Қазақ рулары және рулық таңбалары

КІРІСПЕ 3
І.тарау. Ұлы жүз рулары, олардың этникалық құрамы.
Рулық таңбалары 11
П.тарау. Орта жүз рулары, олардың этникалық құрамы.
Рулық таңбалары 28
Ш.тарау. Кіші жүз рулары, олардың этникалық құрамы.
Рулық таңбалары 42
ІУ.тарау. Қазактың рулық таңбалары тарихи дерек
ретінде 55
ҚОРЫТЫНДЫ 63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
Қай халықтың болмасын этникалык тарихы бірден-бір маңызды да күрделі мәселе болып табылады. Осы орайда қазақ халқының калыптасуында ерекше үлес коскан қазақ жеріндегі ру-тайпалардың құрылымы мен бөлінуін, рулардың таңбалары мен ұрандарын да айтамыз. Әрине, осы жерде жүмыстың такырыбы «Қазак рулары және рулық таңбалары» екенін айта келіп, әрбір рудың шығу тегі мен танбаларына тоқтала отырып, оның тарихи шежірелік дерек ретіндегі рөлі айтылып өтіледі. Сонымен бірге, әрбір рудың ұраны да өз алдына сыр шертетін дүние.
«Қазақ рулары және рулық таңбалары» өзекті де күрделі тың тақырып, жүмыс барысында такырыптың ғылыми маңыздылығы айтыла отырып, жүмыстың методологиялык негізі де көрсетіледі.
Н.А. Аристов өз еңбегінде: «Халыктың және тайпаның шығу тегін зерттегенде, олардың рулық күрылымын нашар білу басты кедергі болады», - деп әділ айтып өткен [1].
Жұмыстың мақсаты - жарияланған белгілі ғалымдардың еңбектеріндегі деректер мен елден жиналған материалдарға сүйене отырып, қазақ рулары мен рулық таңбаларының қазақ халкының қалыптасуына қосқан үлесі және қазақ тарихында алатын орнын ашып корсету.
Алда түрған киыншылыктарды сезіне отырып, жүмысымда қазақ рулары мен рулық таңбалары туралы қолда бар деректерд
негізге ала отырып, рулардың құрамын, территориялық орналасуын, таңбалары мен ұраны туралы жалпы түсінік беруді міндет етіп алдым.
1. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. // Живая старина -СПб. 1896. Вып. 3-4. -С.289.
2. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. -Ташкент, 1925.
3. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, кырғыз-қазақ һэм хандар шежіресі. -Алматы, 2001.
4. Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі. -Алматы, 2003.
5. Халид Қ. Тауарих Хамса (Бес тарих). -Алматы, 2002.
6. Уәлиханов Ш.ПІ. Шығармалар жинағы. І-том. -Алматы, 2005.
7. Тынышпаев М. История казахского народа. -Алматы, 2003.
8. Асфендияров С. История Казахстана. -Алматы, 2003.
9. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. -Алматы, 1997 г.

10. В.Востров, М.Муканов. Родоплеменной состав и расселение казахов. -Алматы, 1998 г.
11. М.Муканов. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. -Алматы, 2004.
12. Аристов Н.А. Опыт выснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды...// Живая старина, Вып. III -IV. СПб., 1894.-С.394.
13. Харузин А. Киргизы Букеевской Орды. Вып. 1-Й.
Москва, 1889.-С. 150.
14. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -СПб., 1832. ч. III. -С. 134.
15. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. -Ташкент, 1889. Т.І.
16. Тынышпаев М. Материалы... -С.28-30.
17. Аманжолов С. Вопросы диалектологии... 12-14 бет.
18. Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Москва, 2004.
19. Аргынбаев Х.А., Востров В., Мұқанов СМ. Қазак шежіресі хақында. -Алматы, 2000.
20. Казахско-русские отношения в ХУ1-ХУШ вв. Сб.документов и материалов. -Алма-Ата, 2001. -С.407., док. №156.
21. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов. -Алма-Ата, 2000. -С.24.
22. Прошлое Казахстана в источниках и материалах /Под.ред.проф. Асфендиярова С.Д. и проф. Кунте П.А. Алматы, 1997.-С 179.
23. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. Алматы, 1996. -С. 171.
24. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... -С.25.
25. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т. 2. Алма-Ата, 2005.-С 151.
26. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 6-бет.
27. Аманжолов С Вопросы диалектологии истории казахского языка. -Алматы, 2003. -С. 11.
28. Қазақтың көне тарихы. -Алматы, 1993. 62-бет.
29. Қазақ тарихнамасы. -Алматы: Жалын, 1997. 71-бет.
30. Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава кара-казахов Большой Орды и кара-киргизов. «Живая старина», год IV., вып. 3-4. -Спб, 1894 г.
31. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. -Ташкент, 1889. Т. I.
32. Марғұлан Ә.Х. Тамғалы тас сыры // Қазақ тарихы, 1993 №3.29-бет.
33. Қазақ шежіресі. -Алматы, 2004. 18-бет.
34. Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. -М.Л., 2002. Т. I. -С. 29.
35. Қазақ шежіресі. Целиноград, 1991. 13-бет.
36. Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений... Т. I. -Алма-Ата, 1961.-С.540.
37. Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений... Т. П. -Алма-Ата, 1985. С. 51-49.
38. Аристов Н. Опыт ... ("Живая старина", год IV., вып. 3-4. Спб, 1894. С. 400).
39. Казахско-русские отношения в ХУШ-ХІХ вв. Сборник документов и материалов. Москва, 2004. С. 223.
40. Қазак шежіресі. Алматы, 2004. 23-6.
41. Қазақ шежіресі. Целиноград, 1991 ж. 12-бет.
42. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 54.
43. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 32.
44. Аристов Н. Опыт выяснения... 294-295-бет.
45. Қазак шежіресі. Алматы, 2004. 17-бет.
46. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 15-бет.
47. Қазактың көне тарихы. -Алматы, 2003. 87-бет.
48. Қүдайбердіұлы Ш. Түрік,кырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы, 2001. 35-бет.
49. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. Живая старина - СПб. 1896. Вып. 3-4. -С.403-404.
50. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Ташкент, 1889. Т. I. -С.5.
51. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Ташкент, 1889. Т. I.
52. М. Муканов. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. Алматы, 2004. С.27.
53. Крассовский М. Область Сибирских киргизов. Спб., 1868.4.1.-С.15.
54. Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений... Т. I. Алма-Ата, 2001.С.205.
55. Құдайбердіұлы Ш. Түрік,қырғыз-қазақ һэм хандар шежіресі. Алматы, 2001. 34-35-бет.
56. Тынышпаев М. Материалы .... С.9.
57. Көпейұлы М.Ж. Қазақ шежіресі. -Алматы, 1993.
58. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... Год шестой, СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 362.
59. Әбілғазы. Түрік шежіресі. -Алматы, 2002. 37-бет.
60. Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Л. 1926. Т. II. С. 409.
61. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... С. 355.
62. Аманжолов С. // Қазақ тарихы, 2003 № 1. 15-бет.
63. Грумм-Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Л. 1926. Т. П. С. 411.
64. Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. М.Л. Т. I. С. 126.
65. Құдайбердіұлы Ш. Түрікдыргыз-қазақ һэм хандар шежіресі. Алматы, 1991. 37-бет.
66. М. Муканов. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. Алматы. С. 45.
67. Халид Құрбанғали. Тауарих Хамса: (Бес тар их). Алматы, 1992. 94-бет.
68. Кітапбаев Б. Шежіре. Алматы, 2004.1-бөлім. 5-бет.
69. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 65.
70. Тынышпаев М. Материалы .... С. 29.
71. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. Алматы, 2001. С. 71.
72. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 29.
73. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 29-бет.
74. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. Алматы. С. 98.
75. Құдайбердіұлы Ш. Түрікдыргыз-қазак һәм хандар
шежіресі. Алматы, 2001. 35-бет.
76. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 30-бет.
77. Тынышпаев М. История казахского народа. Алматы, 1993 г. С.94.
78. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 31 -бет.
79. Наушабаев Н. Манзумат Қазақия. Казань, 1913.. 27-бет.
80. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. С. 82.
81. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 42-бет.
82. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. 35-бет.
83. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 18.
84. Қазақ шежіресі. Целиноград, 1991. 27-бет.
85. М. Муканов. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. Алматы. С. 62.
86. Қазақ шежіресі. Алматы. 65-бет.
87. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қыргыз-қазақ һэм хандар шежіресі. 38-бет.
88. Қазақ шежіресі. Алматы. 65-бет.
89. М. Муканов. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. С. 192.
90. Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов. С. 81.
91. Бұл да сонда.
92. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или
киргиз-кайсацких орд и степей. С. 290.
93. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 82.
94. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 3.
95. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. С. 54.
96. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. 34-бет.
97. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 67-бет.
98. Дэуренбекұлы Ж., Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. Алматы, 2002. 15-бет.
99. Досмұхамедұлы X. Аламан. Алматы, 1991 ж., 42-бет.
100. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 70-бет.
101. Дэуренбекұлы Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. Алматы, 2002. 16-бет.
102. Дәуренбекры Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. 26-бет.
103. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 37-бет.
104. Материалы по истории Казахской ССР. М.-Л. Т. IV, С. 500.
105. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 102.
106. Дэуренбекұлы Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. Алматы. 13-бет.

107. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 104.
108. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... 109.
109. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 34-бет.
110. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 88.
111. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 102.
112. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
113. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. Алматы. С. 15.
114. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 95.
115. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 29.
116. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 380.
117. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 106.
118. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
119. Аманжолов С. Вопросы диалектологии казахского языка. Алматы, 1997 г. С. 15.
120. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 380.
121. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
122. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4.
123. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 43-бет.
124. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 87-бет.
125. Қазак руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 38-бет.
126. Қазак шежіресі. Алматы, 2004. 88-бет.
127. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
128. Қазақ шежіресі. Алматы, 2004. 90-бет.
129. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 97.
130. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
131. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 21.
132. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 385.
133. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 39-бет.
134. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925 г. С. 30.
135. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 384.
136. Қазақтың көне тарихы. Алматы, 2003. 41 -б.
137. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Алматы. С. 139.
138. Аристов Н.А. Опыт ... С.410.
139. Кузеев Р.Г. Происхождение ... С.98.
140. Ибраев М. Қазақтың ру таңбалары мен ұрандары. // Семей таңы 2001 18-мамыр 6-6.
141. СалғаринҚ. Таңба//Парасат2001. №10.
142. Ержанов Ж.Е. Сунақтардың этногенез! және Сунак қаласының тарихы. Алматы, 2000. 136-6.
143. Жүзге кірмейтін қазақ рулары. // Ана тілі 2003. 15-сәуір.
144. Ибадуллаева 3. Қазақ халқының құрамындағы қожа этникалык тобы // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, №12, Алматы, 2000
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕС11УБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИЯИСТРЛІП АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАК ҮЛТТЫҚ
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УММВЕРСИТЕТІ
Тарих факультет! Арнайы тарихи пэндер және окыту технологиясы ... ... және ... таңбалары
/ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ/
Ғылыми жетекші: т.ғ.к., доцент
Құсайынов Қ.
Орындаған: тарих және география
факультетінің 4 ... ... ... ... ... ... ... және оқыту технологиясы»
кафедрасының меңгерушісі
т.ғ.д., профессор СМ. Сыздыков
« » 2008 ... ... А 3 М ¥ Н ... 3
І-тарау. Ұлы жүз рулары, олардың этникалық құрамы.
Рулық таңбалары 11
П-тарау. Орта жүз рулары, олардың этникалық ... ... ... Кіші жүз ... ... этникалық құрамы.
Рулық таңбалары 42
ІУ-тарау. Қазактың ... ... ... дерек
ретінде 55
ҚОРЫТЫНДЫ 63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
КІРІСПЕ
Қай халықтың ... ... ... ... маңызды да күрделі
мәселе болып табылады. Осы орайда қазақ халқының калыптасуында ерекше үлес
коскан ... ... ... ... мен ... рулардың
таңбалары мен ұрандарын да айтамыз. Әрине, осы жерде ... ... ... және ... ... ... айта келіп, әрбір рудың ... мен ... ... ... оның ... шежірелік дерек ретіндегі
рөлі айтылып өтіледі. Сонымен бірге, әрбір рудың ұраны да өз ... ... ... ... және ... ... өзекті де күрделі тың тақырып,
жүмыс барысында ... ... ... ... ... ... ... де көрсетіледі.
Н.А. Аристов өз еңбегінде: «Халыктың және тайпаның шығу ... ... ... ... ... білу ... кедергі болады», -
деп әділ айтып өткен [1].
Жұмыстың мақсаты - жарияланған белгілі ғалымдардың ... мен ... ... ... сүйене отырып, қазақ рулары мен
рулық таңбаларының қазақ халкының қалыптасуына қосқан үлесі және ... ... ... ашып корсету.
Алда түрған киыншылыктарды сезіне отырып, жүмысымда қазақ рулары ... ... ... ... бар деректерд
негізге ала отырып, рулардың құрамын, ... ... мен ... ... ... ... ... міндет етіп
алдым.
Қай халықты алсак та әрбір ... ... ... өз ... ... мэселелерінің ішінде негізгісі - шежіре ... ... сан ... бойы ... ... ауызша да, жазбаша да мұра ретінде
беріліп келе жатқан, шежірелерді қазак ойшылдары, ақындары мен ... осы ... ... ... терминді айта кетер болсақ, қазақта
«шежіре» араб тіліндегі «шаджарат», «бүтақ», «тармақ» ... ... ... ... шығу тегін, таралуын баяндайтын тарих ғылымының бір
тармағы. Өзінен бастап жеті ... ... білу ... ... ... ... ... атасын білген ер, жеті жұрттың камын жер», «Жеті
атасын білмеген жетімдіктің салдары» ... ... ... ... ... ... шежірелерінің зерттелу тарихына көз
жіберсек, кезінде оларды жазып алуға орыс ғалымдары
А.Левшин, В.Вельяминов-Зернов, Н.Аристов, Г.Потаниндер көп
үлес косқанын байкаймыз. Қазақ зиялылары топтаған
шежірелердің ... ... ... ... ... ... ... «Ұлы жүз шежіресі»,
Әбілғазының «Түрік шежіресі», А.Ниязовтың «Үш жүздің
шежіресі», М.Көпейұлының «Қазак ... ... ... һэм ... ... Қүрбанғали
Халидтің «Тауарих Хамсасы» кымбат қазыналар болып табылады.
Ал, Кеңестік дэуірде шыққан кітаптардың ішінде ... ... и ... ... языка», В.Востров пен
М.Мұқановтың «Родоплеменной состав и расселение казахов» және ... ... и ... ... ... жуза» атты еңбектерінде
бірталай мәліметтер бар. Кеңес дәуірі кезінде ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулердің ішінде М.Тынышпайұлының «Материалы к
истории киргиз-казахского народа» атты еңбегі айрықша сүбелі [2].
Шежіре ... ... бойы өмір ... келеді. Оны игеру үшін
алдымен жеті атаға дейін білу керек және өз руындағы халық зердесінде ... ... ... ... қалган ұлагатты сөздерді зердеде
ұстау керек.
Солай бола тұрса да кеңес дәуірі кезінде өз ... білу ... ... ... ... деп қаралады. 1960-70 жылдарда
шежіре туралы мақала жазғандар, мақала ... ... ... салдарынан біраз жылдар бойы жиналған шежірелер көзден таса да болып
келді. Бірақ, олар жойылып ... жоқ ... ... ... ... ... жылдары-ақ шежірелердің біразы өңделіп шығарылды. Мысалы
Ш.Құдайбердіұлының 1911 жылы ... ... ... ... ... [4], ... [5] ... 90-жылдардың басында-ақ баспа
мен баспасөз беттерінде жарыққа шығарыла бастады.
Халық тарихында ... көп. ... ... ... ... ... бері ... ата тек таратуға арналған. Сондай
шежіренің біреуі, Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттык қозғалыстың ... ... өзі ... Бегімбет руының шежіресін жасап, оның 1700
жылдан-1898 жылға дейінгі аралығын таратып, қағазға түсірген.
Жалпы қазак шежіресінің ... ... ... ... шежіресі», «Ұлы жүз шежіресі» [6],
орыстың этнограф ... ... ... ... ... ... Лепсі, Қапал, Жаркент,
Верный уездерінің шаруашылықтарын ... ... ... 1911-13
жылдары Ташкентте жарияланған материалдар және этнографиялық карталармен
бірге ... ... ... болады.
М.Тынышпаевтың «История казахского народа» [7], С.Асфендияровтың
«История Казахстана» [8] деп ... ... де өте ... Бұл
еңбектерде Үш жүздің құрылуы, Үш жүзге кіретін рулардың этникалық ... мен ... ... ... ... диалектологии и истории казахского языка» [9]
деп аталатын еңбегінде үш жүздің ... ... ... ... ... ... ... тайпалардың этникасына токтала отырып, ұрандары
мен таңбалары айтылып өтеді.
В.Востров пен ... ... ... и расселение
казахов» [10] деп ... ... үш ... ... құрамы мен тарихы, территориялық
орналасуы барынша көрсетілген. ... ... ... ... ... казахов Среднего жуза» [11] деген ... де Орта ... ... орналасуы мен этникалық ... ... ... деректері мен архив материалдарына сүйене отырып жазылған.
Баспасөз бетіндегі материалдарда да бұл ... тыс ... ... ... ... жүздерінің пайда болуы»,
Д.Ахметовтың «Қазақ шежіресі», Т.Елеужановтың «Таңбамызды танимыз ... ... т.б. ... ... ... қазақ халқын үш жүзге бөледі. «Жүз» деген сөз «жақ», «бағыт»,
«бөлік» деген мағынаны білдіреді. Қазақстан территориясы ... ... және ... ... болып үш түрлі шаруашылық аймақка бөлінген
еді де, ... ... өз ... мен өз қыстаулары болды.
Қазақ шежірелерінің барлығында мынадай мазмүн баяндалады: ... ... - ... ... - ... ... ... - Бекарыс, Ақарыс,
Жанарыс деген үш ұлы ... ... ... Ұлы жүз деп ... оған -
Үйсін, Қаңлы, Шапырашты, Жалайыр, Албан, ... ... т.б. ... ... Орта жүз деп ... одан - ... Найман, Қоңырат,
Қыпшақ, Керей, Уақ руларын таратады.
Жанарыстың ұрпақтарын Кіші жүз деп ... одан - ... ал ... ... ... ... мен Жеті руды таратады. Ал, енді осы ... ... ... ... мен ұрандарына келер болсақ, бұл мэселе әлі де болса өз зерттеуін
күтіп түрған күрделі мәселелердің бірі. Қазак руларының ... ... ... ... сөз еткенде ең алдымен XIX ғасырдағы орыс зерттеушілерінің
деректеріне сүйенеміз.
Н.А. Аристов «Опыт выянения этнического состава киргиз-казахов Большой
Орды...» [12] деп ... ... Ұлы ... ... мен ... ... ... А.Харузин «Киргизы Букеевской Орды» [13] деп
аталатын еңбегінде Кіші жүздің руларының ... ... мен ... ... ... ... А.И.Левшин [14], Н.И.Гродеков [15], М.Тынышпаев [16],
САманжолов [17] еңбектерінде де ... ... мен ... ... түрлі рулардың таңбалары туралы мәліметті ... ... ... ... ... ... ... [18].
Соңгы жылдары жарық көрген еңбектерінің ішінде, әсіресе, қазақ
шежіресі, қазақ рулары мен ... ... ... мол ... ... беретін
Х.Арғынбаев, В.Востров, М.]\түқановтың біріккен «Қазақ шежіресі хақында»
атты еңбегі мол маглүмат беретін сүбелі де, ... ... ... [19]
Жалпы халықтың этникалық тарихы адамзат қоғамы тарихындағы аса
маңызды және күрделі аспект болып табылатынын және осы ... ... ... ... ... ... ... мен
этногенезіне
байланысты екенін Ю.В.Бромлей өзінің ... и ... ... ... болатын.
Сонымен, осы. «Қазақ рулары және рулық таңбалары» деп ... ... ... тұрады.
I - тарау - «Ұлы жүз рулары және олардың этникалык
құрамы. Рулық таңбалары», - деп ... ... ... ... ... ... этникалық тарихы, орналасуы және
олардың рулық таңбалары мен ... ... ... қалыптасуында үлкен үлес қосқан негізгі рулар
айтылады.
II - тарау - «Орта жүз рулары, этникалық құрамы ... ... - деп ... ... ... мен ... қоса Орта жүз руларының этникалық тарихы мен
ұрандары да ... ... - ... - ... жүз ... ... құрамы және рулық таңбалары», -
деп аталғандықтан, мұнда да Кіші жүз ... ... ... ... орналасуы, таратылуы, таңбалары мен ұрандары айтылады.
IV. - тарау - «Қазақтың рулық таңбалары тарихи дерек», -деп аталынды. Мұнда
зерттеушілердің ... ... ... Н.И. ... ... таңба белгілері салыстырылады және кесте бойынша ататек кестесі
жасалып көрсетіледі.
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... ... ежелгі заманнан Орта Азия мен
Қазақстанның кең ... ... ... ... ... ... Еділ өзеніне дейінгі ұлан-байтақ
өңірде көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан түркі тілдес ру-тайпалар еді.
Қазақ халқы ғасырлар бойы тарихи даму ... осы ... ... ... ... Бұл тек бір ... ғана жемісі емес, сан
ғасырлық дамудың туындысы дей келіп, Үш жүз ... шығу ... ... таңбалары мен ұрандарына тоқталып өтейік.
I - тарау. Ұлы жүз рулары, ... ... ... ... ... ішінде Ұлы жүз рулары мен тайпаларының қалыптасуында
үзақ ... көп ... ... ... бар. ... ... дейін қандай
тайпалар мен Ұлы жүзден қандай рулардың таралатыны туралы толық шежіре ... ... ... ... ... қатарлы, саналы адамдарды өздерінің
ой-өрісіне шақ, өз халқының ауызша ... ... ... ауызша тарихын (шежіресін) жасап қалдырды. Шежірешілер - аталардың
істеген игіліктерін де, өмірлерінде кездескен оқиғаларды да, іс-әрекеттерін
де білген. ... ... ... ... ол шежірелер қағаз бетіне
түскен. XVII ғ. ... ... ... ... ... тегі жөнінде де, олардың басынан кешірген іс-
әрекеттері жөнінде де асырып айту да, не ... қалу да ... ... Ұлы ... ... ... ... орыс деректеріне
сүйенеміз. Тевкелевтің ... Ұлы жүз ... ру ... ... Орда да 10 ру, ... ... деп ... ал одан өзіндік
аттар былай бөлінеді: Ботбай үйсін, Шымыр үйсін, Жаныс үйсін, Сиқым үйсін,
Абдан-суан ... Сары ... ... ... ... ... Жалайыр» [20],
- деп жазылған.
Бірақ бұл жерде басқа да ежелгі және ірі тайпалардың, мысалы: Ысты,
Ошақты, Шапырашты, ... ... ... ... ... ... кеткенін түсінеміз.
Ұлы жүздің тайпалары туралы мәлімет берілген тағы бір ... 1825 ... Онда «Ұлы жүз ... ... ... ... 5 руға ... Дулат, Албан, Суан, Жалайыр, Шапырашты» [21] деп көрсетілген. Құжатта
5 үлкен тайпаны ру деп ... ал ... ... бұл ... өзі ... ... сондықтан да Ұлы жүздің құрамы туралы толық деректен алшақ
бұл құжатта қаңлы, сіргелі, шанышқылы, ысты, ошақты, сары ... ... ... ... ... ... бұл деректер біз
үшін аса қүнды, өйткені бұлар бірінші ... Ұлы ... ... ... құрамына енген тайпалар туралы біршама түсінік береді.
Ұлы жүздің ру-тайпалық құрылымы ... ... ... - П.И. ... А.Левшин, Ш. Уәлиханов, А. Харузин, В.В.
Радлов, Н.А. ... т.б. ... ... П.И. Рычков өзінің
«История Оренбургская» деп аталатын еңбегінде Ұлы жүз туралы айта ... деп ... ... в ней ... ... зыкымский, чомарский,
зюйский, калынский, чаны-чидинский, абмансуйский, сиынский...» [22].
Мұнда бастапқы 3 руды: жаныс, сиқым, ... ... ... ал ... үйсін, қаңлы, шанышқылы, албан, суан және ысты тайпалары келеді. П.И.
Рычков Тевкелевтің ... ... ... бір Ұлы жүздің құрылымы туралы 1832 ж. А. Левшиннің жазған
тарихи еңбегінде ... ... орда ... ... мен ... тұрды, кейіннен оларға
Орта ордадан қоңыраттар қосылды» [23]. А. ... ... ... ... Ұлы ... ... ... өрбіді», - деген ойы теріс екенін В.
Востров пен М. Мұқанов өз еңбектерінде жазып өтеді ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... сиқым, абдан, суан, сары сулы,
шанышқылы, қаңлы, жалайыр.
2. Қоңырат ұрпақтары мынадай ... ... ... ... бошман, тоқболат, жаманбай, қаракөсе,
жетімдер, қүйсқансыз.
Ш.Ш. Уәлиханов өзінің ... ... ... «Ұлы ... ... ру - ... ... суан, жалайыр қүрайды және олар жалпылай айтқанда
«үйсін» деп аталады. Үйсін Ұлы жүз ... түп ... ... ... ... - ... үйсіннен Қойылдыр (қатаған, шанышқылы), мекрейлі
(жалайыр), майқы ... ... ... ... ... ... ... өзінің «Түрік, қырғыз-қызық һәм хандар шежіресі»
атты еңбегінде Ұлы жүздің руларын көрсеткен, ол А. Левшиннің ... ... ... керек. Осыған байланысты қоңырат ... Ұлы ... Орта ... ... айта ... жөн.
Ұлы жүздің руларының шежіресін М. Тынышбайұлы өз еңбегінде былай
таратады:
1. ... ... ... ... сарыүйсін, шапырашты, ошақты,
ысты, сіргелі);
2. жалайыр;
3. қаңлы, шанышқылы.
Ұлы жүз бірлестігі Жетісу ... Шу және ... Сыр, Іле ... ... көне ... қалыптасқан [27].
Ал С Аманжоловтың еңбегінде Ұлы жүз мынадай 23 тайпа-рудан: үйсін,
қаңлы, сары үйсін,дулат, шанышқылы, ысты, тілік, ... ... ... ... ... шынқожа, қоралас, суан, абдан (албан), ботпай,
сэмбет, тулатай, сіргелі, шымылдан құралады деп көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... Мойынқұм
ауылының көзіқарақты қариялары Әділұлы Әлібек пен Сейдалыұлы ... ... ... ... ... ... келе Ұлы жүздің ата-тек
кестесін былай көрсетемін:
Ұлы жүз ... ... ... ... кой Таңбасы: нэл таңбасы Л
Кейкі
Төбей
1
Бақыраш
1
Бэйтерек
-> Қоғам
1
14
Котан
-> Үйсін
Қаңлы
Шанышқылы (қатаған)
Майқы
Ойсыл
Үйсіл
Сіргелі
Сақал
Ақсақал Жансакал (Тарақ)
т
Жалайыр
Байдулы
Бэйдібек
Сарыбәйбішеден ... ... ... ... ... ... ... ысты ошақты Дулат Албан Суан
Алүйсін ... біз ... ... ... Ұлы жүз - Үйсін бірлестігі деген
атаудың түп төркіні қайдан шыққанына көз жеткізгендей ... ... ... мен ... ... «үйсін» атауы 2 түрлі: тар
және кең мағынада ... Тар ... ... ... Ұлы ... ... аты. Ал кең ... «Үйсін» Іле алқабы мен ... және ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... туралы деректер осыдан екі ғасыр бұрынғы ханзу ... ... ... ... атау үй және сін (шең) деген екі сөз. Көне заманда ол
сөздердің әрқайсысында жеке мағына болып, бертін келе ... бірі ... ... ... ... Ескі ... ... «үйшек» бір нәрсенің
үйілген топталған жері деген мағынасы осы күнге ... ... ... сөзі ру, ... ... жері, мемлекеті деп үғуға болады.
Өйткені Мұндағы үй ... ... да ... ... ... ол
сөз көне заманда бір атадан тараған кіші ру», ... ... ... ... орыс ... Н. Аристовтың шежірелік деректері бойынша
Үйсінді ... ... ... ... ... ... ... (Тарақ)
Байтулы
Қараша-
Бэйдібек
қызынан
Сарыбәйбішеден Байтоқты
Сыланды ана Зерщтен
Домалақ ана Нұриладан
і
Жақып
қалша
(жездем
Қалша) Сары ... ... ... Суан ... ... ... ... негізін қүраған тайпалар Бэйдібектің балалары [30]
Осы жұмысымды жазу барысында ... ... ... ... ... ... ... тарихи мәліметтер
жазылмаған, бірыңғай шежіре, түсінік ... ... ... ... тарихи деректерден гөрі,
аңызға сүйенушілік байқалады. Шежірені қаншалақты дұрыс жаздым дегенменде
жетіспеушілік, болмаса артық ... ... ... Сары ... ... ... құрылымы туралы деректер жоктың
касы. Қолда бар шежірелер Сары ... руын ... ... деп таратады.
Мекендері - Жетісуда, Сарытауқұм, Мойынқұмда. Жақыптан тараған Қырықтың көп
бөлігі Өзбекстанда - Ферғана, Самарқан жерлеріне мекендеп, ... ... ... Сары ... ... ата тек тестесі былай берілген.
Сары үйсін
Мырзақыз
Қалша Жақып
Ұраны - «Байтоқ» Таңбасы £ Абак - ... ... ... ... ... ... Қырық
Рулардың шығу тегі туралы аңыздар, халық арасында тараған шежірелер еш
жаңалық енгізбейді, тек одан сайын шиеленістіре ... Сары ... шығу ... ... ... ЛГ ... ... шежірелерді әлі де зерттеп, толықтыру кажет.
Үйсіндер - Ұлы ... ... ... ... ... ... ... т.б. тайпалар осы Ұлы жүз үйсінінен тарайды.
Гродековтың еңбегінде жалайыр ұраны - Бақтияр, таңбасы Лі
(тарақтаңба) ія, Шанышқылы ұраны - ... ... 4- ... ... ц , ... таңбасы Қарасопы Танбысопы
Қотан Ботан ... ... ... ... ... ... ... өзендерінің аралығын,
Сарыарқаны жайлаған [56].
Ұрандары - Ақжол, Қарақожа (Тынышпаев шежіресінде), таңбасы - 00, ... ... бұл да ... ... ... Аристовтардың еңбектерінде Арғын руының ұраны -
«Акжол», таңбасы (00) көз, - [57] деп көрсетілген.
Бар шежірелерді бір-бірімен салыстыра отырып, ең жөн деп ... ... ... ... ... ... ... туралы деректер осы уақытқа дейін ... ... Бір ... Керейлер - Монғол тектес десе, біреулері түркілер
дейді. ... ... ... ... қүпия шежіресі»,
«Монғолдардың алтын тарихы», сияқты кітаптарда «Керей» атауы ... ... ... және ... ... ... ... сияқты кітаптарда да «керейт» деп кездеседі. Көне ... ... ... ... ... ... мағынада жүмсалған, демек «керейт» -
керейлер деген сөз. «Керей» ұлысы ... тегі мен ... ... әртүрлі жорамал айтқан. Рашид-ад-Дин өзінің «Жамиғ-ат-тауарих»
атты еңбегінде былай баяндайды: «Ерте заманда бір хан болыпты, оның жеті
ұлы бар ... ... ... ... кер ... ... ... Кейін бұл балалар өсіп-өрбіп, тайпа ел болыпты да ... ... ... ... Ең ... ... хан шыққан ру ғана аталатын
болған. Басқа тайпалар осы ханға бағынған.
Осыған ұқсас сөз ... ... ... де» көрсетіледі. Ол:
«Керейттің мағынасы - қара ... ... Бір ... жеті ... бар еді,
барлығы да кара болды, сондықтан оларды керейттер деп, олардан ... ... деп атап ... ... ... ... аймағындағы керей тайпасынан шыққан шежіреші Мэши
керей ұлысының арғы тегін мынадай сегіз ... ... шөп, сеп ... ... ... ... жусан. Осы тайпалардың аты VII-VIII ғғ. Жұңғо
жылнамаларында да бар.
«Қазақ шежіресінде» керейді: Абақ ... және ... ... ... екі үлкен тармаққа бөледі. Абақтан тараған ұрпақтар он екі арыс
ел; Жантекей, Жэдік, Қарақас, Ителі, ... ... ... ... Көнсадақ, Жастабан, Құлтайболат.
Ашамайлы керей: Сибан Балта, Көшебе, Тарышы деген рулардан қүралған.
Семей, Солтүстік Қазақстан, ... ... ... ... ... бәрі Орта ... керейлер. Бұдан басқа Кіші жүзде де керей
тайпасы бар, ... олар да ... ... бір ... болған.
Әйгілі шығыс зерттеушісі Грумм-Гржимайло керейлер IX ғасырдан бастап
тарихта эйгілі болған десе [59], Н. Аристов керейлердің саны X ... ... ... ... ... ... атауы «ашамай» таңбасынан X (түйеге салынған
таңба) шыққан. Абақ керей таңбасы Ш ортасы ... ... ... Жалпы керей таңбасы крест X (барлық деректерде), Тынышпаевта ... ... ... ... ... - ... ... - Қарақожа,
Жаубасар. Тынышпаев ... ... ... - ... ... жалпы
тайпалық ұран болған жоқ.
Наймандар. Қазақ халкының құрамындағы байырғы тайпа, көне ... - ... ... туралы деректер, оны эуелде Хинганнан Карпатқа
дейін созылып жатқан Ұлы ... ... пен ... өзендері аралығында
ежелден көшіп жүрген тайпалар қатарына жатқызған. «Найман» деген сөз ... ... сөз бар. ... ... ... ... сөз монғолша «сегіз»
деген сөз «сегіз ру ел» болғандықтан айтылған дейді. Аристов найман ... ни ... бір ... еді, со л өзен ... ... дейді. Монғолда
«найман» деген сөз бар, бірақ бұл дэлел бола алмайды, өйткені бұл бойынша
монғолдар руларын ... ... ... ал ... ... ... оқига
болған емес. Найман руының монғолдардан қашық екенінің тагы бір дэлелі
«найман» Алтай түріктерінен-(ойраттық) тілінде «най» ... ... - ... ... ... ... магынада қолданылатын сөз. Тіпті ары барсақ, «манн»
- қол деген сөз. Міне осы дэлелдерге Караганда «найман» ... ... ... ... ... ... мен Монғолдардың жазба деректері бойынша түркі тектес байырғы
тайпаның бірі - Наймандар шыгысында -керейлер мен, солтүстігінде - ... ... ... ... ... шектескен
[62].
Наймандардың 4 қүбыласын бірдей түркі тектес тайпалардың қоршап жатуы,
оларды монгол тектес тайпа еді деп келтірген пікірлердің ... ... ... керек. Н.Аристов, С. Аманжолов, М. Мұқанов, Қ. Сартқожаұлы
сияқты галым зерттеушілер найманның түркі тектес екенін ... ... ... ... ... ... Қырғыз, Қыпшақ сияқты
тайпалардың дербес мемлекет қүрганын, олардың монғолдарға мүлде ... ... ... тайпалар екенін жазды [63].
Ш. Құдайбердіұлы шежіресінде Наймандардың ... ... ... ... «Қаптағай»
Таңбасы: (0) шөміш
Өкіреш
і , ,
I I ... ... ... ... ... жылқысына теріс жағынан таңба басып терістаңбалы
атанды [65].
Шежірелерді салыстыра келе Наймандардың ата-тек кестесін біршама ... ... ... М. ... ... онда
Найманнан
Мүрын
Төртуыл
Матай
Аталық
Кенже
Садыр
Терістаңбалы (Елата)
Мэмбет Рысқұл
Саржомарт Төлегетай >-Қаракерей
Балталы Бағаналы Көк жарлы Бура ... ... ... аймағының Шэуешек каласында өмір сүрген тарихшы және қазақ
шежіресін көп жинаған Құрбанғали ... ... ... [67] ... ... ... ... жазған.
Найман
ІПүбартай (ұрпақ қалмаған)
Өкіреш Сүгірше
Қытай
Телегетай
Қаракерей
Төртуыл
Садыр
Матай
Гродеков, Аманжолов, Тынышпаев еңбектерінде де Найман руының ұраны -
«Қаптағай», ал таңбалары Гродеков пен Аманжоловта - V , ... ... О", ) , ... салыстырып қарағанда Найман руының таңбасына көбіне (О-)
шөміш таңба кездеседі.
Б. Кітапбаев өз ... ... ... одан Төлегетай
(Қаракерей, Садыр, Матай, Төртуіл), Сүгірші (Балталы, Бағаналы, Ергенекті),
Елатадан (Кетбұға мен Келбұға) деп таратады да, Тоғыз ... ... ... ... ... ... М. ... еңбегінде Кетбұға руының таңбасы ^
терістаңбалы, ... ... ... И $£. ... руы ... ... аталып кеткен [69], сонымен қатар М. Тынышпаев еңбегінде
) ай ... ... ... Бағаналы руының аты да /; Ү^ ^ ^ таңбасымен
байланысты (бағана таңбасы) аталған, [70] Ү}\ У ... ... ... ... ... ү, Аманжолов бойынша таңбалары осылай көрсетілген
[71]; У;УЦ**.
Балталы руының таңбасы Р немесе ^(балта), ... ... һ ... ... п7 ... ... Тынышпаевта қаракерей
руының таңбасы Т, садыр руыныкі 0,71 таңбалары осы көрсетілген, ұрандары:
Қаракерейдікі - Қабанбай, Матайдыкі - Бөрібай, Садыр руыныкі - ... ... ... - ... ... мен ... ... қалыптасуына ерекше үлес
қоскан, тарихи деректерде коне замандардан-ақ белгілі тайпа. ... ... ... ... шығысқа
карай Ертіске дейінгі аралықта мекендеген. 890 - жылы қыпшақтар Жайықтан
өтіп печенегртег шабуыл жасап, ... ... ... және ... ... бөліп
тастайды. 900-1200 жылдары қыпшақтар Еділден Днепрге дейін қоныстанып,
Ресейдің оңтүстік ... ... ... 1223 жылы ... өзенінің
жағасында монғолдармен соғыста жеңіліс тапты.
Монғолдар келгенге дейін ... ... ең саны көп ... болғандықтан, орыстар Алтын Орданы кейде Қыпшақ Ордасы, ал
Түркістан жерін - ... ... ... ... деп ... XIV ғ.
Қыпшақтар Еділдің орта ағысынан Сырдарияның аяғына ... ... ... ... ... ... сөзі «уже», «хуша» түрінде айтылады да, ... ... ... деп ... ... ... ... тілдеріндегі деректерде «қыпшак» «қифшақ»,
«кыпчак» деп айтылады да, Батыс Еуропа деректерінде ... ... ... ал орыс ... «половцы» делінеді.
М. Қашқаридың шежіресінде қыпшақтардың рулық тайпалық одағына исман,
сувар, қаңлы, қарабөрікті, тоқсаба, жете, ... т.б. ... ... ... ... ... тайпалардың бәрін қыпшақ деп есептеген. Ибн Калдун
мынадай кыпшақ тайпаларын атайды: «Тоқсаба, сета, бурджоглы, оглы, дөрүт,
қарабароғлы, кабирклы, күнүк» [74].
Ш. ... ... ... - каңлыдан бөлініп, елсіз бос
жерге кеткендіктен осылай атанған. Мағынасы - бос, шел, елсіз деген сөз.
Шыңғыс ханнан көп ... ... ... ... бір ... жүрт болып тұрғанда, Жошы хан алып
қаратқан. Солардың атымен ол жак ... ... ... ... ... ... қыпшактарды 92 баулы деп атайды. Бірак
ешқайсысында оның бәрін ... ... ... жоқ. Шежірелердің көбі
Қыпшақ руларын былай ажыратады: Қыпшақтан - Сүлімалып, одан Көбекалып, одан
мүйізді, одан ... ... бес ... ... ... ... ... Қарбалық) тараған [76].
Қыпшақтардың таңбасы барлық деректерде II (қос ... ... ... І,Э ... да ... ... - Үйбас (Гродеков,
Аманжолов бойынша), Тынышпаевта -Айбас деп аталған. Тынышпаев Қобыланды мен
Қара Қыпшак бір адам деп, Есім мен ... ... ... ... ... және ... ... мен Айбас батырды айтады [77].
Қыпшақтар Қостанай облысында, Торғай даласында, ... ... ... ... облыстарында) аймақтарда, Ертіс, Сырдария бойында
қоныстанған [78].
Қоңыраттар. Барлық ... ... ... ... Арғын, Найман,
Керей, Қыпшақ және Уақ ... ... ... ұрпақтары болып
көрсетілген [79]. Дэл осындай пікірлер ... ... ... ... халықтарының тарихы туралы тамаша еңбектер калдырған Рашид-ад-
Дин мен Әбілғазы ханның жазуынша Қоңырат ... ... ... ... ... ... ұрпақ [81].
Ш. Құдайбердіұлы өз шежіресінде: «Левшиннің сөзінше рулары: жаншар,
Оразгелді, Қүлшығаш, Божбан, ... ... ... ... Сансыз,
Көпеш», - деп көрсетті [82].
Монгол тарихшысы Сана-Сесенің ... ... «Ұлы ... «көк ... ... кірген көрінеді. Шамасы бұл жердегі «көк»
сөзі Шыңғыс ... ... ... ... хатында Қоңырат, Қатагандарды көк
табанды тырналар деп атағаны тұргысында түсінілсе керек. Бірақ «көктің»
тагы бір ... ... ... да бар. ... ... ... ... деген тармақ кездесетіні де дәлел...» деп жазды Тынышпаев өз еңбегінде
[83].
«Қазақ шежіресінде» Қоңырат тайпасы ... ... ... ... ... ... Қият ... ұрпагы немесе қияттармен тектес
Олхонут, Хонхират руынан шыкқан және ежелден монгол бірлестігінің құрамында
болды деп ... ... ... ... ... XIII ... ... жасаған жорығына қатысты. Осы тарихи оқиғаға
байланысты Қоңыраттардың едэуір тобы Қазақстан мен Орта ... ... ... Хиуа ... ... ... кейінірек қаракалпақ халқының
құрамына енді... Ш. Уәлихановтың ... ... XIX г. ... ... Ташкент, Бүқара, Қоқан маңына ауысты. Сөйтіп, Қазакстан мен
Орта Азия жеріндегі түркі тілдес жергілікті тайпалармен араласып ... ... ... ... ... еніп, сіңісіп кетті» [84].
М. Мұқанов өз еңбегінде қоңырат тайпасын мына руларға бөледі: Жаманбай
(қараша, жанай, ақболат, қайрақ, ... ... ... ... ... ... ... (сапар, сары), Божбан (қожағұл,
жэукім, ... ... ... карашор, бекарыстан, тоқпак), Санғыл
(маңғытай, акпай, нұрбай, самай, ... ... ... ... Байдар, Жандар, Құлыншактарға [85].
Барлық деректерде ... ... - ... ... П
(«босаға») болып көрсетілген.
Уақтар. Ғылымда Уақтың түп-тегі туралы басы ашық ... жоқ. ... ... ... ежелгі үңгіт тайпасы деп көрсетеді. Рашид-ад-Диннің
жазуынша бұл тайпа Қытай корғанының теріскей ... ... ... ... шежіресінде: «Уак деген ел ескі шежірелерде жок,
Абылай хан заманында ғана айтылады. Орыс жазушылары ... ... ... ... ... ... орыс ... алғаш жолыққан кезде керей, уақ
аралас екен және таңбасында да керейдің кіреш таңбасы», - деп ... ... ... Уақ, Керей аралас-кұралас айтылған. Сегіз сері
шежіресі бойынша ол Керейдің баласы Арыстанбектен ... да, ... ... ... ... ... ... соң асырап алады. Қазак ... Уак ... ... ... ... Сіргелі, Сарыбағыс, Байназар,
Әлімбет, Бидалы, Жансары, Баржақсы, Шайкөз руларына бөлінеді. ... ... ... Уақ» деп те ... ... ... - ... (барлық деректерде осылай
көрсетілген), таңбасы Гродеков бойынша X ,Т7, Тынышпаевта У X ; -/-,
Аманжолов ... ... ... ... ... деп ... Ертісті жағалай, Павлодар, Семей, шығысында ... ... ... ... ... ... ... Орта жүздің ру-ұлыстары қазақ
халқының халықтық құрамын толықтырып, қазақ хандығын ... өз ... - ... Кіші жүз рулары, олардың этникалық құрамы.
Рулық таңбалары.
Кіші жүздің ... ... ... ... ең ... рет ... Тевкелевтің деректерінде көрсетілген. Тевкелев Кіші жүздің ру-
тайпалық құрамын ... келе ... ... «Бұл ... ... деп ... ру ... Алшынның өзі екіге бөлінеді: Қаракесек және Байұлыға. Ең
күштісі Қаракесектер алты ... ... ... ... ... ... ал саны ... Байұлы Қаракесектен біршама аз, о л
12 руға бөлінеді: Адай, Жаппас, Алаша, ... ... ... ... Алтын, Шеркеш, Тана, Шайығлар (Ысты)». Кіші жүзде ең әлсізі,
саны азы - Жетіру, оған: Табын, ... ... ... ... ... ... кіреді [90].
Кіші жүздің рулық құрамы туралы П. Рычковта еңбегінде былай ... жүз екі ... ... ... бөлінеді және осы жүздегі ... ... ... ... ... Масқар, Тама, Табын, Кете,
Қаракете, Шекті, Шөмекей, Жағалбайлылар жатады» [91].
Бұдан біз байқайтынымыз Рычковтың ... ... 10 руы, кіші ... ... толық деректеп қарауға болмайды, Тевкелевте тек ... ... руы ғана ... қалған екі бірлестік толық
көрсетілген.
А. Левшиннің еңбегінде Кіші ... үш ... ... ... ... ... сүйеніп Кіші жүздің ататек кестесін
жасап көрсетемін.
Кіші жүз
і
Жанарыс
і
Ұраны: Найза беріп жауға қой. ... (X ) жебе ... ... Төртқара
Шөмекей
4 Шекті
Адай, Беріш Жаппас, Таз
га,
Байбақты, Шеркеш Есентемір, Тана ... ... ... ... ... Тама Кердері Жағалбайлы
Керейт
I Тілеу
Рамадан
Н. Аристов та еңбегінде дәл осы Левшиннің мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... ... бар деректердің бәрін салыстырып ... ... 12 ... ... берген тізімінде Байұлында алшын руы болса, Левшин
мен Аристовта жоқ. Левшин мен Аристовта ... ... ... жоқ. ... ... 12 ... қызылқұрт руы, Левшин мен
Аристовта 13 ру - алтын руы жетпейді.
М. Тынышпаевтың еңбегінде, «Байұлы - ... ... ... жаппас,
есентемір, таз, байбакты, тана, маскар, ... ... ысық ... ... - деп 13 ... ... жүз
Жанарыс
і
Ұраны: Найза беріп жауға қой. Таңбасы: (X ) жебе таңбасы
Әлімұлы
Байұлы
Жетіру
Қарасақал Қаракесек Кете Тернара
Шөмекей
і
т
Шекті
Адай, Беріш Жаппас, Таз Байбақты, ... ... ... ... ... ... I Керейт
I Тілеу
Рамадан
Н. Аристов та еңбегінде дэл осы Левшиннің мәліметтеріне сүйеніп Кіші
жүздің рулық құрылымын ... ... ... бар ... ... ... ... Байұлы 12 руға
бөлінеді. Тевкелевтің берген тізімінде Байұлында алшын руы ... ... ... жоқ. ... мен ... ... ... руы
Тевкелевте жоқ. Сонымен Тевкелевтің 12 руына қызылқұрт руы, ... ... 13 ру - ... руы ... ... еңбегінде, «Байұлы - адай, беріш, алтын, жаппас,
есентемір, таз, ... ... ... ... ... ысық ... ... - деп 13 руды
көрсеткен [94].
Сондай-ак С. Аманжоловта Байұлын 13 тармаққа: адай, жаппас, алаша,
байбақты, масқар, ... ... ... ... тана, қызылқұрт,
шайығлар (ысық), алтын деп ... [95]. ... ... «12 ... - деп ... шежіре деректері бойынша алтын, жаппас руларын жеке-
жеке атамай, бір тайпа ретінде ... ... да ... ... ата ... ... жөн.
Кіші жүз руларының шығуы, этникалық жағынан деректер, тарихи еңбектер
аз.
Ш. Құдайбердіұлы ... Кіші жүз ... ... ... ... ... ... Орта жүзден бөлінген алшын тобы дейді. Левшин сөзінше Кіші
жүздегі руларда ең бастысы ... оған жеті руды ... ... хан. Бұл
күнде Кіші жүз үш ру: Әлімұлы, Байұлы, Жетіру...» [96].
«Қазақ шежіресінде» Кіші жүз елдерін үш ... ... ... ... сүйенсек Бекарыстан - Ордаш, одан Мөңке, одан Шаншар,
Шаншардан - ... одан - ... деп ... де, ... - ... ... ... - Алшын, одан Қыдуар, одан Қаракесек (Алты ата Әлім), он екі
ата ... ... ... ... ... да, оған ... мен Алшынның еншілестері
қосылып, бәрі - Жетіруға топтасады.
Кіші жүз руларына жекелеп тоқталғанда, алдымен Кіші жүз - ... ... жолы ... Алты ата ... ... «Қазақ шежіресінде» Әлімді Қаракесектен таратады да, кейде жалпы
«Қаракесектер» деп атайды. Қаракесектен ... ... ... ... үш ... Осының Байсарысынан - Бозаншар, Майлыбай тарайды. Әлімнен -Жаманақ,
Қараманақ, Айнық, Ұланақ, Тегінболат, Тайқожа тарайды.
Шөменнен - ... Дөйт ... ... ... ... ... ... деп жазды: «Кіші жүздің барша
қазағы «алшын» деп атанып, үш үлкен бұтаққа жіктелетіні белгілі: 1) ... мен ... ... ... 3) Жетіру. Әлім бүтағына жататын
қазақтар казіргі кезде Темір, Ырғыз, Қазалы ... мен ... ... ... - Жаманақ (шекті), ¥ланақ, Қарамашак (төртқара),
Айнық, ... ... [99], - деп 5 ... ... ... Тойқожаны
тастап кеткен секілді, шежіре бойынша Байсары өліп, әйелі ... ... ... қосады, содан туылған бала Тойқожа бір ата болып
қосылады ... ... Оның ... ... ... «Қазақ шежіресінде»
былай жазылған: «Қаракесек қартайған шағында жас әйел алып, ... ... ... болмаған соң ұлы Әлімнің бір баласын (Ұланақты) қолына алып,
немересін бала қылып бауырына басады. Қаракесек ... ... ... иесі Ұланақты Қаракесек деп атап кетеді» [101].
Қаракесектердің ұраны барлық деректерде - Ақбан, таңбасы - Гродеков
бойынша Л , ... П ; Л , С. ... ... Гі, ... ... (Тегінболат). Қарсақал атануы - Тегінболаттың сақалы ... және ... ... екен [102]. Қарасалдан - Сарбас, Мұсырман,
Шүңгір ұрпақтары тарайды. Ел арасында бұларды «Үш ... деп ... ... маңында мекендейді [103].
Қарасақал руының ұраны Тынышпаевта - Алдажар, ал ... ... - ... ... (Тынышпаевта), (Гродеков, Аманжолов бойынша)
көрсетілген.
Кете. 6 руға: Ақкете, ... ... ... ... ... ... негізінен Бөкей Ордасын, Орал облысын, ... ... ... ... туралы деректер жок. Тек «Материалы по истории
Казахской ССР» деп ... ... ... ... X ... ... ішіндегі ең көбі осы Қаракете ұрпақтары.
Төртқара рулары - XIX ғ. аяғы мен XX ғ. ... ... ... ... ... ... ... уездерінде мекендеген.
Таңбасы + (Гродеков, Мейер, Аманжолов бойынша, + Һ ; ... ... ... ... - Гродеков бойынша - Алдияр, Тынышпаевта ... ... - ... ... ... ... Әлім, Шөмен деген
ұлдарының туғаны жоғарыда ... Сол ... ... Дөйт ... ұрпак қалмайды. Қасиетті, сыйлы, әруақты адам болған, сондықтан аты
өшпесін
деп Шөмекейлер Дөйтті ұран қылып алады. Шөмекейден тарайтын ... ... ... ... ... ... ... мына л -таңба (барлық деректерде),
тағы да бір таңбасы ол - Л ... £ ... ... Бұл ... ... ... ... Бұл ру туралы деректер алғаш рет XVIII ғ. орта ... ... ... ... руы 8 ... ... Айт, ... Орманбай,
Жақайым, Ожырбай, Байкөбек, Жанқылым, Өріс. ... ... ... 3 ... ... ... Жақайымға бөлінеді [107].
Шектілердің ұраны - Бақтыбай, Жанқожа (бұл Тынышпаев ... ... - ... ... ... Тынышпаевта- 2, Н ... ... - Уі} Ү? ... пен ... ... ... ... 12 таңбасын көрсеткен,
олар: Һ, к} + } К} й) ^ "*=*) т^ и і, ... ... ... ... ... ... болып мыналар: Ң.}
У) Ч көп ұшырасады.
Кіші жүз құрамындағы тағы бір үлкен рулық бірлестік ол ... ... ... ... Таз, ... ... Беріш, Алтын - ... ... ... ... ... ... ... Байұлы рулары XX ғ.
басында Сырдария, Торғай, Орал облыстары мен ... ... ... уезін
мекендеген.
Байұлында саны көп және күшті ... бірі ... Ата ... ... ... ... ... ұраны - Бекет, Теген ... ... ал ... ... - /. ү (садақ,оқ), Аманжоловта
О; "^ ) V» ^0?
Жалпы адай руының деректерде кездесетін таңбасы сегіз
түрлі. ... ... ... ^г/ \ ? Ъ таңбалары
көрсетілген. ¥қсастығына қарай таңбаларды 3 топқа ... ... ... таңба: ■^г) ^) 4- . Соңғы таңба алдыңғы екеуіне ұқсас, бәрі де адайлардың
негізгі таңбалары болып ... ... ... 0 ; О 0 ... ... бұл ... адайларға басқа
ру, тайпалардан келіп кірген ... Ал, ... ... ... өзгеше бөлек + V, -У- , таңбасы адайлардан басқа телеу, кете,
төртқара руларына да тиісті таңба. ... ... ... V таңбасы
басқа деректерде ұшыраспайды.
Кіші жүздегі ірі ... бірі - ... ... ... ... ... Қалқаман, Үңгіт, Ысық, Өтей, Киеке аталары таратылады.
Жаппас руының таңбалық белгісі /^ т ) і ... - ... ... 7 ... ... ... Аманжоловтың еңбегінен көреміз,
ал Тынышпаевта таңбасы $, У, Ү (түйемойын) осылай көрсетілген [111].
Алаша руы - Тынышбайұлы кестесі бойынша ... ... деп ... ... - ... ... ... Қүбылай, Айтемістен -
Ақберлі - Тоқберлі аталары тарайды. Ұраны - Байбарақ, таңбасы - Ү) ... ... ... ... ... - ... таңбасы - ^[ПЗ].
Байбақты руы - Ботан, Шолан, Ақберлі, Жарас, ... ... ... Тоқсаба секілді аталарға бөлінеді.
Байбақты руының ұраны - Дэуқара (Тынышпаев, Гродеков
бойынша), таңбасы - .ь=»і } >—' >, ~т~7 ) ^—г ) ~т ; г/ , ... бір ғана ... ... [114].
Масқар руы - Құттықадам, Өтебай, Құрман, Бабаназар, Масақ, Атойнақ,
Төлеке, Қанай, Қадырқұл, Қырықсадақ аталары ... ... - ... ... ... - ^г , ... Гродеков, Аманжоловта Масқар
руының таңбасы осылай көрсетілген.
Беріш - Байбақты, Байсейіт болып екі атаға бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... Дэулет, Тыныс, Бақай,
Наурыз, Қаратоқай, Есенқұл тарап, «Жеті арыс» Беріш атанған.
Беріш ... ... ... "7" ... ... бойынша),
Тынышпаевта таңбасы -^ ^ 2 , ұраны - ... ... ... ... ... ... +, С , V, ... тағы
да мынадай таңбаларды һ , V (Мейер, Харузин бойынша), т^ (Левшин ... ... ... - Тағашы, Көн, Қаратемір, Сулыкөз ұрпақтары тарайды.
Есентемір руының ұраны - ... ... ... - У Х ... ... Аманжоловта таңбасы былай ^с көрсетілген [117].
Тана - Жиембет, ... ... ... ... Бессары, Әліке
деген жеті ... ... ... ... ... Тана ... ... - Тана, таңбасы / (әліп, көсеу) [118].
Таздар - Абдал, Келдібол, Жастабан, Шарғи аталарына
бөлінген. Олар ... ... ... - Бакай
(Тынышпаевта), таңбасы - ^у* , Востров, Мұқанов бойынша
таңбасы ^^ > ... ... ... у ... - ... ... 8 ... бөлінеді: Құлақасқа, Қояс, Шумақ,
Жауқашты, Қылыш, Кескей, Жегей, Қосым. Аристовта ... ... ... ... таңбасы - р, V, Тынышпаевта ұраны - Шағрай, таңбасы - Ү, 5, (бақан),
ал Аманжоловта таңбасы ... У ... руы ... 3 ... ... Олжашы, Ершіден тұрады.
«Қазақ шежіресінде» қызылқұрттан - ... ... ... ... ... ... ... ұраны - Жиембай, таңбасы / (көсеу),
Аристовта Жайым-ұраныдағы, таңбасы V / , ... мен ... ... ... [120].
Ысық. М. Тынышбайұлының кестесі бойынша Ақсары, Тегінші боп бөлінеді.
Шыққан тегі ... ... жоқ. Ысық ... ... - ... таңбасы - У^
X Тынышапаев бойынша осылай көрсетіледі [121], Аристовта таңбалары О, +, ... ... ... - ... ... ... Жапалақ деген аталарға бөлінеді. Алтын
руы Сыр бойы мен Ырғыз бойы мен ... ... ... ... Алтынды
Кіші жүз руларын айтқанда санаққа қоса бермейді, кейбір ... - ... ... - Жаппаса туылыпты, екеуі еншілес
болғандықтан «Алтын Жаппас» руы, - деп те ... ... ... ... ... ... бойынша), таңбасы Я ; Д\ (барлық деректерде) осылай
көрсетілген.
Шежіредегі қилы-килы сарындарға қарап Байұлы руларының ... ... ... тайпалардан келіп косылған рулардың бірлестігі екеніне таңбалардың
ұқсастығы, тарихи оқиғалар мен деректермен таныса отырып көз ... ... ... ... ... ... енетін рулардың шығу
тегі Бекарыс ұрпақтары - ағалы-інілі Арғымак пен Алау ... ... ... - деп жазылған. Жетіруға кіретін елдердің бәрі ... ... ... ... ... Табын, Тама, Керейт таралады.
Алаудан - Алтын туылады [124].
Кердеріден - ... ... ... ... ... ... тарайды. «X ғасырда Арал теңізі Кердері теңізі деп ... ... оң ... ... ... деп ... да, ... сол жағындағы тұрған екі кала да Кердері деп ... - ... ... ... ... руының таңбасы ^ (Левшин, Аманжолов бойынша), (^) (тостаған)
Тынышпаевта таңбасы осылай ... ... ... ... ... - ... Ноғай, Самат, Керейіл ұрпақтары тарайды.
Тілеулер бұрын Сырдария бойын қыстап, жазда Тобыл, Ембі, Борсық құмын ... ... ... ... V ... ... ... Монголия жерін
мекендеген түркі тілдес тайпалар. ... елі» деп ... ... ... Теле ... - ... ... құрамында болған. Т. Жданконың
айтуынша «... ежелгі теле ... ... ... ... ... - ... [126]. Телеу руының ұраны - Тұлпар, Арғымақ, таңбасы - ... һ~у Т ... ... М. ... [127]. ... руы ... көп
аталмайды, телеулер өзбектер мен қүрмалар арасында кездеседі.
Жағалбайлыдан - Мырза, Лез ... ... ... ... ... ... Ырғыз уездерін мекендеген. Жағалбайлылар ... ... ... ... ... ... руының ұраны -
Бағанаш (С. Аманжолов бойынша), Манатау (Аристов бойынша), ... ... Т - ... ... барлық деректерде бірдей)
көрсетілген.
Рамаданнан - Алтай, ... ... ... ... Қарабөрік
аталары тарайды. Негізінен Ақтөбе, Қызылорда, Шымкент облыстарын, ... ... ... руы Ұлы ... келіп қосылған дейді, оған
себеп Рамаданның шөміш таңбасы Ұлы жүздің Дулат, Албан, Суан ... ... және ... ... руының ұраны - «Дулат» екенін де
қосыңыз [128].
Табын. Табынның таралуы ... ... ... бар. ... Табын - Жаманкерей, Бозым, Бегім, Қайырқожа деген төрт ... ... В. ... ... «Табын құрамында Ұлы жүзден
косылған аталар болуы ... ... ... де бар. Ол осы ру ... ... Оның да, ... ... Бозымның шөміш таңбалы болуы бір
кездерде осы атаның Ұлы жүз тармағынан келіп қосылғанын меңзейді», - ... ... ... ... деректер бойынша), таңбасы О (тостаған,
Аманжолов бойынша); О (тостаған), ^
(тарақ), ү (алып), / ... - ... ... [130].
Тама - Есенкелді, Жосы, Жабал деген үш атаға бөлінеді. Мекендері:
«Сарысу бойы, Орынбор, Ақтөбе, Троицк ... -деп ... М. ... та тама ... ... ... туралы былай жазылған: «Тама
руында таңбасы Левшин, Мейер, ... ... ... // (кос ... қыпшактардыкіндей түзу екі сызық, ұраны - қара
бура» [132].
Керейіт - Н. Аристов мәліметі ... ... ... ... ... ... жастабақ, Шайкөз, Сарман, Қонақбай, Обаған деген үлкенді-
кішілі аталарға бөлінеді. Негізінен сырдария, ... ... ... ... ... дейін көшіп жүрген керейттер XII ғ. қазіргі ... ... ... ... XIII г. ... ... ... олардың бір бөлігі Дешті Қыпшақ даласына ауып барып, Жошы ұлысына
кірді... Кейін Кіші ... ... ... Керейттердің енді бір үлкен тобы
Керей деген атпен Орта жүзге қосылған [133].
Керейттердің ұраны Ақсақал (Тынышпаев, ... ... ... ... Л , // , X ... ... ... [134], Аристов та
X, / (ашамай, әліп) таңбалары көрсетілген ... ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысын,
Орал, Ырғыз, Торғай өзендерін, Мүғалжар тауларын ... ... ... Кіші жүз деп ... жүздің тілі ортақ, бір тіл - ... тілі ... ... ... ... тайпалары хандыққа, жүздікке бөлінгенімен, ... ... ... ... Үш жүз қазақ жеріне үш жағынан келер
жауларға қалқан ... ... ... ... ... ... ... алған.
Қазақтың рулық таңбалары тарихи дерек ретінде (А.И. Левшин, Н.И. Гродеков,
Н.А. Аристов, М.Тынышбаев, С. Аманжолов)
Қазақтың үш ... ... ... ... тэн ... және ... бар.
Таңбаны ерте кезде рудың малына басқан, со л рудан өлген ... ... ... ойып ... Бірнеше ру бірлесіп тоқтам жасасқан
кезде тасқа ойып белгі соққан. Ал ұран сол рулардың ... ... ... ... ... аты, ... ... мүшелерін аттанықа
келтіру үшін соғыс кезінде ... ... ... ... ... эдетте
ат бэйгесі, балуан күресі кездерінде ұран ... Ру ... сол ... ... қолданылған, рудың жалауларында салынған. Қазақтың ... ... сол ... ... арқылы жатталады. Мысалы: бағаналы, балталы,
шанышқылы, ергенекті, тарақты, ... ... ... таңбалы, теріс
таңбалы, сіргелі тағы басқалар. Ру-тайпа аттарының тағы бір түрі - ... ... ... туған. Мысалы: қоңырат, бура т.б. Жалпы қазақ ... ... қыз ... қыз алысу үші жеті атаға толған болуы, олардың
қонысының арасында жеті өзен болуы ... ... ... ... ... үшін арада он үш ата өткен болуы шарт. Міне, осы себептерден «Қазақ
шежіресі» өз үлтының тарихнамасы болумен ... ... ... ... ... ... ру-тайпа мүшелерінің санасына
сіңіріп, оларды ру ұранының туы ... ... ... Бір ... ру ... ... туыс деп санаған, оның жыртысын жыртып, намысын
қорғауға бір кісідей жұмылған. Егер кісі өлімі ... ... ... ру, ... ... ... кісі ... алатын болған. Кінәлі
адамның өзі ғана емес, бүкіл ру болып қүнды төлеуге ... ... ... жесірінің екінші руға кетуіне жол ... [136]. ... ... ... туралы косымшада көрсетілген.
«Таңба» сөзі қазақ сөзінің тілдік қорында ... орын ... ... ... ... салынуына байланысты мысалы:) (Ай таңбасы) «Тайға ... ... ... ... сөз ... ... ру таңбаларына байланысты күрделі зерттеу еңбектері әлі де
болса жоқтың қасы, халықаралық атауға ие ... ... ... ... бар ... ... мен шежірелерді салыстыра отырып, олардың
төркініне көз салу біздің жүртымыздың ... ... жол ... ... ... жеріндегі жартастағы таңбалар, үңгірлердегі, таулардағы таңбалар
бәрі де өз заманында зор рөл атқарған. Әр рудың ... ... ... ... ... қыстау шекарасын біліп отырған. ... ... ... асып ... оған мал жаю, егін егу ... ... ... тайпалық қарым-катынастың реттеліп отыруында, жер дауының
болмауы, рулық ... ... ... ... Бертін келе,
әсіресе Шыңғысхан заманында әр руға ... ... ... ... құжат ретінде кең қолданылғаны туралы мәліметтер
шежірелерде жиі ұшырасып отырады.
А.И. Левшин өз еңбегінде таңбаның жаңа ... ... ... ... ... жаңа атауға ие болғаны туралы былай жазған ... ... как мы уже ... доныне употребляются с великою пользою. От его
названия взято слово ... [137]. Міне ... ... ғасырлар бойы
жасап келген таңба белгісінің халықаралық аренаға шығып, бүкіл Европа
жүртының ... ... ... ... ... ... ... жүзіне
белгілі болып отырған төл сөзіміздің осындай да қызықты тарихы бар.
Н.А. Аристов таңба ... ... ... ... жазған: «... Сын
мифического Огуз-хана Кун-хан дал тюркским племенам ... для ... ... ... ... табуны стада, во избежание от какой бы то ни было ... ... у ... с ... [138].
Н.А. Артистовтың пікірінше таңба әуелде малға басылған белгі ретінде
өмірге келген. Көне тарихи деректерге зер салсақ мал қамымен ... ... ... жайлауға, қыстауға, күзеуге көшіп-қонып жүрген ата-
бабаларымыз малдарының араласып ... ... ... ... тудырмас
үшін таңба салуды, әсіресе жылқыга таңба басуды өмірге әкелген тәрізді.
Бір таңқаларлыгы сол ... ... ... ... және
қүрметтеген халқымыз тауларға, өзендерге тарихтагы белгілі ... ... оны тек ... сақтап отырған. Оның себебі қазак халқының көшпелі өмірінде ата-
қоныстары кейде ірі оқиғаларға, ... ... орын ... ... ... Ал ру ... мен таңбасы негізінен тұрақты,
берік сақталып келген. Мысалы: осы күнгі Қазан татарларының таңбалары ... ... ... ... себебі бір кездері қандас, бауырлас
халықтардың бір тудың, бір ұранның ... өмір ... ... ... ... шығу тегі ... ... қалыптасқан нақты тұжырым
жоқ.
Б.д.д. УІІ-ІІ ғасырлардағы тайпалардың таңбалары бірізділіктен шығып,
әр түрлі мазмұн мен ... ала ... ... ... ... суға табынудан туған түсінік кеңейе түсіп, түтас елдікті, құрсауы
бүтін бірлікті білдіретін күн таңба щ), ай ... ()), тау ... (//) ... ... келе ... ... ... айналды [140].
Қазіргі ғылымға белгілі таңбаларға зер салып қарасақ, ... ... ... ... ... жеке ... өз тайпасының
таңбасының негізінде жеке рулық таңбасын жасағанын көреміз [141].
Осы ... айта ... бір ... ... ... ... ... сияқты ғалымдар қазак ... ... ... ... негізінің бірлігін көрсетеді деген
пікірлері бұл ойдың дүрыстығына кепілдік ... ... ... ... басын біріктіретін негізгі ұйытқы тайпаның өзіндік
белгілі бір таңбасы. Кейін сол ... ... ... не сырттан
келген рулар тайпалық ортақ ... ... бір ... салу ... өзінің
жаңа таңбасын жасайды.
С. Аманжолов пен М. Тынышпаев үсынған қазақ рулары мен тайпаларының
таңбалары кестелерінен мынандай жағдайды ... ... Әр ... ... ... ... ... таңбалары бәрі екі-ақ белгі
негізінде жасалғанын байқауға болады. Оның біріншісі қысқаша таяқша, шағын
түзу ... Осы ... ... дар күйінде «көсеу» деп аталатын жеке таңбалар
жасаса, оған түрліше қосымша сызықтар косу аркылы әр ... ... ... ... ... Соған сай оның жаңа жасанды түріне үқсас жаңа
атаулар пайда ... ... /- ... //- кос ... ... X - ашамайлы,
Ү - бакан, Ш -тарақ, | -тұмар, Р - балта, П - босаға, Г - ... ^ ... және осы ... ... кете ... ... шағын дөңгелек, оны
жеке күн таңба (о ) деп те атайды. Осы ... да ... ... салу
арқылы туынды жаңа таңбаны жасаған. Мысалы: О -тостаған, оо - көз, ) - ай,
С -жоғары шекті, О ... ... ... және осы ... ... ... ... бәрі қазақ халқының этногенезін қүрайтын бір-бір рудың
немесе тайпаның таңбасы.
Ру таңбасымен бірге туып, бірге өмір сүрген ру ... да өз ... ... ... ... ... жыланы
Ұлысына қарай үланы,
Заманына қарай ұраны - дегендей, ... ең ... ... - ... Үш ... ... бас қосқан үлкен жиындарда, айт пен тойларда, шет
елмен дипломатиялық қарым-катынас та, егес пен шеп ... ... ... емес, тұтас қазакқа тэн ұран ... ... ... ... Ұран - сол ... ... батырларының аты, жалпы ру-
тайпа мүшелерін аттанысқа келтіру үшін соғыс кезінде, тығыз таяң ... ... осы ұран ... ... ат ... ... ... кезінде
ұран ніақырылады.
Сонымен әрбір рудың өзіне тэн таңбасы, ұраны болғанын жоғарыда жазып,
енді сол ... мен ... бір ... жинастырып, ғалымдар
Н.И.Гродеков, М.Тынышпаев, С.Аманжолов ... ... ... ... үшін ... ... көрсетіп өтейін.
Осы қосымшадан рулардың таңбалары мен ұрандарын толық түрде көруге
болады, көріп ... ... аз ғана ... бар, мысалы:
садақ, жебе түрінде берілген таңбаларда бірін төменге (жебе үшы), ... енді ... ... ... ... ... әр ... кейбір белгілі ірі
руларының рулық таңбаларына ғана тоқталынады. ... ... А.И. ... А. ... Н.И. ... А. Харузин, М.
Тынышпаев, С. Аманжолов және ... көне ... ... ... ... Кіші жүз рулары мен ... ... ... ... ... руы да ... ... Н.И. ... С. Аманжолов және «Қазақтың көне ... ... руын Кіші ... кіргізіп, оның таңбасы мен ұранын
көрсетеді. ... Қожа ... ал ... Н.И. Гродековта (-7), «қылыш таңба»
деп көрсетілсе, С. Аманжолов былай ">< көрсетеді. «Қазақтың көне тарихында»
Сунақ руының таңбасы деп мына ... ^- ... та ... руы ... ... Сунақтардың өз алдына ру не
тайпалық таңбасы жоқ, ұраны Қожа Ахмет Яссауи. Олар Сауд Аравиясының ... ... ... ... ... Тайм ... ... - Сунақ
этногенезін зерттеуші Ж.Е. Ержанов [142]. Расында да ... ... ... ... ... ... кірмейтін субтникалық
топтарға - төрелер, қожалар, төлеңгіттер кіреді.
Төрелер - Шыңғыс ұрпақтарынан ... ... топ. ... ... руы ... ... Орта ... Арқа жерінде түрып жатыр [143].
VIII ғ. бірінші жартысынан Орта Азия мен ... ... араб ... ... ... тарату үшін келіп, нэтижесінде
субэтникалық ... - ... ... ... ... ... ... Әлі, Әзіреті Омар және Әзіреті Әубэкірден тараған ... мен ... ... келер болсақ, олардың таңбалары
хандық болып есептеледі. Ол таңбалар А. Харузин ... Л{ ... ... ... Л] және ... Я } Р/ / деп ... ... деп аталған. М. Тынышпаев еңбегінде қожалардың
таңбасы I) г; / ,ал ... ГО ) ^ғ? ... Бұл ... А. Харузин мен Н.И. Гродековтағы төрелер
таңбасы ұқсас және М. ... пен Н.И. ... ... ... ... деп ... ... әрбір рудың, тайпаның жеке өзіндік ұраны мен таңбасы, сол ру-
иайпалардың түпкі негізі және осы жекелеген ... ... ... күші ... О Р Ы Т Ы Н Д ... халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетінің маңызды ... - ... ... екені анық. Қазакта ұрпақтан ұрпаққа жалғасып
келген шежірелердің ... ... ... ... ... шежірелік
дәстүрімен байланысты болды. Қазақтың әрбір азаматы өзінің ... бірі ... ... жеті ... ... есте үстап, келешек
ұрпақтарына жеткізуді міндетім деп ... ... ... ... салдары» деген мақал соның айғағы болса керек.
Қазақ халқы ежелгі заманнан ... Орта Азия мен ... ... түркі тілдес тайпалар мен тайпалық бірлестіктердің үзақ тарихи
дәуірлерден ортақ территорияда ... өмір ... ... ... ... ... ... арқылы пайда болған қазақ рулары
мен тайпаларының ... мен ... ... ... жүздерге
бірігуі нәтижесінде қазақ халқы қалыптасып, Қазак хандығының нығаюына үлкен
септігін ... ... ... бен ... ... замандар бойы
белгісі болған рулық ұрандар мен таңбаларды, ру ... мен шығу ... және ... жас ... біле ... ешбір артықшылығы жок,
Бұл рушылдық сезімін ояту емес, керісінше өзінің өткен тарихын үғынуға,
түсінуге көп ... ... - Қиыр ... Жерорта теңізіне дейінгі үлан-ғайыр өлкені
жайлаған, Европаға ... ... ... атын суарған түркі тайпаларының ерекше бір белгісі, мөрі, әрі ... ... ... ... бастап Ертіс, Іле, Сырдария, Әмудария,
Еділ, Жайық, Дон мен ... ... ... ... ... Памир, Балқаш тауларының жартастарында түркі халықтарының
таңбасы ... Олар ... мен ... ... да ... ... көзі ... Талас - тас жазуларында жатканы белгілі.
Қазақ рулық таңбалары Орхон-Енисей руникалык ескерткіштерімен ұштасып
жатыр. Бүған дэлел өз ... Н.А. ... ... ... Ол, ... жазба ескерткіші нүсқасы түркі халықтарының ... ... ... ескерткіштегі алфавиттік 38 белгінің 29-ы түркі
тайпаларының таңбасы екенін анықтаған.
Олай ... ... ... ... қазақ руларының таңбаларының
тарихы, сонау ерте заман койнауында жатқаны белгілі.
Ежелгі ... ... бір ... шығу ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жеткізген шежірелердің ұлттық мэдениеті бар
елдің бәрінде кездесіп, орын ... ... ... ... ... қорытынды
сол рудың, тайпаның тарихын білу бүгінгі кейбіреулердің айтып ... ... ... ... ... кеткен жүрағаттың жігін
ашып, «сен ана рудансың, сен мына рудансың», - деп жіктеліп, ... ... ... ... ... ... жүзге бөлініп,
руға таралып,
түтастық туын жоғары көтере алмай жүрген бүгінгі ... ... ... қазақ деген халықтың негізін құраған ру-тайпалардың ... ... ... ... соң ... бір, тілі бір,
діні бір жұрт екенін ұғынуына ... ... ... заманалар дауылымен сапырылысқан көшпелі ру-
тайпалар толқындарының толассыз ... ... ... өткен
тірлігінің тынысын тануда таңбалар да, тарих та адал қызмет ететін ... ... ... бар ... ... ... ... қызметі мол,
тағылымы берік болмақ.
Өзінің шығу тегін осындай тарихтан танып білген елдің үлттық ... ... ... сана - жоғары танымға тэн. Ал, танымы мол ... ... ... ... нақ, өмірі баянды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей
и сведения об их ... // ... ... -СПб. 1896. Вып. ... ... М. ... к ... киргиз-казахского народа. -Ташкент,
1925.
3. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, кырғыз-қазақ һэм хандар шежіресі. -Алматы, 2001.
Көпейұлы М.Ж. ... ... ... ... Қ. Тауарих Хамса (Бес тарих). -Алматы, 2002.
6. Уәлиханов Ш.ПІ. Шығармалар жинағы. І-том. ... ... М. ... ... ... ... 2003.
Асфендияров С. История Казахстана. -Алматы, 2003.
9. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского ... ... ... ... ... ... состав и расселение казахов.
-Алматы, 1998 г.
11. М.Муканов. Этнический состав и ... ... ... ... ... Аристов Н.А. Опыт выснения этнического состава киргиз-казахов Большой
Орды...// Живая ... Вып. III -IV. СПб., ... ... А. ... ... ... Вып. 1-Й.
Москва, 1889.-С. 150.
14. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и ... 1832. ч. III. -С. ... ... Н.И. ... и ... ... области. -Ташкент,
1889. Т.І.
Тынышпаев М. Материалы... -С.28-30.
Аманжолов С. Вопросы ... 12-14 ... ... Р.Г. ... ... народа. Москва, 2004.
19. Аргынбаев Х.А., Востров В., ... СМ. ... ... ... ... ... отношения в ХУ1-ХУШ вв. Сб.документов и материалов.
-Алма-Ата, 2001. -С.407., док. ... ... В.В., ... М.С. ... ... и расселение казахов.
-Алма-Ата, 2000. ... ... ... в ... и ... ... С.Д. и ... Кунте П.А. Алматы, 1997.-С 179.
23. Левшин А.И. Описание ... или ... орд и ... 1996. -С. ... В.В., ... М.С. ... ... -С.25.
25. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т. 2. Алма-Ата, 2005.-С
151.
Қазақ ... ... ... 1991. ... ... С ... диалектологии истории казахского языка. -Алматы,
2003. -С. 11.
Қазақтың көне тарихы. -Алматы, 1993. 62-бет.
Қазақ тарихнамасы. -Алматы: ... 1997. ... ... Н. Опыт ... ... ... ... Большой Орды
и кара-киргизов. «Живая старина», год IV., вып. 3-4. -Спб, 1894 г.
31. Гродеков Н.И. ... и ... ... ... ... Т. ... ... Ә.Х. Тамғалы тас сыры // Қазақ тарихы, 1993 №3.29-бет.
Қазақ шежіресі. -Алматы, 2004. 18-бет.
34. Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. -М.Л., 2002. Т. I. -С. ... ... ... 1991. ... Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений... Т. I. -Алма-Ата, 1961.-С.540.
37. Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений... Т. П. -Алма-Ата, 1985. С. ... ... Н. Опыт ... ... ... год IV., вып. 3-4. Спб, 1894. ... ... ... в ... вв. ... документов и
материалов. Москва, 2004. С. 223.
Қазак шежіресі. Алматы, 2004. 23-6.
Қазақ шежіресі. ... 1991 ж. ... В.В., ... М.С. Родоплеменной ... С. 54.
Востров В.В., Муканов М.С. ... ... С. ... Н. Опыт ... ... ... ... 2004. ... руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 15-бет.
Қазактың көне тарихы. -Алматы, 2003. 87-бет.
48. Қүдайбердіұлы Ш. Түрік,кырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы, ... ... Н.А. ... об этническом составе тюркских ... ... и ... об их численности. Живая старина - СПб. 1896. Вып.
3-4. -С.403-404.
50. Гродеков Н.И. ... и ... ... ... ... Т. I. ... Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Ташкент,
1889. Т. I.
52. М. Муканов. ... ... и ... ... ... ... 2004. ... Крассовский М. Область Сибирских киргизов. Спб., 1868.4.1.-С.15.
54. ... Ч.Ч. ... ... Т. I. ... ... ... Ш. ... һэм хандар шежіресі. Алматы, 2001.
34-35-бет.
Тынышпаев М. ... .... ... М.Ж. ... ... ... ... Аристов Н.А. Заметки об этническом составе ... ... ... Год ... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 362.
Әбілғазы. Түрік ... ... 2002. ... ... Г.Е. ... ... и Урянхайский
край. Л. 1926. Т. II. С. 409.
61. Аристов Н.А. ... об ... ... ... и народностей... С. 355.
Аманжолов С. // Қазақ тарихы, 2003 № 1. 15-бет.
63. Грумм-Гржимайло Г.Е. ... ... и ... Л. 1926. Т. П. С. ... ... ... М.Л. Т. I. С. 126.
65. Құдайбердіұлы Ш. ... һэм ... ... Алматы,
1991. 37-бет.
66. М. Муканов. Этнический состав и ... ... ... ... С. 45.
67. Халид Құрбанғали. Тауарих ... (Бес тар их). ... ... Б. Шежіре. Алматы, 2004.1-бөлім. 5-бет.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 65.
Тынышпаев М. ... .... С. ... ... С. ... ... ... ... Алматы, 2001.
С. 71.
72. Тынышпаев М. Материалы к ... ... ... 1925 г. С. ... руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 29-бет.
74. Аманжолов С. ... ... ... ... ... С.
98.
Құдайбердіұлы Ш. Түрікдыргыз-қазак һәм ... ... 2001. ... ... ... ... 1991. ... Тынышпаев М. История казахского народа. Алматы, 1993 г. С.94.
Қазақ ... ... ... 1991. 31 -бет.
Наушабаев Н. Манзумат Қазақия. Казань, 1913.. 27-бет.
80. Аманжолов С. ... ... ... ... С. ... ... Алматы, 2004. 42-бет.
82. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, ... һәм ... ... ... ... М. ... к ... киргиз-казахского
народа. Ташкент, 1925 г. С. 18.
Қазақ шежіресі. Целиноград, 1991. 27-бет.
85. М. ... ... ... и ... казахов
Среднего жуза. Алматы. С. 62.
Қазақ шежіресі. Алматы. 65-бет.
87. Құдайбердіұлы Ш. ... ... һэм ... ... ... ... ... 65-бет.
89. М. Муканов. ... ... и ... ... ... С. ... Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов. С. 81.
Бұл да сонда.
Левшин А.И. ... ... ... орд и ... С. 290.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 82.
94. Тынышпаев М. ... к ... ... ... 1925 г. С. ... ... С. Вопросы диалектологии казахского языка. С. 54.
96. Құдайбердіұлы Ш. ... ... һәм ... ... ... ... ... 2004. 67-бет.
98. Дэуренбекұлы Ж., Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. Алматы, 2002. 15-бет.
Досмұхамедұлы X. ... ... 1991 ж., ... ... ... 2004. ... ... Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. Алматы, 2002. 16-бет.
102. Дәуренбекры Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. 26-бет.
Қазақ ... ... ... 1991. ... ... по ... ... ССР. М.-Л. Т. IV, С. 500.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 102.
106. Дэуренбекұлы Ж. Құттыбайұлы С. Алты ата Әлім. ... ... ... В.В., ... М.С. ... ... С. ... Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... 109.
109. Қазақ руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 34-бет.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. ... В.В., ... М.С. ... ... С. ... ... М. ... к истории киргиз-казахского народа. Ташкент,
1925 г. С. 30.
113. Аманжолов С. Вопросы ... ... ... ... С. 15.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 95.
115. ... М. ... к ... ... народа. Ташкент,
1925 г. С. 29.
116. ... Н.А. ... об ... ... ... ... ... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 380.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 106.
118. Тынышпаев М. Материалы к истории ... ... ... г. С. ... ... С. ... ... казахского языка. Алматы, 1997 г.
С. 15.
120. ... Н.А. ... об ... ... тюркских племен и
народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 380.
121. Тынышпаев М. Материалы к истории ... ... ... г. С. ... Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и
народностей... СПб. 1896. Вып. ... ... ... 2004. ... ... ... 2004. ... руларының шежіресі. Целиноград, 1991. 38-бет.
Қазак шежіресі. Алматы, 2004. 88-бет.
127. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. ... г. С. ... ... Алматы, 2004. 90-бет.
Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... С. 97.
130. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского ... ... г. С. ... ... М. ... к ... ... народа. Ташкент,
1925 г. С. 21.
132. Аристов Н.А. ... об ... ... ... племен и
народностей... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. 385.
Қазақ руларының шежіресі. ... 1991. ... ... М. ... к ... ... народа. Ташкент,
1925 г. С. 30.
135. Аристов Н.А. Заметки об ... ... ... ... ... СПб. 1896. Вып. 3-4. С. ... көне тарихы. Алматы, 2003. 41 -б.
137. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... ... С. ... Н.А. Опыт ... С.410.
Кузеев Р.Г. Происхождение ... С.98.
140. Ибраев М. Қазақтың ру таңбалары мен ұрандары. // Семей таңы 2001 ... ... ... №10.
142. Ержанов Ж.Е. Сунақтардың этногенез! және Сунак ... ... 2000. ... ... ... ... рулары. // Ана тілі 2003. 15-сәуір.
144. Ибадуллаева 3. Қазақ халқының құрамындағы қожа этникалык тобы // ... ... ... №12, ... 2000.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Патенттік құқық және Қазақстан Республикасынан тыс жерде тауар таңбаларын қорғау66 бет
Таскескен таңбаларындағы петроглифтік жәдігерлер 25 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
5-сыныптың «Ежелгі дүние тарихы» оқулығымен оқушылардың жұмыс істеуі42 бет
Basic 6.015 бет
WINDOWS’98 операциялық жүйесI18 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Ілияс Есенберлин10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь