ... талап етеді, ал басшылық әйгілі болған қылмыстардың есепке кірмеуін
талап етеді);
3) адам құқыққа қарсы, қылмыстық іс-қимыл ... ... ... ... ... ... ... ролдер мен позициялардың сабақтастығы жоқ, нәтижесінде ... ... ... ... ... адамның дайын еместігі
байқалады (бұл еңбекті қорғау ережесінің ... алып ... және ... адам бір ... позицияны ұстанады, ал екіншісіне бағдар алады.
Мынадай мысал келтірелік, төмен айлығы бар ... ... алға ... ... ... болады, олар мұны сыйлайды, ал ... олар ... ... өмір ... ... Егер сол ... ... сыйақыға бір өтінішті орында деп жүгінсе, онда тергеуші өзі үшін
өзекті екі ... ... ол ... «достығын» сақтап калады және
қолы майланады. Бірақ ол ... - пара алу және ... ... ... ... ... және ... тосылатын рөлдер қақтығысы. Адамның
қылмыстық іс-қимылы, бұл ... ... ... ... ... ... референттік ролдер тұрғысынан қисынды болуы ... ... бар ... ... ... мен ... ... тәсіл адамның белсенділігін жоққа шығармайды.
Бірақ бұл белсенділікке әлеуметтік шек ... ... ... ... ... және оның ... орындалуына ықпал етеді. Кәмелетке
толмағандар мен бас бостандығынан айыру ... өтеп ... үшін ... ... ... ... ... олардың мазмұны шындығында қарама-
қайшы болады, ал субъективтік қақтығыста адам ... ... ... ... оларды үйлестіре алмайды.
Динамикалық аспектіде мыналар кездеседі: 1) белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен
ролдердің тікелей сабақтастығы; 2) мораль ... ғана ... ... ... рөлдердің жаңа жағдайларда заң нормаларына
қайшы болғандығынан мазмұнының едәуір теріс сипат алуы; 3) ... ... ... ... ... ... өзінде болуы немесе болмауы
нәтижесінде ... ... ... және ... өмір ... ... Мысалы, зерттеулердің нәтижесіне сүйенсек, бұрын ... ... ... ... отбасында өскен көптеген адамдар, кейін өзі жақсы
отбасын кұрғанмен, бұрынғы ата-ана ... шыға ... ... қол
жұмсау, дөрекілік және т.б. орын алған. Бір жағдайларда бұл қылмыстық іс-
қимылға итермелейді немесе отбасы ... ... ... адам ... ... ішіп ... ... айырылады, ішімдік табамын деп ұрлыққа не
басқадай ... ... ... мен ... ... ... сипаттағы және
экономикалық қылмыстар жасаушы адамдарға қатысты алатын ... ... ... бар. ... оның ... ... және дөрекі болып
келеді.
Қылмыс жасаушы адамдардың әрекетін талдағанда мыналар ескеріледі:
1) адамның іс жүзіндегі іс-қимылы рөлдің мазмұнына сай ... ... жеке ... оның ... мен ... ... белгілі бір бүтіндік береді, әрекет еткенде дәл осы бүтіндікте,
әртүрлі әлеуметтік позициялар мен ... ... ... ... ... ... кері ықпал етеді, бұл жерде іс-қимылды құптаудың
немесе кұптамаудың, адам ... оның ... ... ... ... ... бар. Бұл тұрғыдан алғанда, қылмыскерлердің
кейбіреулерінің жазасыз қалу ... ... ... ... мен ... ... ... криминологиялық маңыз бар.
Кейде олар материалдық сұранымды көп жылдар бойы ... ... ... ... ... ... айырылғанша бас
бостандығынан ... ... ... ... жөн ... ... белгілі бір жүйесі, іс-қимылдар ... ... та, ... да ... ... ... да ... жеке басының әрекетін криминологиялық талдағанда ... ... ... ... акті ме, әлде белгілі бір іс-
қимылдар жүйесіндегі тізбектің буыны ма?
2) ... ... ... ... ... ме, әлде ... ... біртіндеп дамуының нәтижесі ме?
Мына фактілер анықталады: а) белгілі бір жақтағы және жағдайдағы ... ... ... ... ... ... бұзу (кәмелетке
толмағанның мектепті ерте тастап кетуі, балаларына көмек көрсетуден бас
тарту және т.б.); б) ... ... ... ... ... әрекеттер
(маскүнемдік, жезөкшелік және т.б.): в) қылмыстық емес сипаттағы құқыққа
қарсы ... ... ... ... ... ... ... қылмыстар;
3) Қылмыс қай салада жасалынады?
Кримииалдық зерттеулерге сүйенсек, ауыр кылмыс көп жағдайларда ... ... ... ... бірден секіріп түсудің емес, келеңсіз
іс-қимылдың біртіндеп дамуынын және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтеріне қарасақ,
қасақана адам өлтіргендердің 80%-нан ... ... ... жасағандар немесе
неше қайтара басқадай құқық бұзғандар екен.
Қылмыс жасаған ... ... ... әрекеттестіктерді талдағанда
өзapa әрекеттестіктің белгілі бір типтерінің қаншалықты кең ... да бір ... ... ... оған ... ... ... нәтиже беретіндігі де айқындалады. Осыған ... ... ... ... ... ... ... қылмысқа тосқауыл қою жөнінде ұсыныс жасалынады.
Адамның жеке басының әрекеттерінің жүйесін және жалпылай оның ... оның ... ... да бір ... ... да ... оның дағдысына айналған әрекет тәсілдерін айқындауға мүмкіндік
береді. Бұл адамдардың өздері үшін ... емес ... ... олардың қылмысты ырықсыз жасағандығын түсіндіреді.
Жалпы Кеңес өкіметі тұсында Қазақстан Республикасында марксизм ілімі
кең таралды. Бұл ілім - өндіргіш ... ... ... ... қатынастар
уақыт өте өндірістік қатынастармен қайшылыққа келеді деп ... ... ... ... ... ... ... теориясын тұрғызды. Бұл теория біршама өзгерген түрде әлі күнге
дейін бар. Мысалы, ... ... ... криминологтардың
пікірінше, «қылмыстылықтың себептері мен жағдайы дегеніміз - ... ... мен сол ... үшін ... ... жүйесі, оларда қандай да бір қылмыстық салдар ... - ... [26, 175 ... ... ... тек келеңсіз жағдайлар ғана емес, оң
әлеуметтік құбылыстар да себепші болады дейді [27, 167 б.].
Криминологтардың үшінші тобы қылмыстылықтың ортақ себептері жоқ ... ... [28, 246 б.], ... ... ... ... ғана ... жеке
себеп пайда болады және құқыққа ... ... ... адам ... себеп
ретінде танылады [29, 151 б.].Бұл пікірдің ... ... ... ... деп санайды, сондықтан да «әлеуметтік-
экономикалық, техникалық және ... да ... ... ... сөз ... тиіс ... ... жалпы және айырықша себептері
жоқ, ол жинақтама ... ... [30, 49 ... ... және ... ... себептерінің бар-
жоқтығына дәлел келтіретін көзқарастардың қаншалықты дұрыс ... ... ... да бұл ... ... қалған дұрыс деп ойлаймыз.
Бірақ жалпы-әлеуметтік деңгейде адам ... ... ... пайда болуына ықпалын тигізетін келеңсіз жағдайлар бар ... ... ... ... ... тұжырым жасауға болады: қылмыстылық -
адамзат тарихында бұрын ... және ... бар ... барлығының
ажырамас бөлігі. Нақты өмірде қылмыстылық пен басқа келеңсіз әлеуметтік
ауытқулар (маскүнемдік, нашақорлық, ... ... және ... ... дәл ... ... ... оқшаулап қарау салыстырмалы,
жасанды болып шығады. Қолданыстағы заң қылмыстылықтың шекарасын көрсетеді.
Бірақ ... ... ... одан ... ... мен заң өзгергенде қылмыс және қылмыс емес деген ұғымдар да өзгерді.
Сонымен ... ... ... ... ... мен
құбылыстар әсер етеді, оның оң-терістігіне сәйкес адамда ... оның ... ... ... ... ... ... немесе
қолдау көрсетеді және т.б.
Қылмыстық мінез-құлыққа әсер ететін ... ... ... ... ... ... салаларында, сондай-ақ
әлеуметтік қатынастар саласында көруге болады. Мысалы, экономика саласында
ол, жұмыссыздық, дағдарыс, өндіру мен тұтыну ... ... ... ... және ... ... айырмашылықтар, материалдық
қамтамасыз ету деңгейінің әртүрлілігі және т.б.
Саяси салада: ... ... ... пен басқару жүйесіндегі
қайшылықтар, ... ... мен оны ... ... ... пен құқық тәртібін қамтамасыз етудегі қайшылықтар және т.б.
Әлеуметтік қатынастар саласында: отбасы табыстарының әртүрлілігі; ең
төменгі ... ... ... ... ... ... толық
қамтылмауы, әртүрлі елді мекендердегі (қала-ауыл, орталық-шалғай) тұрмыс
жағдайының бірдей еместігі және т.б.
Идеологиялық ... ... беру және ... ... ... ... сана мен жеке адам санасы арасындағы
қайшылықтар, қоғам мүшелерінде өнеге деңгейінің ... ... ... алшақтық және т.б.
Мәдени-тәрбие саласында: білімділіктің, ғылымның, кәсіби іскерліктің
беделінің түсуі, құндылық бағдарының өзгеруі, мемлекеттен ... ... ... ... ... қылмыстық әрекетке,
маскүнемдікке, нашақорлыққа, жезөкшелікке тарту, кейде оларға ... ... ... үшін ... ... соттылықты ұятқа санамау
және т.б.
Сонымен қатар объективтік сипаттағы бұл кұбылыстар мен ... ... ... саласындағы қателіктері мен
олқылықтары ушықтырып отыр (объективтік-субъективтік жағдайлар). ... ... мен ... ... адамдардың, тұрақсыз
адамдардың санасына теріс әсер етеді. Өндіру, тарату, ... ... ... қағидалардың бұзылуы да қоғамның өнегелік
«келбетіне» әсер ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайлар жалпы санатқа жатады,
олар ... ... ... ... ... мінез-құлқының қалыптасуына
жалпы ықпал етеді.
Неғұрлым көп таралған психикалық және әлеуметтік ... ... ... ... қандай да бір байланыс бар. Оларға мыналар
жатады:
1. Беймазалық (гипербелсенділік), ол ... ... ... ... ол психиканың жетілмегендігінен болады, оны инфантилизм деп
атайды.
2. Көтеріңкі эмоционалдық қозғыштық (жан ... ... қиын ... күйі. Ондай кезде олар болар-болмас ... ... ... ... алмайды, күлу, жылау, ... ... ... біреуді өте ұнату немесе қатты жек ... ... ... ... ... ... ... үрейдің болуы, енжарлық, қорқушылық, бұлар әртүрлі дәрежеде
және әртүрлі нысандарда көрініс ... ... ... ... толмау арақатынаста мәселелерді тудырады.
4. Тұйық мінез-құлық (төңірегіндегілермен араласпау, өзінше жүру).
Мұндай балалар «қиындар» санатына ... ... ... ... ... ... ... тыс ырықсыздық (импульсивность), ол әрекет өздігінен жасалып
кетеді, бала ... не ... ... екендігін алдын ала ойластырып,
салмақтай алмайды. Бұл алғашында қайсарлық, батылдық деп ... ... ... олай ... Дегенмен мұндай күшті ырықсыз, жүгенсіз әрекет,
егер пайымды ойластырылған қарсы әрекетке тап ... тез ... Тез ... - ... әрекетіне ойланбастан көну, өзін коршаған
адамдарға илануға дайын тұру.
7. Мойындамаушылық (негативизм) басқалар тарапынан болатын кез келген
ықпалға ... ... ... ... табады. Өзінің
қажеттіліктеріне ... ... ... баланың қорғаныс реакциясынан
мойындамаушылық туындайды. Талапты орындаудан бас тарту ... ... бір ... болып келеді. Психологиялық әдебиетте мойындамаушылықтың
екі нысанын атайды: енжар, бұл жағдайда қойылған талапты орындаудан ... және ... ... ... ... ... ... Баланың
мойындамаушылығы, ұзақ эмоционалдық кері реакциясы оның ... ... ... ... ... (деспотизм) төбелесте, зат бүлдіргенде,
біреуді балағаттағанда, әлсіз құрбысын ... ... ... ... ... күш ... мен ауызша, тікелей және жанама болуы мүмкін.
9. Мақсатсыз алдау - жасөспірім өзінің ... ... ... ... Ол ... ала ойластырылған емес, сондықтан өзін
өзі тоқтата алмайды.
10. Мақсатсыз ұрлық (клептомания), жасөспірім бұл жағдайда айырықша
заттарды (көшеде ... ... ... ... ... мүмкін, ал оның
себебі бір қарағанда түсініксіз.
11. Қаңғыбастыққа құмарлық есалаң ... ... ... ... ... ... немесе ешқандай ауруы болмаса да ... ... ... ... ... және т.б. ... мүмкін.
12. Ешқандай ... ... ... ... ... тұратын жалқаулық та не аурудан, не жаратылыстан болады. Онын ... ... ... жатып алу, жұмыс қабілетінің төмендігі,
кажырсыздық, ешнәрсеге ... ... ... салу және т.б. ... ... психикалық аурудың немесе дене кемтарлығының нәтижесінде
болады.
Криминологиялық ілім адам ... ... ... оған ... ... ... ... жасайды, олар адамның санасына, сезіміне,
ырқына әсер етіп, оны сол қылмысты ... ... оған ... ... ... ... айтқанда, қылмыс жасауға қолайлы жағдайды күтіп
жүрген адам сол ... ... ... ... жасауға шешім
қабылдайды екен.
Жоғарыда біз адамның мінез-құлқының қалыптасуында шешуші рөл ... ... ... ... ... жайында айттық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл жерде сыртқы ортаның
қоғамға жат ... ... іске ... ... ... ... ... айта кету керек, яғни олардың іске асуына септігін
тигізетін жағдайларды ... ... ... төрт ... ... ... Біріншіден, бұл
бір адамның екінші адамға ықпалы; екіншіден, бұл көп адамның (ұжымның) бір
адамға ықпалы; үшіншіден, бұл бір ... (топ ... көп ... ... бұл көп ... көп ... ықпалы (мысалы, футбол
ойыны кезіндегі екі команда жанкүйерлерінің ... ... ... ... бірі ... ... Бұл сұрақтың жауабы
оларды байланыстыратын қатынастың ... ... ... психологтардың
пікірінше, өздерінің қаншалықты тұрақтылығына және ұзақтығына ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер
бар:
1. Бір адамның екінші адамға ықпал ... ... ... ... қағидалары жатыр, ол - әлеуметтік алмасу қағидасы.
Бізге керегі қалыптасқан қылмыстық мінез-құлықтың іске асуына теріс ықпал
ететін ... ... ... ... және ... ... ... мән-
жайлар септігін тигізуі мүмкін. Тәжірибе көрсетіп отырғандай, ... ... ... ... ... ... ... шығып қалуы жатады.
2. Көп адамдардың бір адамға ықпалы. ... ... ... ... деп ... жөн. ... ретте коршағандардың ықпалы
өз мінез-құлқын өзгертуге мәжбүр етеді, ... орын ... [30, 20 ... Бір ... көп ... ықпалы. Мұндай жағдай адамның бір жетекші
басшылық еткен кандай да бір ... емес ... ... ... ... ... психологияның негізгі мәселесі сол жетекші адамның жеке
басына немесе жағдайға ... ма ... ... ... тұр. ... әлеуметтік жағдайларда көрініс табады. Бізге кримииалдық
топтардағы ... ... ... ... ұйымдастырылған ондай
топтарда, әдетте, жетекші өте беделді адам ... Көп ... ... ... ... ... ... адамдар
біріне-бірі бір уақытша ықпал етеді. Оның жарқын мысалы - тобырдың ... ... ... ... мен ... жеке жүргендегі мінез-
құлқы біріне-бірі мүлде ұқсамайды. Тобырда жүріп жасаған бейбастақтық,
әдепсіздік көп адамның жалғыз жүргенде ... ... те ... ... ... ... ... іс-әрекетті
когнитивтік те, уәждік те факторлар ... деп ... ... Адамның
құқыққа қарсы мінез-құлқын әлеуметтік ... ... ... ... ... тетіктер де қатысады [31. 288 б.|. Ақыл мен құмарлық
адамның біріне-бірі сыйыспайтын ... деп ... ... ... ... ашу ... ... Себебі біздің әрекетімізді, ойымызды
тек ақыл немесе құмарлық тудырмайды. Бұл екеуі қылмыс жасағанда өзара тығыз
байланыста ... Біз ақыл ... сөз ... оның ... ... ... ғана емес, сол қылмысты табанасты жасап, одан
кұтылып кетуге әрекеттенгендегі рөлін де айта кету ... екі ... ... ... бір ... бар. Ол ... ... немен байланысты - адамның жеке басымен бе, әлде ол ... ... бе ... ... ... ... ... әртүрлі
жағдайлардың, адамға ықпалын талдаудан ... ... Біз ... ... рөл ... әсіресе екінші және төртінші ... ... ... ... ... ... ... бірқатар
криминологтардың ойынша, кейбір қылмыстардың ... ... ... [32, 94 б.] ... ол ... объективтік [33, 126 б.] деп аталады,
одан тіптен қылмыскердің криминологиялық типі - ... типі ... 121 ... ... ... ... себеп ретінде көрініс тапса,
онда субъект ... ... яғни одан ... ... ... - деп ... ... [35, 10 б.|.
Бұл тұжырыммен келіспеуге болмайды. Себебі, әлеуметтік ... ... ... ... ... үлес ... Бірақ олар
адам жаратылысын толықтай ұғынуға жол аша ма, әлде тек ... ... ... ... бе? Кейбір авторлардың ойынша, қазіргі әлеуметтік
психологияның жаңалықтары біздегі бар ... және ... ... ... олар кең ... адам ... ... алмайды екен.
Буржуазиялық мемлекеттердегі ... ... ... тұжырымдарына ... ... ... ... ... ... ... алды, адам табиғаты жалпы жан-жақты және
тұрақты деп айтуға қазіргі кезде жеткілікті негіз бар, ал ... ... ... ... бұдан басқаша. Бұған Аристотель, Гоббс және
Конфуций сияқты ойшылдардың еңбектері ... ... олар ... ... ... ... ... ортада өмір сүрсе де қазіргі ғылымға дұрыс бағыт
беріп ... ... ... ... ... ... ... жайында
жазған сипаттамаларынан біз қазір өзімізді өзіміз көреміз.
Сондықтан да ... ... ... келе, келесідей
тұжырымдамалар жасауға болады:
1. Жеке-дара ... ... ... ... криминологиялық
ілімнің негізге алынатын тезисі адамдағы ... пен ... жеке ... қасиет (субъективтік) пен жағдайлықтың (объективтіктің)
өзара әрекеттестігіне тұрғызылғандығын білеміз. Қоғамға жат ... ... ... зерттелген және ол зерттеулердің
нәтижелері көптеген ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтың (интеракция) іске
асырылу кезеңімен байланысты тағы бір жағы бар. ... төрт ... ... ... ... 1) бір ... адамға ықпалы (бұл таныстарға да, таныс еместерге де қатысты); 2)
көп адамның бір ... ... ... ... ... ... 3) бір адамның көп адамға ықпалы (бұл қоғамға қарсы немесе
криминалдық бағыттағы ресми емес ... ... ... ... адамның көп адамға ықпалы (жаппай тәртіпсіздік кезіндегі тобырдың іс-
әрекетін қоса ... ... ... қоғамға жат мінез-құлықтың іске асырылуына
жағдайдың күшті әсер ететіндігіне ... ... ... ... ... ... іс-әрекет туындауы, яғни қылмыстың
объективтік ... ... ... ... ой айтылады.
3. Біздіңше, адамның жеке басын, оның мінез-құлқының нысандарын және
жағдайды жекелеп қарауға болмайды. ... ... ... бола алмайды,
олардың өзара әрекеттестігінен барып ғана ... ... ... ... ... ... жөніндегі соңғы
жарияланымдарда бұл ... ... ... ... ... ... және ... өзгешеліктері себеп болып отырғандығы
айтылады. Бұдан біз құқыққа қарсы себептер мен жағдайлар да әлеуметтік және
мәдени ... ... ... отырады деген тұжырым жасар едік.
Субъективтік себептер мен объективтік жағдайдың өзара әрекеттестігінде
адамның атам заманнан бері қалыптасып ... ... ... ... ... ... ... сыртқы жағдайлар әртүрлі. Ал сол
«әртүрлілік» әртүрлі әлеуметтік-мәдени құрылымдар деңгейінде ғана емес, ... ... де ... Және бұл ... ... ... ... деңгейде емес. Адам дамуының бұл
жағына техногендік процестер теріс ... ... ... ... Ал ... жеке ... ... мен дамуына әсер ететін
әлеуметтік теріс жағдайлар оның рухани-өнегелік қасиетін өзгертеді.
2 ҚЫЛМЫСТЫҚ ... ... ... ... ... ethika, ethos ... өнегелік мінез) - өнегелік, мораль
туралы ілім [4, 114 б.]. ... ... ... этиканы және мораль
теориясын қамтиды. ... ... ... ... және т.б. ... ... мінез-құлықтың моральдық кодексін тудырады, ... ... ... ... ... ... өмірде қандай мән
бар екендігін көрсетеді.
Мораль теориясы моральдың мәнін, оның пайда ... мен ... ... ... ... сипаттарын анықтайтын зандылықтарды зерттейді.
Бұл екі бөлікті, нормативтік этика мен мораль теориясын бірінен-бірін
бөліп қарауға болмайды.
Этика ... ... ... ... ... ... ... Аристотель пайдаланды. Ол философия біз не
істеуіміз керек деген ... ... ... Этика әрқашан дұрыс қылық
көрсетуі үшін әртүрлі жағдайды ... ... Ол ... ... ... ... ... сәйкес өткізуге тәрбиелейді. Этика өмірде
және ... бар ... ... ал ... ... сол
құндылықтарды жүзеге асырудан тұрады. Бұл құндылықтарды өзіңнен де, барлық
жағдайлардан да іздеу керек.
Мәні тәрбиеден немесе этикалық сезімнен ашылатын ... ... ... құндылықтардың иерархиялық баспалдағына (пирамидасына)
орналасады, олардың ... ... ... ... өмір ... құштарлық, тамаққа мұқтаждық және т.б.) құрайды, ал оның шыңында
жоғарғы ой құндылығы ... ... өмір ... ... оның
бағалаушы санасында бір құндылықтардың пайда болып, ал ... ... алып ... ... жүз жыл ... аса ... бүгіндері
бағасын жоғалтуы мүмкін. Әр адамда өз құндылықтар "пирамидасы" болады.
Қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... негізгі құндылық бар, ол ешқашан мәнін жоғалтпайды.
Этикалық айтарлықтай құндылықтар жүйесінде ... ... ... а) ... ... ... олар азды-көпті барлық басқа
этикалық құндылықтарға кіреді (өмір құндылығы, сана, қызмет, ... ... ... ... және т.б.); ә) ... ... ... ұстамдылық, жақынға сүйіспеншілік, шынайылық, адалдық және
берілгендік, сенім және үміт, қарапайымдылық және көнушілік және т.б.); ... ... ... ... ... ... ... өзінің рухани байлығын сыйлау, басқа ... ... ... яғни ... ... ... ұнату және т.б.).
Сонымен қылмыстық мінез-құлықтың алдын алудың этикалық бағыты «мораль»,
«өнеге» ұғымдарымен ... ... ... ... мен ... ... ... өзгеріп отырады және әртүрлі халықтарда, топтарда әртүрлі
(моральдардың көптігі және ... ... ... ... ... «жақсы әдет», «әдептілік» не деген сұраққа
келіп тіреледі; ал ол әлеуметтік құндылықтардың ... ... ... ... ... ... төзімділік, ізеттілік және
т.б.) жүзеге асырылуы үшін (ненің дұрыс екендігіне онша мән бермей) ... ... ... қатынасы, қауіпсіздікке мұқтаждық, маңызды
нәрсеге ұмтылу және оған қол жеткізу) толық сезінуден әркімнің бас ... ... өмір ... мүмкіндік береді.
Әрине, этиканы зерделегеннен адам өз мінез-құлқын түбірімен өзгерте
алмайды. Адамзат ... ... ... ... емес. Бірақ өз ынтығын
басқысы келетін адам этикаға немесе өнегелік ... ... ... ... ... келуі мүмкін. Мұндағы бірден бір шарт - ... ... ... күш ... Ұлы орыс ... ... өнегелік
философияны адамдар мен халықтардың өмір көшіне ... ... ... ... ... деп ... ... егер адам өзіне басқа жол ... ... ... ... ... ... ... жету жолын
қаншалықты дәріптегенмен онда еш мән болмайды [36, 164 б.].
«Моральды уағыздау оңай, ал оны негіздеу қиын», - ... Б.А. ... 74 б.]. ... ... көптеген басқа салалары сияқты емес,
өнегелік философия осы ... бар ... ... ... келешекте болатын
нәрселер жайында, адам өзін қалай ұстау керек екендігі жайында сөз етеді.
Өнегелік уағыздарға қарағанда этика ... ... ... мен
дәлелдемелерге сүйенеді. Ол өз міндетін атқара отырып, болмысты ... ... бар ... ... болатынды, адамның не істеу керектігін,
қандай болуға тиіс екендігін ... ... ... адамның жеке басы
криминологияға қарағанда кең ауқымды қарастырылады. Криминолог адаммен, ол
қандай да теріс ... ... ... ... ... ... ... ғана айналыса бастайды. Этиканы іс-әрекеттінің нәтижесі ғана ... ... оның ... ... ... кез келген іс-әрекетте
себептердің қандай да бір жиынтығы іске асырылады, олардың ішінде ... ... да бар, ... ... ... ... ... деп атайды).
Басқа адамның құқығына қарсы әрекет жасаған адам заң жүзінде кінәлі. Ал
сол әрекетті жасауды ойластырған кезден бастап ол этика ... ... деп ... ... ... ... ... [38, 1 73 б.].
Адамдардың рухани жұтау мәселесі қылмыстың кең етек алып ... ... жоқ, ол ... ... адамдардың да, ғылыми
қызметкерлердің де арасында бар. Олар өз ... өз ... ... өнеге тұрғысынан алғанда кейін калып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ғана емес, бұрыннан келе жатқан
өнеге — үлгілерін жоғалтып алуымызбен байланысты» [39, 59 б.].
Бұл ретте әдеби ... Р. ... 1917 ... рухани дағдарысты еске
салады. Адам мінез-құлқындағы рационалдық-материалдық факторлардың рөлін
күшейтіп, тоталитарлық режим, сонымен қатар ... ... ... ... әлсіздер мен жәбір көргендерге жан ашушылықты ұмыттырды,
қайырымдылық, адамгершілік сияқты діни ... ... ... тік
тұрып, тік жүруге үйретті [40, 4 б.].
Мұқтаждық адамның ойлау және іс-қимыл белсенділігінің көзі, ол оның
табиғи ... де ... ... ... ... және т.б.
мұқтаждық), кейде олар ... рең» ... ... ... ... таза ... ... болады. Мұқтаждықтың бұл жүйесінде
адамның өзін-өзі аяққа тұрғызуға, өзін көрсетуге, білімге және шығармашылық
қызметке ... ... ... болмайды, себебі олар қылмыстық ... жиі ... ... немесе мұқтаждықтың эмоционалдық бояуы, көбіне, адамның
құндылық ... ... оның ... өзге де ... ... жеке басының сылтаулық өрісі» дегеніміз - «оның өмір ... ... ... ... ... ... ... мен
мақсаттардың жиынтығы туралы айтуға болады дейді.
Қылмыстық іс-қимылдар мен қылмыстылықтың негізінде жатқан мына негізгі
сылтаулар ... ... ... ... пен ... ... тетігі, сол басқаруға
қатысу, оған ықпал ету және ... ... а) ... яғни өмір үшін ... мұқтаждықтарды қанағаттандыру; ә) халықтың әлеуметтік-экономикалық
дифференциясынан және адамдардың өз жағдайын төңірегіндегілердің ... ... ... ... ... б)
сол адамның өзі не басқа адам бағдар ... өз ... - ... ... (аса ... ... ... стандартқа»
(қоғамның «жоғарғы табына» өту) қол жеткізу;
3) зорлық-эгоистік (күш ... ... ... ... а) өзін ... ... абсолюттендіру, бар мұқтаждықтар мен
мүдделерді кез келген формада іске асыру; б) нақты ситуацияларда сол ... ... ... формада өзін көрсету (тәрбиесіз, мәдениетсіз адам өзіне
жасаған ескертуге балағатпен жауап береді); «адам ... ... ... ... ... ... өзін ... осыған жатады;
4) ұшқалақ-жауапсыз: а) өз іс-әрекетінің іс-қимыл нормаларына, ... ... ... пен ... жоқ; б) ... барабарлықты кейде
ғана сақтау (қатаң сыртқы бақылау жағдайында, не ... ... ... ... және ... ... және ... көрсетілген сылтаулар әртүрлі
үйлестікте көрініс табады. Қылмыскерлердің жекелеген топтарында (кәмелетке
толмағандар, әйелдер және т.б.) не ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері байқалады.
Құндылық бағдарлар - адамның, ол үшін аса ... ... ... ... оның жеке басының тереңде жатқан сипаттамасы.
Әдетте құндылық бағдарлар иерархиясы жайында айтады, бұл жағдайда адам ... ... ... ... ... ... да, оның ... да маңыздылығы зор. Қылмыскерлердің құндылық бағдар ... не ... ... ... орын ... ... ... материалдық молшылық», «өзін ең жоғарғы сатыда көрсету»,
ол үшін ең қолайлы жағдай тудыру немесе ... ... ... ... бірінші орынға қойылады.
Бақылау топтарымен ... ... ... ... ... жеке басының қасиеттеріне (қабілетіне, еңбекқорлығына,
мақсатқа, ұмтылуына және т.б.) артықшылық бермейді, олар материалдық қолдау
көрсетуге, «керек ... ... ... ... ... ... деген кағидаға ... ... ... олар ... ... ... ... алуға ынта қояды, біреулерден
қорқытып талап етеді және т.б.
Мораль, өнегелік санаттарының да, ... ... ... ... ... ... және «жауыздық», «берілгендік» және
«опасыздық», «адамгершілік» және «қатыгездік» сияқты ... ... ... бар.
Қылмыскерлерде мыналар бекіп қалған: а) өнегелік санадағы ... ... ... және биморальдық ортада ... ... ... ... нормаларының жұртшылық
қолдайтын жүйесімен таныс емес, ол «кім кінәлі - соны ұру ... ... алып ... саған ешкім қол ұшын бермейді» деп ... ... ... ... ... нормаларымен, әртүрлі топтардың мораль
нормаларымен, «қосарланған моральмен» арадағы өнегелік қақтығысқа әкелетін
қателік. Қоғамдағы моральдың біртекті ... оның ... ... бөлінетінін естен шығармау керек. Ал ... ... ... моралі мен қылмыстылық арасындағы өзара байланыстарды
айқындаудың да бұл ... ... ... ... бар.
Қылмыскерлерді зерттеген барлық жағдайларда да ... ... ... ... ... ... өнегелік ұғымдары
бұрмаланған адамды заң, оның ішінде қатаң санкциялары бар ... ... ... Бұл ... ... адамның құқықтық санасына талдау
жасауды керек етеді.
Көптеген қылмыскерлердің құкықтық ... ... ол ... ... ... ... ... Егер қылмыскерлердің
жалпы заңға катынасы жайында айтсақ, ... ... ... ... ... Негізінен олар занның болуы керек екендігін
мойындайды, заң ... ... ... ... және ізгілікті
екендігін үғынады. Бірақ қылмыскерлер заңның жасампаздық рөлін, ... ... ... ... бақылау тобындағы адамдарға
қарағанда сирек айтады, қоғам құрылысының мемлекеттік-құқықтық принциптері
жайында, занның әлеуметтік ... ... ... ... нормалары
жайында жақсы хабардар емес ... ... ... ... ... ... ... азаматтарға қарағанда
қылмыстық заңды жетік білетіндігі туралы пікір ... ... ... ол ашылғанға дейінгі олардың құқықтық хабардарлығы ... ... ... ... ... ... жасағанға дейін және
одан кейін алған білімі кездейсоқ және жүйесіз, ол ... ... ... ... араласып жүрген адамдардың тәжірибесімен шектелген.
Қылмыстық заң, бұл жағдайда, ... ... аса ... ... ... ... рөлін атқара алмайды.
Бақылау тобындағы адамдарға қарағанда қылмыскерлер санкциялардың
тежеушілік ... көп мән ... ... занда көзделген санкцияларды
жұмсарту керек деп әрдайым санамайды. Себебі сотталғандардың ... ... ... де жазаланады ғой. Бұл ретте сотталғандардың әртүрлі
санаттарының, атап айтқанда, қандай қылмысты қатаң, қайсысын ... ... ... түсініктері әртүрлі болып келеді. Пайдакүнемдік ... ... ... ... құқықтық талаптары өзіндік ерекше.
Көптеген рецидивистердің, әсіресе бас бостандығынан айыру орындарында
ұзақ отырғандардың, құқықтық ... ... ... олар өз
көзқарастарының занда көрініс тапқан, көпшілік мойындаған ... ... ... ... ... ... ... келеңсіз әрі тұйық микроорта себепкер болып отыр. Сондықтан
да олар небір ұнамсыз, жөнсіз сөздерді денесіне татуировка ... ... оны ... жүргенге ұялмайды.
Қылмыскерлер қоғамдық және топтық психологияда кең таралған пікірлерді
едәуір шамада кайта елестетеді. Ал ... ... ... ... ... ... айналдыру мүмкіндігі басқа азаматтарға
қарағанда едәуір жоғары, себебі көзқарастардың, мақсаттардың, бағдарлардың
тиісті деформациялары олардың ... а) кең ... б) ... бар ... ... сол ... ... дайын тұру, іс-қимыл
дағдылары, кейбір жағдайларда, бақылау тобында мүлде байқалмайтын дәрежеде
көрініс табады; в) ... ... ... ... және ... мен ... өзара байланысты деформацияларының кешенін
көрсетеді. Мұндай деформациялары бар ... ... ... қоғам
моралі мен заңнан туындайтын тіке қарама-қарсы позициялар ... ... ... және ... ... жиі қалады.
Бүгінгі жастардың кейбір ... ... ... үшін ... екі ... ... даярланған сауалнамалар бойынша
зерттеу жүргіздік. Олар: жоғарғы оқу орындарының 175 студенті және Алматы
каласы Ішкі ... ... ... толмағандардың істері жөніндегі
бөлімшесінде есепте тұрған 16-17 жастағы 96 адам. Бұл екі топ жас ... бірі ... ... ал сана ... ... бар екендігі сөзсіз, сол
себепті оларды зерттеуде құндылық бар.
Жоғарыда аталып өткендей, адамның криминогендік мінез-құлқы оның рухани
және өнегелік қасиетінің төмендігімен ... ... ал ол ... қоғамның саяси өмірінің саясаттануымен және ... ... да ... ... ... ... идеологияға,
тәрбиеге және өнегеге көзқарасын анықтайтын мәселелерді зерделеуге де
бағытталады. Жаңа ... ... ... уақыт бұрынғы коммунистік
идеологияның көптеген жайттарын ұмыттыруға тиіс еді, ... олай ... ... арасында «ескі дүниетаным» термині әлі ... Бұл ... ... ... ... ... бірі (32,6 ... Ал сауалнамадағы: «Бұл ұғым нені білдіреді» деген ... мен ... ... (33% және 13% тиісінше) ол "әлемдік
жұмысшы табының ... үшін ... деп ... ... ... басым көпшілігі қандай да бір ... таба ... ... ... ... сұралғандардың 6,3%-ы ғана
білген, олар оны бай ... ... ... ... және ... арылу үшін ойластырылған деп түсіндірген. Ал Ішкі істер
органдарында ... ... ... ... ол ... ... ... «Мемлекеттік идеология керек пе?», - деген сұрағына
студенттердің ... ... (53,1%) ... ... ... ... ол сұрақты жауапсыз қалдырған).
Ал білім деңгейі едәуір төмен кәмелетке толмағандарға мұндай сұрақ
қоюды ... деп ... ... біздің зерттеу нәтижелері көрсетіп
отырғандай, біз ... ... ... ... ... адам туа жақсы
бола ма, жүре жақсы бола ма?» деген ... олар ... ... ... ... ... ... толмағандардың 69,5%-
ы) адам жүре жақсы болады деп жауап берді. Әрбір екіншісі - тәрбие, ... ... ... үшінші (34,8%) - ... ... ... рөл ... деп жауап берді.
Сұралған студенттердің жалпы санының 56,8%-ы адам жүре қалыптасады деп
санайды, ал басқа бөлігі айқын жауап бермеді. ... ... (51,6%) ... ... үлгісі шешуші, ал өзін өзі тәрбиелеу, табандылық маңызды
(67,8%) деп ... ... ... (50,8%) және одан ... жасөспірім
(56,5%) адамның қалыптасуында мемлекеттің қандай да бір рөлі бар ... ... ... ... ... ... ... беріп отыр, ал тоталитарлық (фашистік) және социалистік режимдерге мән
беретіндер тиісінше (15,4%) және (13,8%). ... ... ... ... ... отбасының міндеті ме?» - ... бұл - ... ... ... ... деп ... саны ондай пікірдегі жасөспірімдер санынан екі еседей артық
(7,6; 16,9% және 4,3; 8,7%). Ал кәмелетке ... ... ... оны тек ... ... 38%) міндеті деп санайды.
Студенттердің 41,5% бұл міндетті осы ... ... ... ... тиіс дейді, себебі адам мемлекеттің мүддесін қорғайды, ... ... ... және ... сүйеніші болады деген пікір айтады,
онымен жасөспірімдердің 36,9% келісіп отыр.
Зерттеу нәтижесі көрсетіп ... ... ... әрбір екінші
кұқық бұзушы үшін өздері үлгі ... ... ... жоқ ... 8%); ал ... 21,6% және ... 40% өз ата-
аналарын үлгі тұтатындығын айтқан.
«Көңіл-күйіңіз нашар болғанда не істейсіз?» деген сұрақтың ... ... өз ... ... ... көрсетті. Олардың
13%-ы ғана өз ... ... ... ... ... ондай көрсеткіші екі есе жоғары).
Бұл жүргізілген зерттеудің талдамасынан мынадай тұжырым жасауға болады:
ата-аналары әдепсіз, балаға ... ... ... отбасында өскен
жасөспірімдердің теріс жолға түсу мүмкіндігі жоғары екен.
«Адамның ең маңызды өнегелік ... ... ... қояр ... ... ... бірінші орынға – «адамдармен ізгілікті
қатынастары» (58,5%), екінші орынға – ... ... ... ... орынға - «биік мораль және жоғары ... (50,8%), ал ... ... 17,8%-бен алтыншы орынға қойыпты.
Кәмелетке толмағандардың қойған реті ... ... ... ... және жеке ... жан-жақты дамуын, студенттер сияқты
бұлар да бірінші ... ... ... діни ... ... орынға қойған (52.2%) және әрбір екінші ... ... ... сол адамның өмірдегі мақсаттылығымен байланыстырады (үшінші орын).
Зерттеу барысында бірқатар қайшылықтардың да беті ашылды. Мысалы,
студенттердің ... ... (70%) ... ... ... ал ... 52,5%-ы ... алдымен қоғам мүддесін, содан кейін
барып жеке адам мүддесін қорғауға тиіс ... ... ... ... ... ... - 58,7%). ... ... ... рет ... ... ... және өз басы
мемлекеттің ең жоғарғы құндылығы деп ... ... өз ... ... адам ... ... алады, ал сот бұл мәселені шешерде көрсетілген
бапқа сүйенеді.
«Дұрыс отбасынсыз (материалдық тұрғыда) ... ... те ... ... ба?» ... ... ... өз конституциялық құқықтарын
білмейтіндігін көрсетті. Студенттердің 55%-ы, ... ... ... деп ... ... ... 17,8 және 39,0%-ы бай қуатты
отбасылар болмаса да мемлекет ... ... бола ... деп санайды.
Конституциялық құқықтар мен бостандықтар жүйесіне азаматтық, саяси, мәдени
және экономикалық құқықтармен қатар, ... ... да ... ол ... ананы және баланы қорғау деген сөз (27-бап). Бұл құқық
азаматтыққа байланысты емес, ол ... ... және ... ... ... мемлекетті құрастыратын бөлшек деп алсақ, ол мықты болмай ... ... бола ... ... ... мұны ... ... білмейді. Бұл
қайшылықтар олардың тұрмыс салтымен байланысты. Олар жалпы сұрақтарға өз
ойларын (кейде ... ... ... жеткізгенмен, өздерінің тікелей
өміріне қатысы бар нақты сұрақтарға келгенде, ... ... ... шегініп, алғы шепке наразылық, келіспеушілік, тіптен
дөрекілік сияқты мінездер шығады.
Өмірдің мәнін кім ... ... білу үшін ... ... ... өмір ... деген сұрақ қостық. Студенттердің 33,9%-ы, «көше
жастарының» 21,7%-ы «ұрпақты жалғастыру ... деп ... ... ... 4,2%-ы ... өзін о ... дайындау» үшін деп көрсеткен
(«көше жастарында» ондай жауап болмаған).
Адамдардың рухани және ... ... ... ... ... сондықтан да психологтар адамдардың ... ... ... ... ... ... ... жабыңкы, еңсесі түскен, келешекке
сенімі жоғалған.
Зерттеудің нәтижесіне сүйенсек, жалпы халықпен салыстырғанда студенттер
арасында пессимистер едәуір аз екен - 15,3% ... ... -17,4%), ... 34,8%-ы «өз тірлігіңді қалай бағалайсың?» деген сұраққа жауап
бермеді, ал кейбірі - өмірдің мәнін көре ... деп ... ... көше жастарының бұл тобын пессимистер деп санайтын болсақ, ... ... ... ... бұл ... үш есе көп ... сөз.
Ал енді, өмірге ашық көзбен қарап, болашақтан үлкен үміт күтетін, жүзі
жарқын адамдарды психологтар оптимистер деп ... ... ... ... ... ... ... бүкіл Қазақстан орталығы ... 1997 ... ... 2000 жылы ... ... ... ... Егер 1997 жылы "Жақын арада өмір жақсара ма?" деген
сұраққа қазақстандықтардың 64%-ы ... ... ... 2006 жылы ... ... (34%) өмірдің жақсаратынына сенім артып отыр [41, 40 б.].
Біздің жүргізген сауалнамамыз ... ... ... ... ... да ... ауыл мектептерінің, КТУ оқушылары
арасында осындай сауалнама жүргізген. Сұралғандардың 60%-ы оптимистік
көзқарас көрсетіп, Қазақстанның ... ... ... ... ал ... орта деңгейдегі ел қатарында қалады деп санайды.
Сонымен ... мен ел ... - ... ... ... айырмашылық жоқ, ал бұл жақсылық емес, себебі ... үміт ... ... ... де, ... да кедергі жасамай қоймайды.
Пессимизм жағымсыз мінез-құлықтың қалыптасуына ... ... ... ... құқық бұзушылыққа алып баратын
мән-жай деп санауға болмайды. Дегенмен мұндай адамдар қылмыстық ... ... ... тіптен қылмысқа дейін барады. Қалыптасқан
мәселелер ... ... ... ... ... соң олар ... ішкі ... қылмыстық себептермен алмастырады. ... ... ... ... жетуге тырысады. Олардың бұл қалыптан
тыс іс-әрекетіне төңірегіндегілердің: отбасының, ... және ... ... ... және ... келеңсіз әлеуметтік
факторлары да ықпал етеді.
Пессимизм суицид сияқты құбылыспен тығыз байланысты.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ... (ВОЗ) ... ол ... ... ... ... Суицид мәселесі барлық жерде бар, ол қай ... ... ... ... ... береді. Егер орташа ... ... ... болсақ, Қазақстандағы суицидтер саны ВОЗ
анықтаған орташа деңгейден әлде қайда жоғары, (ВОЗ) ... 1 мың ... ... ... тиіс ... ... ол ... - 3. Ал ерлер
арасындағы суицид саны әйелдерге қарағанда алты есе көп (тиісінше 60 ... ... ... ... бұл ... 120-ға ... [42, 43-46 б.].
Балалар мен жасөспірімдер арасында өзіне-өзі қол жұмсау көбейіп барады,
өлімнің себептерінің ішінде өзінің жиілігі жағынан ... ... ... ... 17 б.]. Ондай қадам жасау жөніндегі өз шешімін ... тек ... ғана ... ... оның алдын алу өте қиын. ... олар өте ... ... мен ... ... әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан
келетін болсақ, ол - нақты құбылысты немесе жалпы болашақты оң немесе ... ... ... ... ... - ... көңіл-күй, ал
оптимизм - еркіндік белгісі», - дейді Ғ. Есім [44, 214 б.].
Егер адам жастайынан өз ... ... ... ... ... тәуелді екендігін сезініп жүрген болса, сол сезім оның
санасына ... ... ... адам көп ... ... келе
бермейтіндігін біле тұра алдына ... да бір ... ... ол ... ... ... және соған жетуге талпынады. Бірақ ол бойындағы
дәрменсіздік сезімінен ... ... ... және оны қандай да ... ... жоя ... Ал ол ... ... және неғұрлым көп
өтем (гиперөтем) талап етеді, нәтижесінде oл кері ...... ... деп ... ... ... ... Қазіргі
психология гиперөтем әрқашанда дәрменсіздік комплексімен бірге ... ... [45, 257 ... ... ... ... «Сау адам болсын, ауру адам болсын ... ... ... ... ауру адамның қорғаныс үрдісі
күштірек болады, ол онымен өзінің өмір жоспарын «жасақтайды». Ал ... және ... ... өмір ... ... ... бұл жерде
ешқандай айтарлықтай айырмашылык жоқ ... ондай шындыққа жанаспайтын жалған
үстемділік мақсат өмірдің негізгі шартына айналады» [46, 13 ... ... ... ... қандай мән-жайға болса да
көнеді, өз тіршілігін ... үшін ... ... ... ... да, ... де ... көнеді. А. Швейцердің айтуынша,
«пессимизм - өмірге құштарлықтың азаюы» [47, 131 б.]. «Оптимист ... ... ... Нағыз оптимист — ... ... ... ... адам ... ... үміт ... соған ұмтылатын адам»,
- дейді И.А. Ильин [48, 227 б.].
Пессимизм деңгейі адамның үй тұрмысымен, материалдық жағдайымен тығыз
байланыста ... ... ... ... он екінші жасөспірім (8,7%) ата-
аналарының тұрақты табысы, тұрақты жұмысы жоқ ... ... ... ... ... аз (0,8%). ... ... студенттің ата-анасы
бизнеспен айналысады (49,2%), ал кәмелетке толмағандар арасында ... ... ... ... ... саны ондай студенттерден
жеті есе көп, ал отбасы жағдайымыз "басқалардан нашар" деп ... ... ... үлесі екі есе жоғары. Бірақ олардың
материалдық жағдайдың деңгейін анықтау өлшемі әртүрлі ... ... ... ... барлық уақытта үстемдік еткен мораль, ол - дін
қағидалары (жақыныңды сүй, қайырымды бол, ... ... діни ... және т.б.). ... Алла ... ... ... ұлтқа бөліп
жаратқаннан кейін әр ұлт салт-санасын, ... ... ... ... ... бөлуі шарт. Мысалы, баба дәстүріне берік қазақ халкы
қызына үкілі ... мен ... өзге киім ... Жас ... ... киіп, орамал салып жүрген. Тек үлкен аналарымыз бен әжелеріміз ғана
басына ақ жаулық немесе кимешек салған. ... ... ... сөйлеуді»
білген халық үлкен мен кішінің, ұл мен қыздың киім-киісі мен жүріс-тұрысына
да зор мән ... ... ... ... отырып, ислам дінін ұлықтай
білген [49, 214 6.].
Мысалы, зерттеу көрсетіп отырғандай, ... ... ... жасөспірімдердің 82,6%-ы) кұдайға сенеді. Әрбір
екеуінің біреуі (тиісінше 56,0 және 45,6%) ол ... ... ... ... деген сүйіспеншіліктен көрініс табады деп санайды.
Сұралғандардың, тиісінше 46,4 және 23,9%-ы сенім дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... орындауда, ал студенттердің әрбір
төртіншісі және жасөспірімдердің әрбір алтыншысы әлсізді басынба, ... ... ... ... өсиетте деп санайды. Сауалнамаға қатысқан
студенттердің 70,7%-ы дінге сенетін болып шықты.
Бүгінгі күні жастар арасында құқық бұзудың бір ... діни ... ... ... ... Мысалы, лаңкестік, экстремизм,
нашақорлықтардың көптеп орын алуына ... бір ... ... ... жөнінде айтқан Б.Тойлыбаевтың пікірімен толық келісуге болады. Ол
өзінің «Өзін-өзі тәрбиелеудің педагогикалық негізі» атты ... бар ... дін ... бірақ барлық діни ағымдар сол мемлекеттің
дамуына, сол халықтың адами тәрбиесінде бірден дұрыс әсер ете ... ... ... ... ... діни ... діни
секталар жұмыс істеуде. Олар біздің жастарымызды қандай ... ... ... ... ... ... құқықбұзбауының, адаспауының
негізгі бағыты ол діни сауаттылықта. Қазақстанның ... жас ... ... ... ... ... құкық бұзуға бармайды. Ол үшін жастармен
тікелей ... ... ... мен ... өздері діни сауатты болуы
шарт» [50, 93 б.], - деп ... ... ... ... ... ол ... біз ... мұсылмандық этика типі бар, ол ... ... ... ... Құдай өсиетіне негізделген. Бірақ мұсылмандық
этика нормалары ұтымды ... мен ... ... ... олар ұдайы
өзара қақтығыста болады. Бұл жерде мынадай ой-толғаныс бар: егер ... жоқ ... онда бұл ... ойға ... ... ... болады,
мақсатыңа жету үшін қылмысқа барсаң да ешкімнің алдында жауап бермейсің. Ал
мұндай түсінікпен адам әрекетіне ... кою ... ... ... ... мораль мен құндылықтар этикасын бөліп қарастыруға болмайды.
Бұл жерде қоғамның, тіптен кылмыс жасаған адамның да рухын, ... ... үшін неге ... ... ... тиіс ... сұрақ туындайды.
Ислам өз көрінісін ... және ... ... ... ... ... ... жиынтығынан табады. Құранда ол туралы
нақты жазып көрсеткен.
Айта кететін бір құпия - барлық өсиеттердің жоғарғы ... ... ... ... ... ... (аскетизм талаптарына жауап
беретін өмір ... бір ... ... ... ... адам және ... ... жайындағы ілімді қамтиды, онда үлкен мораль да бар. Ал
атеистік ... сол ... ... ... ... ... баяндалады
[51, 415 б.]. Ал енді, исламды ... ... та, не ... ... ... ... де, моральдың да негізі болып табылатын рухты
қалай көтереміз, онсыз адам адам емес. Өмірге мән беретін ... ... ... ... ... ... ... қалай сіңіреміз,
бастапқыда Құдай жаратқанда адамда сондай қасиеттер ... ... жаңа ... ... ... әрқашан бір мақсат қояды - өзің
жақсар, әлемді жақсарт, мұраны ... ... Ұзақ ... бойы бұл
мәселенің шешіміне ислам діні дәстүрі, елдің басқа да әртүрлі ... ... ... XX ... ... ... ... Қазақстан
халқын қатты састырды. Бұрындары ізгі ниет біріктіріп ... ... ... қырын қарай бастады. Үзілмей келе жатқан өнегелік мұрада үзік пайда
болды. XX ғасырдың ... ... ол ... ... ... ... ... қайраткерлері бұл рухтағы «қуысты» немен болса да толтыруға
әрекеттенді, бірақ олар жастарға, «егер ... ... өмір ... көп және ... ... ... ... екенін айтпады. Ол үшін адамда
ынта болу керек, оны бойға тәрбие арқылы ... ... Ал ... шек ... ... жетілу мүмкін емес, тек рухани ұстаздар ғана ... ең ... ... ... ... ... ... арқасында
әлі қатая қоймаған жан мен дами қоймаған санада үміт оты ... ... ... ... көзі ... еді.
Ал қазіргі демократиялық билік мұсылман дінін ... ... ... ... ... ретінде танудан бас тартып отыр. Білім беру
жүйесіндегі барлық реформалар басты мәселені жастарды ... ... ... ... ... және ол идеологияның қолынан не ... ... ... ... ойымызша, жалпыга бірдей білім беру жүйесінің бітіруші сыныптары
үшін «Ислам дінінің тәрбиелік негіздері» атты жаңа пән ... ... ... ... жас түлекте (мұсылмандық) адамгершілік өнеге мен ... ... ... ұғым ... ... ... болып тумайды, ол тек ғана кәлимаға тілін келтіргенде
ғана мұсылман болады, бұл істің формальды жағы, ал ... ... ... ... ... ... діни тәрбиеге тек Діни медреселер ғана емес,
басқа да діни ... ... ... Ал ... ... ... енгізілетінін - оны уақыт көрсетеді. Мұндай шара бас
бостандығынан ... ... ... ... толмағандар отырған)
және жабық типтегі арнайы оқу орындарында «Ислам негіздері» немесе «Ислам
моралінің негіздері» пәндерін өтуді ... Бұл ... ... жалпы
білім беру мектептеріне де таратуға болады.
Халықаралық құқық нормалары ата-аналарға, балаларға өз еркімен діни
тәрбие беру ... ... яғни бұл ... ... бірақ
міндет емес, себебі бұл адамның ішкі нанымына ғана қатысты ... ... ... ... ... ... ... немесе жоғары ... ... ... ... ... ... ... заңды
өкілдерінің рұқсатымен және өз еріктерімен қатысуы тиіс. Дегенмен ... ... ... ғылыми қызметкерлер жағынан қарсылық тууы
мүмкін, олар ... елде ... ... ... бір ... ... ... діндерді кемсіткендік болады деуі мүмкін. ... олай ... ... Діни тәрбиеге барлық конфессиялар қатыса алады, олар өз діндарлары
шоғырланып тұратын жерлерде діни мектептер ... өз ... ... ... ... орындарында сотталғандар жергілікті дәстүрін
сақтайды (ұлттық белгі бойынша), олардың арасында әртүрлі қақтығыстар болып
тұрады. Мүмкін оларды діни ... ... ... ... ... ... ... арасында діни сабақтар ұйымдастыру да жеңіл болар
еді, олар жерлестік бойынша жікке бөлінбес ... ... ... Күштерде де ұйымдастыру мәселесі бой көтеріп
келеді. Жауынгерлік қызметті Қазақстан ... ... ... дін ... деп ... ... да жауынгерлерді дінге окыту
олардың рухын көтеріп ғана қоймайды, қандай қиындықтарды болса да ... ... ... ... ... ... мәселені қарастыра келе, айта
кететін бір жағдай - мешіттің де, медресенің де киелі ... ... және ... ... ... пен ... жою ... ұлы
да маңызды іске қатысу. Әділеттік әрқашан да ислам дінінің жоғары мақсаты
және ... ... ... ... тұрсаң шындықты ізде" делінген. Өмір
сенікі екенін жастайыңнан түсін, сондықтан оған маңыздылық беруге талпын.
Осы баяндалғандарды ... ... ... тұжырым жасауға болады:
Адамдардың рухани, өнегелік және сана-сезімдік ... дін ... шеше ... ол ... соншалықты қажет ұстамдылық, төзімділік
сияқты қасиеттерді баулиды, адамды ... мен ... ... ... ... және оның ... ... көтерілуге үйретеді.
Бәріміз білеміз, ислам этикасының нормалары ұтымды ақыл-оймен және адам
интеллектісімен сәйкес келеді. Егер «жоғарыда» ешнәрсе болмаса, бұл ... ... ... ... ... болады деп санау адамның азғындауына алып
келеді. Сондықтан да этикалық тәрбие мәселесі әруақытта ... ... ... ... ... содан ғана мәдениет, тәрбие, білім дәні өсіп
шығады. Исламдық этика мұсылман дінін ұстанатын адам үшін ... ... ... ... ... ... ... өнегелі, дұрыс мінез-құлық көрсетуі
үшін біз не істеуіміз керек деген мәселе көтеретін болса, онда криминология
ғылымы жасалып жатқан қылмыстардың саны азаю үшін не ... ... ... ... ... ... ... алу дегеніміз - бұл мемлекеттің, қоғамның, жеке
және ... ... ... жаңа адамдардың тартылуына, жаңа
қылмыстық ... ... ... ... ары қарай
криминалдануына жол бермеу мақсатында қылмыстылықтың детерминация және
себептілік процесіне ... ... ... заң ... қандай да бір қылмыстың алдын алу мақсатында
қылмыскерге, сондай-ақ азаматқа ... ... ... ... ... ... ... «таза» түрде қылмыстың алдын алу ... ... ... жою және ... ... ... ... алу
шаралары жүзеге асу керек:
1. ... ... ... ... ... адамдардың
іскерлік белсенділігі мен ынтасын көтерудің негізінде нарықтық қатынастарды
қалыптастыру.
2. Жас ... ... ... және ... ... ... өз бетімен еңбекке және қоғамдық-саяси өмірге араласуы
үшін мемлекеттік жастар саясатын қаржымен, заңмен қамтамасыз ... ... оны ... ... [26, 262 ... Оқу ... ... және құқық негіздері» және «Құқықтану»
пәндерін оқытудың сапасын жақсарту. Оқылатын ... ... 60-қа ... курс ... емтихан алуды қарастыру.
4. Пайдақорлық-зорлық қылмыстарының алдын алуды жалпы қоғамдық деңгейде
қарастырғанда ... үшін ... ... - адамдарды жұмысқа
орналастыру мәселесін шешу кажет. Нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... соқты. Сондықтан да «Еңбек туралы» Заңның негізінде
Қазақстан халқын еңбекпен қамтамасыз ... ... ... ... бағдарламасын жасау керек. Бұл бағдарлама халықты еңбекпен
қамтамасыз етудің облыстық, қалалық және аудандық бағдарламалары ... ... ... Ол үшін әртүрлі мемлекеттік органдардың, жұмыс
берушілердің және қоғамдық ұйымдардың өзара тығыз ... ... ... ... 4 ... ... тиіс: а) көрсетілген кезінде
республиканың еңбек нарығында қалыптасқан жағдай; б) ... ... ... еңбекпен қамтамасыз ету, жұмыссыздар санын азайту және ... ... ... ... г) ... ... еңбекпен
қамтамасыз ету қоры.
5. Республиканың ірі қалаларында құқық бұзушылықтың алдын ... ... ... онда қаланың экономикалық, әлеуметтік,
географиялық және ... ... ... ... ... күрестің негізгі проблемаларын жан-жақты қамтитын нақты
шаралар және күрестің озық тәжірибелері көрініс табады. ... ... ... тар ... емес ... ... ... маскүнемдермен
күрес, жатақханаларда тәртіп орнату, т.б. ), оларды кең әлеуметтік ауқымда
жүзеге асыру ... ... ... ... реттеу, қоғамға
көндіктіру процесін басқару, қаланың инфрақұрылымын ... ... ... ... ... ... жұмылдыру т.б.
6. Занды жалпыға бірдей оқытуды және заңға тәрбиелеуді ұйымдастыру.
Кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың, оқитын жастардың және ... ... ... оқу жүйесін құру.
Халық арасында заңды жан-жақты насихаттау, атап ... ... үшін ... қалу ... еместігіне көз жеткізу, адамды
қастерлеуге, оның жеке ... ... ... ... ... тәртіпті
бұзуға болмайтындығын санаға жеткізу. Бұл тұрғыдан алғанда ... ... рөлі ... ... ... ... ... әлеуметтік базасын нығайту.
Әлеуметтік-экономикалық шаралар арқылы ... ... ... ... ... ... ... қамқорлыққа
алу. Ең төмен табысты және күнкөріс үшін қажетті азық-түлік мөлшерін ... ... ... ... ... ... балалар мекемелерін, ата-анасының
қамқорынсыз қалған, жетім қалған балаларға, ... ... ... ... ... белсенділігін арттыру. Құқық
тәртібін сактауға азаматтарды тартудың жаңа ... ... ... ... заң ... ... ... нығайту
ісінде белсенділік танытқан адамдарға әлеуметтік қолдау жасау.
9. Бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа орналастыру жүйесін
құру. Сотталған адамдардың қажетті ... ... ... үшін ... ... ... ... және жетілдіру. Әлеуметтік ақтау
орталықтарының, бас ... ... ... ... ... ... көндіктірудің басқа да нысандарының ... ... ... ... ... алдын алу шеңберінде жеткіншек ұрпақтың оңтайлы тәндік, рухани
және өнегелік дамуы, ... да бір ... ... ... ... ... жәие т.б.) тиімлі әдеуметтендіру мәселесі
шешіледі.
Қылмыстылықтың жалпы алдын алу ... ... ... ... та, ... да, ... да саласын сауықтыру жөніндегі шараларды
қамтиды. Қылмыстылықпсн күрес қоғамның барлық саясатының: ... ... ... емес ... мен ... ... ... де ажырамас бөлігі ... ... ... ... ... өзара әрекеттестік факторларын ... ... ... ... ... ... ... да бір теріс құбылысты
тез жою мүмкін болса, оның ... ... ... ... белгілі бір
факторларымен өзара әрекеттестігін ... ... оны ... ... ... ... алу шараларын криминологтар
емес, басқа мамандар (экономистер, ... ... ... ... ... және т.б.) ... жалпы алдын алудағы криминологияның рөлі мыналарға тіреледі:
Біріншіден, қылмыстылықтың себептілігі және детермианациясы жайындағы
белгілі бір кезеннің ... ... атап ... ... ... қандай мән-жайларда қылмыстылық ретінде қабылданатынын
және криминогендік деп бағалануы мүмкін екендігін көрсетеді.
Бұл ақпаратты одан кейін экономистер, социологтар және ... ... ол ... құру бағдарламаларын, елдің экономикалық, әлеуметтік және
басқадай ... ... ... ... ... ... жетілдіру үшін бағдар болады. «Кримимолог ауа ... ... ... ... ... ... ... - дейді профессор Е.О.
Алауханов [52]. Криминолог зерттеулерге сүйеніп, ... ... ... ... ... ... ғана ... Бұл да аз емес. Оңтайлы экономикалық
және басқа шешімдерді іздестіру белгілі бір шектерде жүзеге асырылады.
Екіншіден, криминолог, қоғамды ... және ... ... ... ... ретінде тартылады. Мысалы, қоғамдағы
бақылау жүйесін жетілдіру ... ... ... алдын алушылықтағы
нәтижелілігін немесе балаларға көмек көрсету бағдарламаларын алдын ... үшін ... ... ... жетілдіру жөніндегі арнайы
ұсыныстар қаншалықты толық ескерілгендігін бағалау үшін тартылады.
Үшіншіден, криминолог мүдделі ұйымдардың тапсыруы бойынша ... және ... ... құру ... ... заң
жобаларына криминологиялық сараптама жүргізеді. Бұл ретте ол кылмыстылықтың
себептік кешеніне, айта келе оның ... ... да бір ... жекешелендіру
бағдарламасын қабылдау қандай әсер келтіреді немесе қылмыстылықпен күрес
жүйесіне, яғни қылмыстылыққа ішкі әскерлер ... ... ... ... ... ... қайта ұйымдастыру қандай әсер етеді ... ... ... ... ... ... де қылмыстылықты жеңу мүмкін емес». -
дегсн С.В. Максимовпен келіспеуге болмайды. Жаза ... ... ... түбіріне балта шабуға қоғам қаншалықты ұмтылғанмен кәнігі
қылмыскерлерден арылу мүмкін емес. «Жазамен ... да, ... ... жоя ... - ... И.3. ... Жазадан көп
талап етуге болмайды, неге ... ол соны ғана ... яғни ... ... етіп қайта жарата алмайды, тек қылмыстық әрекетті тежейтін
құрал ғана ... ... ... ... ... [53, 74 б.]. И.И. Карпецтің
осыған қарамастан, заң шығарушы ауырлататын және ерекше ауырлататын ... ... ... ... үшін ұзақ мерзімге бас
бостандығынан айыратын ... ... ... олардың санын
көбейтуге бет алып отыр, бұл жағдай соттардың құқықтық санасына қатты әсер
етуде.
Ықпал ... ... ... ... тек ... ... ғана емес ... тек
адамдар қоғамында ... ... ... ... дамығандығына байланысты), табиғи-ғылыми да негіз бар. ... одан ... И.П. ... [54, 174 б.] адам ... мен ... шартты-рефлекторлық жаратылысы туралы ілім ... Оның ... - ... өмір ... барысында шартты рефлекске, сыртқы ортаның
әсерінен әртүрлі реакциялар қалыптасады. ... бір ... ... ... ... пайда болады, олар адам бойына тұрақтанып қандай
да бір мінезге алып келеді.
Психологтар қылық—әдет—мінез ... ... ... ... ... тәрбие үшін әдеттің, яғни шартты рефлекстің
саналы, мақсатты түрде қалыптасқаны маңызды. Ол ... ... рет ... [55, 16 б.] ... ... ... ... уақытта кеңес, Қазақстан
Республикасы психологтары, педагогтары да бұл мәселеге тоқталды.
Олардың пікіріне сүйене келе, физиология тұрғысынан ... ... - бір ... ... пайда болуы екен.
Көп реакциялар, қылықтар бекіп, орнығып қалады, ... ... ... алып келеді. Ал кейбір әрекеттер, қылықтар төңіректегілерден
қолдау таппай немесе адамға қанағат әкелмей тежеліп қалады, ... ... ... ... ... тәрбие процесін дұрыс ұғынған жоқ,
олар ... ... ... ... ... жүйесінің
және басқа да себептердің рөлін есепке алмады. ... ... ғана ... ол тек ... қана ... ... жеке
басы күрделі, жүйелік құрылым, ол рефлекстер жүйесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... орталық
нерв жүйесінің, жоғарғы нерв қызметінің физиологиясын білу, әрине, адамды
соның ықпалымен тәрбиелеу және ... ... ... ... ... ... ... нормаларын жоғарғы
тітіркендіргіштерге ішкі рефлекс ретінде ... жады [56, 262 ... ... үшін ... мен ... ... үйрету, оқыту арқылы
ұрпақтарды үзбей ... ... ... ... ... егер ... ... жадының санасыз деңгейінде ... ... ... онда ... ... ... сол күйінде
аталған жадыда ... ... да ... ... жеке басына құқық
қорғау органдарының ... ... ... ... ... ... ықпал ету қалайда қажетті әрекет.
Жеке-дара алдын алу - бұл қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қатысты жою. Жеке-дара
алдын алу: а) адамның ортасына, ә) ... ... ... оның жеке ... б) сол ... ортамен өзара әрекеттестік процесіне ықпал
етуді қамтиды.
Ал қылмыстан жалпы сақтандыру дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... мен жағдайларды ашуға, сондай-
ақ сол себептер мен жағдайларды жоюға бағытталған іс-шараларды жүргізуі.
Олар арнайы ... ... ... етеді. Бұлар криминологгар
арқылы даярланған және тәжірибедегі қызметкерлер өз ... ... ... ... ... ... объектілердегі, шаруашылық
субъектілеріндегі жағдайларға оперативтік жағдайларға жан-жақты және терең
талдау ... ... ... ... ... мен ... ... жасалу орыны, тәсілі және уақыты, ... заты ... ... ... ... ... қылмыс жасаған адамдардың
мінездемесі бойынша ... ... мен ... ... ... субъектілердің қызметіндегі құқық бұзушылық
жасауға ыңғай тудыратын ... мен ... ... ... ... мен мекемелердің ... ... ... алу ... бойынша ақпарат, хабар даярлау;
- қызмет көрсететін аумақта орналасқан нысандарды (әсіресе, есірткі
заттар бар дәріханаларды, ... ... ... және т.б.), ... ... ... ... бақылауда ұстау, қылмыс жиі жасалатын
жерлерге баса назар ... бұл ... ... және мақсатты операциялар мен
рейдтер жүргізумен байланысты;
- құқық бұзушылар арасында құқықтық тәрбие жұмысын жүргізу;
БАҚ материалдарын, ... ... ... ұйым ... ... азаматтардың жасалған құқық бұзушылық, лауазымды
адамдардың оған шара қолданбағандығы және ... ... ... ... ... ... ... мен шағымдарын зерделеу жатқызылады.
Ал қылмыстардан ... ... ... - ... қорғау
органдарының мінез-құлқы қылмыс жасайды деп күдік тудыратын ... және ... ... ... ... ... ... адамдарды ... үшін ... ... ... күнделікті, үзбей бақылау жұмыстарын
жүргізеді. Өз ... ... ... ішкі ... картотеканы); акпараттық ... ... ... алу ... ... ... бөлімге
немесе медициналық сауықтыру орнына ... ... ... ... ... іс ... бас тарту
материалдарын; сондай-ақ ішкі істер ... ... ... ... келіп түскен материалдарды пайдаланады. Сонымен қатар,
мұндай жұмысты ірі ... ... ... ... жүзеге
асырғанда ... ... мен ... ... ... зор.
Аталған адамдар алғаш полиция қызметкерлеріне белгілі болған кезден
бастап сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... кезеңде олардың келешекте ... іске ... ... ... ... яғни ... жасалады. Содан кейін оның кіммен, қалай, қайда
тұратындығын дәлірек анықтау, ол ... ... ... ... ... ... жеке басын түзеудің бұл белгіленген бағдарламасы
адамның оң және ... ... мен ... оның ... ... ... ортаның оған оң немесе
теріс ықпал ететіндігін, сол ... ... ... ... ... ... ... түгелдей
ескеруге негізделсе ғана жақсы нәтиже береді. Ол үшін ... ... ... оның отбасы мүшелерімен, ... және оны ... ... ... ... жеріндегі
жұртшылық өкілдерімен, кәсіпорын әкімшілігімен және ... Сот ... ... іс ... ... ақтамайтын
негіздер бойынша оны қысқарту ... ... ... бұзушылық туралы
материалдар, сондай-ақ сол құқық бұзушыға қатысты басқа да ... ... ... ... ... ... ... бас
бостандығынан айыру орындарынан, басқа мекемелер мен ұйымдардан мәліметтер,
жұмыс орнынан, оқу ... және ... ... ... мен ... ... ... жеке басына қатысты ... ... ... жасайды:
- оның қылмыстық және басқада құқыққа қарсы іс-әрекеті (қашан, кай
жерде және не үшін ... ... ... ... тартылды,
қандай жаза тағайындалды, жазаны қай жерде өтеді және сол ... ... ... әр құқық бұзушылықта қандай мән-жай болды, қандай себеппен
және кімге қарсы ... бұл ... ... ... ... ... отбасындағы дау-дамаймен байланысты емес пе; қылмыстың
жасалуына қандай жағдайлар ыңғай тудырды;
- жеке ... ... және ... ... ... ... жағдайы, отбасы құрамы, мәдени денгейі, мамандығы,
еңбек тәжірибесі мен еңбек өтілі, ... ... ... ... ... және ... жеке басы — психологиялық ерекшеліктері: а) интеллектісінің
дамығандығы ... ... ... ... өмір ... ... кеңдігі
және т.б.); б) мінез ерекшеліктері (тұйық немесе ... ... ... ... ... ... ... немесе сабырлы, өтірікші немесе
шыншыл, сондай-ақ мінезінің ... ... да ... ... қу, іші ... т.б. ... назар аударылады); в) жігерлілік қасиеті
(табандылық, батылдық, жинақылық, басқаны ... ... ... оңай түсе салу ... г) ... (окуға, спорт
ойындарына, аң, балық аулауға, техникамен айналысуға және т.б); д) ... ... ... ... ... ... есірткі қолдануға, құмар
ойындарына, әдепсіз іс-әрекетке, дау-дамайга және т.б.). Мұндай адамдарды
жан-жақты және терең зерделеу үшін ... ... ... (қылмысқа
даярлықтың, оны жасаудың және жасырудың айырықша дағдыларын, ... ... ... ... ... қылмыстық топтарға қатысқандығын), бойында
бар сырқаттар мен кейбір ... ... ... ... ... ауруларын) де айқындау керек;
- өмір, тұрмыс жағдайын, оны қоршаған ... ... ... ... ... тұрғын үй-жайы, жұмыс орны, ... ... ... ... ... жайы,
материалдық жағдайы, кімдермен араласатындығы, олардың қайсысы оң ықпал ете
алады, беделінің бар-жоғы және ... ... ... ... бірі - ... ... ұстанымына, оның өмірде алға қойған мақсаттарына ... ету. ... ... ... жасау ниетін айқындап, соны бақылау (тоқтату). Бұл
ретте ықпал етудің екі негізгі ... ... және ... ... ... ... адамның санасына, сезіміне және еркіне
тәрбиелік ықпал етудің әртүрлі педагогикалық ... ... ... педагогикалық ғылым [57, 131 б.] ... ... ... ... жалған көзқарастар мен беделдердің бетін ашу;
еліктеуге болатындай жақын адамдарды, әйгілі адамдарды ... ... ... қылықтардың келеңсіз жақтарын, теріс салдарын көрсету және
т.б. Сендіру әдісі оңай ... ... ... ... ... ... шарттар орындалғанда ғана жеміс береді. Бұл ... ... бес ... ... ... ... зерттеген: сендіру,
жаттығу, үлгі ету, мадақтау, жазалау және ... ... ... ... ... ... [58, 139 ... бұзушыларға жеке-дара сақтандыру ықпалының әдістері мен
тәсілдерін қолданудың негізгі ұйымдық-тактикалық ... ... ... бұзушының мінез-құлқын ұжымда талқылау, оны қоғамға пайдалы
жұмысқа тарту жатады.
Сақтандыратын әңгіменің басты ... - ... ... ... ықпал
ету. Сонымен қатар әңгімелесу оның мінез-құлқын бақылау үшін де, ... да ... ... ... ... ... қорытындыларға
келеміз:
1. Криминологиялық теория әлеуметтік ... ... ... жағдайда ғана табысты дами алады, себебі оларды ортақ мәселе - адам
болмысын зерттеу мәселесі ... түр. Адам ... ... ма, ... ме? ... (маниакальность) қандай кейпі криминогендік
мінез-құлықтың: агрессияның, қатыгездіктің, іштарлықтың, сараңдықтың және
т.б. негізінде жатыр? Бұл ... ... ... белгілі бір қолайсыз
әлеуметтік жағдайларда ... ... ... ... ... ... баулу нәтижесінде ол қасиеттерден арылуға бола ма?
2. ... ... ... мінез көрсетуінің басты себептері,
негізінен, ... ... ... олар ... желікпелік тудырады.
Адамның бұл психикалық қасиеттері қоғамның әлеуметтік-экономикалық
ахуалынан, ... ... ... ата-ананың бір-біріне
араздастығынан, сондай-ақ жасөспірімнің төңірегіндегі ... ... ... шиеленісуі мүмкін.
3. Егер адамда (қоғамда да) ... ... ... ... ... ... ... болса, онда оларды қалыпты
деңгейге дейін төмендететін де мүмкіндік бар. Ондай мүмкіндік тәрбиелеуде,
оқытуда, этикалық және ... ... ... ... Кейбір криминологтар адамның желікпелік қасиеттерінің ішінен
агрессивтіктің ... ...... агрессияны» бөліп алады, оны
адамның айырықша психикалық күйі деп санайды. Біз бұл пікірді ... ... ... және ... ... агрессияны адам бойында
болуға тиісті табиғи инстинкт деп есептейді. Оның қандай деңгейде ... ... ... Егер біз ... бір ... алатын болсақ, онда
желікпеліктің криминогендік мінез-құлық генезисінде шешуші рөл ... ... де ... деп ... ... Мысалы, "криминалдық
сарандық", "криминалдық іштарлық" және т.б.
5. Қоғам ... ... ... ... ... кедейшілік, өндірістегі қиындықтар, еңбектену
саласындағы қайшылықтар) құқыққа ... ... ... ... олар тек адамның ондай мінез-құлқын қоздыратын, оның психикасының
өзгеруіне себеп болатын жағдайлар ғана.
6. ... жас ... ... ... қарсы мінез-құлқына сипат
беретін ортақ әлеуметтік жағдайлармен қатар (ортақ санат) екінші ... ... де бар. ... ... ... ... ... деңгейіне жасөспірімді әлеуметтендіретін мән-жайлар
және қалада бар ... ... ... ... ... ... ... барлық жастарға тән психикалық ауытқулар түрі үшінші деңгейді
құрайды ... ... ... ... ... ... құқыққа қарсы мінез-құлықтың
генезисінде маңызды рөл ... ... да ... ... ... ... себебіне жатқызады. Бұл пікір дұрыс емес. Егер
объективтік жағдай ... ... ... онда оны ... ... болады, онда қылмыс жасаған адам жауапкершіліктен босатылады.
Тек жеке бастың қасиеті ғана (рухани-психикалық және ... ... ... ... ... Адам ... ... жаратылысы генетикалық деңгейде айырықша
жадының дамуын қарастырған (адамдар ... ... оны ең ... ... негізі - руханилық және өнегелік
сияқты санаттарсыз ... ... ... ... ... адамда барлығы
бірімен-бірі тығыз байланыста: адамдардың құқыққа қарсы ... ... пен ... ... ... тәжірибе қалыптастыра
алмайды, ал онсыз адам да, қоғам да ... ... ... пен ... ... жандануы елдегі
криминалдық жағдаймен ... ... ... ... ... қоғамның, әсіресе ... ... ... тапты. Мұны қылмыстық статистика талдамасы мен ... ... ... ... ... ... анықтауға және
моральдық тиянақтың ... ... ... ... ... 13,7%-ы әдептілік, өнегелік дегенді ұмытып, өте ... ... ... берген. Олардың 15,4%-ы тоталитарлық режимге қайта
оралу керек екендігін ашық ... ... ... ... елді ... ел ... аты ... фашист-басшылар сияқты
адамдардың басқаруы керек деген.
10. Ұлттық рухани және ... ... ... ... ... ... ... оның моральдық нормалары жастарды
тәрбиелеудің қазіргі тұжырымдамасында өз ... алуы ... ... ... басты мәселелердің бірі - еркін тәрбие мен
мәжбүрлеп ... ... ... ... адам ... ... тәрбие процесінде гуманистік және авторитарлық бағыттар
бөлініп алынады. ... ... ... ... ... ... мақсаты
және құндылығы деп қарастырады. ал авторитарлық, керісінше, адамды оның
қоғамға қосқан ... ... ... ... ... ... осы екі ... ұстауы тиіс. Мысалы, авторитарлық ... ... ... ... ... және олар үшін жабық типтегі
мекемелерде оқу ұйымдастырғанда тиімді болар ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі тәсілдері, амалдары және құралдары қолданылады:
криминалдық ортадағы жалған ... мен ... ... ... ... ... адамдарға еліктеуге болатындай келбет жасау: қандай да ... ... ... ... ... оның ... ... жат жақтарын көрсету.
13. Ықпал ету өрісіне байланысты (мысалы, санаға, мінезге, көңіл-күйге)
тәрбие процесінің әдістері де, амалдары да, ... де ... ... ... негізінен, құқықтық пікірлерді білімді, теріс қылықты
бағалауды, ол мінездің бағыттылығын және т.б. ... ... бар. ... сананы қалыптастыру әдістері дейді. Және де әдеттерді,
таптаурын мінез-құлықты, бір типті реакциялар қалыптастыруға бағытталған
әдістер де бар. ... ... ... ... деп атайды.
Кейде қосымша деп аталатын, оң мінездің қалыптасуына біршама көмек ететін,
көңіл-күймен байланысты да ... бар ... ... ... ... ... сақтандыру ықпалының әдістері мен тәсілдерін ... ... ... ... ... ... әңгімелесу, құқық бұзушының мінез-құлқын ұжымда талқылау,
қоғамға пайдалы жұмысқа тарту.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың 2009 жылғы 6-
наурыздағы Қазақстан халқына жасаған Жолдауы. // Юрист.
2. ... ... ... — М.: ... 2003. ... ... Е.О. ... (Қылмыстану): Окулық. - Алматы:
Қазығұрт. 2006. - ... ... ... ... - М.: Сов. Энц., ... Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П. Кривитенко. -М.,- 2004.-
418с.
6. ... ... ... ... I том (ҮІ ... ... басына дейінгі кезең) Ред. алқасы Шаяхметов Ш.Ш. және т.б. ... Қ. ... С. ... - ... ... 1994. - 320б.
7. Каиржанов Е.И. Криминология: Учебник для ... ... ... - ... ... 2000. - ... ... А.Б., Саркисов Г.С. Проблема преступности в современных
условиях. - Ереван, 1991. - 116с.
9. Ной И.С. ... ... ... - М., - 1999. ... ... Е.С., ... В.А., Причинный механизм индивидуального
преступного поведения. - М., 2004. -121с.
11. Каримский A.M. Социальный ... ... и ... - М., 1984. - ... ... А. ... Оқулық. - Алматы: Раритет. 2000.
-224б.
13. ... Г.Р. ... ... ... ... мен ... ... салу. Алматы: ҚР ІІМ Академиясы. -
2000. - 2846.
14. Ковалев В.В. Социально-психологический аспект проблемы девиантного
поведения у детей и ... М., 1981. ... ... философии. 1990. № 1. 2. С.З; Гудожник Г.С. Цивилизация:
развитие и современность // Вопросы философии. 1986. № 3. ... ... К. ... ... - М, 1994. ... Платонов К.К. Краткий словарь системы педагогических понятий -
М.. 1984. - 74 с.
18. ... В.В., ... В.А. ... ... ... ... ... // Сборник: ... ... и пути ... - М.. 2003. - ... Юсим М.А. ... ... - М., 1990. -327с.
20. Глейтман Г.И. Основы психологии. - СПб., 2001. -410с.
21. Реан А.Н. ... в ... ... ... 1996. - 258, ... ... Б.А. ... Республикасы ІІМ Жоғары оқу орындары
тыңдаушыларының өзін-өзі тәрбиелеуінің педагогикалық негіздері: Пед.г.д.
дәрежесін алу үшін ... ... - ... 2002. -126 б.
23. Әбуов Ә. Пед.ғ.к дәрежесін алу үшін ... ... ... 2006. -104 б.
24. Есім Ғ. Адамзат: Оқулық. - Астана: ... 2002. - ... ... ... КПСИ ГП ... ... - ... -338с.
26. Алауханов Е.О. Криминология: Оқулық. Алматы: Қазығұрт, 2006. -
175б.
27. Криминология: Учебник / Под ред. ... Н.Ф. - М., 2004. ... ... / Под ред. ... А.И. - М. 2002. – 246 ... ... Н.И., Карпин И.И. Советские проблемы уголовного права
и криминологии // Советское государство и право. - 1977.- № 5.- С. ... ... Е.С., ... В.А. ... и причинность
преступности. - М.. 2004. – 149с.
30. Қаратаев Т.Ж. ... мен ... ... ... ... // ... - 2006. - №5. 20-25 ... Ғабдуллина Қ. Құқық социологиясы: Оқулық. ... 2004. - ... ... Е.И. ... Учебник для юридических вузов. Общая
часть. - Алматы: Өркениет, 2000. - ... ... Г.С. ... ... ... в Ресгтублике
Казахстан. - Алматы: Ғылым, 1999.- ... ... Е.С. ... ... ... виды ... ... М., 2002. - 121 с.
35. Абилезов Е.Т. Проблемы криминологии / Сақшы. -2001.- №93.- 10,
24б.
36. ... ... ... для ... / Под ред. ... - ... на ... ... 2001. – ... Тойлыбаев Б.А. Қазақстан Республикасы ІІМ Жоғары оқу орындары
тыңдаушыларының өзін-өзі тәрбиелеуінің ... ... ... үшін ... ... - Алматы, 2002. - 93 б.
38. ... ... ... для вузов / Под ред. Т.И. Кохановский.
- Ростов на ... ... 2001. – ... ... Е.С. ... ... несовершеннолетних и
организация их правового воспитания: Учебное пособие. - М.. 1990. -159с.
40. Мустафин Р. Где они, ... // ... ... 2006. - ... С.4-11.
41. Ли А.Н. Криминально-психологическая характеристика личности
учащегося общеобразовательной школы Республики Казахстан. ... ... ... TOO Изд. ... 2002. ... Попов С.А. Современная женская ... ... ... // ... - 2004. - №1.- С. ... ... В. Семья повышенного риска // Караван. - 2002.- 19 декабря.
С 17.
44. Есім Ғ. ... ... ... ... Қаз. ... ... б.
45. Психология. Педагогика. Этика: Учебник для вузов. - М., 1999.
-257 c.
46. ... А. ... и ... ... психологии.- М., 2002.
213с.
47. Педагогика: Учебник / Под ред. ... - M., 2001. - ... ... И.А. ... ... / М., 1994. Т.Ю.: ... Есім Ғ. ... философия тарихы: Алматы: Қаз. уиивер.
баспасы. – 214 б.
50. Дінтану ... ... ... университеті, - 2000.- 137 б.
51. Философский энциклопедический словарь. - Алматы, 2003. ... ... Е.О. ... ... ... с ... преступлениями. — Алматы, 2002. – 287с.
53. ... К.К. ... ... ... педагогических понятий. -
М., 194. — 174с.
54. Криминология: Уч.пособие/ Под ред. С.Е. Вицина и ... ...... ... Е. ... ... ... // Сақшы. - 2003. - ... С. ... ... В.В., ... В.А. ... ... как
предпосылка криминальной агрессии // ... ... ... и пути ... - М., 2003. ... ... Ю.К. Педагогика: Учебник / Под.ред. Л.П. Крившенко. - ...... ... Е.О., ... Ж. Жас ... ... ... бейім
мінез-құлқы және оның алдын алудың мәселелері. – Алматы, 2008. – 254б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыскердің тұлғасының ұғымы және қылмыстық мінез – құлықтың ерекшеліктері49 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыскерлігі - әлеуметтік мәселе ретінде56 бет
Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының алдын алу мәселелері146 бет
Қылмыскер тұлғасының ұғымы11 бет
Қылмысқа барған жасөспірімдердің делинквентті мінез-құлық психологиясының ерекшелігін анықтау42 бет
«Қылмыс» ұғымы және оның белгіері қылмыстық жауапкершілік және оның құрамы17 бет
Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу принципі76 бет
Абайсызда жасалатын қылмыстар52 бет
Алдын ала тергеу барысында кылмыстык істі қысқарту40 бет
Басқару тәртібіне қарсы қылмыстардың құрамы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь