Рухани мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер

Мазмұны

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.7

ІІ Негізгі бөлім

І тарау

1.1 Материалдық мәдениетке байланысты
қалыптасқан этномаркерлі топонимдер ... ... ... ...8.30

II тарау

2.1 Рухани мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31.46

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47.48

ІV Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.51
Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2006 жылғы 1 наурыздағы «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Қазақстан халқына жолдауында осы заманғы білім беруді дамыту, кадрлардың біліктілігі мен оларды қайта даярлауды ұдайы арттыру және Қазақстан халқы мәдениетінің одан әрі өркендеуі төртінші басымдық ретінде атап көрсетілген.
Елбасы өзінің осы Жолдауында осы заманғы білім беру және білікті кадрлар даярлау жүйесін дамыту мәселесіне ерекше назар аудара отырып:
«Білім беру реформасы - Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі.
Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет...», - деп нақты міндеттер жүктеді.
Сонымен бірге Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың 2004 жылғы 13 қаңтардағы №1277 Жарлығымен 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасында рухани және білім беру саласын дамыту, елдің мәдени мұрасының сақталуы мен тиімді пайдалануын қамтамасыз ету жөнінде мақсат қойылған. Соған сәйкес елдің маңызды тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қайта жаңғырту; мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі заманғы ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды зерделеудің тұтастай жүйесін құру; көркем және ғылыми толық дестелерін шығару арқылы ұлттық әдебиет пен жазудың сан ғасырлық тәжірибесін қорыту және т.б. міндеттер жүктелген.
Егер есім мәдениеттің жемісі деген тезисті ұстанатын болсақ, этномәдени, этнографиялық факторлар Оңтүстік Қазақстан топонимдері сөздігінің этномаркерлі бөлігінің пайда болуына себепші болды. Міне, сондықтан да топонимдер ұлттық мәдениеттің компоненті мен репрезентанты болып табылады.
Бәрімізге мәлім, этномаркелі деп, біз өзінің құрамында өзіндік маркер – этнографизмі бар, мәдени – этнографиялық ақпаратқа ие топонимдерді айтамыз. Түркі топонимдерінің, оның ішінде қазақ топонимдерінің көпшілігі құрылымы жағынан екі құрамды , ал олардың бір сыңары этнографизм болып келеді. Маркер – этнографизм анықтаушы да анықталушы болып та жұмсала беруі мүмкін, дегенмен біздің байқауымызша этнографизмдер көбіне атрибутты синтагманың анықтаушы компаненті болып жұмсалады. Екі құрамды топонимдердің анықталушы сыңарлары әдетте географиялық терминдер болып келеді.
Этномаркерлі топонимдік лексиканы Оңтүстік Қазақстанның географиялық жалпы атауларының терминологиясы деңгейінде, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанның географиялық жалқы атауларының деңгейінде талдауға болады. Кез-келген аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер лексикасының сол өлкеге тән мәдени – этнографиялық әлеуметтік – экономикалық және басқа да ерекшеліктерді көрсетіп тұратын әр түрлі деректері болады. Бұл ерекшеліктерді қарастыру негізінде этномаркерлі талдау, біздің ойымызша, қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетінің сала – салаға жіктелісіне сәйкес келетін белгілі бір лексика – семантикалық топтар бойынша жүргізілуге тиіс. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан этномаркерлі топонимдік лексикасының құрамы осы өлкедегі қазақтардың материалдық және рухани мәдениетін мынадай тақырыптық топтарға бөліп қарауға мүмкіндік береді: мал шаруашылығы, егіншілік, суландыру /ирригация/, қала салу; халықтық ойын – сауықтар, мейрамдар дін /ғибадат/ және т.б. мұндай тақырыптық топтарға этнолингвистикалық талдау жасауды тағы да қайталап айтатын болсақ, географиялық жалпы атаулар деңгейінде де, сондай-ақ топонимдік лексика, яғни географиялық жалқы атаулар деңгейінде де жүргізуге болады.
Ұлттық топонимия этникалық мәдениеттің құрамдас бөлігі болып табылады, онда этностың тарихы, салт – дәстүрі, наным-сенімі, шаруашылығы мен тіршілік тынысы жайында аса бағалы мәліметтер болады. Міне, мұндай көзқарас тұрғысынан қарағанда этникалық төлтума ерекшелікті молынан сақтап келген аймақтық топонимика лексикасында зерттеуді қажет ететін сыры ашылмаған қатпарлар аз емес.
Этномаркерлік тұрғыдан қарастырып отырған Оңтүстік Қазақстан – көшпенді және отырықшы мәдениеттің көнеден келе жатқан ерекше бір көзі іспетті. Орта Азияның егін еккен жазирасы мен Дешті – Қыпшақтың мал өсірген сахарасы аралығында орын тепкен Оңтүстік Қазақстан есте жоқ ескі заманнан бері малшылар мен егіншілердің экономикалық, мәдени, саяси жақтан қоян-қолтық араласқан, бір-біріне әсер еткен, бірін-бірі байытқан көшпенді мәдениет пен отырықшы мәдениеттің мекені болды. Осы өлкенің өзіне тән тарихи – мәдени ерекшелігі сөз жоқ, Оңтүстік Қазақстан тарихи топонимерінде өзінің ізін қалдырып отырды.
Тілдің сөздік қорындағы өзіндік сыр – сипатқа ие сөздер категориясына тән географиялық атауларды ғылыми жүйеде қарастыруға ерекше мән берілуде. Соның нәтижесінде топонимикалық зерттеулер мейлінше кең өріс алып Қазақстан топонимдерін қоғам өміріндегі орны ерекше, олар бір ғана дәуірдің немесе бір ғасырдың жемісі емес, мыңдаған жыл мен көптеген ғасырдан келе жатқан халық қазынасының бай мұрасы.
Шын мәнінде қазақ сөз байлығының этномаркерлі қабаты болып табылатынын топонимдік лексика қазақ этномәдени лексикасының құрамына енеді, ал бұлардың жеткілікті дәрежеде тексерілуі – жаңа бағыт болып табылады. Осы кезге дейін ономастикада жалқы есімдердің негізінен лингвистикалық проблемалары көп зерттелді де, ал ұлттық ономастикалық лексиканың қалыптасуы мен қызмет етуінің негізгі ұйтқысы болып табылады этномәдени, географиялық және тарихи факторларды әлі де қарастыру керек. Міне, бұл мәселе тағы да аталмыш жұмыстың қажеттілігін көрсетеді. Оңтүстік Қазақстан топонимдерін зерттеу қазақ халқы жалқы есімдеріндегі ұлттық – мәдени ерекшеліктерінің жалпы мәселелерінің қарастыруымен де ұштасып жатады.
Д и п л о м ж ұ м ы с ы н ы ң м а қ с а т ы м е н м і н д е т т е р і. Жұмыстың негізгі мақсаты Оңтүстік Қазақстан топонимдеріне этнолингвистикалық сипаттама жасау болып табылады, ал осы аталған мақсатқа жету үшін алдымен мынадай мәселелерді шешу қажет деп білеміз:

- Оңтүстік Қазақстан топонимикасы жүйесінің
қалыптасуындағы басты белгілерді айқындау;

- аймақтағы топонимдердің қалыптасуы мен дамуына әсер
еткен этномәдени факторларды қарастыру;

- аймақтағы этномаркерлік топонимдік лексиканың негізгі
тақырыптық топтарын айқындау мен сипаттау;

- Оңтүстік Қазақстанның құрамында этнографиялық
белгілері бар топонимдік лексикасын материалдық,
рухани мәдениет терминдерімен байланыстыра қарастыру.

З е р т т е у ә д і с і. Жұмыста лингвистикалық әдістер мен тәсілдерді, тарихи – салыстырмалы, лексика – семантикалық, этнопсихологиялық, едәуір ақпараттық мәні бар материалдарды қолдандық.
Жұмысты жазуда түріктану, ономастика және қазақ тіл білімінің кейбір теориялық мәселелері жөніндегі Ә. М. Мурзаев, Н.А. Баскаков, Э.В.Севортян, Л.В.Суперанская, Ә.Құрышжанов, Ә.Т.Кайдаров, А.Әбдірахманов, Т.Жанұзақов, К.Қоңқашпаев, Е.Қойшыбаев, Н. Жанпейісов, Ә.Нұрмағанбетов, К.Хусайынов, В.Н.Попов, Е. Керімбаев, Қ.Рысбергенова, Б.М. Тілеубердиев т.б. ғалымдардың зерттеулері аталмыш жұмыстың ғылыми – теориялық негізі болып табылады.
Ж ұ м ы с т ы ң т е о р и я л ы қ ж ә н е п р а к т и к а л ы қ м ә н і. Бұл жұмыс аймақтық топонимдерді этномаркерлік тұрғысынан біртұтас жүйе ретінде қарастыру түріндегі еңбегі болып табылады. Жұмыста ең алдымен этнография мен лексикологияны түйіскен тұсында туындайтын мәселелер, деректермен құбылыстар қарастырылды. Этнолингвистика мәселелері Оңтүстік Қазақстан топонимдері материалдары деңгейінде қарастырылды. Оңтүстік Қазақстан этнографиялық топонимдерінің пайда болуындағы, дамуы мен қызмет етуіндегі, этномәдени және тарихи - әлеуметтік факторлар айкындалды; қазақтардың дәстүрлі шаруашылық түрі – көшпелі мал шаруашылығы мен осы аймаққа тән – егіншілікпен, суландыру жүйесімен, қала салу ісімен байланысты топонимдердің этнолингвистикалық топтары қарастырылды; сондай-ақ автохтонды тұрғындардың наным-сенімдері мен ғибадатын, діни - мифологиялық түсініктерін бейнелейтін топонимдер сипатталды.
Ж ұ м ы с т ы ң қ ұ р ы л ы с ы.
Диплом жұмысы кіріспеден «Материалдық мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер», «Рухани мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер» атты екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайданылған әдебиеттер тізімі берілген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Койчубаев П, Краткий словарь топонимов Казахстана. Алма-ата. 1974.
2. Мурзаев Ә.М. Словарь народных географических терминов М. 1984.
3. Потапов Л.П. Географический фактор и традициониой культуре и быте тюркоязычных народов Алтая-Саянского региоиа II роль географического фактора в истории докапиталистических обществ (по этнографическим данным). Л. 1984.
4. Каракузова Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской культуры. Алматы, Евразия, 1993.
5. Уалиханов ІІІ. Таңдамалы - Алматы: Жазушы, 1985.
6. Гачев Г. Национальные образцы мира - Москва: Советский, писатель, 1988.
7. Молдабеков Ж. Қазақ осы - мың өліп, мың тірілген. Алматы: Санат. 1998.
8. Гамкрелидзе Т. В., Вег. Вс. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Благовещенский гуманитарный колледж им. И.А.Бодуэна де Күртенэ. 1998.
9. Қайырбаева Қ. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні. Автореф. Дисс. Фил. Ғылымның кандидаты.-Алматы 2004.
10. Қайдаров Ә. Сырға толы сыр мен түс. Алматы., 1986.
11. Мұқанов С Xалық мұрасы Алматы 1974.
12. Қондыбай Серікбол. Арғы қазақ мифологиясы. Алматы. Бірінші кітап. 2004.
13. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы, 1984.
14. Қоңқашбаев Г.К. словарь казахских географических названий. Алма- ата. 1963.
15. Керимбаев Е.А. Кайдаров А.Т. Этнолингвистические аспекты казахской ономастики // Изв. АН. Каз ССР. Сер филол. 1990.
16. Арғынбаев X. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы, 1969.
17. Құрылев В.П. типологий скотоводческого хозяйства казахов // проблемы типологии в этнорафии. М, 1979.
18. Нақысбеков О. Қазақ тілі говорларының Оңтүстік тобы.
Алматы 1982.
19. Мурзаев Ә.М. Очерки топонимики М. 1974.
20. Савина В.И. Словарь географических терминов и других слов, формирующих топонимию Ирина. М, 1971.
21. Нафасов Т. Азиатско - Поволжкий ойкономический ареал балык. //' Шестал конференция по ономастикс. Поволжье Волгоград. 1989.
22. Рассудова Р.Я. Топонимы и история заселения Ономастика Средней Азии. Фрунзе 1980.
23. Кейсенова А.С. исследования природы Казахстана. Алма-ата. 1979
24. Резенфельд А.З. Проблемы региональности и десемантизации в таджикской топономии // Ономастика Средней Азий .М. 1982.
25. Маргулан А.Х, Отчет о работах центральной Казахстанской археологической экпедиции Известия А.Н, Каз ССР. Сер археол. Алма Ата 1992
26. Мустафина Р.М. Представления культы, обряды у казахов. Алма Ата. 1992.
27. Гафуров А Имя и история. М. 1987.
28. Диванов А.А. Демополические рассказы // Сборник материалов для статистики Сырдаринской области. Ташкент. 1986.
29. Мол.цабаев И.Б. Жаныш и Байыш как историко-этиографический источник., Фрунзе. 1988.
30. Жирмунский В.М. Тюркский теорический эпос. Л. 1974.
31. Рысбергенова К.К. Историко – лингвистический анализ топонимов Южно - Казахстанской области. Автореф. Дис. Канд. Филиал. Наук. Алма - Ата. 1993 .
32. Снесаров Г.Г. К. истории искоторых категорий теонимов у народов Средней Азии и Казахстана Онамастика Средней Азии. Фрунзе. 1980.
        
        Мазмұны
І Кіріспе
..........................................................................3-
7
ІІ Негізгі бөлім
І тарау
1. Материалдық мәдениетке байланысты
қалыптасқан этномаркерлі топонимдер...............8-30
II тарау
2.1 ... ... ... қалыптасқан этномаркерлі
топонимдер............................................31-46
ІІІ Қорытынды...........................................................47-
48
ІV Пайдаланған әдебиеттер.....................................49-51
Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президент ... ... ... ... 1 наурыздағы «Қазақстан өз ... жаңа ... ... ... ... ... ... қабілетті 50 елдің
қатарына кіру стратегиясы» атты Қазақстан халқына жолдауында осы ... ... ... кадрлардың біліктілігі мен оларды қайта даярлауды
ұдайы арттыру және Қазақстан ... ... одан әрі ... ... ... атап ... ... осы Жолдауында осы заманғы білім беру және ... ... ... ... ... ... назар аудара отырып:
«Білім беру реформасы - Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса ... ... ... экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін
осы заманғы білім беру жүйесі ... - деп ... ... жүктеді.
Сонымен бірге Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың 2004 жылғы 13 қаңтардағы
№1277 Жарлығымен 2004-2006 жылдарға арналған ... ... ... ... және ... беру ... ... елдің мәдени
мұрасының сақталуы мен тиімді пайдалануын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... маңызды тарихи-мәдени және ... ... ... мәдени мұраны, соның ішінде қазіргі заманғы
ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, ... мен ... ... жүйесін құру; көркем және ғылыми толық дестелерін
шығару арқылы ұлттық әдебиет пен жазудың сан ... ... ... т.б. ... ... есім ... жемісі деген тезисті ұстанатын болсақ,
этномәдени, этнографиялық факторлар ... ... ... ... ... пайда болуына себепші болды. Міне,
сондықтан да топонимдер ұлттық мәдениеттің компоненті мен ... ... ... этномаркелі деп, біз ... ... ...... бар, ...... ... ие
топонимдерді айтамыз. Түркі топонимдерінің, оның ... ... ... ... ... екі ... , ал ... бір
сыңары этнографизм болып келеді. Маркер – ... ... ... ... та ... ... ... дегенмен біздің байқауымызша
этнографизмдер көбіне атрибутты синтагманың анықтаушы компаненті ... Екі ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Этномаркерлі топонимдік ... ... ... жалпы атауларының терминологиясы деңгейінде, сондай-ақ
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... ... аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер
лексикасының сол өлкеге тән мәдени – ... ... ... және ... да ... ... ... әр түрлі
деректері болады. Бұл ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ... ... ... сала – салаға жіктелісіне сәйкес келетін
белгілі бір ...... ... ... ... тиіс.
Мысалы, Оңтүстік Қазақстан этномаркерлі ... ... осы ... ... материалдық және рухани
мәдениетін мынадай тақырыптық ... ... ... мүмкіндік
береді: мал шаруашылығы, егіншілік, суландыру /ирригация/, қала салу;
халықтық ойын – ... ... дін ... және т.б. ... ... ... ... жасауды тағы да
қайталап айтатын болсақ, ... ... ... ... ... топонимдік лексика, яғни ... ... ... де жүргізуге болады.
Ұлттық топонимия этникалық мәдениеттің құрамдас бөлігі ... онда ... ... салт – ... ... ... тіршілік тынысы жайында аса бағалы мәліметтер болады. Міне, ... ... ... этникалық төлтума ерекшелікті молынан сақтап
келген аймақтық ... ... ... ... ... ... қатпарлар аз емес.
Этномаркерлік тұрғыдан қарастырып ... ... ... ... және отырықшы мәдениеттің көнеден келе жатқан ерекше бір ... Орта ... егін ... жазирасы мен Дешті – Қыпшақтың мал
өсірген ... ... орын ... ... ... есте жоқ ... бері малшылар мен егіншілердің экономикалық, мәдени, саяси жақтан
қоян-қолтық араласқан, бір-біріне әсер еткен, ... ... ... пен ... ... ... болды. Осы өлкенің
өзіне тән тарихи – мәдени ... сөз жоқ, ... ... ... ... ізін қалдырып отырды.
Тілдің сөздік қорындағы өзіндік сыр – ... ие ... тән ... атауларды ғылыми жүйеде қарастыруға
ерекше мән берілуде. Соның нәтижесінде топонимикалық ... ... өріс алып ... топонимдерін қоғам өміріндегі орны ... бір ғана ... ... бір ... ... ... мыңдаған
жыл мен көптеген ғасырдан келе жатқан халық қазынасының бай ... ... ... сөз ... этномаркерлі қабаты болып
табылатынын топонимдік лексика қазақ этномәдени лексикасының құрамына
енеді, ал ... ... ... тексерілуі – жаңа бағыт болып
табылады. Осы кезге ... ... ... есімдердің негізінен
лингвистикалық проблемалары көп зерттелді де, ал ұлттық ... ... мен ... ... негізгі ұйтқысы болып табылады
этномәдени, географиялық және тарихи факторларды әлі де қарастыру керек.
Міне, бұл ... тағы да ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстан топонимдерін зерттеу қазақ халқы жалқы есімдеріндегі ... ... ... ... ... ... де ... и п л о м ж ұ м ы с ы н ы ң м а қ с а т ы м е н м і н д е ... е р і. ... ... мақсаты Оңтүстік Қазақстан топонимдеріне
этнолингвистикалық сипаттама жасау болып табылады, ал осы аталған мақсатқа
жету үшін ... ... ... шешу ... деп ... ... ... топонимикасы жүйесінің
қалыптасуындағы басты белгілерді айқындау;
- аймақтағы топонимдердің ... мен ... ... этномәдени факторларды қарастыру;
- аймақтағы этномаркерлік топонимдік лексиканың негізгі
тақырыптық топтарын ... мен ... ... ... ... ... бар топонимдік лексикасын материалдық,
рухани мәдениет терминдерімен байланыстыра ... е р т т е у ә д і с і. ... ... ... мен
тәсілдерді, тарихи – салыстырмалы, ...... ... ... мәні бар материалдарды қолдандық.
Жұмысты жазуда түріктану, ономастика және қазақ тіл білімінің
кейбір ... ... ... Ә. М. ... Н.А. ... ... ... Ә.Т.Кайдаров,
А.Әбдірахманов, Т.Жанұзақов, К.Қоңқашпаев, Е.Қойшыбаев, Н.
Жанпейісов, ... ... ... Е. ... Б.М. Тілеубердиев т.б. ғалымдардың зерттеулері аталмыш
жұмыстың ғылыми – ... ... ... ... ұ м ы с т ы ң т е о р и я л ы қ ж ә н е п р а к т и к ... ы қ м ә н і. Бұл ... ... ... ... ... жүйе ... қарастыру түріндегі еңбегі болып
табылады. Жұмыста ең алдымен ... мен ... ... ... ... ... құбылыстар қарастырылды.
Этнолингвистика мәселелері Оңтүстік Қазақстан топонимдері материалдары
деңгейінде ... ... ... ... пайда болуындағы, дамуы мен қызмет етуіндегі, этномәдени
және тарихи - әлеуметтік ... ... ... ... түрі – ... мал ... мен осы аймаққа тән
– егіншілікпен, ... ... қала салу ... ... ... ... қарастырылды; сондай-ақ
автохтонды тұрғындардың ... мен ... діни ... түсініктерін бейнелейтін топонимдер сипатталды.
Ж ұ м ы с т ы ң қ ұ р ы л ы с ... ... ... «Материалдық мәдениетке байланысты
қалыптасқан этномаркерлі топонимдер», ... ... ... ... ... атты екі ... және ... Соңында пайданылған әдебиеттер ... ... ... мәдениетке ... ... ... ... мәдениет адам баласының қажеттілігінің және
рухани күштің, белсенді іс - ... ... ... не?» - деген сұраққа жауапты бұл сөздің
этимологиясына, яғни осы ... ... ... ... шығу тегіне
тоқталайық. Қазақ тіліне бұл ... ... ... - ... деген сөзінен енген. Көне заманда «Культура» деген ұғымда «жерді
өңдеу» деген мағынаға ие ... ... келе бұл сөз ... ... ... ... ... – бұл адамның ақылы, талантты, еңбек таңбалары
бар адам баласын қоршаған қажеттіліктер мен құбылыстар ... ... ... негізгі әр қилы. Соның ішінде
этнографиялық ... ... ... ғылымның алғашқы түсінігі
кездесетін ... ... де ... ... ... ... меңзейді. Сондықтан этнографияда мәдениеттің байырғы мағынасынан
туатын: материалдық мәдениеттердің ... ... мал ... қала салу т.б.) көп ... ... ... лексикасын қарастырудың объектісі
ретінде алынып отырған Оңтүстік ... ... және ... ... келе жатқан ерекше бір көзі іспетті. Қазақстан есте жоқ
ескі заманнан бері малшылар мен егіншілер ... ... ... қоян – ... араласқан, бір-біріне әсер еткен, бірін-бірі
байытқан көшпенді ... пен ... ... ... ... ... аумағындағы материалдық мәдениетке байланысты
топонимдер кездеседі. Оның құрамына үй ... мына ... ... жылқы, қой, ешкі, түйе, тай, ... ... ... т.б. Бұл ... ... ... жасалған лексика – ... ... ... ... ... лексиканың жеке
қолданысындағыдан өзгеше мәнде жұмсалатынын байқатады. Мысалы, Мың ... ... ... тән жайлаудың ерекше кеңдігін, жүздеген, мыңдаған,
жылқыға жайылым болатынын байқатады. Қойтас, Түйеге ... ... ... ... ... бойынша қойылған. Мәселен, Қойтас «жұмырлау
келген, шоғыр-шоғыр болып бытырап жатқан гранит тастар»; ... ... ... ... ... Ә.М. ... ... сілтеме
жасай отырып, терминнің жергілікті атау болып жұмсалатынын көрсетеді: Қара
Қойтас, Қызыл Қойтас; бұлар көбіне орталық шығыс және ... ... ... ... таяу ... ... шатқалы кескіні түйеге ұқсайтын
үлкен жартастың атымен аталып кеткен.
Үй жануарлары атауынан жасалған ... ... ... мәнге ие болды. Мысалы, ... ... ... атауын Е.
Қойшыбаев былай деп түсіндіреді: бұл ... оты мол ... ... жылы ... ешкі де ... ... аңғартады [1,80].
Оңтүстік Қазақстанның топонимдері құрамында кездесетін ... ... ... ... ... қойылған. Сонымен қатар
Ә.М. Мурзаев түркі оронимдеріне қисынсыз тәрізді көрінетін Қара – ... ... ... ... ... ... бар. Айғыр сөзінің
мағыналарының ішінен бірде-бір топонимикалық семантиканың ... ... Ә.М. ... Ғ.К. ... ... – күрделі
географиялық атаулардың құрамында «Үлкен» ... ... ... ... ... қисындылығымен, қарапайымдылығымен иландырады – дейді [2,88].
Оңтүстік Қазақстан топонимдерінің құрамында сондай-ақ ... ... т.б. ... ... ... ... ... «екі
жасар құлындамаған ұрғашы жылқы» деген мағынаға сәйкес келе ме, әлде ... ... ... бір ... ... бар ма? Ә.М Мурзаев
байтал дегенді тал ... ... ... ... дейді. Ал, біздің
байқауымызша, ... ... бай және тал ... ... ... Тал ... ... дала тәрізді фонетикалық нұсқаулары Кавказ
тауының ... ... ... ... жатқан түркі, монғол, тұңғыс –
манжүр тілдеріне тән. Ә.М ... ... көне ... ... ... ... ... «жазық», «квартал», «таулы мекеннің
бір бөлігі», балкар, талда, «алқап», «жазық», ... ... ... ... жер, ... сыртындағы үй», «саяжай»: қазақ, қарақалпақ дала,
«дала», «ашық», «жазық жер», халха ... тал ... ... «түс»,
«орын», қарғ. Талаа «дала», «ашық жер», «жазық», «ашық орын», монж. ... ... ... ... т.б. ... ... бай ... «ұшан
теңіз», «кең», «мол», «көп» деген мағынада түсіндіруге болады. Сонымен
қатар бай сөзінің ... ... болу ... ... ... – Саян ... тілдеріндегі бай сөзінің киелі мағынасы бар [3,26]. Бай
сөзі қасиетті деген ... ... ... және Тува ... ... Алабайтал біздің байқауымызша, халықтық
этимология негізінде қайта жаңғырудың нәтижесі болып табылады.
Жануарлар атауларымен ... ... ... ... ... байқалады, өйткені үй жануарларының атаулары көп жағдайда ру, ру
ішіндегі атаулардың аттарымен сәйкес келіп ... ... ... ... ру атауы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... Жабағы,
Қарабура, Қараторғай, Қаратеке, Қозы және т.б.
Бірқатар етістікті топонимдер ... ... ... ... бір ... байланысты тікелей сол жерде болған
уақиғаны көрсетеді: ... - ... ... Ешкіқырылған –
ешкілердің өлген жері, Итөлген – иттің ... жері ... ... ... ... төрт ... аман – есендігін көрсету үшін «мал – жан аман ба?» - ... Төрт ... ... тіршілігі мен тұрмысының тірегі. Қазақ халқы
шын мәнінде кең байтақ далада көшіп-қонып жүріп ... ат ... ... ... киелі, қасиетті жануар жоқ» деп түсінген қазақтың ... ... ... ... ... шабыттанған. Осыдан болса
керек, төрт түлік шеберханасында жылқы малы алғашқы орын алады, қалғандары
адам ... ... ... Адам ... ... жылқы алдында бас иіп қызмет
көрсеткен. Өйткені ол «Тәңірдің тірі бейнесі, оның нұры ... ... ... ... деп түсіндірген. Сол себепті ол қазақ
мәдениетінде адамның ... ... ... серігі ретінде ерекше орын алады.
Ж.К. Каракузова, М.Ш. Хасанов қазақтың ертеден бері келе ... ... ... мынадай түсінік береді: «Үш әлем – олар ... ... ... ... және ... ... әлемге қатысты. Жылқы – жоғарғы
әлем, қой - материалдық ... яғни жер, сиыр – о ... ... ... [4,31]. Ал, түйе – ... ... ... байланыстырып
тұрған төртінші бірлік, ғарыштың символы» [4,32]. Қазаққа ең ... оның шегі мен ... ... ... болып табылатын
жануар – жылқы. Мифологиялық ұғым ... ... ... киесі – Қамбар
ата. Бұл туралы Ш. Уалиханов: «... жылқы малы (жылқы әулие), ал түйе, ... ... ... ... - деп ... ... пікір Г. Гачев ... ... ... ... ... бірінші орын алады. Жылқы – ғарыштың ... ... және ... ... адам ... ... Ат үстінде
адам – аспан, жоғарғы әлем мүшесі жерден және оның ... ... ... ... ... ... хан ... үш жүз
қазақтарының басы қосылған кезде, бас қосу ... ... ... ... ... көкқасқа аттың шалынуын: көк аспан, қасқа-
ай, мұсылмандық белгісі, ... пен ... ... болғандығымен
түсіндіреді.» [7,108].
Жылқыны құрбандыққа шалудың кеңінен орын ... ... ... ... ... кездеседі. Бұған дәлел Б. Бичуриннің:
«Жылқы хан сайлауында құрбандық ретінде және ... ... ... - ... ... «Рим көне үнді ... дәстүрінде, қытай
мәдениетінде де жылқы ең басты жануар ... оған ... ... ... ... ... [8,552].
Жоғарыдағы ғылыми еңбектерді негізге ала отырып, жылқыға деген
ерекше көзқарас әр ... да бар ... ... «Соның негізгі –
жылқының «қасиеттілік» мәнімен, «тәңірінің елшісі» ... ... ... Сондықтан да жылқы хан сайлануында ... ... ... ... ... өлімге байланысты ғұрыптарға «ата – бабалар
әулиетіне», ... ... ... ... бернесіне айналған »
[10,90].
Төрт түлік малдың ішіндегі түстік сипатының молдығымен де көзге
түсетін ...... Көне ... ... жылқы салттық мәнінде
көрініп, культы ерекше әйел сұлулығы мен ... ... ... баға қазақ халқында да орын алады.
Оған жақсы аттың бойындағы он бес ... ... ... ... бірі – жақсы ат пен тегінің төркіні - әйел ... ... кең ... әсем де ... қозғалыс, оған қосымша ... ... [10,89]. ... ... ... ғана ... сұлулығымен
де бағалы». Сондай-ақ жақсы атпен тегінің төркіні әйел сұлулығы екенін
Ақанның ... ... ... ... сағақ, сондай керім» ...
деген ... ... ... Бұл ... ... ... ... бейнелейтін бір қатары.
Сонымен ... ... ... үшін өлең ... ... ... ... байланысты С.Мұқанов: «Аттың, ... ... ... ... қырғыз сияқты көшпелі елдердің ақындары ғана ... ... ... олай ... ... көне гректе ... ... ... - горбунок» сияқты тұлпарлар ... ... гөрі ... жақын. Қазақ тұлпарларында Қобыландының
Тайбұрылы, Алпамыстың Байшұбары ... тән ... ... ... ... ... бұл ... гөрі әсерлеуге бейім» дейді [11,130].
Мәселен, Тайбұрылда толып жатқан ... бар. ... ... ... ... қайғыра да біледі. Эпоста «жоғарғы ... ... ... ... ... Ал, ... батыр»
жырында Байшұбардың басына талай ... ... ... да есті ... ... ... ... деген
пиғылын сезген ол оны қос ... ... ... ... құлаш арқан бойы зынданнан шығарып алады. Ал, «Ер ... ... сұлу ... ... ала ... жеті ... жерен атқа
мінбей, Шалқұйрыққа мін» деп кеңес береді. Мәтінде «сегіз аяқ» ... ... ... ... шалқұйрықтың сегіз аяқты ... ... ... алты аяқ, жеті аяқ, ... ... артық екені
белгілі. Сондай-ақ, қазақ ... ... ... ... ... ... ... сегіздіктердің астарын Қондыбай
Серікбол: «Сегіз сәулелі күнді» ... ... ... аттың
бейнесінің ар жағында да «бір ... ... ... ... ... ... Бұл ... маңыздысы «тоғысу нүктесінің»
праформалық атауының «тұңғы» екендігі. Осы ... ... ... ... ... > ... «тұй-ақ» > «тұяқ». Міне, пішін
элементтерінің (сызықтар мен ... ... ... ... бірақ уақыт өте, бұл сөз ... ... ... яғни ... ... ... «Сегіз аяқты ат»
деп отырғанымыз – ... ... ... ат» [11,387] - ... пікір
айтады.
Енді қазақ халқының әлеуметтік өміріндегі жылқыға ... ... ... ... ... мен топонимикалық
атауларды былайша талдап түсіндіреміз.
Құлын – ... алты айға ... ... ...... ... ... сырт киім. Құлын тастады – ... ... өлі ... ... даусы құраққа жетті – ... ... ... ... ...... ... – екі жасқа толмаған жылқы. Тай шаптырым жер ... алыс емес ... ... аты ... ... озсын. - мақал . Алатайдай бүлдіру – ел ішіне ... ...... ... биік жар ... (Атырау облысы).
Тайқоқыр – Павлодар ... ... аты ... ... ... мекен аты.
Құнан – үш ... аяқ ... ... ... ... – екі түн ... ... кымыз. Құнан шаптырып – шамамен
төрт-бес шақырымдай ... – төрт ... ... ... ... ... Дөненсор – көлдің аты, Орталық Қазақстанда.
Ат – ... ... ... ... ... Ат ... ауыспалы мағынасы тілімізде көптеп
кездеседі, ... ... ... мақала көлемі көтермейді,
солардың бірлі жарымына ... ақ ... ... ... ат ... жол жөнекей; ат ... - ... ... ... – шағын, аттың жалы – түйенің қомында – қарбаласта; ... – жиі ... ... т.б. ...... облысындағы қала
аты, Атбасы – тау, ...... ... ... жылқы. Айғыр жал –
айғырдың ... ... ... - ... ... ... Бозайғыр, Қараайғыр – Павлодар облысы, Екібастұз ауданындағы тау
аты.
Бие – ... ... ... Бие ... жер – ... ауыл маңы. Биебауы – бие байлауға ... көк ... ... жер. ...... және ... ... көл аты.
Биесоймас – Алматы облысындағы мекен аты. ... – көл ... ... төрт түлік мал атауларымен байланысты
топонимдерді қарастырғанды этимологиялық ... ... ...... т.б. тілдердің бірімен байланыстырып, лексика-семантикалық
жағынан өз қолданысынан өзгеше мәнде ... ... ... ... ... ... формалық көрінісін, жердің
шалғайлығын, жақсарғандығын, көлем мөлшерін, ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлу
керек сияқты. Сол ... ғана тіл мен ... ... оның шындық
болмысын ғана аламыз.
Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... лексикасына жатқызуға болады, ... ... ... мен ... етуі қазақтың материалдың ... және ... осы ... тікелей байланысты.
Республиканың барлық территориясындағы және одан ... ... ... ... территориясындағы
топонимдердің ... ... ... ... арқылы жасалған. Мұндай
топонимдердің көптеген ... ... ... ... ... терминдер сөздігінде Ә.М.Мурзаев ... ... ... яйла, іjaла «- бөктер», «беткей». «малшылар
көшіп жүретін тау ... ... ... ... ... ... ... «жаздық жайылым»: өзбек, қарғыз. ... ... ... ... алт. алу: тува және хакас – чайлаг: «жазық жайылым:»; түркі
тілдерінен тәжік ... ... ... ... Бұл ... ... яй, уаз түбірлері ... ... ... Көрсетілген
тізбектен байқалатындай, бұл терминнің қолданылуы ... ... мал ... шек ... ... этностарының тілдері
мен топонимдерімен қамтиды.
Қазақ халқының ... ... ... Г.К. Қонқашбаев жайлау атауын малдың жас ... ... суы мол тау ... дала ... деп ... Сондай-ақ ол
Қазақстан мен Орта Азияның таулы ... ... ... ... жайылымы дегенді білдіретіндігін айтады, ... мен ... ... айлаг) бұл термин осындай мағынада ... Н. ... ... ... мен ... ... ... түрлерінің
бір қатар атауларын ... Қан ... сары ... ... етек ... ... ... төр жайлау, кер жайлау [13,43].
Қазақ тілінде бұлайша ... ара ... ... әрқайсысын
бөлек-бөлек атау ... ...... ... ... жайылымдық
мал шаруашылығы ... ата ... ... түрі ... табылады.
Қазақтардың көшпелі мал ... ... ... ... – қыстау, көктемгі жайылым – көктеу, күзгі жайылым –
күздеу ... ... ... жайылым үшін ең алдымен өзен
бойы көл ... ... ... тау қойнаулары, ... ... ... ... сексеуіл, жыңғылды
қайнаулары көктемгі ... үшін ... ... ерте ... босаған жерлер пайдаланылған, ал ... ... ... сәйкес келіп отырған.
Оңтүстік Қазақстан тарихы топонимдерінде қыстау ... бір ... ... ... жиі ... мал ... тұрған мекенін көрсету үшін және қайсы ... ... үшін ... ... ... ... болатыны белгілі. Мәселен Г.К.Қоңқашбаевтың көрсетуінше
Қазақстанның оңтүстігінде қазақтың ... ... ... жер ... Беделік әдетте дуалмен қоршалады ... ... ... ... Қазақстанның географиялық атауларының құрамында
қолданылатын шабын, ... ... ... ... ... жартылай отырықшылыққа, отырықшылыққа тән
шабынды жерлердің болғандығын ... ... ... ... ... ... Отар
деген қойнаудың бар екендігін көрсете келіп, бұл атаудың от – ... – ар ... ... ... білдіретінін айтады.
Г.К. Қоңқашбаев отар сөзінің мағынасын «ауылдан ... ... мал ... деп ... ... геогрофы Г.Қ. Қоңқашбаев өзінің ... ... ... [14,45] ... мақаласында әр түрлі жайылым
түрлерін келтіреді.
Ә.Т. ... пен Е.Ә. ... ... ... түр – ... ... ... есімдердің барлығы дерлік
/қарадан басқа/, жайылым түрлерін ажырату үшін ... ... ... Боз, ақ, көк, көгал, көкорай, қарабауыр ... түр - түс ... ... Қазақстанда этномаркерлі
топонимдік лексикада өте жиі ұшырайды.
Сонымен, құрамында жайылым ... ... ... бар ... ... ... топонимдерінің аса бір
ауқымды ... ... ... болу себебі – ең алдымен автохтонды
тұрғындардың өткендегі ... мал ... шешу ... ... ... ... байланысты топонимдер мал шаруашылығына
байланысты этномаркерлердің тақырыптық ... ... ... олар мал ... арналған қоражай атауларын ... ... ... ... ... ... қалқалары
бар тастан, ағаштан, ... ... ... шөп ... ... ... Оңтүстік Қазақстан территориясында
құрамында қора, қотам, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Қотанды, Бескепе, Кепесарай,
т.б. атаулар кездесіп ... Егер қысы ... ... ... ... төрт ... бәріне бірдей,
(қой, сиыр, түйе, арық-тұрық ... ... ... қора ... ал дала мен ... ... тек қора малға (сиыр, ... ... ғана ... ... ... ... Соның өзінде де
өзен , көл ... ... ... болған сиыр ... ... уақ ... шөл, ... ... ашық қора ... Қазақстанның таулы және тау ... мал ... үшін ... ... ... табиғи тас
панажайлар пайдаланылды. Мәселен, ... ... таяу ... ... ... ... ... табиғи қалыптағы
тастан ... ... деп ... тас қора бар, бұл ... мал ... үшін ... ... берген Керімбайұлы
Әуелбек, 1974 ж).
Мойынқұм мен ... ... ... ... қоралар салынса, өзен-көл жағалауларындағы ... ... ... ... қамысы айнала шабылып, тазартылып, қотан,
қора жасалатын болған ... ... ... жер кепе, ... жер ... төл ... үшін ... мағынасы «мал ұстауға арналған қоражай» ... бір ... ... этномаркерлері топонимдік
материалдардан осы аймақтық ... және ауа райы ... мал ... ... ұйымдастырудың әр түрлі
ерекшелітерін танып ... ... ... территориялық жақтан телімелі ... ... ... топонимдер белгілі бір ... бір ... ... ... түрі мен ... туралы аса маңызды мағлұмат береді.
Оңтүстік Қазақстан топонимдері ... ... ... ... ... ... территориясында сонау көне
дәуірдің ... – ақ ... ... алқаптарының болғаны
жайында дерек ... ... аса ... ... және ... ... ... және отырықшы өмір салтының бір-бірімен ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеулерінде дәлелдене түсті. Мәселен В.П. Курылев:
«... қырғыздар мен ... ... дала мен ... ... ... тек қана малшылық тән деп қарайтын ... ... ХІХ ... ... ... үш типі ... жартылай көшпелі және отырықшылық. Шаруашылықтың соңғы түрі
Қазақстанның ... ... ... ... ... - деп ... ... Арық , тоған, ... ... ... егіндік, бидай, тары, арпа, қонақ, қауын, шүй, туран,
атыз, шырын, жоя, ... жап және т.б. ... ... ... ... байырғы кездегі Оңтүстік
Қазақстанның территориясында ... ... олай ... ... де ... байқатады.
Орта ғасырлық ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның егіншілік ... ... ... аса мол ...... әрі
топонимикалық материал Н.Дингельштедтің «Опыт и изучения ... ... Сыр – ... ... т.т. 1-т, спб, ... »
деген кітабында сондай-ақ ... ... ... ... ... ... есептелінетін қоныс аударушылар басқармасының
басылымдарында ... ... по ... землепользованию
района реки Чу и низовьев реки толаса ... и ... Сыр – ... ... ... 1915; ... быть
киргиского, Сартовского и русского населения Юго - ... ... ... Сыр – ... ... Ш.Ташкент, 1910 ») Оңтүстік
Қазақстанның этнографиялық топонимдерін ... бұл ... мәні ... зор.
Егіншілікпен байланысты топонимдерде әсіресе арық ... ... ... ... суару каналдарын, екінші жағынан
елді мекендердің, жергілікті ... ... ... болып,
жұмсалады. Бұл термин туралы Г.К. ... ... ... ... – суару каналы ... ... кең ... ... ерте ... ... » ... В.В. ... ... Н.Г. ... пікірінше арық сөзі айырылмақ «бөліну»,
«бөлу» етістігіне түбірлес. Арық ... ... ... ... ... елді ... ... құрамында жиі ұшырайды.
Жаңа – арық, Көкарық т.б. Ә.М. ... ... ... ... Джуй
сөзін алмастырған арық термині «өзеннен немесе ... ... ... қазылған канал, ор дегенді де ... деп ... ... ... бұл термин А.В. ... шолу ... ... бар ... ... А.В. ... айтуынша арық
сөзінің күллі мағыналарының ... ... ... ...... ағын су» ал одан ... – «су арнасы», «су
ағатын арна» деген мағына. Ә.М. ... бұл ... ... ... келтіре отырып, «ағу», «іркілу» ... ... әр ... ... деп ... көне ... «тау аңғары», ачdu «арасын сай ... ... ... диал. Армаок, бұлақ, ... ... ... ағын су
монғол. Аруг «суару каналы»; арог «су ... ... арк ... ... Ари «саға», «канал», хет ачпа «шекара»,
«аралық», Ақ – ... ... ... azs ... парсы арк
суаратын канал: Ә.М. Мурзаев бұл ... ... ... ... арк, арх ... «арық», «бұлақ»: ... ... арм. арк ... ... Ачуd «жылға», « үлкен»,
«жыраға ... жер» т.б. ... ... ... суару
жүйесіне жататын ... ... ... көрсететін
диалектілердің бірі диалектолог ғалым О. ... ... арық ... атыз арық, бау ... ... ... арық т.б. ... ... диалектілік ... ... ... жап ... ... ... кездесіп отырады. Бұл ... ... аб «су» ... ... салыстыруға болады.
М. Мурзаевтің ... иран ... аб, об ... негізгі мағынасынан ... ... ... ... және ... ... ... атауларды білдіреді.
Мәселен, мары ... және ... ... яб, ... каналы» дегенді ... дей ... ... ... ... ... алқаптарында ... ... ... ... ... ... ... отырған
жерлерде суармалы шаруашылыққа ... ... ... ... ... ... ... атап өтеді
[19,107].
Егіншілікке (суару жүйесіне) тән ... ... ... тән ... екені, сөз жоқ, ... ... ... ... тілдік және мәдени ... көне ... ... көрсетеді. Кяриз этномаркерде иран
тілдерінен енген танылады. В.И.Савинаның сөздігінде иран ... ... көне ... бері келе ... ... терминнің суару
жүйесі құрылыстарының атаулары болып ... ... ... джуй т.б. ... ... ... кариз жер
астындағы ... ... жер ... су ... ... көрсетілген және ... ... ... ... 25
географиялық атауы беріледі. ... ... ... ... бұл ... ... кехриз, кериз;
Ауғаныстанда ... ... ... ... ... су жинайтын галерея шериз деп ... ... бұл ... көптеген ... ... ... бірі деп ... Ал ... ... керіз термині қолданылатын аймақтарда ... ... ... ... ... осы ... көне ... бері ... ... ... халықтардан түркі тілдес ... ... ... бір тоқталатынымыз, қала ... ... ... Қала ... және қала
обьектілерін ... ... ... ... ... бір ... Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... Көне ... орта ... ... қала атаулары байырғы қытай ... ... араб ... ... парсы, түркі
тілдеріндегі жазылған деректерде ... ... және ... ... ... ... еңбектерде аса қызғылықты ... ... ... беретін тарихи-этнографиялық ... ... ... бар. ... ... мысалы,
Қазақстанның, оның ішінде ... ... ... ... ... ... Мәселен, Е. ... ... ... ... ... ... ... Қарабалық деген ... бар ... ... ... ... ... ... Балықшы
деген ауыл бар, ал оның ... ... ... жататын орта ғасырлық қаланы орны жатыр. Ә.М. ... ... ... ... ... деп ... ... авторлардың
бұл терминді «балшықтан ... ... ... ... бар қала» деп
балшықпен байланыстыратынын және бұған түрікше ... ... ... қажет етеді) дегенді дәлел ретінде келтіретінін ... ... ... ... ... ... ... Т. Нафасов «Қорған», «бекіністі жер», «село», «қала»
дегендерді ... үшін ... ... ... ең
көнесі «бекініс», кейініректегісі «село», «қала» деген мағыналарды
білдіретін ...... ... ... ... ... гидронимінің этимологиясын қарастыра
келіп, ол гидронимді Орал – ... ... ... көне ... тән
және мағынасы «су» ұғымымен байланысты болу ... деп ... ... балк ... сөзі ... ... зат ... пайда
болып, сындық қызметке жұмсалуы әбден ... ... ... тіліне
сақталып қалған балық сөзі ... ... мен ... ... мағынасынан басқа «су» мағынасын да ... ... ... және ... ... ... шикі балшықтан
салынғаны мәлім, ... бал ... ... ... туынды
сөздердің семантикаксындағы мынадай өзгерістердің болу түсінікті, ... ... ... ... «корған», «қыстақ», «қала», «су»,
«соң», ... ... ... байланысты байырғы
түбір ... ... ... ... ... ... ВаІа ... «іркіндісу», «батпақ», молд. Батлэ
«батпақ», ... ВаІta ... », ... ... ... ВаІtа
«балшық», грек ... ... ... ... ... ... ... «балық» лексемасы ... ... ... ... әр ... ... ... колданылады. Мысалы, ескі ... ... ... ... және ... ... ... балагас
/қала/, бурят, ... хан, ... ... ... ... ... түбірге ... ... ... ... ... лексемалардың фонетикалық түрлері ... ... ... тән болып келеді». [21,112].
Бал ... ... ... туынды түбірлерінің
бірі, жоғарыда ... ... ... ХІ ... ... ... аппелятив болған. ХІ ... ... ... ... ... ... тіпті М. Қашқаридің
өзі атап ... және араб ... ... ... ... тілінде ... ... ... ... бірте-бірте бұл ... кент ... ... ХІ ... көрнекті түркі ... ... ... ... ... ... ... Мысалы,
Орхон текстерінде Ваs balik ... сөз бар. Х-ХІ ғ.ғ. М. ... ... ... түркі тілді ... ... ... ... ... ... тәрізді
қалалары болған.
Ортағасырлық Баласағұн қаласы ... ... ... ... Күзбалық деп аталған. ... ... ... ... ... қаласы болған. Жер
бетіндегі ең көне қала ... ғғ. ... ... ... деп ... Көне ... атауында да
балық ... ізін ... ... болады.
Түркі халықтарының құрамында кездесетін ... ... ... балыксы термині этнонимдердің жасалуына негіз
болуы ... ... ... Н. ... ... ХІХ ғ Логофет 102
өзбек руларының ішінде балықчиның бар ... ... Бұл ... ... ... руы ... сары ... да
кездеседі. Қазақстанда да балық және ... ... ... ... ... ... руы ... да бар. Р.Г. Кузеевтың
айқындауынша түркілік балыксы, ... ... ... ... ... ... маңайында көшпенділер», «қала бекінісін ... ... ... Қазақстан топонимдері құрамына балық (балықшы)
этномаркерлік ... ... осы ... ... ... өзінде-ақ көнетүркілік қала өркениетінің және қала
мәдениетінің ... ... ... ... бұл аймақтағы
автохтонды тұрғындардың белгілі ... қала ... ... ... ... ... Міне бұл фактілердің бәрі
тек бірыңғай ғана көшпенділердің болмағанын және ... ... ерте ... бері ... ... пен ... ... мәдениеттің) бір-бірімен астасып жатқаны жайында
тезистің ... ... ... Қазақстан тарихы топонимдеріне кент ... ... ... ... бірі болған және ... ... Ә.М. ... ... сөздігінде кенд, кент дегендерді ... деп ... және оның Орта ... ... ... Орта ... Кіші Азия территорияларында түркі, тәжік, ... ... ... кенд «қала» сөзінің көне
түркілерге ... ... ... ауыс – ... ... ... ... өзінің атауларында кат, кент ... ... ... ... ... б.э. Х ғ. дейінгі уақытқа
жатқызатынын, сонымен ... бұл ... ... түрі ... әлде қайда көне деп ... ... ... ғ. Араб ... Ибн Хордарбек пен әл ... ... пен ... арасында орналасқан ... кат, кет ... ... ... да ... ... ... Тебабкет [23,16].Ә.М. Мурзаев бұл
терминнің Еуроазия, ... ... ... ... ... кең көлемдегі тарихи ... ... ... ... пікірінше кат, ката иранның ... ... өз ... дербес қолданылатын кат, ката, кейде «үй»,
«йелік» деген ... ... ... Бұл сөз ... ... және оның ... ... лексема түрінде
сақталған: Кат ... ... ... ... ... ... ... отын су қоятын сарай: катхуда «Мемандос үй
иесі», «Үй ... ... А.З. ... ... ... бері яғни бірте-бірте қолданыстан шығып өлі тілге ... ... тілі ... ... ... аса ... [24,64].
Шығу төркіні жағынан соғдылық болып табылатын бұл ... ... ... ... өзге де ... тілдеріне еніп,
топонимдерде /және ... ... ... «қала», «қоныс»
мағынасында сақталған.
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... орталығы
Леңгір қаласына жақын ... ... ... деп аталатын елді
мекеннің құрамында сақталған ... ... қала салу ... ... ... ... ... болады.
Рабат термині - шығу төркіні ... араб ... ... ... бұл терминнің бастапқы кезде
арабтар, ... соң ... ... ... ... және ... түбіндегі мекен» деген ... ... ... ... бұл ... ... ... орын», «қоналқы үй», ... ... ... ... ... ... бар ... В.В. Бартольд ... және ... ... деп біледі. ... өзге де ... ... ... ... ... дұрыс айтылуы рабат
немесе ... ... ... бұл ... ... ... ... ХІІ ғ. авторларының түсіндіруінше
рабат деп «ат ... ... ... ... ... де, ... осы тәрізді/, ... ... / ... ... арналған, өйткені олар шет ... ... ... жаудың мұсылмандарға ... мен ... ... беріп отырған.
Сөйтіп, орта ... араб ... ... ... ... ... өткендігін ала отырып,
Сұлтан ... ... ... ... ... ... «
бекінісі» деген ... ... ... ... қатар
оған ортағасырлық Испиджап /қазіргі Сайрам ... ... ... Сұлтан рабат та, ... ... ... ... ... елді мекендердің көптігінен
даңқы ... ... қала ... елді мекен ... ойға ... ... ... келетін жалқы геогафиялық атаулар
пәлендей көп ... ... ... ... кеңінен танымалы
Қызылорда обылысындағы ... ... ... тілдерінде
басқа да ... там ... ... ... Ә.М.Мурзаев осы ... ... ... ... ... ... бар екенін ... ... taт ... ... дам «мал қора»; там
«кірпіш» немесе ... ... ... өзб. Там ... ... там «қабырға», «қоршау», «үйшік», « тұрақжай»,
«там-үй», ... ... үй», ... ... қалың, берік қақпалы үй», яғни ... ... ... ... қаракал. там «жан-жағы дуалмен
қоршалған тек ... ... ... ... жабық құрылыс»,
«қабырға». Бұл ... ... ... ... ... ... қазақтың там сөзі мағынасы бұл сөздің ... ... ... ... ... бар
Мәселен, О. Нақысбеков «Қазақ тілінің ... ... ... ... там ... «кірпіштен, балшықтан
жасалған үй» ... ... ... ... Ә.М. Мурзаев ... ... ... аса көне ... келе ... санскр. damac авест. Іаm ... грек ... ... clomus ... «баспана», «ғимарат», ... ... доме ... «собор», парсы. Там ... ... ... көне ... ... ... Дом
«үй»; монғ. дамнуру «арқалық, ... төбе ... ... ... ... шатырдың ұзынша ағашы» [2,170].
Қала салу ... ... ... көптеген
топонимінің ... ... ... ... де жатқызуға
болады. ... ... ... /қорғау, қорғану етістігімен
түбірлес/ ... ... ... есім ... ... ... ... ... ... нәтижесінде «төбе», ... ... ... ... ... ... кездегі қорғандар ... ... ... биік ... ... ... бұл атау метонимиялық ... ... ... ұшыраған: ... ... ... ... ... әр ... халықтардың географиялық терминологиясынан орын
алады. Бұл ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Бірақ әр ... ... ... ... ... Бұл сөз ... ... ... ... ... ... ... «шоқы», «ескі бейіт»,
«теңіздегі үлкен мұз» ... ... ... ... Қазақстан территориясында төрткүл ... ... ... Мысалы, Ордабасы ауданында ... ... бар. Ә.Х. ... ... «отчет о работах
Центральной Казакстанской ... ... ... ... жазады: «бұл ... ... ... ... ... ... ... және төртбұрыш
/төрткүл/ түрінде келеді.»
Е. Қойшыбаев ... ... ... ... ... ... кітабында: «Төрткүл ... ... ... ... көне ... деп жазады. ... шын ... төрт ... ... ... ... өзара керуен ... ... ... жағынан аса үлкен емес ... ... ... ізі ... табылады»[22,224]. ... ... ... ... ... ... қираған, құлаған орны» дегенді ... ... ... toztkil ... ... ... ... Қазақстанның тарихи ... ... ... ескі ... орны Жетіасар
атауын жатқызуға болады. ... қала ... ... ... ... тұсында, одан 200 ... ... ... ... ... 250 шаршы метр жерді
алып жатыр.
Жетіасардың ... орны ... ... ... 5-6 ... ... 15-30 ... бекініс жайлардан
/олардың саны 40-қа ... ... Бұл ... ... және аса ... ... ... Үлкен қосасар,
Кіші ... деп ... Бұл ... барлығында да
асар ... ... ... ... ... ... Ә.М. ... асар сөзі ... ... ... ... ... ... «қорған», «қамал», ... ... ... дегенді ... ... ... ... ... ... және жоғарыда ... ... ... ... ... ... және алдыңғы
Азияда араб ... және ... ... иран ... [2,593].
Оңтүстік Қазақстан обылысы Сайрам ауданындағы Кепесарай
елді ... ... ... ... де ... ... ... Ә.М. Мурзаев бұл ... ... ... ... әр ... ... ... көрсетеді: түркі, сарай ... ... ... «қора жай»; тәжік, парсы, «сарой», «сера», осы көрсетілген
мағынада және ... ... ... saчу ... ... ... В.В. ... айтуынша бұл терминді
«патша сарайы», ... үй», ... ... ... ... «қамалдың бекініс бөлігі», «мешіттің бір ... деп ... бұл ... ... келсек, этнографиялық
топонимдер лексикасы сол ... ... тән ... ... ... ... т.б. ... тұратындықтан этномаркерлерді ... ... ... сала-салаға ... ... ... ... ... ... мәдениетке байланысты қалыптасқан ... ... үй ... атауларымен байланысты, төрт
түлік соның ішінде ... ... ... ... ... ... қатар, құрамында жайылым атауларының
түр-түрін ... ... бар ... ... ... аса бір ауқымды қабатын ... болу ... – ең ... ... ... мал шаруашалығы шешуші орында болуына байланысты.
Территориялық ... ... ... ... ... ... белгілі бір аймақ пен нақты
бір ... ... ... ... ... тәсілдері, ерекшеліктері туралы қарастырылды.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... Қазақстанның территориясында суармалы
болғанын, ... ... ... және де ... ... ... ... ... осы ... көшпенді және егіншілік ... ... ... ... көрсетеді.
Қала аттарын және ... ... ... ... ... белгілі бір қабаты
Оңтүстік Қазақстанның тарихи ... ... ... ... мол ... ... ... мәдениет терминдерімен байланысты агиотопонимдер
Ертедегі ислам қайраткерлерінің есімімен ... ... ... ... жағдайда адамдардың
қарым – қатынастарында пайдалатантындығы анық. Бұл ... ... ішкі ... ... үлгі жағы ... ... ... шеңберінде «мәдениет» ұғымы
(ғибада), жоғарғы иенің ... ... ... ... ... ... Мәдениеттің діни көзқарастардан нәр алатындығы ... ... ... ... ... ... бір ... жаратқанның құдіретіне сену, ру – ... басы ... бас июі, ... және жер – су ... сиыну сияқты
табынулар рухани жетілдірілуі.
Сонымен, рухани мәдениет - ... ... ... ... ғұрып, салттар, әулие - әмбиелерге табынушылық туралы нормативтік
ақпараттар, рухани ... ... ... ... ... ... - мәдени дәстүрді
жаңғырту үшін ... ... ... ... ... әр ... жан – ... тереңдете қарастырдық.
Созақ қыстығының маңайындағы Хазрет Әли мазары Мұхаммед
пайғамбардың ... ... ... және ... әулеті
дәстүрлі ислам діні тараған барлық аймақтағы жұртқа түгелдей ... ... ... ... ... ... ... немере
інісі әрі күйеу баласы Хазрет Алидің ... ... ... ... атаулар Орта Азия территориясының көптеген жерінде
бар екенін ескерте ... ... ... ... ... ... жақын жердегі ... ... ... ... ... деп ... баласынікі [25,80,81].
Хазрет Әлидің немересі, Мұхаммед ... ... ... Әулие Хазараспа жанындағы ... ... ... Мұхаммед Ханафиянікі делініп жүрген мазарда мәрмәр ... Али угли ... ... » ... есім ... ... ... бірінші бөлігі Хазрет Алиұлы дегенді білдіреді. Бұл
жерде ... ... ... ... аса ... аса ... қатысты айтылады. Араб есімдерін ... ... ... айтуынша бастапқыда тек мұсылман ... ...... қатысты, қолданылған ... ... ... шығысында әсіресе діни ортада қадірлі
адамдарға айтылатын ... ... ... кеткен. Гафуровтың
көрсетуінше ... сөзі тек ... ... ... ... қосылып жұмсалуы мүмкін. ... ... ... ... ... аттары ойылып жазылған мазарат ... ... ... ... ... ... ... деп
саналғандықтан олардың есімдеріне ... сөзі ... ... ... Али ... ... мұсылман бұл есімді төртінші
Халифа, Мұхаммед пайғамбардың ... ... деп ... ... ... ... ... пайғамбардың дегенді ... ... ... ... ... ... білдіреді [25,83].
Автохонды тұрғындардың ... және ... ... ... ... кеңінен танымал мұсылман
әулиелеріне қатысты жиі ... ... ... ... ... ... Хожа Ахмед Ясавиді кейде, ... , ... ... (Әзірет Сұлтан) деп атаған.
1896 жылы Ә. ... ... ... ... баб ... ... мен ... көп жыл бұрын өмір
сүрген»,- дейді [26,36].
Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... Баба ... жақын жерде Баба Ата әулиенің мазары бар. ... Баба ... ... аты ... Баба. «Жергілікті
тұрғындардың көнекөз қариялардың айтуынша», - деп ... ... ... пайғамбардың немере туысы және күйеу баласы
Халифа ... Али ... ... түп ... ... табылады. Шежіре
бойынша бұл туыстық байланыс ... ... ... Али, одан
Мұхаммед Ханафия одан ... ... одан ... ... одан ... одан ... ... одан Хусаин шейх, одан ... ... ... одан ... Ата - Қожа ... Ясавидің әкесі [25,28].
Сонымен, Баба Ата ... ІХ ... өмір ... ... ... дінін таратуға айрықша еңбек сіңірген
тарихи ... ... ... ... аты ... ... ... Баба ата атауының бірінші сыңары ... түп ата» ... ... ... ... ... баба
сөзі сондай-ақ «рухани ата», «ұлы ... ... ... ... ... ... деп ... суфистік ордендер сөзсіз
мойынсынуымен діни ... ... ... ...... ... ... бағалаған, оны әкесіндей көрген.
Бұл жерде дәуіштер қоғамы баба яғни ... ... ... үйелмендегі ақсақал ... еске ... ... келсе қазақ тіліндегі баба баб (п) сөзі ... », ... ... ... ... ... мағынада ие болған. Оңтүстік
Қазақстан территориясында қасиетті саналатын ... ... ... ... мына бір өлең ... ... ... түмен баб,
Сайрамда бар сансыз баб,
Отырарда отыз ... ... ... ... сөзі – ... ... бұл сөздің кәдімгі туыстықты
білдіретін басқа ... ... ... да бар. ... ... және олардың жатқан жерлерінің атауларында ... ... ... тегін емес.
Оңтүстік Қазақстанның территориясында ... ... ... ... ... аз ... қатарына Сайрамдағы мазар атауы – Сәдуақас ата ... ... Р.М. ... ... әулие жайында мынадай
дерек келтіреді. «Санд ибн Абу ... ... ... әрі ... ол тек Орта Азия мен Шығыс ... ... ... да ... мәлім. Жергілікті тұрғындардың
айтуына қарағанда ... ... ... пайғамбардың серіктесі
әрі ... ... ... ... Осы ... айтылып жүрген
аңыз-әбсаналарға қарағанда ол Орта Азияға ... ... ... ... үшін аса мол қол бастап келген екен. ... осы ... ... өзі қарсы шыққан бір ... қыз ... ... ... жеңіп, өлтіре береді. Өзінің ... ... ... ... енді өзі ... ... ... ... дарымайды, тек жеңіл-желпі
жараланады. Мұсылмандар елінде Сәдуақастың ... деп ... аз ... ... ... орын ... Сумбар
өзенінің бойында бар. Сад ... ... ... аса ірі қайраткер
ретінде ... ... ... деген топшылау бар.
Міне, осы арадан Сәдуақас есімнің ... Орта Азия мен ... ... ... назар аударатын ... ... ... ... ... ...... болып
көрінеді.
«Ол дұшпанмен айқаста аса дәлдігімен ерекше ... ... ... дұшпанды бір сілтегеннен ... ... ... бөлген. Міне, сондықтан болар ... ... етін ... ... ... «Ия, ... ... қолым емес ... деп ... ... [26,83].
Қазіргі Жамбыл қаласының бұрынғы атауы Әулие ... ... Орта ... ... ... ... егізін салушы Карахан (кейіннен Әулие Ата атанып кетті)
жерленген. Күні ... ... ... Ата ... Айша Бибі
мазарымен қатар қасиетті саналып, зиянат ететін орынға ... ... ... ... қарасты
территориясында діні үшін ... ... мен ... ... ... бар. Бұл ... қасиетті саналатынын әулиелердің
атынан да байқауға болады. ... Әзер ... ... ... ... ... ... әулие.
Әсіресе Укаш ата ... ... ... ... Аңыз ... Укаш ата әулиеге атса оқ, ... ... ... Тек ... бас ... ғана ол бұл ... ... ... осы ... ... дұшпандар Укаш ата ... ... ... ... ... ал ... жарыққа түскен
бастың орны құдыққа айналған екен ... ... деп ... бұл
құдықтың 30 метр ... суын тек ... таза ... жандар
ғана іше алады ... ... ... ас таяқ ... ... ... ағып ... деген аңыз да бар.
Ғайып этномаркерлі агиотопонимдер де ерекше топ ... ... ... ... ... саналатын орындарды Орта
Азияның түгелге ... ... ... ... ... қана ... ауданының Атабай қыстағының маңында, ... ... ... ... Ғайып Ата немесе ... ... ... ... ... жер бар. Р.М. Мустафина өзінің кітабында бұл
атауларға қатысты ... бір ... еске ... ... ... ... өтіп бара жатқан жолаушы лақ ... ... ... ... ... жақындап келе бергенде ол жоқ болып кетеді.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... басындағы
ағашты кесіп ... ... ... түсіне әулие кіріп, туған
жерінен кетуге ... ... ... Г.Т. ... ... облысындағы дінге табынуды зерттей келіп, былай деп ... ата ... ... ... ... ... деген мағынаны
білдіреді» атымен аталатын қасиетті жерлер ... ... ... ... отырады. Бір ғажабы олардың аты болмайды: Әулие
туралы ... ... айта ... Бұл ... бір ... емес, әр түрлі адамды білдіретін ... ... Ерен ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Бұл атау ... ... ... ... ... байланысты айтылады.
Қазақтың фольклорлық текстерінде бұл сөз ... Ерен ... ... Қырық Шілтен деген тіркес ... ... Ерен ... ... өзің ... саудагердің қосы ма еді,
Ғайып Ерен Қырық Шілтен досы ... ... ... ерен жабайы жануарларды қауіп ... ... өсіп ... жәрдемдесетін пірі саналады Қырғыз фольклорында
осыған ұқсас бейне бар ... ... пен ... ... алакөлдің
жан жануарларын сипаттайтын тұста Қайберен күйіс ... пірі ... ... И.Б. ... өзінің
монографиясында тау ... ... ... ... ... иесі болып саналады. Тауда қауіпті ... ... ... ... ... ... ... Шілтен өзің
қолдай гөр» деп сыйынатын ... ... ... ата-бабаларымыз
өзінің әулиелері мен ... ... ... осы асыл ... анық ... қайраткерлерінің атына байланысты
агиотопонимдер.
Көптеген елді ... ... ... ... дәстүрінің негізін салушы ... ( ... ірге ... ... Хожа ... ... ... орын алады. Арыстан баб, ... ата ... ана ... ... ... Ясави агиотопонимімен
тығыз байланысты.
Түркі ... ... баб ( ... бап) ... ... ұстазы саналады. Арыстан баб ... Орта ... ... ... орын ... және Орта ... ... жер жерінен ... ... ... Хожа ... Ясавидің қасиетті орны
құлшылық етіп ... ... ... етушілер алдымен
Арыстан ... ... ... ... ... ... сонда ғана
олардың ниеті ... ... деп ... ... орындардың бірі - Хожа ... ... ... ата мен ... Қарашаш ана,
балалары Латифа ата, ... ... ... ... ... орындарының бірі- Хожа Ахмедтің қызы Гауһар
ана ... ... ... ... ... ... ... және дін
уағыздау қызметімен де ... ... ... ... Бура ... ... Р.М. Мустафинаның аталмыш ... ... ... ... ... мынандай бір аңызды
келтіреді.
Бұл аңыз бойынша Хожа ... ... ... ... өзі ... соң, қара бура ... кісі келеді,
өзін сол ... ... ... ... әулиенің
денесіне қол жақындап, қол ... ... ... ... ... тура ... Көп ұзамай, Хожа
Ахмед Ясави ... ... соң, ақ ... ... бұйдасыз
қара бура мініп, жанына әулиесінің ... жуу үшін ... ... бір кісі ... Ол ... оқып, ... ... ... ... соң, әлгі кісі ... ... бет ... Бір қыстаққа келген соң,
дәрет алып ... ... ... сол ... ... ... болды. Бура ханның ... сол ... ... ... оның ... ... ... биік етіп
күмбез ... Оның шын атын ... жұрт ... Қара Бура ... кетеді.
Жоғарыда байқағанымыздай кейбір ... ... ... пайда болып ... ... ... мысалы ретінде ... ата ... ... ... ... шын аты, ... ... ... ... ... имам Хожа ... Ясавимен ғылым-білім
таластырып, күш ... ... ... дін ... ... кітап әкеледі. Олар қырық күн, ... ... ... ... жеңілгенін ... ... мен ... ... ... өмірінің ең
соңғы ... ... ... Сұлтанға еткен, ... ... ... Ол ... көк ... киіп
жүрген, ... ... ... ... ... басы ... атымен байланысты
агиотопонимдер
Өткен ғасырдың өзінде-ақ ... аса ... ... ... қиын ... ... мұсылмандардың
әулиелерге сиынатыны тәрізді ... атын ... ... ... болатын [5,209]. Қазақтардың діни ... ата баба ... ... іздері ел арасында
соңғы кезге ... ... Аса ... деп ... ... ... ... ата-баба ... ... ... ... ... жерін қасиетті көріп,
қадір тұтудан-ақ ... ... ... ... ... , ... жасау мен ... ... ... Әулиелер қатарына саналатын ата-бабалар жатқан ... ... бұл ... және ... ... киелі
көрсетіп тұратын ата, баба, ана ... жиі ... ... ... әсіресе Бәйдібек ата мен Домалақ
ананың ... ... ... ... және ... ... ... ауданы өңірінде осы ... ана, ... ата, Ақ ата ... ... ... ата, Биіғияс ана, Сұлтан Мансұр Қамыр ата, Қожа ... ... ата, ... ата, ... ата, ... ... ... ата, Махмұдхан ата, т.б. ... ... ... ғана ... өзге облыс түкпірінен келіп
сыйынып, зиянат етіп ... ... осы ... етіп
жатады. Міне, осы әулиелер, ата-бабалар ... ... ... паш ... Ел ... бұл әулие бабалар
мен ата, ... ... ... әбсаналар өте көп.
Соңғы жылдары ... ана мен ... ... ... жайында
шежіре деректердің, ел ... ... ... ... ... мен кітапшалар жарық ... және ... ... ... ... ... өз зерттеуінде жер су иелерін /покровители местности/
әулиелердің ... ... деп ... ... ... ... бол
өзіне ықлас еткендері желеп-жебеп отыратын, ал өзіне теріс ... ... ... ... ... ... Үндемес ата
әулиені жатқызады.
Бір қызығы, мұндай әулиелердің қатары, Мустафинның байқауынша, үнемі
жаңа Персоналдармен ... ... ... ... ... облысында
әулиелердің осы қатарында 1861 жылы туып, 1926 жылы қайтыс болған ... ... ... ... көзі ... ... ... топонимдерінде ізі сақталған шоқылар, өзендер,
бастау-бұлақтар, үңгірлер, жапан түздегі жалғыз ... кие ... ... болып табылады. Бұларды кие тұту көне ... ... ... ... ... қазақтардың наным-сеніміне арнайы
тоқтала келіп, табиғатын ғажайып құбылыстарын ... ... ... ... және олар ... ... дәстүріндегі қатысуымен жүзеге
асады деп білгенін, ... ... оба ... ... ... ... ... қисық-қыңыр болып өскен ағаш киелі саналып,
оның түбіне қонатын болғанын ... ... ... ... ... ... саналып, киелі
көрінетін әулие бастау деген атаулар бар. Мәселен, Келте-Машат қыстағына
жақын жердегі жергілікті ... ел деп ... ... бір ... ... ... Көз ... деп, яғни «қасиетті бұлақ» деген мағынада атайды.
Бұлай болу себебі жаңадан тәуіпшілікті ... А.К. ... ... әруақтар
бұл қасиетті бұлақтың атауы Көз Әулие деп аян берген деседі.
Түркістан ауданында Жылаған ата атауы ... ... және ... ... ... орын деп ... Бұл топонимнің шығу төркіні жайындағы аңыз
да өте қызғылықты. Аңыз бойынша жылаған атаның шын аты ─ ... ата. ... ... ... ата ... ... аңызды түгел айтып жатпаймыз, дегенмен
күнәсіз немесе хақтық жолын ұстаған жандар үшін жылаған атаның мол ықыласы
түсіп, ... су ... екен ... аңыз өз алдына ерекше қызғылықты
көрінеді.
Қасиетті жер-су ... ... ... сол ... ... әліде бар жыландарға қатысты айтылған. Шақпақ ата деп ... ... кие тұту ... ... ... ... келеді. Бала
көтермеген әйел осы үңгірде қалады, егер ол күнәдан пәк ... ... кісі ... ... келіп, еш ауыртпастан, шақпастан әлгі әйелдің
денесіне оралады дейді.
Қазақтарда жылан жайында көптеген аңыз бен ... бар. ... бірі - ... ... ... қиратыпты деген аңыз. Бадам
өзенінің сол жағалауындағы - Тақия төбе ... ... деп ... ... ... ... ... жыланның көптігі сондай, адамдар бұл
жерден қоныс аударуға мәжбүр болған деген аңыз бар.
Кәсіби мамандықты ... - ... ... ... ... ... көне замандағы Құмкент қаласының орнына жақын жердегі
«Құмкент» совхозының территориясында, Баба Түкті Шашты Әзиз Әулиенің жатқан
орны бар. Онда ... ... ... - ... ... сүйегі жатыр
дейді екен. Кейбір аңыз әпсаналарды Баба ... ... Әзиз ... ... ... ... айтылады.
Қазақ фольклорында бұл мифтік әулиенің аты толық немесе ықшамдалған
нұсқада кездеседі:
Баба Түкті Шашты Әзіз,
Баламды сізге тапсырдым.
(Қыз Жібек).
Менің атым ... ... ... ... ... Баба ... жатқан жер еді.
Бұл атаудың түп негізі Бабыл тұтқыннан кейін ... ... ... ... ... деп есептеуге болады.
В.М.Жирмунский бұл есімді мұсылман дәуіріне дейінгі байырғы замандарға
тән деп біледі [30,229].
Шымкент ... ... ... ... ата ... ... бар. Ерте
кезде бұл қасиетті орын саналған, ... ... ... жұрт ... ... ... Р.М. Мустафинаның айтуынша кейінгі кезде бұл жайт
ұмыт бола бастаған. Зерттеуші Қошқар ... қой ... ... дейді. К.Рысбергенованың пікірінше Қошқар ата атауы сонау Сақтар
мен Қаңлылар кезінен қошқарды (еркек ... ... құты деп ... оны ... ... ... із ... табылады [ 31, 2 0 ].
Сарыағаш қаласының терістігіне таман 15-18 шақырым жерде Ер ... деп ... ... жер бар. Бұл ... екі Қойтас шыңында, ұстаның
көрігі мен төсін еске түсіреді. Дәуіт - інжілдегі Давид пайғамбар. Көптеген
халықтарда ... ... ... ... ... ... желеп-
жебеушісі болып есептеледі.
Ендігі бір тоқталатынымыз, Сайрам туралы алғашқы деректер ... ... ...... ... ... ... «Авестада»
кездеседі. Аталмыш бастау хатта қаланың орналасуы ... ... елі ... ... ... ... бұл атау ... ықпал ету аймағын
білдірсе керек. Көне түркі тілінде «Сайрам» тастақ сай деген ұғым ... ... «Екі ... ... ... ... ... Қаланың одан басқа да
Орынкент, Аққала деген аттары болған. Бірақ, тарихи жазбаларда да, кейінгі
замандары да бұл ... ... ... Діни аңыздарда бұдан басқа
деректер бар. ... ... кеме ... ... Ол Нұх ... ... жан - ... кемеге кейінгі ұрпақ тарату үшін жұп - жұп
болып тиелген еді. Кеме тау басына ... ... ... ... су ... Сол ... ... болып Сайрам өңірі топан судан ... ... ... жан - ... осы жерге қоныс теуіп, аңыздың ... ... ... ... Діни ... тағы бір айтылатыны,
Сайрамнан 7 шақырым жерде Нұх пайғамбардың үш ұлының бірінің қырық метрлік
қабірі бар ... Оған қоса ... ... қабірі де бар. Біреулер онда Иса
пайғамбардың апасының сүйегі жатыр ... ... ол ерте ... ... құлшылық қылатын жай болса керек. Сайрамдағы Қожа Салық
пен Бибі Ғияз ... жұрт ... ... ата - ... ... ... ... Айтпақшы, Отырарға баратын жер асты жолы осы арадан
басталатын ... ... өзге ... ... орталық ретінде
қалыптасқан еді. Оның бірте - ... ... өсіп ... ол ... ... өткенде яғни VІІІ ғасырға қарай айрықша ... ... ... ... ... тиді.
Бірінші фактор Жібек жолының үстінде тұрған қаланың дамуына сауда
мен кәсіпкерліктің ықпалы зор ... Одан әрі бай, ... ... Қала ... ... ... құрылуы қаржыларды
қорландыруға, қазынаны мақсатты бағыттарға ... ... ... оған бай ... тартуға мүмкіндік берді. Жергілікті
сақ ... ... ... ... тауар алмасу шарттары,
кәсіптері, ... ... ... ... әдет - ... ... Олар бір-бірімен тығыз байланыста күн кешкен, үздіксіз алыс - беріс
жасап тұрған, ішкі сыртқы ... ... ... ... тікелей Мәртөбеге байланысты. 2600-2700 жылдар бұрын бұл
төңіректі мекендеген тайпалар, негізінен отқа, күнге табынған. Әр түрлі
тайпалардың ... ... бір ... ... ... ... ... түркі халықтарының тарихына арналған «Вэйшу» кітабында оларды
қалай өткізгендігі тиянақты жазылған. Құрбан шалу рәсімдері өте ... ... ... саяхатшысы тауға табыну рәсімінің ... Бұл ... ... ... екінші онкүндігінде өтеді екен. Соған
қарағанда Мәртөбенің қасиетті орын аталуы ерте ... ... ... Мәртөбеге кел» деген сөздің төркіні ерте дәуірде ... ... ... ... ... ... ықпалын жойып, Ислам діні ресми түрде
енгеннен кейін де Мәртөбенің қасиетті саналып келгенін ... Ол ... ... жол ... ... мал ... тиым салынған. Бертін келе Мәртөбе
Оңтүстік тайпаларының кездесу орны болды. Яғни тайпалар мен ... ... ... ... ... дау ... ... ХҮ - ХҮІ ғасырларда,
қазақ ... ... соң ... өткізуге Мәртөбенің таңдап алынуы, онда
Билер ... мен Дала ... ... ... ... емес.
Мәртөбенің ежелгі қасиетін сақтап қалуынан. ІХ ғасырда Исфиджаб шоғыр -
шоғыр кенттермен, үлкенді-кішілі ... ... ірі ... Сол замандары, яғни, X ғасырда әл - Истархи ... деп ... ... ... ... саздан тұрғызылған, базарлары жеміске толы,
онда жемістер мен пайдалы заттар көп. Айналасында көптеген ... ... ... ... ... жеткен деректерде Испиджаптың төңірегіндегі
кенттердің ішінде Манкенттің, Жумишлагуттың, Газгрит пен Харлугтың ... ... ... өмір сүрген тарихшы «Михман намений Бұқара»
туындысының авторы Нузбихан Исфағани: «Қаланың ... ... өте ... ... тұр. ... ... соншама, тіпті оған әрекет қылған
адамның қолы да жете алмас еді» деп жазды. X ғасырдағы ... ... қақ ... ... ... ... бірін- бірі қиып өтетіндігі
айтылған. Яғни, қосу белгісі тәрізді схемаға негізделген. Мысалы, ... - ... ... мен оны ... ... ... ... көшесі сол баяғы
ескі жобаны сақтап ... ... ... ... - ... төрт есігі төрт
жаққа ашық болған. Әр қақпаның өз атауы болған. Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... шығыс қақпа Қарамұрт
дарбаза, ал батыс қақпа Шымкен дарбаза деп ... Ол ... ... ... ... ... мен ... өзеннің
бойында топталып - топталып шағын қыстақтар мен ... ... ... ... тонографиялық топонимдер лексикасы сол
өлкеге тән мәдени этнографиялық, әлеуметтік т.б. ... ... ... ... халқының рухани мәдениетіне
сәйкес ... ... ... топ ... ... ... Қазакстаннын бірқатар географиялық атауларын киелі семиотиканы,
басқаша айтқанда ... ... ... ол ... ... байланысты екенін, болмаса автохтонды тұрғындарды киелілік туралы
түсінігін ... ... ... ... Қазақстанның
топонимдерінің құрамындағы рухани ... ... ... ... ... емес халықтарда ортақ болып келетіні талданды.
Қорытынды
Сонымен қорыта айтқанда, этнографиялық топонимдер лексикасы сол өлкеге
тән мәдени - ... ... ... т.б. ... ... этномаркерлерді қазақ халқының материалдық және
рухани ... ... ... ... келетін лексика
–семантикалық топтар бойынша топтастырдық. Осымен байланысты этномаркерлі
топонимдік лексиканы алдымен а) материалдық мәдениет, ә) ... ... ... деп ... екі ... бөліп қарастырдық. Этномаркерлі
топонимдерді лексика - семантикалық топтарға бөліп талдаудың нәтижесінде а)
кейбір ... ... жеке ... (эксплицитивті мағынадан)
өзгеше мәнде (имплицивті мағынада) жұмсалуын ә) Оңтүстік ... ... ... ... ... ... айтқанда
қасиетті жерлерді немесе ол жердің әулиелер есімімен байланысты ... ... ... ... ... түсінігін білдіретінін,
сонымен бірге Оңтүстік Қазақстанның топонимдерінің құрамындағы материалдық
және рухани мәдениет ... ... және ... ... емес халықтарда
ортақ болып келетінін талдап көрсеттік. ... өзі Орта Азия ... ... пен ... бір - бірімен астасып жатқанын,
тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Орта Азия мен ... ... аса кең ... ... ... әр ... территориясын
топономия материалдары негізінде салыстырма типологиялық тұрғыдан тереңдете
зерттеу осы аймақтағы ... ... ... этникалық
процестері мен ... және ... ... ... мән - ... ... ... бағалы ғылыми дерек
көрініс тапты; Құрамында жайылым ... ... ... бар ... ... Қазақстан топонимдерінің аса бір
ауқымды қабатын құрайды. Бұлай болу себебі - ең ... ... ... ... мал ... шешуші орында болуына
байланысты;
Сонымен қатар, ... - ... ... ... ... ... топонимдер белгілі бір аймақпен нақты бір ... ... мен ... ... ... түрі ... ... туралы, қала аттарын және қала объектілерін
білдіретін атауларға байланысты географиялық атаулардың ... бір ... ... ... ... құрамына енетіндігі көрініс
тапты;
Сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан ... ... ... осы өлкедегі қазақтардың материалдық және рухани ... ... ... ... қарастырылды: мал шаруашылығы, егіншілік,
суландыру, қала салу; халықтық ойын-сауықтар, мейрамдар дін /ғибадат/ ... ... ... ... этнолингвистикалық талдау географиялық
жалпы атаулар ... де, ... - ақ ... ... ... жалқы атаулар деңгейінде де қарастырылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Койчубаев П, ... ... ... ... Алма-ата. 1974.
2. Мурзаев Ә.М. Словарь народных географических терминов М. 1984.
3. ... Л.П. ... ... и ... ... и ... ... Алтая-Саянского региоиа II роль географического
фактора в истории докапиталистических обществ (по ... ... ... ... Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской ... ... ... ... ІІІ. Таңдамалы - Алматы: Жазушы, 1985.
6. Гачев Г. Национальные образцы мира - ... ... ... ... Ж. ... осы - мың ... мың ... Алматы: Санат. 1998.
8. Гамкрелидзе Т. В., Вег. Вс. ... ... язык ... ... ... ... им. ... де
Күртенэ. 1998.
9. Қайырбаева Қ. ... ... ... атаулардың символдық мәні.
Автореф. Дисс. Фил. Ғылымның кандидаты.-Алматы 2004.
10. Қайдаров Ә. Сырға толы сыр мен түс. ... ... ... С ... ... ... ... Қондыбай Серікбол. Арғы қазақ мифологиясы. ... ... ... Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы, 1984.
14. Қоңқашбаев Г.К. словарь казахских географических названий. ... ... ... Е.А. ... А.Т. ... аспекты казахской
ономастики // Изв. АН. Каз ССР. Сер филол. 1990.
16. ... X. ... мал ... ... ... ... 1969.
17. Құрылев В.П. типологий скотоводческого хозяйства казахов // проблемы
типологии в этнорафии. М, 1979.
18. Нақысбеков О. ... тілі ... ... тобы.
Алматы 1982.
19. Мурзаев Ә.М. Очерки топонимики М. ... ... В.И. ... географических терминов и других слов, формирующих
топонимию Ирина. М, 1971.
21. Нафасов Т. Азиатско - Поволжкий ойкономический ареал балык. //' ... по ... ... Волгоград. 1989.
22. Рассудова Р.Я. Топонимы и история заселения Ономастика ... ... ... ... А.С. исследования природы Казахстана. Алма-ата. 1979
24. ... А.З. ... ... и ... ... ... // ... Средней Азий .М. 1982.
25. Маргулан А.Х, Отчет о работах центральной Казахстанской археологической
экпедиции ... А.Н, Каз ССР. Сер ... Алма Ата ... Мустафина Р.М. Представления культы, обряды у казахов. Алма Ата. 1992.
27. Гафуров А Имя и история. М. 1987.
28. Диванов А.А. ... ... // ... ... для
статистики Сырдаринской области. Ташкент. 1986.
29. ... И.Б. ... и ... как ... ... ... Жирмунский В.М. Тюркский теорический эпос. Л. 1974.
31. ... К.К. ...... ... ... Южно ... ... Автореф. Дис. Канд. Филиал. Наук. Алма - Ата.
1993 ... ... Г.Г. К. ... ... ... теонимов у
народов Средней Азии и ... ... ... ... 1980.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер40 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Мәдениет және өркениет6 бет
Мәдениет пен өркениет7 бет
Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн сақтау және насихаттау33 бет
Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер8 бет
Үй жануарларының атауларының тарихы10 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь