Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырудың әдістемелік негіздері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I ТАРАУ. Жалпы сөйлем құраудың теориялық.әдістемелік негіздері

1.Ақыл.ойы кем оқушылардың жалпы сөйлеу тілінің даму ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

2. Сөйлем туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

3. Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау ерекшеліктері ... ... ... .21

II ТАРАУ. Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөйлем құрау ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1.Зерттеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

2.2.Зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
Тіл-адам қатынасының аса маңызды құралы.
Тіл-қоғамдағы адамдардың өзара пікірлесу қарым-қатынас жасауы болып табылады. Бұл әрбір адамға қоғам өміріне еркін түрде араласуы үшін тілді сауатты түрде қолданып үйренуді міндеттейді.
Әлеуметтік психикалық жағынан зерттеу еңбектерін қарастыруды баланың психикалық дамуындағы сөйлеу мен ойлаудың өзара байланыстылығымен тәуелділігі анықталады.
Белгілі психолог ғалым Л.С. Выготский өзінің психологиялық зерттеулерінде балалардың өсу, жетілу, даму ерекшеліктеріне талдау жасай отырып, балалардың жеке заттарды біліп қана қоймай, оларды жіктеп, топтап айта білуге, әр заттың қайдан, неден жасалатынын, қайдан пайда болатынын түсінуге тырысатындығын көрсетті. Баланың алғашқы сөздерді түсіне бастағаннан-ақ оның ортамен тілдік қатынасы қалыптаса бастайды. Бала тілінің шығуы оның психикалық дамуына күшті ықпал етеді. «Әрбір сөз баланың ақыл-ойының дамуына маңызды» екенін айтады. Яғни баланың психикалық дамуындағы басты көрсеткіші болып-оның сөйлеу тілі болып табылады.
Зияты бұзылған балалардың сөйлеу тілінің ерекшеліктерін зерттеумен А.К.Аксенова, В.Г.Петрова, М.Ф.Гнездилов, Л.С.Вавина, Г.И.Гордиенко, Қ.Қ. Өмірбекова, К.Б. Бектаева т.б. ғалымдар айналысқан. Осы тақырыпты қамтитын ғылыми еңбектердің барлығы орыс тілінде білім алатын ақыл-ойы кем оқушыларға қатысты зерттеу жұмыстары. Бүгінгі таңда зияты зақымдалған қазақ балаларының сөйлем құрау ерекшеліктерін анықтауға бағытталған зерттеу жұмыстары жоқ. Бұл біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігін дәлелдейді.

Зерттеу мақсаты: Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырудың әдістемелік негіздерін анықтау.

Зерттеу объектісі: Көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілі.

Зерттеу пәні: Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөйлем құрау дағдылары.

Зерттеудің міндеттері:
1. Зияты бұзылған оқушылардың сөйлем құрау дағдылары бойынша ғылыми теориялық әдебиеттерді қарастыру, талдау.
2. Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын тексерудің әдістемесін құрастыру.
3.Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау ерекшкліктерін анықтау.
1. Аханов К.Ж. Тіл білімдерінің негіздері. Алматы, 1978
2. Аксенова А.К. Особенности развития устной и писменной речи у учащихся вспомогательных школ. Москва, 1967
3. Аксенова А.К. Методика обучения русскому языку специальной (коррекционной) школе. Москва, Владос, 2002
4. Балақаев М.Б. Қордабаев Т.Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы, Ғылым, 1967
5. Балақаев М.Б. Қордабаев Т. Хасенова А. Ысқақов А. Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы, 1967
6. Барская Н.М. Методика изучения грамматики и правописания. Ленинград 1980
7. Бектұров Ш. Серғалиев М. Қазақ тілі. Алматы, Білім, 1994
8. Волкова Л.С. Логопедия. Москва, Просвещение, 1989
9. Гвоздев А.Н. Формирование у детей грамматического строя русского языка (часть II) Москва, 1949
10. Гнездилов М.Ф. Методика преподавания русского языка во вспомогательной школе. Москва, 1965
11. Зикеев А.Г. Развитие речи учащихся специальных образовательных учреждений. Москва, 2000
12. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің граммтикалық сипаты. Алматы, Рауан, 1998
13. Қазыбаев К. Бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту. Алматы, Мектеп,1985
14. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, Мектеп, 1998
15. Леонтьев А.А. Внутренняя речь и процессы грамматического попрождения высказывания. Москва, 1967
16. Өмірбекова Қ.Қ. Серкебаев Қ. Логопедия. Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1997
17. Петрова В.Г. Обучения учащихся I- IV классов вспомогательной школы. Москва, Просвещение, 1982
18. Петрова В.Г. Развитие устной и писменной речи младщих школьников Москва, 1998
19. Рахметова С.Р. Қазақ тілі әдістемесі. Алматы, 2005
20. Төлеуов Ә.Е. Қазақ тіліндегі етістіктердің грамматикалық категориялары. Алматы, 1975
21. Уәйісова Г.И. Қазіргі қазақ тілі. Оқу құралы, I бөлім, Алматы, 2007
22. Эльконин Д.Б. Развития устной и писменной речи младщих школьников. Москва,1998
23. Ястребова А.В. Коррекция нарушений речи у учащихся общеобразовательной школы. Москва,1984
24. Достанов М.Д. Қазақ тілі сабақтарында қолданылатын грамматикалық талдаудың жүйесі мен методикасы. Автореф. Дисс. К.п.н. Алматы, 1976
25. Психолого-педагогическое изучение аномальных детей и вопросы коррекционной работы. Труды по дефектологии, ТАРТУ, 1986
26. Хабаршы «Арнай педагогика сериясы» Өмірбекова Қ.Қ. Жомартова Ж.М. Балалардың сөйлеу тілінің грамматикалық жағын тексеру әдістері. Алматы, №1 (8), 2006
27. Хабаршы «Арнайы педагогика сериясы» Даурамбекова А.А. Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын тексеру әдістері. Алматы, №1(12), 2008
28. Выготский Л.С. Мышление и речь. Москва, 1934
29. Выготский Л.С. О планирующей речи ребенка // Вопросы дефектологии, 1969 №4
30. Оралбаев Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөз жасам жүйесі. Алматы, Ғылым 1998
31.Феофанов М.П. Усвоение учащимися писменной речи: Предложные и беспредложные управления. Москва,1962
32.Ағманов. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі.Алматы, Мектеп,1986
33.Аханов.К. Грамматика теориясының негіздері. Алматы. Санат.1996
34.Әмірова.Р.С. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, Мектеп,1983
34.Барская Н.М. Методика изучения грамматики и правописания в 5-8 классах вспомогательной школы. Ленингра,1980
35.В.В.Воронкова. Обучение грамоте и правописанию в 1-4 классах вспомогательной школы. Москва, 1998.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... жұмыс
Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырудың
әдістемелік негіздері.
Ғылыми жұмыстың жетекшісі:
п.ғ.к.,профессор Өмірбекова Қ.Қ.
Орындаған: Дефектология
мамандығының I курс
магистранты
Жунусова Ж.A.
Алматы 2009ж
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
......................................3
I ТАРАУ. Жалпы ... ... ... ... кем ... ... сөйлеу тілінің даму
ерекшеліктері...............................................................
....................................5
2. ... ... ... ... мектеп оқушыларының сөйлем құрау ерекшеліктері.............21
II тарау. Көмекші ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі ……………………………..............34
Кіріспе
Тіл-адам қатынасының аса маңызды құралы.
Тіл-қоғамдағы адамдардың өзара ... ... ... ... Бұл ... адамға қоғам өміріне еркін түрде араласуы үшін тілді
сауатты түрде қолданып үйренуді ... ... ... ... ... ... баланың
психикалық дамуындағы сөйлеу мен ойлаудың өзара ... ... ... ... Л.С. Выготский өзінің психологиялық
зерттеулерінде балалардың өсу, жетілу, даму ... ... ... ... жеке ... ... қана ... оларды жіктеп, топтап
айта білуге, әр заттың қайдан, неден жасалатынын, қайдан пайда болатынын
түсінуге ... ... ... ... ... түсіне
бастағаннан-ақ оның ортамен тілдік ... ... ... ... ... оның ... ... күшті ықпал етеді. «Әрбір сөз баланың
ақыл-ойының дамуына маңызды» екенін айтады. Яғни ... ... ... ... ... ... тілі болып табылады.
Зияты бұзылған балалардың сөйлеу ... ... ... ... ... ... Қ.Қ. Өмірбекова, К.Б. Бектаева т.б. ғалымдар айналысқан. Осы
тақырыпты қамтитын ғылыми ... ... орыс ... ... ... кем ... ... зерттеу жұмыстары. Бүгінгі таңда зияты
зақымдалған қазақ балаларының сөйлем құрау ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... жұмысымыздың
өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеу мақсаты: Көмекші ... ... ... құрау дағдыларын
қалыптастырудың әдістемелік негіздерін анықтау.
Зерттеу объектісі: Көмекші ... ... ... ... ... Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... оқушылардың сөйлем құрау дағдылары бойынша ... ... ... ... ... мектептің бастауыш сынып ... ... ... тексерудің әдістемесін құрастыру.
3.Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау ... ... ... мен ... ... ... зерттеу нәтижесінде алынған деректер теориялық мағлұматтарды
толықтыруға мүмкіндік береді.
2. Көмекші мектептегі қазақ сынып оқушыларының сөйлем құрау ... ... рет ... ... ... ... бұзылған көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдылары
бойынша құрастырылған зерттеу әдістемесін көмекші ... ... ... ... ... болады.
I ТАРАУ. Жалпы сөйлем құраудың теориялық-әдістемелік
негіздері
1. Ақыл-ойы кем оқушылардың ... ... ... даму ерекшеліктері
Фонетикалық жағының ... ... ... ... ... ерекшеліктерін психологиялық
тұрғыдан В.Петрова, М.Певзнер, И.Карлин, М.Стразулла, К. Лонай, М.Зееман
және т.б. ... өз ... ... ... мектеппен
салыстырғанда көмекші мектепте дыбыс айту кемшіліктері жиі ... ... тек бір ғана ... ... ... жатады: танымдық әрекеттердің
дамымауы, сөйлеу есту дифференциациясының қалыптаспауы, ... ... ... ... ... ... кем балаларда артикуляциясы қиын дыбыстар жиі бұзылады: ызың,
ысқырық, р, л дыбыстары , ... ... ... жиі ... ... ... сөйлеу тілінде дыбыстарды бұрмалаумен қатар алмастыру көптеп
кездесетіндігі байқалады. Дыбыс айту бұзылысының негізгі ерекшелігі сөйлеу
кезінде дұрыс артикуляциялық ... ... ... ... ... ... ... бойынша көмекші мектептің бірінші сыныбында
дыбысты толық шығара алмау және оны дұрыс сөйлеу ... ... ... ... Бір жыл ... тұрақты алмасулар таралады. Бұл дыбыстың
дұрыс артикуляциясын қалыптастыруға бір оқу жылының ... ... ... ... оқушыларының сөйлеу тілінде ... ... және ... жиі ... Ақыл-ойы кем балалардың сөйлеу
тіліндегі дыбысты дұрыс қолдануы өте қиын және оны түзету баяу жүреді.
Көмекші ... ... ... ... дыбыс айтудың күрделі
бұзылыстары кездеседі. Дифференциялаудың қиындықтары және кинестетикалық
бақылау операцияларының қалыптаспауы көп ... ... ... ... ... кем бала бір дыбысты бір жағдайда дұрыс айтады,
басқа жағдайда тастап кетеді немесе бұрмалайды. Жай сөзде, ... ... ... ... ... Ал ... сөз ... дауыссыздар қатар
келгенде дыбысты тастап кетеді немесе бұзып айтады. Ақыл-ойы кем ... ... ... ... ... ... балаларға қарағанда
жиі жазу жұмысында ... ... ... ... ... ... кем ... көп мөлшерде кездеседі. Сөздің дыбыстық-
буындық құрылымының бұзылысы буынның кезектілігінен,құрылымынан көрінеді.
Артикуляциялық-акустикалық немесе ... ... ... ... кездеседі. Ал буындық құрылымында буындарды алмастыру, қосу,түсіп қалуы
байқалады. Буынның түсіп қалуы негізінен сөз ортасында немесе сөз ... ... ... ... ... сөздерді жиі қолданады және
бұзылыстар аз болады. Ал таныс емес сөзді аз қолданады жиі ... ... ... ... жиі тез ... және тұтығады. Дауыстары әлсіз, дауыс
шығару артикуляциялық аппаратының қимылы ... ... айту ... ... түрде баланың танымдық әрекетінің дамуымен ... ... ... ... ... ... керек. Сөйлеу
тілінің дыбыс айтуы бұзылған ... көп ... ... және ... естіп қабылдау, зейін, ес және тағы басқа процестеріне бөлу
керек. Ақыл-ойы кем балаларда фонетикалық ... ... ... екі есе жиі кездеседі.
Сөздік қорының ерекшеліктері
Ақыл-ойы кем оқушылардың сөздік қоры танымдық іс ... ... ... ... ойы ... ... ... қатар
баланың жалпы психологиялық дамуын көрсетеді. Ақыл-ойы кем ... ... ... ... оқу ... ... ... және
шетелдік зерттеушілер ашып көрсетеді. Оның негізгі себебі сөздік ... ... ... ... ... ... ақыл-
ойының төмен деңгейде дамуы болып табылады.Өз ана тілінің бай сөздік қорын
баяу меңгеруі дебильдердің әлеуметтік және вербальды ... ... ... ... ... ... кедейлігінің
себептері десек те болады. Ақыл-ойы кем оқушылардың іс әрекетті білдіретін
сөздік қоры өте аз. ... ... ... ... ... және ... ... Заттың сапасын және қасиетін ... ... өте ... Бұл ... В.А. ... ... А.В. Усвайская және
тағы басқа авторлардың еңбектерінде көрсетілген. ... ... ... ... құстарды, аңдарды қарастырып, осылар қандай деп
сұрағанда қиналады. Олар ... ... ... ... ... ғана
айтады да, басқа ерекшеліктері туралы айтпайды. Мысалы, жапырақты жасыл
немесе үлкен дейді де, ... ... ... ... ... ... ... жалпылауыш сөздер: жиһаз, киім, аяқкиім,
жемістер т.б өте аз. ... ... оның ... ... Дебильдердің
сөздік қорында абстрактілі маңызға ие сөздер аз кездеседі, кездескенде де
оны ... ... ... алып ... ... сынып оқушылары сөз
арасында заттың атын ... ... ... ... ... сөз
арасында сәйкестік сақтай алмайды. Балалар затты атайды, бірақ ... ... ... ... тани алмайды. Төртінші сынып оқушылары арнайы
оқытусыз, түссіз, ... ... және т.б. ... мағынасын түсінбейді.
Көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларының үстеу қоры өте ... ... ... және т.б. үстеулерді құрайды. Мұғалімнің басшылығымен
ғана оқушылар үстеуді қолдана бастайды. Сонымен ... ... ... ... ... ... М.П. ... айтуынша «ақыл-ойы
кем балалардың сөйлеу тілінің ерекшелігі септіктерді түрлендіруде және
көмекші сөздерді қолдануда»
Сыныптан сыныпқа ... ... ... ... қоры ... ... сөздік қоры зат есімдермен етістіктермен толығады.
Етістіктерді қолданулары өзгергендігін байқауға болады. Көмекші ... ... ... ... ... қосымшалармен қолдана бастайды.
әсіресе оқылған мәтінді ... ... ... сөзінде мағынасы жағынан
қарама қарсы келетін етістіктер кездеседі. Жоғары сынып оқушылары өздері
орындаған іс әрекеттерді ... ... бере ... Сөздік қорының таяздығы
ақыл-ойы кем балаларға өздерін қоршаған адамдармен қарым-қатынас жасауда
қиындық ... мен ... ... және ... ... ... баяу
меңгереді. Заттың сынын білдіретін сөздерді аз мөлшерде игерсе де, ... ... ... ... ... ... оқушылар сын
есімдердің мағынасын түсінбейді, кеңістікті, уақытты ... ... және ... ... ... өте аз ... Балалар ұқсас
қасиеттерді білдіретін сөздерді жеткілікті түрде ажырата алмайды. Олар
түсін, түрін ... ал ... ... ... сын есімдерді сәйкес
қолдана алмайды.
Ақыл-ойы кем балалардың сөйлеу тілінің ерекшелігі ойлау қабілетімен
талдау ... ... ... ... ... ... ... және түсінбейді.
А.Р. Лурия, О.С.Виноградованың зерттеулерінде ақыл-ойы кем балаларда
қалыпты дамыған балалармен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... жалпылауыш сөздер де кіреді.Қалыпты дамыған
балалар сөзді есіне сақтап алады да, оның толық мағынасын ... ... ... ... сөз ... өте ... және дамиды.
Көмекші мектептің оқушыларының сөйлеу ... әр ... ... ... ... ... олар осы ... шектеулі ғана
қолданады. Төменгі сынып оқушыларында арнайы және жалпы ... өте ... ... ... ... көп мөлшері енжар сөздік қорына
енеді де,аздаған ... ... ... қорына енеді. Көмекші мектеп
оқушыларының белсенді сөздік қорының кедейлігі, сөйлеу ... ... ... ... да көрсетеді. Оқыту барысында ақыл-ойы
кем оқушылардың сөздік қоры кеңейеді. Бірақ, жалпылау процесі ... ... ... ... қоры ... ... белсендіге ауысуы
баяу жүреді. Ақыл-ойы кем оқушылардың белсенді және енжар ... ... үшін жан ... ... іс-әрекет жүргізіп,ерік жігер және
ойлау процесстерін дамытып,ынталандыру керек.
Байланыстырып сөйлеуінің ерекшеліктері
Қазіргі қезеңдегі арнайы педагогиканың ... ... ... ... ... байланыстырып сөйлеу тілін дамыту және
жетілдіру болып есептеледі.
Байланыстырып ... ... ... ... ең ... ... сөйлеу тілі- өзіне тән белгілерімен,сонымен ... ... ... ... ... ... ... кең түрде берілуі болып табылады. Сонымен, байланыстырып
сөйлеу тілі дегеніміз-логикалық бірізді және грамматикалық дұрыс ... бір ... ... кең ... ... ... ... көмекші мектеп оқушыларының
байланыстырып сөйлеу тілі баяу қарқынмен дамып,сапалы ерекшеліктерімен
сипатталатыны ... ... Атап ... ... Л.С.Вавина,
М.Ф.Гнездилов, К.Г.Ермилов, В.Г.Петрова және т.б.
Ф.И.Лалаева көмекші мектеп оқушылары сөйлемді байланыстырып ... ... ... ... ... ... қажет екендігін атап көрсетті.
Біздің елімізде көмекші мектеп ... ... ... дамыту мәселелерімен Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық
университетінің ... ... ... және ... осы тіл дамыту мәселесін шығарма жазу арқылы арттыру
жұмыстарымен шұғылданған. Ал, ... ... тіл ... ең
күрделі түрі оқушыларда өз ойын ауызша және жазбаша түрде қатесіз дұрыс
құруға ... ... ... кем ... ... ... тілін зерттей келе оларда
арнайы оқытылусыз байланыстырып айту дағдысын ... ... ... ... ... кем ... байланыстырып сөйлеу
тілінің қалыптасуы баяу жүзеге ... Олар ұзақ ... ... ... қалып
қояды. М.П.Феофанов әңгіменің мазмұнын жеткізуде ақыл-ойы кем ... ... ... өзгерістер болатынын айтқан. Ол өзгерістерде
әңгіменің мазмұны кедейленеді, тілдік ... ... ... ... күнделікті тілдерінде қолданатын сөздерімен алмастырады.
Ақыл-ойы кем оқушылардың байланыстырып сөйлеу тіліндегі кемшіліктер сөйлеу
тілінің мазмұнында және оның ... ... ... ... ... ... ... тиянақты сөйлемеуі (әңгіменің бөліктерін тастап кету,
қатысатын адам әрекет орнын қысқарту)
o Кезектілікпен сөйлемеуі
o Логикалық байланыспауы
o Тілдік ... ... ... ... ... ойды
мазмұндаудың жалпы байланыстылығы бұзылады. Байланыс құралдарына :
есімдік, үстеу,синоним, сөз тіркестері т.б.
o Сөздік қорының аз ... және ... жоқ ... құрылымының ерекшеліктері
Сөйлеу тілі қалыпты дамыған балалардың сөздік қоры мен ... ... ... ... еңбектерінде айтылған.
А.Н.Гвоздевтің пікірі бойынша бала барлық грамматикалық категориялардың
арасынан ең алдымен зат ... ... және ... ... игереді. Сонымен
қатар,иА.Н. Гвоздев баланың грамматикалық құрылымды меңгеруінің келесі
кезектілігін белгілеген:
1. Өзгермейтін, барлық ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде анық екі бөлім көрінеді: бір сөзден
тұратын сөйлемдер уақыты (1,3 бастап 1,8-дейін ) және екі ... ... (1,8 ... 1,10 ... ... мүшелер екі сөйлемнің
аграмматикалық бөліктері ретінде пайдаланады. Ең ... ... және ... ... ... ... Оның негізінде сөз тіркесі пайда
болады: етістік және объектінің ... ... ... және ... ... Грамматикалық категориялардың қалыптасуымен байланысты сөздердің
грамматикалық түрлерін ... ... ... ... пайда болып, өз бетінше қалыптасқан сөйлемдер ... Бұл ... 1,10 ... 3 ... дейін жүреді.
Қ.Аханов «Сөздердің түрленуін,өзгеруін,түрлі тәсілдер арқылы сөйлемде
тіркесуін тілдің ... ... іске ... айта келе, грамматика
тілдің, сөздердің түрленуін,өзгеру ережелерімен сөздерден ... ... ... ... өз ... ... дейді: «Грамматикада 1)сөздің
құрылымы; 2)сөз тіркесінің құрылымы; 3)сөйлемнің құрылымы зерттелінді.
Грамматика сөздердің ... ... де ... ... ... да ... айту керек: грамматикада оның ... ... әр ... ... ... ... да
зерттелінеді»
Көптеген авторлардың зерттеулерінде көрсеткендей ақыл-ойы ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық жалпылауды талап ететін
көптеген ... ... ... ... Сөз ... сөзжасам
дағдылары қалыптаспаған. Зат есімнің атау, ілік, табыс септіктегі формасы
қалыптаспаған.
Импрессивті ... ... ... ... ... ... тілінді жалғаулардың түсіп қалуы немесе мүлдем болмауы
мүмкін. Үстеу және зат есімнің тіркесіндегі бұзылыстар, зат есім және ... сын ... ... байқалады. Зат есімнің көпше ... ... ... ... қолданбайды.
Б.Баймұратова « Ақыл-ой тәрбиесінің ең негізгі міндеттерінің бірі-
баланың тілін дамыту. Баланың басқаның сөзін ... ... ... өз ойын
сөзбен айтып беруге үйрету, сөйлесе отырып, оның ... ... ... ... ... ... оның ... тілін қаншалықты
меңгергенін көрсетеді. Көмекші мектептің бірінші сынып оқушыларының сөйлеу
тілі ... жай ... ... Ал ... ... ... ... ауызша сөйлеу тілінде күрделі сөйлемдер ... ... ... сөйлемді көбірек қолданса, сабақтас құрмалас сөйлемді ... ... ... барысында күрделі сөйлемдерді қолдануы оның
дамуының жоғарғы деңгейде екенін ... ... ... ... ... ... ... кеңірек қолданады. Бірақ құрылымы аз
өзгереді. Ақыл-ойы кем ... ... ... ... ... шетел
дефектологтары келесі ерекшіліктерді көрсеткен: дебильдердің белгілі бір
жағдайда сөйлемдерді кең көлемде ... ... ... ... ... Ақыл-ойы кем балалар қалыпты балаларға қарағанда күрделі
сөйлемдерді кеш меңгереді. Арнайы әдебиеттерде ақыл-ойы кем ... ... ... ... сөйлеу тілінде, кейінірек ауызша сөйлеу тілінде
қолданады деп ... ... ... ... жай сөйлемнен
күрделі сөйлемге ауысуы баяу және қиын өтеді. Балалар сөйлеу ... ... ұзақ ... ... М.П. Фоефанов, Г.М. Данилкина
төртінші, бесінші сынып оқушыларының сөйлеу тілінде көп жағдайда жай ... ... ... орын ... ... ... ... жиі қолданатындығын айтқан. Көмекші мектептің жоғарғы сынып
оқушыларының өзі жай ... ... А.П. ... ... олар әр ... құрылымдағы сөйлемдерді қолданады. Бірақ олардың
жартысын ғана дұрыс құрай ... ... әр ... ... ... ... 358 ғана жалаң сөйлемдер. Оқушылардың ... ... ... ... да ... болады. Осы
авторлардың зертеуінше сегізінші ... орыс тілі және ... ... құрылымды сөйлемдерді көп қолданған және оны құруда
сирек қателескен, ал басқа ... ... ... ... ... олар ... жай сөйлемдерді қолданған және ... ... ... ... Толымсыз сөйлемдер ақыл-ойы кем
оқушылардың ... ... ... орын ... Бірінші сынып оқушылары жиі
бір сөзден тұратын сөйлемдерді қолданады. Негізінен ол ... ... зат есім ... Бірақ, етістік пен сын есімде қолданады. Сөздердің
дыбыстық бейнелерінің жоқ ... және ... ... ... ... ... Қарапайым сөздікті меңгеруіне қарай балаларда толымсыз
сөйлемдер пайда бола бастайды. Кейін ... ... ... ... ... ... бірлік ретінде қолданады. Ақыл-ойы кем балалардың
сөз өзгерту дағдылары ерекше тежелген. Мысалы, балалар ... ... зат ... ... ... ... түрге және керісінше өзгерте
алмайды. Сонымен қатар ақыл-ойы кем оқушылар ... ... ... арқылы өзгертудің күрделі тәсілдерін өте сирек қолданады. Кей ... ... ... ... ... сөйлемнің үзінділері кездеседі.
Ақыл-ойы кем ... ... ... ана ... грамматикалық құрылымы
біртіндеп жақсара түседі. Оқушылардың сөйлеу тіліндегі жай ... ... ... бойынша күрделенеді. Төртінші сынып
оқушыларының ауызша сөйлеу тілінде ... жиі ... ... мен ... ... ... ... пысықтауыштарды да жиі
қолданады. Пысықтауыштың басқа түрлерін ... ... ... ... ... алтыншы сынып оқушыларының сөйлеу ... ... және ... ... ... ... ... Қолданатын
жалғаулықтары көп емес.Олар және ,тағы, ал, не шылауларын жиі қолданады.
Н.С.Жукованың анықтауы ... ерте ... ... ... ... ... дұрыс қолданбау жатады. Сөйлемде
пайдаланатын сөздердің бір-бірімен грамматикалық байланысы болмай бала тек
бір түрде ғана ... ... Мен дала ... Бұл ... көп
жылдарға дейін созылуы мүмкін. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... қате сөйлемдерді қолданады. Сөйлемдегі әрбір
сөзді ... ... ... ... орынға қойып, басқа сөздермен
байланыстыру қажет. Ал бұл ақыл-ойы кем ... ... ... да ... ... ... сөйлем көлемінің, ондағы сөздердің
санының көбеюіне қарай соғұрлым грамматикалық қателерде көбейеді.
Сөйлем туралы жалпы түсінік
Синтаксистің негізгі объектісі сөйлем ... ... ... сөз ... ... ... ... үшін олар сөйлеу тілінің
грамматикалық заңдарына сүйеніп, ойды ... және ... ... ... саналады.
Бірашама аяқталған ойды білдіретін жеке сөзді немесе ... ... деп ... Кез ... ... ... үш ... белгі
болу керек: предикаттылық, модальдылық және интонация. ... ... ... бір ... ... ... немесе теріске шығарудың
көрінісі. Тұрлаулы мүшелер, әлде бір құбылыстың, оқиғаның не ... ... ... немесе болмағанын, бар не жоқ екенін
білдірсе, бұл - ... ... ... деп ... ... қатынасын айтады. Ондай қатынас шындық, мүмкіндік және
қажеттілік ... ... ... Сөйлемді ауызша айту кезіндегі ... ... деп ... құрылысына қарай екіге бөлінеді. 1) жай сөйлем; 2) құрмалас
сөйлем. Бір предикаттық орталығы бар ... жай ... деп ... Екі
немесе одан көп предикаттық орталығы бар ... ... ... ... айтылу мақсатына қарай бөлінетін түрлері:
Мағынасы мен мақсатына, айтылу сазына ... ... ... ... және ... бөліп төрт түрге ... ... ... құбылыс, адам не нәрсе туралы хабарлай айтқан ... ... деп ... ... ... ... ... өтіп
жатыр. Айтылған ойдың тыңдаушыға түсінікті, әсерлі болуы ... ... ... да байланысты болады. Хабарлы ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін немесе басқа сапасын айқындауға
жауап ... ... ... ... ... ... дейді. Сұраулы
сөйлемнің кеңінен ... екі түрі бар. Бірі - ашық ... ... мұндайда айтушы өзінің білмеген мәселесі бойынша ... ... жоқ? ... қайда барасыңдар? Кіммен сөйлестіңіз? Екіншісі - сұраулы
сөйлемнің құрамында ... ... ... оның ... ... түсетін қосымша морфологиялық белгі ретінде сұраулы ... ... -ме, -ба, -бе, -па, -пе) да ... ... ... ... ба? Бұл ... дәптерің бе? Ертең кітап керек пе? ... ... білу үшін ... бір нәрсе жөнінде ойын растау үшін немесе солай
болуға тиіс екенін ... ... ... ... ... айту ... ... арқылы сұрақ қойылады. Мысалы: Мынау бір ... ... Бұл осы ... заты ... әр ... ... - ... білдіру мақсатымен қолданылатын
сөйлем лепті сөйлем деп аталады. ... ... ... ... ... аяу, ... ... жирену, кекету секілді мақсаттта
айтылады да, айтылу әуені, интонациясы өте ... ... ... ... ... соңында леп белгісі қойылады. Мысалы: Алақай, біз жеңдік!
Бәрекелді, жарайсың! Қап, ... ... ... ... ... ... айтылған хабарлы, сұраулы және ... ... ... ... ... ... әрі сұраулы, әрі лепті болып айтылады.
Мұндай сөйлемдердің ... екі ... ... (?!) ... ... ... леп және сұрау жөніндегі сөйлемдердің мазмұн- мағынасының
дәрежесіне ... ... ... ... ... ... ұмтылдыру мақсатында
айтылған сөйлемді бұйрықты сөйлем дейді. Мысалы: Балам, жөніңді айтшы.
Бұйрықты сөйлем өтіну ... ... ... ... ... сөйлемнің соңында нүкте қойылады. Ал, бұйыру, талап қою мағынасында
қолданылған бұйрықты сөйлем көтеріңкі дауыспен айтылып, соңынан леп ... Жүр, ... Кел, нан ауыз ... сөйлемдердің құрылысына қарай түрлері:
Бір нәрсені біреуге хабарлау, ... ... ... ... -
түсті құрамда жұмсалады. Қазақ тілінде ең көп жұмсалатын сөйлемдер –
бастауыш - ... ... ... пен ... қатынасы -
предикативтік қатынас деп аталады. Ал предикативтік форма ... ... жақ ... ... ... ... жай ... тұрлаусыз
мүшелердің болу - болмауына қарай екіге бөлінеді. Бастауыш пен баяндауыштан
ғана құралған сөйлемді жалаң сөйлем деп ... ... ... келді.
Ақсақал сөйлей бастады. Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз ... ... ... жайылма сөйлем дейміз. Бастуыш пен
баяндауыштан басқа бір ғана ... ... ... сол ... аталуы үшін жеткілікті болып табылады. Мәселен, Марат үйдің
алдына ... ... ... ... ... ... ... аяқталған ойды білдіруге ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулері ғана айтылуы
мүмкін. Тұрлаусыз мүшелері ... ... ... ... ... ... толымды сөйлем дейді. Мысалы: ... ... ... ... күле ... Ойды ... ... қатысы бар тұрлаулы,
тұрлаусыз мүшелердің ... ... ... ... ... ... ... сөйлем деп атайды. Әдетте толымсыз сөйлемнің бастауышы
түсіп қалып айтылады. Толымсыз сөйлем кейде ... ... ... ... ... ... ... тақтаға қарады. Ыңғайлы отырды.
Мұғалімді тыңдап, кітапқа көз салды. Бірінші сөйлемнің бастауышы - ... ... ... ... сөйлемнің бастауышы да шәкірт екендігі алдыңғы
сөйлемде белгілі болғандықтан, соңғы сөйлемдерде арнайы айтылмаған.
Сөйлем ішінде бастауышы бар, ол ... ... ... да, баяндауышы
арқылы тауып алуға болатын жай сөйлем түрін жақты ... ... ... ... ... ... үшін белгілі жақ жалғауларында
не жалғаусыз белгілі жақтық мағынада айтылады. Соңғылардың сол ... ... ... дәл ... ... айтылған не
айтылмағанын белгілі бастауышы бар ... ғана ... ... Мысалы: Біз
оны білеміз. Марат, мені ... ба? ... ... ... ... ... нақтыланып айтылмай, үш жаққа да тән болып ... ... ... ... ІІ ... ІІІ ... тұрады: Кеше
сыйақы берді. Ол кезде көп аңыздар айтылатын. Осындай ... үш ... ... ... жақты сөйлем жалпылама жақты ... деп ... ... ... ... мәтелдерде жиі кездеседі. Мысалы: Жыламаған
балаға емшек бермейді. Ұялмас бетке талмас жақ ... Атау ... ... жоқ және ... арқылы тауып алуға ... ... ... дейді. Мысалы: Сабаққа кешігуге болмайды. Тағыда қазақ
әдебиеті туралы айта кету ... ... ... ... керек. Бұл
сөйлемдерде кім? Не? Сұрақтарына болатындай бастауыштар жоқ. ... мен ... істі ... кім ... ... қажеті
болмайды да, істелуге я ... тиіс ... өзін ғана ... ... ... ... ... мағыналары үш жаққа бірдей
болып ұғынылады, не болмаса олар біреуге ... ... сол ... ... ... ... Жақсыз сөйлемнің бір ғана тұрлаулы
мүшесі, яғни баяндауышы ғана ... бір атау ... ... атау тұлғалы жеке сөз немесе
сөз тіркесі болып келетін жай сөйлемнің түрін атаулы ... деп ... ... ... ... байланыста айтылғанда түсінікті болады,
мазмұны ... және ... ... үшін келесі сөйлемді қажет етеді.
Сөйлемнің бұл түрі мезгілдік, ... ... ... ... ... үшін жұмсалады. Атаулы сөйлемдердің сыртқы ... ... ... бір ... не көрініс туралы айтылатын ойдың атын
атап қана көрсету арқылы жұмсалады. Мысалы: Күз. Күн әлі ... ... ... Бұл ... ... ... контекстте басқа сөйлемдерден
интонация арқылы ... ... ... ... ... Атаулы
сөйлемдер атау септік тұлғада зат ... ... ... оған еді көмекші
етістігі тіркесіп келеді. Атаулы сөйлем құрылысына қарай дара және күрделі
болып бөлінеді. Дара ... ... бір ... ... ... атаулы
сөйлем алдынан анықтауыш сөздермен күрделеніп келуі арқылы жасалады:
Боран. Қар ... ... ... ... ... ... екі ... бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды
білдіретін сөйлемді құрмалас сөйлем ... ... ... құрамалас
сөйлемдердің негізгі белгілері мыналар: 1. Құрмалас ... ... ... ... ойдың дербестігі сақталады. 2. Әрбір жай сөйлемде
бастауыш пен баяндауыш болады. 3. ... ... жай ... ... сай жігі ... ... сөйлемдер бір - бірімен байланысып құрмалас болуы үшін олардың
құрамындағы синтаксистік компоненттер бір ... ... ... ... Жай ... тіркесіп құрмалас болғанда, олардың синтаксистік
компоненттерінің мағыналық дербестігі мүлде жойылып кетпейді.
Бастауыш пен ... ... ... ... ... болғанымен, бұл екі ... ... ролі ... ... ... ролі ... сондықтын құрмаластағы жай
сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... я ... мүмкін, бірақ баяндауыштың болуы міндетті. Құрамалас сөйлемнің
құрамындағы жай сөйлемдер өзара ... ... ... 1) Ұласпалы
интонация арқылы: Мен ғана емес, бүкіл халық дағдарып қалды. 2) ... ... Күн ... да, ... лебі ... 3) ... ... алғашқы жай сөйлемнің баяндауышы ... ... ... ... ... ... ... Менің
қаражатым болғанда, жеке іс бастар едік.
Құрамындағы бөліктердің өзара байланысу жолдарына ... ... ... екі түрге бөлінеді: Салалас құрмалас және
сабақтас құрмалас ... ... ... пен ... ... бірігуінен құрмаластың ерекше үшінші түрі - аралас ... ... жай ... ... ... ... ... тең
дәрежеде байланысқан құрмалас сөйлемнің түрін салалас құрмалас сөйлем деп
атайды. ... ... жай ... өзара екі түрлі жолмен:
жалғаулықсыз және жалғаулық арқылы байланысады. ... ... жай ... ... мағыналық жақындықтарына қарай іргелес
тұрып, ұласпалы дауыс ... ... ... ... құрмалас
сөйлемдерді байланыстыратын жалғаулықтар және олардың қызметін ... ... ... ... ... ... әрбір жалғаулықтың белгілі синтаксистік мәні болады.
Салаласа құрмаласқан жай сөйлемдердің бастауышы ... ... да, ... ... ... бірінші жай сөйлемде, бірде соңғы жай
сөйлемнің құрамында тұра береді. Мысалы: Біз ... ... бір ... ... ... Салалас құрмаластағы жай сөйлемдердің
баяндауыштары әр түрлі сөзден ... ... ... бір ... ... да ... Мысалы: Жер беті таусыз болмайды, ел іші ... жай ... ... мағыналық қарым-
қатынасына қарай салалас құрамалас сөйлем алты түрге бөлінеді: 1) ... ... ... 2) ... ... ... ... 3) Іліктес
(түсіндірмелі) салалас құрмалас сөйлем. 4) Себеп-салдар салалас құрмалас
сөйлем. 5) Талғаулы ... ... ... 6) ... ... ... жай ... бастауыштарының іс-әрекеті бір тектес,
мезгілдес, ... бір ... ... қатынаста айтылған салалас
құрмалас сөйлем ыңғайлас салалас деп аталады. Ыңғайлас ... ... ... ... ... ... жиі ... Салаластың бұл
түрі жалғаулықсыз қолданыла береді: Баласынан хат келіп еді, ... Енді бір ... ... ... ... ... ... байланысады. Олардың арасында да, де, та, те, ... ... бар. ... Күн суытса да, ... ... да ... ... ... Олар ... ... жігіттер дайындала бастады
және бізге телефон соқты.
Сөйлемдегі істің, оқиғаның ... ... ... ... ... ... салалас дейміз. Қарсылықты салаластың ... ... ... ... ... алайда, дегенмен, сонда да,
сөйтсе де, әйткенмен, әйтсе де, ал жалғаулықтар ... да ... ... ... жай ... ... ... антоним
сөздерден және болымды, болымсыз түрдегі ... ... ... Су
дегеніміз – от арық. Бәрін де сендерге ... ... мен ... ... ... ... дегенмен шешуші қиын ... де ... ... ... ... жай сөйлемдердің бірі
екіншісіне түсінікті болатындай, бірін-бірі ... ... ... ... салалас құрмалас сөйлем түсіндірмелі
іліктес салалас деп аталады. Түсіндірмелі салаластың ... әр ... ... ... Екі ... ... сыңарлардан тұрған салалас түрінде ... ... ... ... береді. Түсіндірмелі салалас ... ... ... тек ... жағдайларда ғана
түсіндіруші бөлік сондай, ... ... ... ... сөздерге
аяқталып отырады. Мысалы: Мақсат біреу - ... ... оқу. ... ... ... ... де бір адамдай кірісейік.
Құрамындағы жай ... ... бірі ... ... себебін не салдарын білдірсе, ондай салаластың түрін ... ... ... ... та ... кездесе береді:
Концерт ұзаққа созылды. Балалар қатты ... ... ... ... түрі ... себебі, өйткені, себептері, не үшін десеңіз,
неге ... ... ... құрмаласады. Бұл жалғаулықтар соңғы жай
сөйлемнің құрамында айтылады. Себеп-салдар салаластағы жай ... ... ... бірі сол себептен туған ... ... ... ... жалғаулықтар екіге жіктеледі: 1) ... ... ... ... не үшін десеңіз, неге десең және
т.б. Бұлар тек себепті білдіретін сөйлем құрамында айтылады. 2) ... ... сол ... Олар ... ... ... ғана ... Мысалы: Біз сабаққа келе алмадық, себебі
емханада ұзақ болдық. Студенттер тақырыпты ... ... ... ... ... болды.
Құрамындағы бөліктерде баяндалған іс-әрекеттер талғау ... ... ... ғана ... (не ... салаластың түрін талғаулы салалас деп атайды. Талғаулы салалас
тек келесі жалғаулықтар арқылы жасалады: не, ... ... яки, ... ... я, ... я болмаса, бірде және т.б. Бұл шылаулар жай
сөйлемдердің әрқайсысында ... не ... ... бір рет
келіп тұра береді. Тек болмаса, әйтпесе, не ... я ... ... ... ... Бүгін біз не тауға
барамыз, не концерт тыңдаймыз. Сен ... де дер ... ... ... бастықтарға есеп бересің.
Құрамындағы жай сөйлемдері істің, ... ... ... ... ... ... ... кезектес салалас деп
аталады. Кезектес салаластың жалғаулықтары: біресе, ... ... ... ... ... ... қар жауады. Олар кейде көркем фильмдер
көреді, кейде пікір ... ... ... және ... ... ... ... сөйлемнің түрін
сабақтас құрмалас сөйлем деп атайды. Сабақтас құрмаластың құрамындағы
бағыныңқы және ... ... ... ... ... ... ... байланысады. Аталған құрмалас сөйлемдердің
бірінші бағыныңқы ... өз ... ... айтуға келмейді, себебі
олар тиянақсыз: ... ... ... . ... ... ... ... .
Құрмалас сөйлемдердің екінші ... ... ... олар
өздігінен айтыла береді. Далаға ... Күн ... ... ... басыңқы сыңарлар, дауыс ырғағы
мен бағыныңқының баяндауыштық тұлғалары арқылы және ... ... ... ... ... ... ... беретін
мағынасы бағыныңқы сыңарға тікелей ... ... ... әр ... ... Құрамындағы бағыныңқы сыңарлардың мағыналық
ерекшеліктеріне қарай сабақтас ... ... ... түрлері
болады: 1) Шартты бағыныңқылы сабақтас. 2) ... ... 3) ... бағыныңқылы сабақтас. 4) ... ... 5) ... ... сабақтас. 6) Қимыл-сын ... 7) ... ... ... сыңары басыңқы сыңардағы ой, ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің түрін ... ... ... ... ... ... ... шақ
пен келер шақтағы ... ... ... ой-арман, үміт, тілек
мазмұнында айтылған іс-әрекеттерді ... ... ... ғана жауап береді: Қайтсе? Не етсе? Қайткенде? Қайтпек? ... ... ... Не ... ... ... ... жасалу
жолдары: 1. Етістіктің шартты райынан ( - са, - се). 2. ... ... ... ( -ған, - ген + -да , -де). 3. -й ... болымсыз түрінен. 4. Етістіктің болымсыз түріне - йынша, -
йінше жұрнағы ... ... ... ... ... ... тояды
қарның тіленбей. Сын ... мін ... ... біз ... ... ... ... іс, оқиға мазмұнына қарама-қарсы
мағыналық қатынаста келетін сөйлемдер ... ... ... ... ... бағыныңқының сұрақтары: қайтсе де? Не етсе ... ... ... ... ... Не ... Қайткенше?
Қайтпейінше? Не етпейінше? Сабақтастың бұл ... ... ... ... ... ... 1. Шартты ... -да, -де ... ... ... 2. Шартты райдың болымсыз
түрінен. 3. ... ... ... ... ... арқылы, кейде
оған да, де ... ... ... 4. ... ... ... ... есімшенің болымсыз түрінен. 5. -ша, - ше ... ... ... арқылы. Мысалы: 1. Бәріне де алдын ала ... да, ... 2. Мен ... кім ... еді? 3. ... болғанымен,
сауда жасай алмадық. 4. Айтылған себептерге қарамастан, ... ... 5. ... ... ... ... 6. Ол ... ести
отыра, мән бермеді.
Бағаныңқы сөйлем хабарланып тұрған ойдың себебін ... ... ... сол себептен туған нәтиже мен ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтастың бағыныңқы сыңары неліктен? Не себепті?
Не деп? ... Не ... Не ... соң? ... соң? ... ... береді. Себеп бағыныңқылы сабақтастың баяндауыштары
мынадай жолдармен жасалады: 1. ... ... ... ... - ... дік ... мен шығыс септігінің - тан, - тен ... ... ... ... шақ формасына соң, кейін шылаулары тіркесуінен. ... ... 4. Ашық рай ... деп ... етістігінің
тіркесуі арқылы. 5. Тәуелденген сөздерден кейін ... ... ... 6. Көсемшенің -й жұрнағына біткен болымсыз ... ... Оның ... ... біз ... ... райы бұзылған соң, бәріміз де тұмаураттық. Күн ... ... ... кетті. Бұны әкесі біліп қоймасын деп, біз ... ... ... ... ... болды. Көңіл-күй дұрыс
болмай, ештеңе бітпейді.
Бағыныңқыдағы сыңары басыңқыда ... ... ... орындалу уақытын білдіретін сабақтас құрмаластың ... ... ... ... сөйлем деп атайды. ... ... ... ... сыңары қашан? Қашанға дейін?
Қашаннан бері? Қай ... ... ... ... ... ... ... баяндауышының жасалу жолдары ... ... шақ ... есімшеге жатыс ... ... ... 2. ... ... жалғаулы түріне шейін, дейін шылауының
тіркесінің ... 3. ... ... ... ... шылауы
тіркескенде. 4. Есімшенің шығыс ... ... соң, бері ... ... ... 5. ... ... есімшеге - ша, - ше жұрнағы
тіркескенде. 6. Шығыс ... ... ... ... ... шақта
деген мезгіл мәнді сөздердің тіркесуі арқылы. 7 . Көсемшенің ... - ... - келі ... ... 8. ... рай тұлғадағы
етістіктен. 9. Етістікке - ысымен, - ... ... ... ... ... Күн ашық болғанда, тауға да ... ... ... ... ... ... Ол туралы айтқаннан бұрын ... алу ... ... ... кейін, біз ... ... Мен ... ... ... ... ... Біз шипажайда
болған кезде, бұл ... ... ... Жаңбыр жауғалы, ... ... ... Ол ... ... елге келді.
Бағыныңқы сөйлемі басыңқы ... ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас құрмалас
сөйлем дейміз. Мақсат бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің ... ... Не ... Не ... ... ... мақсатпен? Деген сұрақтарға
жауап береді. Сабақтас ... ... бұл ... бағыныңқысының
баяндауышы: 1. Етістіктің мақсатты келер шақ тұлғасы мен ... ... ... ... 2. Бол ... ... ... септеулігінің тіркесіне аяқталады. 3. Деп ... ... ... ... бұйрық райының мысалдарымен тіркескенде. ... ... және ... келер шақ есімшенің болымсыз ... ... ... ... ... ... Біз тауға шықпақ
болып, қамдана бастады. Азамат ... бала болу ... ... ... ... түсінді. Ол тапсырманы білейін деп, телефон
соқты. Балалар істеген істері үшін ұят ... ... ... ... сыңары басыңқы сыңарда айтылған іс\әрекеттің,
қимылдың ... ... ... ... сабақтас құрамалас
сөйлемнің түрін ... ... ... ... ... деп
атайды. Қиымл\сын бағыныңқылы ... ... ... ... ... Қайтіп? Не етіп? Не тпестен? Қайтпестен? ... ... ... ... ... сөйлемнің бұл түрінің
бағыныңқы сыңарындағы баяндауыш мынандай жолдармен ... 1. ... -п, -а, -е, -й ... көсемшеден. 2. Болжалды ... ... ... шығыс септік жалғауының қосылуы арқылы. 3. Өткен ... ... -дай, - дей ... ... 4. ... ... ... қалпы, қалпында, бетте деген көмекші ... ... ... Орынның нөмірін ескере қоймай, әркім ... бос ... ... ... ... бұған қарсылық білдірместен,
бәріне де келісті. ... ... ... самат ойланып қалды. Ол
үйде болған күйінде, үйден аттанып ... ... ... ... ... енген жай сөйлемдер өзара үнемі не
бірыңғай салаласа, не ... ... ... ... ... ... осы екі тәсілінің ( ... мен ... ... ішінде қосарланып, қатырмен кездесуі де ... ... ... ... салаласып та, сабақтасып та ... ... ... аралас құрмалас деп атайды. ... ... ... ... 1. Аралас құрмалас сөйлем білдіретін
ой салалас пен сабақтастағы ... ... 2. ... ... ... және сабақтаса құрмаласқан үш не одан да ... ... ... оның ... үнмі бағыныңқы,
басаңқы ... және ... ... ... ... болады.
3. Аралас құрмаластағы жай ... ... ... ... ... ... 4. Аралас құрмалас сөйлемдердегі
басыңқы және ... ... өзге ... айтқанда,
сабақтастар мен салаластардың орын тәртібі әр түрлі бола ... ... ... ... қатысты басыңқы сыңардың алдында немесе
сөйлемнің басында тұрады да, одан ... ... ... ... .
Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау ерекшеліктері
Балалардың сөйлеу тілінде сөйлем ... ... ... байланысты зерттеулерді құрастыру, ақыл-ойы кем балалардың
байланыстырып сөйлеу тілінің даму ерекшеліктерін анықтауда ... ... бірі ... ... зақымдалған оқушылардың жай сөйлем құрау дағдыларын түсініп,
қабылдаулары ұзақ мерзімді ... ... ... ... құрауларында
жіберген қателерін байқауға болатындығын, көптеген ауызша ... ... ... ғалымдардың жұмыстарынан көруге болады. Ақыл-ойы кем
оқушылардың сөйлеу тілін терең ... ... В.Г. ... ... ... синтаксистік байланыстарды қиыстыру мен меңгерудің бұзылуы
жиі кездесіп белең орын алған, яғни сөйлемдегі сөздер арасындағы қиысу, ... ... ... ... ... ... көмегімен
жасалатындығы» - деп пайымдады.
Г.Д. Данилкина ақыл-ойы кем ... ... ... суретке қарап
әңгіме құрастыру жұмыстарына талдау жасау барысында, балалардың ... 34,7% ... ... 30,2% ... ... ... түрлері екендігін айқындаған.
Аграмматизмдердің негізін ақыл-ойы кем ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілін зерттеген ғалымдар айтқан. Ғалымдар мұндай оқушылар өз
ойларын жеткізуде сөздерді дұрыс таңдай алмайтындықтарымен, сөздерді реттік
сақтап ... ... ... ... байланысты тілдік
сөз тіркесі заңдылықтарын түсініп меңгермейтіндіктерімен ... мен ... жазу ... ... байланыстырып сөйлеу
тілін анықтауға байланысты зерттеулерді А.К.Аксенова, ... ... ... Қ.Қ.Өмірбекова, В.Г.Петрова,
З.Н.Смирнова т.б. ғалымдардың зерттеу ... ... ... аталған авторлар ақыл-ойы кем оқушылардың жазба жұмыстарында,
сөйлемдегі сөздер ... ... ... ... ... ... ... сыныптардағы оқушылардың жұмыстарында
өз ойын жеткізуде қиыстыру мен меңгеруге қатысты әртүрлі қателердің ... ... Осы ... ... ... ... сөздер
арсындағы байланыстардың бұзылуы тұрақты орын алып, оларды жою қиындықтар
тудыратындығын айтқан.
Е.А Гордиенко оқушылардың жазба ... ... ... «Қиыстыру мен меңгерудегі қателер ақыл-ойы кем балаларда сөздің
керекті формасын немесе тиісті формасын ... ... ойын ... сөз ... ... ... сөздің септеу түрлерін
білмеулерінде» - деп түсіндіреді
Көмекші мектептің бастауыш және ... ... ... сөйлем құрау
ерекшеліктерін тексеруге байланысты К.Г.Ермилова, ... т.б. ... ... ... ... арнаған. Бұл
зерттеушілер ақыл-ойы кем оқушылардың ... ... ... ... жай ... ... ... жайылма сөйлемдер жиі
кездесетіндігін ескертеді. Осы ... ... ... ... ... ... төртінші сынып оқушыларында үш-төрт сөз,
ал бесінші сынып оқушыларында төрт-бес ... ... ... ... еңбектерінде ақыл-ойы кем оқушылардың жазбаша
сөйлеу тілінің грамматикалық ұйымдастырылуы айтарлықтай кең көлемде
зерттелген. Ол ... кем ... сөз ... ... көмекші сөздерді
меңгеру процесін, олардың логика-грамматикалық байланыстарын, қиылысуларын,
түсіну ерекшеліктерін қарастыраған. Автордың ойынша, олигофрен ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі,
сөйлеу тіл стилистикасына және емлелік сауаттылыққа кері әсерін тигізеді.
Ақыл-ойы кем оқушыларда септік жалғауларды ... ... ... ... Осы ... ... нашар немесе жеткілікті
тұрғыда меңгермеуі стилистикалық, ... ... әкеп ... Сөйлемдегі
сөздердің орналасу тәртібін қалыпты балалардың сөйлеу тілі мен зияты
зақымдалған ... ... ... ... нәтижесіне сүйенсек, сөйлем
құрамындағы сөз ... ... ... мектеп оқушыларына күрделі
операция болып табылатынын автор ашып көрсеткен.
Л.М.Алексина, ... ... ... т.б. ... тобы ... кем балалардың сөйлемді түсініп, қабылдау дағдыларын
ескеріп, сөйлем құрастыру ... ... ... ... ... балаларда айтарлықтай дәрежеде ... ... ... кездесетінін анықтаған. Соңғысы, яғни имперссивті
күнделікті тұрмыста қолданысқа ... ... ... ... ... ... ... жасалуын, сөздің септелгенде өзгеріске
ұшырайтындығын керекті дәрежеде ажырата алмайды. ... ... ... грамматикалық мағыналарды бөліп қарастырады, ... тап ... ... ... барлық кезеңдерінде қателер
түрлері өзгеруі мүмкін, бұл қателердің түрлері ... ... ... ... ... ... сүйеніп, ашып көрсеткен. Сөйлеу
тілінің грамматикалық, фонетикалық, лексикалық жағы ... ... ... ... ... В. Г. ... М. ... М.
Ф. Гнездилов, А. Х. Аксенова, Н. М. Барская, Е. Ф. ... Г. ... М.С. ... ... И.П. Кариев және т.б. зерттеулерінде
көмекші мектеп оқушыларының сөйлеу тілінің ерекшеліктері қарастырылған.
В.Г. Петрова, М.Ф. Гнездилов, М.Ф. ... Е.Ф. ... ... ... ... ... ... оқушыларда сөйлеудің
грамматикалық құрылымының қалыптаспауы байқалады. Ол ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
В.Г. Петрованың еңбектерінде зияты бұзылған оқушылардың сөз ... ... ... түсіндіріледі, соның негізгісі олардың ақыл-
ойының дамуының төменгі деңгейде болуында. Зияты бұзылған балалардың сөз
қоры біртіндеп дамиды. Бұл даму ... ... ... мен ... ... пен ... оқушыларға таныс сөздер көмегімен іске
асырылады, - дейді.
В.Г. Петрова ... ... ... ... ... ... ... бұзылған балалар өз сөздерінде
жалпы және жеке ... өте ... ... Бұл ... ... ... ... сөздерден гөрі тарелка, кесе, қасық деп жеке ... ... ... ... ... ... десек те болады. Ол тек ... ... ... ... ... ... - деп жазған. Көмекші
мектеп оқушыларының сөйлеу тілінің дамуына қатысты М.С. ...... тән ... ... ... ... дамуы, - деп айтқан.
Г.М. Дульнев, В.Г. Петрова, Г.Н. Смирнованың айтулары бойынша, зияты
бұзылған балалар көп сын ... ... және ... ... ... ... ... өте жақсы таныс заттарын бейнелегеннің өзінде
өте аз құралдарын атайды, оларға нақты ... бере ... ... сын ... ... қорлары аз, түстерді көп айыра алмайды.
Г.М. Дульнев зерттеулері көмекші мектеп оқушыларының сын есім сөздерін
адамның ... ... аз ... ... ... оқушыларының сөздік қорларында сын есімдерді ... ... көп ... ... мен ... көп ... ... астарлы сөздердің мағынасымен жиі жұмыс жасау қажет.
М.Ф. Гнездилов еңбектерінде зияты ... ... ... тілінің
қалыптасуының арнайы ерекшеліктеріне жан-жақты талдау беріледі, оқушылардың
таным әрекеттерін ... және ... үшін ... ... ... ... сөйлеу тілін меңгеру үрдісін күрделендіретін себептер ашылып
жазылған. Автордың ойы бойынша ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің дамуымауына, өзіндік ойлау әрекетінен, ерік-жігер
сферасындағы ақаулықтардан, баланың өз әрекеттерін ... ... ... ... ... көмекші мектептің, біріншіден
оқушылар зат есім мен ... ... ... ... ... ... ... қатар кездессе айыра алмайды.
Арнайы әдебиеттерде бұл мәселеге арналған бірнеше зерттеулердің
деректері бар. ... ... ... өз бетімен сөйлеу тілін пайдалану
туралы мағлұматтар, оқыту кезінде оның жалпылануы және нақтылануы, сөйлем
құрау ... ... ... ... М.П.Феофановтың мағлұматы бойынша көмекші мектептің жоғарғы
сынып оқушылары көбінесе жай сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... ... М.С.Певзнер
бұл балаларға тән көрініс кешеуілдеп дамуы деп айтқан. Баланың айқын түрде
артта ... ... ... ... дейінгі вокализациясы ... ... ... ... ... 4-8 айда ... болса, ал
зияты бұзылған балаларда 12-14 айдың ішінде пайда болады (И.В.Карлин,
М.Стразулла). Кассельдің, ... ... ... ... ... ... алғашқы сөздері 3 жаста кейін пайда болады ... ... ... ... ... алғашқы сөздер 2,5-5 жас аралығында пайда ... ... ... ... ... сөзі 1-18 аралығында шыға бастайды, яғни
даму барысында ... ... ... бар ... ... ... ... фразалық сөйлеу тілінің пайда болуы недәуір
бірқатар ерекшеліктермен сипатталады. Көмекші мектептің оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... зерттеп
қарастырды (В.Г.Петрова, М.Певзнер, И.Карлин, М.Стразулла, К.Лоне, С.Борел-
Мезонни, Шлезингер, М.Зееман, т.б.).
Ал, ... ... ... ... ... Р.Е.Левина,
Г.А.Каше, Д.И.Орлова, М.А.Савченко, ... ... ... және т.б. ... болды. Бұл зерттеулердің
мәліметі бойынша көмекші мектептің бастауыш сынып оқушыларында ... ... 40-60% ... деп ... ... ... берген мәліметтері бойынша көмекші мектептің 1 ... ... ... ... 80% ... ... дыбыс айту ерекшеліктері ... ... ... ... Ол ... қалыптағы балаларға
қарағанда зияты бұзылған балаларда 7-8 есе жиі ... ... ... дыбыс айту ерекшеліктері, көбінесе ысқырық, ызың ... ... ... ... тәртібінің ең ... ... ... ... ... Тіл ... бала мен оны ... қатынас үшін қолданылатын құрал ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің ең негізгі құралына айналды.
Тіл өз ойын айту мен ... ... Тіл ... ... ... және ... қызметі мен тіл бөлімін дамыту, жетілдіру және сыртқы әлемді танумен
байланысты. Тіл мен ... ... ... ... Ойлау мен тіл бір-бірімен
тығыз байланысты екенін ғалымдар дәлелдеген. Ойлау қабілеті мен ... ... ... ... и ... (1934) жылғы еңбегінде
толық жазылған.
Қазақстандық ғалымдардан ... ... ... ... ... бойынша шығарма жазу жұмысының жүйесі»,
К.К.Бектаеваның «Көмекші мектептің жоғарғы сынып ... ... ... ... ... ... құрау дағдыларының
ерекшеліктері қарастырылған. Бұл мәліметтер бойынша, шығарма жазу кезінде
зияты бұзылған жоғарғы ... ... ... жай, ... ... Орта сыныпта сөйлемнің ерекше түрі кездеседі. Ол ... ... ... ... не күрделі сөйлем түріне жатпайтын ... ... тән ... түрі ... ... бұл ...... сөйлемді
қолдануға бағыт деп есептеледі.
II-тарау. Көмекші мектептің бастауыш сынып ... ... ... ... ерекшеліктерін тексеру әдістемесі
Зерттеу барысында көмекші мектептің ... ... ... құрау дағдыларын анықтау үшін төмендегідей тапсырмалар құрастырдық.
№1. Көрсетілген іс-әрекетке байланысты сөйлем құрастыруға арналған
тапсырма.
Нұсқау: ... ... ... ... ... көрсетеді.Маржан не
істейді? Маржанның істеген ісіне қарап,сөйлем құрастыр.
1.Маржан тақтаға шықты.
2.Маржан кітап алды.
3.Маржан кітапты ашып оқыды.
4.Маржан ... ... ... ... ... ... тұр.
№2. Суретке қарап, сөйлем құрастыруға арналған тапсырма.
Нұсқау: Мен ... ... ... сол ... ... жуынып жатыр.
2-сурет.Қыз орындықта отыр.
3-сурет.Қыз шашын тарап тұр.
4-сурет.Қыз партада кітап оқып отыр.
5-сурет.Қыз бен бала тамақ ішіп отыр.
№3.Керекті формада берілген ... ... ... ... ... арны ... ... Сен сол сөздерді
орнына қойып,сөйлемді дұрыс құрастыр.
1.ұстады,балық,Асқар.
2.оқушы,Әлия,озат.
3.жүр,ойнап, далада,балалар.
4.ауылға,жазда.барды,Айдос.
5.қалды,балапан,түсіп,ұясынан.
№4.Бастапқы грамматикалық ... ... ... ... ... тапсырма.
Нұсқау:Берілген сөздерді мұқият тыңдап,сөйлем құрастыр.
1.Мен,мектеп,бар.
2.қармақ балық,ілін.
3.қала,Жадыра,бар.
4.дала,дос,Нұрлан,көр.
5.күз,ағаш,жапырақ,түс.
№5.Сериялы сюжетті суреттер ... ... ... арналған
тапсырма.
Нұсқау:Мына суреттерге қарап, әңгіме құрастыр.
Суретте бейнеленген:
I- суретте: Қыз қуыршағын сүйретіп, ойнап жүр.
II-суретте: Күшік қыздың қуыршағын тістеп, алып ... бара ... ... ... ... ... күшікті қуып бара жатыр.
IV-суретте: Қыз қуыршағын ұстап, қуанып тұр.
2.2. Зерттеу нәтижесі.
Көмекші мектептің бастауыш ... ... ... ... ... үшін ... ... Алматы қаласындағы №7арнайы
(түзету) мектеп интернатында өткізілді. Зерттеуге ... 34 ... ... ... 2 ... оқушы, 3 сыныптан -10
оқушы, 4 сыныптан -11 оқушы алынды. Көмекші мектеп оқушыларларының ... ... ... үшін бес ... тапсырма берілді.
1.Көрсетілген іс-әрекетке байланысты сөйлем құрау.
2.Көрсетілген сурет бойынша сөйлем құрау.
3.Керекті формада берілген ... ... ... грамматикалық ... ... ... ... сюжетті суреттер бойынша әңгіме құрау.
Құрастырылған әдістеме бойынша жүргізілген зерттеу жұмыстары барысында
алынған ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің түсіп қалуы;сөйлемнің
аяқталмауы;сөйлем құрылымының өзгеріске ... ... ... ... Көрсетілген іс-әрекетке байланысты сөйлем құрау (%)
| | | | |
| | | | |
| |Жай ... | ... ... | ... |құрылымдағы |
| | ... ... |
| ... ... | | |
| | | | | |
| |53 |28 |- |- |
|2 | | | | |
| | | | | |
|3 | | |- |- |
| |46 |34 | | |
| | | | | |
|4 |45 |39 |- |- ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының көрсетілген іс-
әрекетке байланысты сөйлем құрау тапсырмасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушылары жай
сөйлемдерді жиі қолданатындығы, ал күрделі ... ... ... ... ... ... ... сайын бұл
көрсеткіштер өзгеріп отыр. Мысалы: 2 сыныпта жай сөйлемдер 81% ... ... ... ... 53% ... ... сөйлемдер 28% құрады. 4
сыныпта жай сөйлемдер 84% құраған. Соның ішінде, жалаң ... 45%, ... ... 39% ... ... бұл ... ... оқушыларда
сыныптан-сыныпқа көшкен сайын жалаң сөйлемдер ... ... ... ... 2 ... ... ... бойынша сөйлем құрау ( %)
| | | | |
| | | | |
| |Жай ... | ... ... | ... ... |
| | ... ... |
| ... ... | | |
| | | | | |
| | |27 |- |- |
|2 |51 | | | |
| | | | | |
|3 | | |- |14 |
| |48 |29 | | |
| | | | | |
|4 |45 |37 |- |16 ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының көрсетілген
сурет бойынша сөйлем ... ... ... ... ... ... сыныптан-сыныпқа көшкен сайын жалаң сөйлемдер
азайып, жайылма сөйлемдер көбейгендігі. ... ... ... ... ... ... ... бойынша оқушыларда ерекше синтаксистік
құрылымдағы сөйлемдер кездескені, ал ... ... ... ... М.Феофанов, Данилкина ... ... ... ... көп жағдайда жай және күрделі сөйлемнің
арасында орын ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде мұндай сөйлем түрлері жай
сөйлемнен күрделі сөйлемге өту ... деп ... 3 ... ... формада берілген сөздерден сөйлем құрау(%)
| | | | ... | | | |
| |Жай ... | ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| ... ... | | |
| | | | | |
| | |27 |- |12 |
|2 |49 | | | |
| | | | | |
|3 | | |8 |14 |
| |47 |29 | | |
| | | | | |
|4 |41 |31 |11 |17 ... керекті формада берілген сөздерден сөйлем құрау тапсырмасы-
оқушыларға дайын сөздер берілгендіктен,олардың көбісі ... ... ... бір ... ... рет қайталауға тура келді. Бұл ... жай ... ... ... ... қолданғанын және
ерекше құрылымдағы сөйлемдерді барлық сыныптың ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінде құрмалас
сөйлемдерді қолданады.Ал, бұл кестеден байқайтынымыз, көмекші мектептің 1
сынып ... ... ... ... ... ... құрмалас
сөйлемдерді мүлдем қолданбағанын көруге болады. ... ... ... ... ... оқушылар біріншіден, сөйлем құрамын ... ... ... ... ... кесте Бастапқы грамматикалық формада берілген ... ... ... ... | | | ... |Жай ... | | |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | | ... |
| | | | | |
| ... ... | | |
| | | | | |
| | |28 |- |12 |
|2 |51 | | | |
| | | | | |
| | |32 |7 |14 |
|3 |47 | | | |
| | | | | |
|4 |41 |32 |11 |16 ... ... формада берілген сөздерді байланыстырып сөйлем
құрау тапсырмасы оқушыларға қиынырақ түсті. ... ... ... ... сөздерге керекті жалғауды,әсіресе септік жалғауларды ... Бұл ... ... ... сөйлемдер азайып, жайылма
сөйлемдер көрсеткіші жоғарылаған. Мысалы: 2 сыныпта жалаң сөйлемдер 51%
құраса, ал ... ... 28% ... 4 сыныпта жалаң сөйлемдер 41 ... ал ... ... 32% ... Сонымен қатар, күрделі сөйлемдерді
қолданғанын да байқауға болады. Ал, ... ... ... ... ... көшкен сайын жоғарылаған. Мысалы: 2
сыныпта 12% құраса, 4 сыныпта ... ... ... ... суреттер бойынша әңгіме құрау(%)
| | | | ... | | | |
| |Жай ... | ... |
| | ... |құрылымдағы |
| | ... ... |
| ... ... | | |
| | | | | |
| | |23 |- |13 |
|2 |54 | | | |
| | | | | |
| | | |9 |15 |
|3 |46 |28 | | |
| | | | | |
|4 |46 |26 |11 |16 ... ... ... бойынша әңгіме құрастырғанда көмекші мектеп
оқушылары ... өз ... ... және ... сөйлемдер арқылы жеткізді.
Сериялы сюжетті суреттер бойынша сөйлем құрағанда да ерекше құрылымды
сөйлемдер ... ... ... ... 2 ... 13% болса, 4
сыныпта 16% құрады.
Сонымен, зерттеу барысында алынған мәліметтер келесідей ... ... ... ... ... ... ... құрау кезінде
көбінесе, жай сөйлемдерді, соның ішінде жалаң сөйлемдерді жиі ... ... ... мен ... ... сирек қолданады. Зерттеу
барысында байқағанымыз, оқушыларда сөйлемнің түрлерін қолдануы тапсырманың
өзгеруіне де байланысты ... ... ... ... байланысты
сөйлем құрау және көрсетілген сурет бойынша сөйлем құрау тапсырмалары
бойынша оқушылар ... ... ... жиі ... ... ішінде бір
сөзбен жауап берген балалар да болды. 2 ... жай ... ... 3 ... ... ... ал 4 сыныпта азайған. Сыныптан-
сыныпқа көшкен ... ... ... ... көбейген. Және сынып
жоғарылаған сайын оқушылар біртіндеп жайылма сөйлемдермен қатар аз да болса
да, күрделі сөйлемдерді қолданады. Зерттеу ... ... ... ... ... да көңіл бөлінді. Барлық ... ... ... ... ... ... қателер
байқалды. Атап айтсақ,сөйлем мүшелерінің түсіп ... ... ... ... ... жұмысымыз қазақ тілінің бірнеше авторларының ... ... ... ... құрылымын негізге ала отырып,сөйлем
құрау дағдыларын анықтау мақсатымен арнайы әдістемелер құрастырылды.
Зерттеу нәтижесі бойынша ... ... ... ... ... ... ... оқушылары барлық тапсырмаларды орындау
барысында жалаң және жайылма сөйлемдерді қолданады. Күрделі ... ... ... оқушыларының ауызша сөйлеу тілінде ерекше құрылымды
сөйлемдер кездеседі. Бұл сөйлемдер не жай ... ... не ... сөйлем
түріне жатпайтын көмекші мектеп оқушыларына тән сөйлем түрі ... ... ... ... жай сөйлемдер азайып, оқушылардың сөйлеу
тілі күрделі ... ... ... ... ... ... өз ... жай
сөйлемдерді жиі қолданады. Сынып жоғарылаған сайын ... ... мен ... ... ... Бірақ, сөйлем құрау барысында
әртүрлі қателер жібереді. ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстарының сақталмауы
жұрнақтарды, жалғауларды, атап айтқанда көптік және септік жалғауларды
қолдануда жиі ... ... ... ... ... өз ойын ... ... сонымен қатар баланың оқуы мен жазуына да жағымсыз әсерін
тигізеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аханов К.Ж. Тіл ... ... ... ... ... А.К. ... развития устной и писменной речи у учащихся
вспомогательных школ. Москва, 1967
3. Аксенова А.К. ... ... ... ... ... ... Москва, Владос, 2002
4. Балақаев М.Б. Қордабаев Т.Қазақ тілінің грамматикасы. Алматы, Ғылым,
1967
5. ... М.Б. ... Т. ... А. ... А. ... тілінің
грамматикасы. Алматы, 1967
6. Барская Н.М. Методика изучения грамматики и правописания. Ленинград
1980
7. Бектұров Ш. ... М. ... ... ... ... 1994
8. Волкова Л.С. Логопедия. Москва, Просвещение, 1989
9. Гвоздев А.Н. Формирование у детей ... ... ... языка
(часть II) Москва, 1949
10. Гнездилов М.Ф. Методика преподавания русского языка во вспомогательной
школе. Москва, 1965
11. Зикеев А.Г. ... речи ... ... образовательных
учреждений. Москва, 2000
12. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... 1998
13. Қазыбаев К. Бастауыш кластарда қазақ тілін ... ... ... ... Б. ... ... оқыту методикасы Алматы, Мектеп, 1998
15. Леонтьев А.А. Внутренняя речь и ... ... ... ... ... ... Қ.Қ. Серкебаев Қ. Логопедия. Алматы, Республикалық баспа
кабинеті, 1997
17. Петрова В.Г. Обучения учащихся I- IV ... ... ... ... ... ... В.Г. Развитие устной и писменной речи младщих школьников
Москва, 1998
19. ... С.Р. ... тілі ... ... 2005
20. Төлеуов Ә.Е. Қазақ тіліндегі етістіктердің ... ... ... Уәйісова Г.И. Қазіргі қазақ тілі. Оқу құралы, I бөлім, Алматы, 2007
22. Эльконин Д.Б. Развития устной и писменной речи ... ... ... А.В. ... нарушений речи у учащихся общеобразовательной
школы. Москва,1984
24. Достанов М.Д. Қазақ тілі ... ... ... ... мен ... ... ... К.п.н. Алматы, 1976
25. Психолого-педагогическое изучение ... ... и ... ... ... по ... ТАРТУ, 1986
26. Хабаршы «Арнай педагогика сериясы» ... Қ.Қ. ... ... ... ... ... жағын тексеру әдістері.
Алматы, №1 (8), 2006
27. ... ... ... ... ... А.А. ... бастауыш сынып оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын тексеру
әдістері. Алматы, ... ... ... Л.С. ... и ... ... 1934
29. Выготский Л.С. О планирующей речи ребенка // Вопросы ... ... ... Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөз жасам жүйесі.
Алматы, Ғылым 1998
31.Феофанов М.П. Усвоение ... ... ... ... ... управления. Москва,1962
32.Ағманов. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі.Алматы, Мектеп,1986
33.Аханов.К. Грамматика теориясының негіздері. Алматы. Санат.1996
34.Әмірова.Р.С. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, Мектеп,1983
34.Барская Н.М. ... ... ... и правописания в 5-8
классах вспомогательной школы. Ленингра,1980
35.В.В.Воронкова. Обучение грамоте и ... в 1-4 ... ... ... 1998.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зияты зақымдалған оқушылардың жазуында кездесетін қателер және сауаттылыққа үйрету жолдары51 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
Visual Вasic ортасында “Мектеп математикасына көмекші есептегіш құрал” дайындау23 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь