Туристік рекреациялық ресурстар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ТУРИСТІК . РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫ
1.1 «Кендірлі» туристік зонасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 «Үстірт» қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3 «Шақпақ . Ата» мешіті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2 ТУРИСТІК РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫ БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІ
2.1 Ландшафттарға экологиялық.экономикалық бағалау жүргізу ... ... ... ... ...12
2.2 Топырақ ресурстарының жағдайы және бағалау әдістері ... ... ... ... ... ... ...15
2.3 Орман ресурстарын бағалау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
3 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫН ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАУ
3.1 Геоэкологиялық аудандау түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
3.2 Маңғыстау шөл провинциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
3.3 Үстірт шөл провинциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
Маңғыстау – көне заманғы жер – Ұлы Жібек жолының үзігі, түбек кеңістігінде өзіндік бейнесі және қызықты тарихы бар көптеген құрылыстары мен ескерткіштері сақталған. Маңғыстаудағы ескерткіштердің жалпы саны (облыс аумағында олар 10 мың шамасында) Қазақстанның барлық ескерткіштерінің 3/1 бөлігін құрайды. Археологтармен көптеген көне заман ескерткіштері, тас дәуірі адамдарының тұрағы табылды. Соңғы жылдардағы неғұрлым қызықтыларының бірі – Маңғыстау ауданының Ақмыш жерінде орналасқан 10-13 ғасырдың ортағасырлық қалашығының орны – Қызылқала. Таулы бөлігінің табиғи үңгірлерінде ғалымдар ертедегі жерасты қабырлар мен храмдар, бүтін сәулет құрылыстарын, жерасты мешіттері: «Бекет-Ата», «Шопан-Ата», «Қараман-Ата», «Сұлтан-епе» және көптеген т.б. ашты. Бұл киелі орындарға бармаған және демалыстағы көне тасты қолмен ұстауды, Уақыт пен Мәңгіліктің таңғажайып демалысын сезуді армандамайтын адамды сирек кездестіреміз. Маңғыстауда сондай-ақ экологиялық туризмді дамытудың теңдесіз мүмкіндігі бар. Облыс көп бейнелі ландшафтарға: Қарақия ойпатына, Түйесу құмдарына, Құланды кемеріне, Тынымбай және Боқты шоқыларына, сазды тақырлар мен қардай ақ сорларға, Үстірт шоқыларының тік жартас кемерлері мен шошақ төбе үшкірлеріне бай. Шеркала тауынан қашық емес жерде ірі көлемді тас шарлар тасталған. Облыс аумағында табиғаттың сұлу кескіндеме бұрыштары – каньондар: «Тамшалы – көңілді тамшылар» - Форт-Шевченко қаласынан үш километр қашықтықта, «Саура» - Каспий теңізінің жағасында, «Ақмыш» - Қаратау тауында, «Сұлтан-епе-сай» - ескі Хивин жолы бойынша, «Жемсен-сай» - Қаратау шатқалдарында және т.б. бар.
Флора мен фаунаға бай және сан салалы, мұнда Қазақстандағы құстардың 450 түрінің 70% шамасында және аз қоректілердің – үштен бір бөлігі мекендейді. Аймақта өсетін жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері Халықаралық Қызыл Кітап пен Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Өсімдіктер де алуан түрлі. Үстірт дөңінде әртүрлі тұзды қоспасы бар жусан өсімдіктері, жыраларда қарағандар мен жыңғылдардың қопалары кезедеседі. Баурайлар мен тегіс учаскелер жерлерінде баялыш қопалары бар қара сексеуілдер өседі. Маңғыстау өзінің қорықтарымен: Үстірт табиғи қорығымен, Кендірлі-Қаясан мемлекеттік қорғалатын аймағымен, Ақтау-Бозашы және Қарағия-Қаракөл қорықтарымен белгілі.
Ақтау қаласы – облыс орталығы, Каспий теңізін бойлай тартады, жағажайдың жұмсақ климатын пайдаланушылар көп.
Қалалықтар мен қонақтар кезкелген басқа біреудің теңізде демалуын жоғары бағалайды, яғни жағада қонақ үйлер, демалыс базалары, сауықтыру емдеу орталықтары, әдемі құмды жағажайы бар балалар лагері салынған. 2005 жылы жағада, жұмыс жасаған өте қысқа мерзімінде табиғатта белсенді демалған уақытындағы комфорт әуесқойларынан оң баға алған «Stigl» спорттық-сауықтыру демалыс орталығы іске қосылды. «Stigl» спорттық-сауықтыру демалыс орталығы оңаша тұрған мейрамханасы, дөңгелек бары, «люксі», «жартылайлюксі», «стандарт» сыныпты номерлері бар қонақ үйі, бірқатар жазғы үйшіктер орналасқан. Жабық спорт кешенінде ересектерге арналған бассейн және балаларға арналған жылытуы бар бассейн, әдемі жабдықталған тренажер залы, сауна, массаж бөлмесі, косметика кабинеті жұмыс жасайды.
1. Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природопользования. - М: Изд. Аспект-пресс. 1995.-188 б.
2. Папенов К.В. Экономика и природопользование. М.: МГУ, 1997. - 240 б.
3. Методы определения ущерба экономическим способом. Нормативный документ ОНВ - 22/195. - Алма-Ата, 1991. - 220 б.
4. Нестеров П.П., Нестеров А.П. Экономика природопользования и рынок. - М.: Закон и право. ЮНИТК, 1997.- 413 б.
5. Вальков В.Ф., Казеев К.Ш., Колесников С.И. Почвоведение. Учебник для вузов. М.: ИКЦ"МарТ". - Ростов н/Д.: Изд. Центр "МарТ", 2004. - 496 б.
6. Глазовская М.А. Общее почвоведение и география почв. Учебник для вузов. - М.: Высшая школа, 1981. - 400 б.
7. Глазовская М.А., Геннадиев А.Н. География почв с основами почвоведения. Учебник для вузов. - М.: МГУ. 1995. - 400 б.
8. Горбунова И.А., Науменко А.А. Лабораторные работы по почвоведению. Методическое пособие. - Алматы: КазГУ, 1996. - 37 б.
9. Добровольский В.В. География почв с основами почвоведения. - М.: ВЛАДОС, 2001. - 384 б.
10. Методика определения платежей за загрязнение окружающей природной среды. ІІормативные документы Минэкобиоресурсов РК. - Алматы, 1994. - 24 б.
11. Бобылев С. И. Экологизация экономического развития. Учебное пособие. - М.: Наука, 1993. - 224 б.
12. Герасимович В. Н., Голуб А. А. Методология экономической оценки природных ресурсов -М.: Наука, 1988.- 135 б.
13. Временная типовая методика определения эффективности осуществления природоохранных мероприятий и оценки экономи-ческого ущерба, причиняемого народному хозяйству загрязнением окружающей среды. - М.: Экономика, 1986. - 256 б.
14. Экономические методы управления природопользовнаием. - М.: Наука, 1993. - 136 б.
15. Методика экономической оценки важнейших видов природных ресурсов в странах-членах СЭВ. - М.: Изд. СЭВ, 1985,- 265 б.
16. Белый А.В. Основы экологии и природопользования: курс лекций, - Алматы; Высшия школа бизнеса и права, 1999. - 115 б.
17. Чигаркин А.В. Геоэкология Казахстана. - Алматы, "Санат", 1995. 159 б.
18. Веденин Ю.А. Динамика рекреационных систем. - М.: Наука, 1982.
19. География рекреационных систем СССР /Под ред. В.С. Преображенского, В.М. Кривошеева.-М.: Наука, 1980.
20. Дмитровский. Туристские регионы мира. - Смоленск, 1999.
21. Ердавлетов С.Р. География туризма Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1992.
22. Рекреационные системы / Под ред. Н.С. Мироненко, М. Бачварова. - М.: МГУ, 1986.
23. «Туризмология негіздері». Лабораториялық жұмыстар
24. Достайұлы Ж. Жалпы гидрология.- Алматы: Білім, 1996.- 254 б.
25. Михайлов В.Н., Добровольский А.Д. Жалпы гидрология.- М.:Высшая школа, 1991. - 368 б.
26. Турсунов А.А. Гидролого-экологические проблемы Республики Казахстан. / Гидроэкологические проблемы использования водных ресурсов Казахстана.-Алматы, 1998. – 3-30 б.
27. Сагимбаев Г. К. Экология и экономика. - Алматы.: Каржы-каражат, 1997. - 144 б.
28. Анцырцев А. А., Комарницкий Г. М., Панькова В. К. Практикум по курсу “Эколого-экономические основы природопользования”.- Новосибирск: Институт нар. хоз., 1994. - 75 б.
29. Методы определения ущерба экономическим способом. Нормативный документ ОНВ - 22/195. - Алма-Ата, 1991. - 220 б.
30. В.В Глюков. Т.В. Лисочкнна. Т.И. Экономические основы экологии - Спб, Специальная литература, 1995. - 280 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................
....................................................3
1 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ТУРИСТІК – РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫ
1.1 ... ... ... «Шақпақ – ... ... ... ... ... ... ... экологиялық-экономикалық ... ... ... ... және ... Орман ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – көне ... жер – Ұлы ... ... үзігі, түбек
кеңістігінде өзіндік бейнесі және қызықты тарихы бар көптеген құрылыстары
мен ескерткіштері сақталған. ... ... ... ... ... олар 10 мың ... ... барлық
ескерткіштерінің 3/1 бөлігін құрайды. Археологтармен көптеген көне ... тас ... ... ... ... Соңғы жылдардағы
неғұрлым қызықтыларының бірі – Маңғыстау ауданының Ақмыш жерінде орналасқан
10-13 ғасырдың ортағасырлық қалашығының орны – ... ... ... ... ... ... ... қабырлар мен храмдар, бүтін
сәулет құрылыстарын, жерасты мешіттері: «Бекет-Ата», «Шопан-Ата», «Қараман-
Ата», «Сұлтан-епе» және ... т.б. ... Бұл ... орындарға бармаған
және демалыстағы көне тасты қолмен ... ... пен ... ... ... ... ... сирек кездестіреміз.
Маңғыстауда сондай-ақ экологиялық туризмді дамытудың ... ... ... көп ... ... Қарақия ойпатына, Түйесу құмдарына,
Құланды кемеріне, Тынымбай және Боқты шоқыларына, ... ... мен ... ... ... ... тік жартас кемерлері мен шошақ ... бай. ... ... ... емес ... ірі ... тас ... Облыс аумағында табиғаттың сұлу ... ... ... ...... тамшылар» - Форт-Шевченко қаласынан үш
километр ... ... - ... ... ... «Ақмыш» -
Қаратау тауында, «Сұлтан-епе-сай» - ескі ... жолы ... ... ... ... және т.б. ... мен ... бай және сан салалы, мұнда Қазақстандағы құстардың
450 түрінің 70% шамасында және аз ...... бір ... ... ... жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері
Халықаралық Қызыл ... пен ... ... ... ... де ... ... Үстірт дөңінде әртүрлі тұзды қоспасы бар жусан
өсімдіктері, жыраларда қарағандар мен жыңғылдардың қопалары ... мен ... ... ... ... ... бар қара
сексеуілдер өседі. Маңғыстау өзінің қорықтарымен: Үстірт табиғи ... ... ... ... ... және ... қорықтарымен белгілі.
Ақтау қаласы – облыс орталығы, Каспий теңізін бойлай ... ... ... ... ... мен ... ... басқа біреудің теңізде демалуын
жоғары ... яғни ... ... ... ... базалары, сауықтыру
емдеу орталықтары, әдемі құмды жағажайы бар балалар ... ... ... ... ... ... өте қысқа мерзімінде табиғатта белсенді демалған
уақытындағы комфорт әуесқойларынан оң баға алған «Stigl» спорттық-сауықтыру
демалыс орталығы іске ... ... ... ... ... тұрған мейрамханасы, дөңгелек бары, «люксі», «жартылайлюксі»,
«стандарт» ... ... бар ... үйі, ... ... үйшіктер
орналасқан. Жабық спорт кешенінде ересектерге арналған бассейн ... ... ... бар ... ... ... ... залы,
сауна, массаж бөлмесі, косметика кабинеті жұмыс жасайды.
Облыс орталығы Ақтау қаласында екі яхта ... ... ... ... ... ... ... спорт мектебі мен ересек
санаттағыларға араналған «Бриз» яхта-клубы. Клубтарда 20 яхта ... ... ... көлемде, негізінен жазғы кезеңде алады. Жаңаөзен қаласы
ауданындағы, Фетисов шығанағы ... ... ... «Кендірлі»
демалыс базасы орналасқан, жазғы демалыста оған барлық елден туристер
келеді, объектінің деңгейі мен ... ... ... ... ... ... ... кезеңде республикалық балалардың ... ... салу ... ... тарихи-өлке тану мұражайы жұмыс ... 50 ... ... ... неғұрлым қызықтылары экспозиция
ретінде қойылған. Мұражай аймақтың тарихи-мәдени мұраларымен ... залы ... онда ... 20 ... ... дейінгі
аймақ халқының тұрмысы мен ... ... ... ... ... ... өнер, қолөнер-шілердің ұлттық бұйымдары, ағаштан, сүйек
пен тастан жасалған шеберлер-дің бұрама ... ... ... ... ... қабылдауға дайын, әртүрлі деңгейдегі 17
мейманхана бар. 2005 жылдың қазанында ... ... ... ... ... ... ... қарастыратын «Renaissance Aktau Hotel»
жаңа бес жұлдызды қонақ үй ... ... ... бәрі ... ... ... кластердің дамуына ықпалын
тигізеді. Осы ... ... ... ... туристік
мүмкіншіліктерін нақты айқындап, болашақ даму стратегиясын ... ... ... ...... РЕСУРСТАРЫ
1.1 «Кендірлі» туристік зонасы
Маңғыстау облысында туристік кластерді дамыту бағдарламасы бойынша
«Кендірлі» туристік демалыс ... құру ... іске ... Әкім
кеңесшісі Роза Асанбаеваның айтуы бойынша, 2005 жылы «IPK International»
халықаралық консалтингтік компаниясы және Өнеркәсіп және ... ... ... ... ... ... дамыту мүмкіншілігіне зерттеу
жүргізген. Және де бір қорытындыға ... ... ... ... – бұл ... ... егер де бұны дұрыс өңдесе, ол
халықаралық ... ... ... ... сұраныс (5 мемлекеттің 3000 ... ... ... 60-63 ... Қазақстанның
табиғатына, 45 пайызы далалық сафариге қызығушылық білдірді. Сонымен қатар
шетел туристтеріне ... ... ... да өте ... түсіп, күннің астында жатам дейтіндерге біздер таң қаларлықтай жер
таптық – Кендірлі. Бұл ... суға ... ... ... ... ... ... бір километр жерде – шөл, жартастар және құм. Тек сол ... ... ... жер бар. Сол ... ... «Кендірлі» туристік зонаны салуды
көздеп отырмыз – іскерлік орталығы бар, жағалаулық және теңіз ... және оған ... ... бар ... ... Оның ... тәжірибесі бар «Medi» және «Akkanat Holding» компанияларына
бұйырдық. Басты ... ... ... туристік зонаның
территориясы 530 гектар, кейін кеңейтілуге 795 гектар жер ... ... ... ... ... және Жаңа Өзен ... тас жол және ... арқылы байланысады. Сонымен қатар халықаралық ... ... ... ... және ... ... ... салыну
көзделіп отыр.
Бастапқы деңгейде, іскерлік қаланың тұрғындар саны ... мың ... ... ... елу мың ... дейін жетеді. Жергілікті
басқарма, емхана, жеке қауіпсіздік бөлімдері, өрт сөндіру ... ... ету ... ... құю ... және ... салынады. Балалар үшін балабақшалар және ясли ... ... және ... ... ыңғайы үшін банк және ақша
айырбастау ... ... ... Сауда орталықтары, дүкендер және
әлемдік фирмаларың бутиктері қала тұрғындары үшін әр түрлі тауар ... ... ... ... ... ... «Рухани келісім
бақшасы» деген діни орталықтың салынуы ... ... Сол ... әр ... өкілдері өздерінің мешіттерін не шіркеулерін сала алады.
Курорттық зонада ... ... сай ... ... ... ... ... корттары, спорттық алаңдар, ... ... ... ... ... зона бос тұрмас үшін, балалар мен
ересектерге ... ... ... ... ойын-сауықтыру кешені
тұрғызылады. Ойын – сауықтыру кешені 1250 гектар ... ... ... ... ... ... көрме үйі, клубтық және көп функционалды
бөлмелер, спорттық кешендер, және «Формула – 1» авто жарыстардың ... ... ... ... ... ... деңгейде қызмет көрсетуді ұйымдастыра
отырып, біздер халықаралық деңгейде туризм, көңіл көтеру және спортта аты
шыққан фирмалары тартуды көздеп ... 5 ... ... алты ...... ... ... тұрады. Туристтерге 5 жұлызды, 4 жлдызды және 3 ... ... ... көрсетеді. Туристік зонаның солтүстігінде ұзындығы 220 метрге
тең жоғары ... және ... ... үй ... ... ... маяк» деген атпен 500 орынға арналған 150 ... ... ... Ол ... ішкі ... ғана емес ... келбетімен де көз
тартарлық. Ең жоғарғы бетінде 4 ... ... бар, олар ... 4 ... және ... беті ... қарап тұрады. Ал маяк үстінде ... ... ... ... ... ... арасында жеке меншік
үлкен үйлер орналасады, олар жасанды ... су ... ... ... ... ... болады. Туристік зонаның оңтүстік
бөлігінде жасанды арал салынады. Ол құрлықпен көпір арқылы ... ... ... ... және ... ... әуежай орналасады. Ал,
солтүстігінде қайықтарға (яхта) арналған орын болады, ол ... ... ... ал ... 1000 қайық сыйдырады.
Туристік зонаның шығыс бөлігінде табиғи парк салынады, онда ... ... жол, ... және ... орналасады. Осы бөлігінде
өндірістік зона орналасады, ... ... ... орта және ... ... ... болады.
Осы жобаны іске асыруда, 60 мың жұмыс орны пайда болады. Ішкі жалпы пайда
көрсеткіші 600 млн АҚШ ... тең ... ... ... ... жуық ... қызығушылығын білдіріп отыр. Осы туристік зонаны дамыту үшін
2,3 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция қажет, оның ... 600 млн ... ... ... шығарылады.
1.2 «Үстірт» қорығы
Үстірт қорығы - Қазақстанның батыс өңіріндегі жалғыз қорық. 1984 жылы
ұйымдастырылған қорықтың негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... сақтап қалу. Үстірт қорығының басқа қорықтардан ... ... ... ... ... түрі ... Үстірт жонының ең
қиыр оңтүстігі тақтайдай тегіс қыр бірден бітіп, шың-құзға айналады. ... ... көз ... ... ... жоқ ... ... Оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жайғасқан сордың батыс жиегін
бойлай құмдар мен тақырлы-тегістіктер кезектесе орналасқан.
Шың басынан зер сала ... ... осы ... ... мен ... сор ішек-қарыны ақтарылып жатқан түйе малына ұқсайды. Табиғатпен етене
араласып, қыр- ... ... ... ... да, бұл ... ... ... құмы деп атаған.
Қорық солтүстігінде Қараған Босаға тау аңғарларынан басталады. Үстірт
жонына шығар басты ... ... Ұлы ... жолының ескі сүрлемі- Сенек-
Қоңырат жолы, қорықтың табиғи шекарасы іспетті. Қараған Босаға ... ... ... жаралған домалақ төбе басында, Адайдың ХІХ ... ... ... көзге түскен батырлары Балуанияз бен Тұрмамбет жерленген.
Сенек – Қоңырат жолынан оңтүстікке қарай, солтүстік беткейі жатағандау,
оңтүстік беткейі тік ... шың ... ... ... ... батыстан
шығысқа созыла орналасқан. Мәмек таулары қарақұйрық пен арқардың негізгі
жайылымы, мекені. Шың ... ... ... ... бір
парасы–арандар, бұл маңайда аңшылық өнерінің дамығандығын ... ... ... ... және биологиялық
білімдерінің нәтижесі. Бұл өз алдына зерттеуді қажет ететін ... ... ... ... ... ... қарай иіле жалғасқан Көкесем
шатқалдарына ұласады. Көкесем – ... ... жер ... ... ерекше жаратылған аумақ. Қорық аумағындағы тауларда негізінен бор
дәуірінің тау ... ... ... ... ал ... ... тау жыныстары дәуірінің геологиялық құрылымынан ... ... ... ... ...... ... бірден-бір тұщы сулы өңір. Тау үстіндегі
құдық адам ... ... ... етектегі тамшы бұлақ – осы маңайдағы
жан – жануарлардың тіршілік көзі.
Қорықтағы табиғи ... бірі – ... тау ... ... ... миллион жылдан асатын, мұхит түбіндегі вулкандық қозғалыстардың
жерінен пайда болған тау жоталарының көркемдігіне көз ... ... ... ... тау-түсі мен тұрпатына байланысты Қарамая деп
аталады. Шығыстан солтүстігіне орай батыс беткейіне дейін ... ... ... шектесіп жатқан тау жоталары ... ... ...... ... қарай, сордың шығыс бетін қоршай орналасқан биік
кереге шыңдар- Кендірлі, Елшібек таулары деп аталады. Кендірлі тау ... ... ... ... бұлақтардың ірілері Кендірлі бұлағы және кіші
Кендірлі көзі. Мұнан ... тау ... әр ... ... ... ... көздері кездеседі.
Елшібек шыңдарының тау аңғарлары арасында Сарыбұлақ бұлағы, Қансу су
көзі- өз алдына зерттеуді қажет ететін нысандар.
Үстірт шыңдары ... ... ... ... ... ... ірі су
көзі - Өнере бұлағына тіреледі.
Өсімдіктері. Жер бедері мен ... ... ... ... ... дүниесі де сан-алуан болып келген. Қорық ... ... 163 ... тұратын өсімдіктердің 263 түрі кездеседі. Олардың 5
түрі қызыл кітапқа енген ... ... ... майда қатыран, берік
сүттіген, хиуа сораңы, бор ... ... ... ...... дәрілік, тағамдық, бояу
беретін, жемшөптер және улы шөптер кездеседі. Дәрілік ... ... ... ақ, қара ... ... мия, ... ... киікоты кездеседі. Киік оты өзінің әдемі иісімен және емдік
қасиетімен өте ... ... ... ... жерінде өсетін сәндік
өсімдіктер- қызғалдақтар, сарғалдақтар және ... ... ... табиғаты жайнай түседі.
Жануарлары. Үстірт қорығы аумағында жануарлардан: сүт қоректілердің 29
түрі, бауырымен жорғалаушылардың 15 түрі, ... 1 ... 300-ге жуық түрі және ... 110-ға жуық ... аумағында өте сирек кездесетін, саны азайып бара ... ... ... ... ... ... 8 ... арқар,
қарақұйрық, қарақұлақ, мәлін, шағыл мысығы, итаю, шұбар күзен, ақбауыр
жарқанат, ал құстардың 10 түрі – ... үкі, ... ... дала ... ... қарабауыр бұлдырық, қарабай, жыланжегіш ... ... ... ... 1 ... төрт ... қара шұбар жылан бар.
Үстірт қорығының ұйымдастырылуына негізгі ... ... ... ...... арқарының Маңғыстауда жойылып кету қаупі бар
еді. Бүгінгі күні Үстірт қорығының ... 2 ... жуық ... ... ... ... қорық аумағында мекендейтін қарақұйрықтар – 250
бас шамасында. Мысықтар тұқымдасы, жыртқыштар отрядына ... ... ... ... қорықтың Қарынжарық құмында кездеседі. Сүтқоректілер
класы, сусарлар тұқымдасына жататын итаю (31 бас), ... тек ... ... ... ... ... ... табиғи-тарихи ескерткіштер
де кездеседі. Географиялық орналасуына, геологиялық құрылымына қарай ерекше
жаратылған Қарамая тауы мен ... ...... еш ... құбылыстар. Көкесем шатқалдары-қорық аумағындағы тұщы ... бар, ... ... ерекше түзілімді мекен атауы. Үстірт жонының
батысқа ... ... ... тілімденген шатқал сайлары – тау табиғатын
ажарландырып тұр. Шың етегінде Көкесем тұщы сулы ... және шың ... ... бар. ... ... ... «Ойда Талақ, қырда
Көкесем» деп айтылатын және ... ... ... аңыз ауыз екі ... ... ...... Көкесем қорымы және әлі
зерттелмеген Табан Ата деп аталып жүрген ескі қорым тіркелген.
Балуанияз - ... ... ... мен ... ... Хиуалықтар
арасындағы соғыстарда ерекше көзге түскен, ... ... ... ... ... Ескі ... ... үйген, Қараоба (Қалмақ үйген қараоба
болуы да мүмкін) деп аталатын төбенің басына ... ... бұл ... атымен аталады.
Қарамая. Үстірт қорығының солтүстігінде, сор мен ... ... ... ерек-ше жаратылған тау жоталары. Зерттеушілердің
пікірінше, ежелгі ... ... ... жарылыстардың әсерінен
түзілген. Тау жыныстары мен топырақ жамылғысының айналасынан өзгешелігі -
бұл пікірді растай ... ... жасы ... ... ... ... ... түзілімі- қара қоңыр түсті, жұмсақ, сынғыш ... ... өте ... әдемі етіп жинақталып, текшеленіп орналаласқан.
Жоталардың шығыс беткейінде ... ... ... ... ... ... шашырай орналасқан шөлдің шөптесін
өсімдіктері. Тау жоталарының етегін жағалай ыза-бұлақтар ағып жатыр. Үстірт
жабайы қойы – ... осы ... ... ... ... ... ... жұртшы және т.б. ұсақ торғайлар ... Тау ... ... ... өте ... ... ... Тау ішіне кірсең, небір
ғажайып пішіндер мен құпиялардан басың айналады.
Өнере – ... ... ... ... ... ағып
жатқан, ұзындығы 7,5-8 шақырымдай ... ... ... ... ... ... көбейген» деген мағынаны береді. Өнере бұлағының негізгі
қорегі – жер асты суы. Су ... ... 1-1,5 м, ... 0,8-1 м.
Өзен алабының кеңдігі 8-10 м. Суы ащы, ... Суда ... ... ... ... иелері байқалмаған. Ұсақ су жәндіктері ... ... ... ... ... сарсазан, сораң түрлері, кермек өседі.
Топырағы ... ... ... ... ... слюда қабыршақтарын құраған. ... ... ... ... ... ... шөптер қырға қарай біртіндеп сораңды
... ... ... ... ... – қарақұйрық, қасқыр, түлкі
және осы маңайда «Қызыл кітапқа» тіркелген ерекше аң – итаю ... ... – Ата» ... мен ... ... ғана халқы табынып, қадiр тұтқан сондай
363 әулие – аталар болғандығын ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауидiң шәкiрттерi болған көрiнедi, ұстаздары дүние
салғаннан кейiн оның ... ... үшiн олар осы ... ... ... бiрi – ... заты сай ғұлама қария Шақпақ ата болыпты. Ол
бiрде ауылдың жанынан өтiп бара жатып, ер ... жас ... ... жатқанын
көредi. Жөн сұраса әйелдiң жазығы бала көтермейтiн бедеулiгi екен. Ақсақал
арашаға түскеннен кейiн, әйелдiң ерi үнсiз терiс ... жүре ... ... жер, ... тауы қалмаған бейшара әйел көз жасын төгiп, қарияға
алғысын жаудырып, ... ... ... ... ... Олар ... ақыр ... тiптi жыртқыш аңдардың өзi жанына жоламайтын, ... құла ... ... ... ... бұл өлкеде небiр ғажайыптар пайда бола болады… Өмiрi ... құба ... ... көзi ... Бұлт ... ... ... сай-саладан сылдыраған бұлақ ағады, жер көктеп, айнала ... ... ... ... ... мал көбейедi. Ал, әлгi сорлы
әйел бағы жанып перзенттi болады…
Зираттар өте көне ... ... ... ескi қорымдардың өзi мың жылдық,
тiптi, одан да әрi болуы ... және ХХ ... ... дейi ... көбi осы мекеннен қоныс тапқан…
Мұнда жерленген аруақтардың көбi бiр-бiрiмен туыстас, қандас адамдар. ... ... ... ... Олар және тас ... ... ... тама, шеркеш, табын…
Өздерiнiң көзi тiрiсiнде, мүмкiн, бұл ... ... ... ... ... ... да ... атаның “аяғына жатуды” өздерiне ... ... ... ... ... сүйегi дәл қай жерде екенi әлi ... ... ... ... өзiне ойылып қойылған дейдi.
Ал, ендi бiреулер ... ... ... ... кiрер алдындағы
қорғанның iшiнде деп есептейдi. Ол қорымдардың арасымен жоғары қарай жүруге
тиым салынған ... сол жақ ... тас ... өрiлген жалғызаяқ
соқпақ бар. Сонымен жоғары өрлегенде алдыңыздан ... ойық ... бұл ... ... ... ... ... ғимарат, жер асты мешiтiне кiретiн
жалғыз ағаш есiк те ... ... жер – ... атаға келгенде кiмдердiң қандай көңiл
күйде болғанын тап басып айта қою қиын, себебi ... ... ... ... ... ... тәнiне саулық тiлей келдi ғой. ... ... ... қасиетке табыну, жалбарыну сезiмi болған
шығар. Оларды осы жерге жетектеп ... де сол ... ... ... ... есiктi көргенде олардың бойында ерекше қасиетке деген табыну,
қастерлеу сезiмi болды…
Есiктен қараңғы үңгiрге кiргенде әлдебiр тылсым күштiң сиқырын сезетiн
сияқтысың. Ал, ақ ... ... ... ... бiр ... ... ... алады. Фонарь шамның жарығы ыс басқан ебедейсiз
қабырғаларды шарлайды… Жол тарылып, ... ... ... ... ... тас ... ... кiргенде ендi қайтып бұдан
шығатын жол жоқ сияқты болып көрiнедi. Дегенмен, ... ... ... түсетiн шағын ғана дөңгелек тесiк бар, бiрақ, арнайы ... ... де ... ... ... көре алмайсыз.
Бағзы замандарда мұның iшiнде, әрине, алаулатып от жаққан ... ... ... ... де қабырға мен ыс басқан ... оны ... ... iшiнде қабырғаға iлген майшамның да болғаны, ағашқа ... ... ... да ... көрiнiп тұр. Олардан қалғаны тек
төбедегi ыс қана емес, қабырғаны жалаған от iздерi.
Шақпақ ата ... ... ... ... әк жартастан ойылып салынған
крест пiшiндi (орталық күмбездi бөлменi басып өтетiн ұзын түзара, оның ... ... үй) ... келген.
Ескерткiш мұсылман дәуiрiнен көп бұрын салынған, бiрақ, кейiн оны
мешiтке лайықтаған сияқты. Оның негiзiн ... ... ... және
кубравидың алғашқы сопылары деп есептелiнедi.
Мешiттiң алғашқы дiндарлары жөнiнде дерек жоқтың қасы. ... ... араб ... ... тiлiнде жазып қалтырған жазбалары бар,
олар бұл дүниенiң жалған екендiгiн уағыздап, ... өмiр ... ... бұл ... ... жалғанның азапты тiрлiгiнен безiп,
мұнда күнәдан тазарып, құдайға құлшылық ету үшiн ... ... ... ... ... ... ... адамдары күн кешкен. Олардың тiршiлiк
қағидасы мен өмiр салты әлi күнге жұмбақ ... ... ... ... ... ... олар опасыз дүниеден баз кешiп, өздерiнiң ең
шуақты күндерiн өткерген болар. Әлде ... ... сол ... тылсым
дүниелер сиқырлы сәуле түсiрдi ме? Солардың бiрi бiр кезде адам ... ... ... ... ашып, содан соң барып әйелдердi бедеулiктен
емдей бастады ма? Х1Х ғасырда орыс ... ... ... ... әңгiмелердi естiп, оны мұқият жазып қалдырған.
“Бедеулiктен емделу үшiн мешiтке табынуға келген әйелдер ... ... ... ... – деп ... ... деректер, – сондай
түнеме дуасына қолы жеткендердiң айтуынша үңгiрдiң ... алып ... ақ ... немесе, ақ басты қара жылан шығады… Ол жылан жалбарынушыға
ешқандай зиян келтiрмей, еш жерiн ауыртпай, ... ... ... ... ... ... ... сенушiлердi табу қиын. Дегенмен де бұл
тап бiз ... ... ... ... ... ... ... гөрi, әрине, айтiзбектiң әсерi. Ерте дүниедегi кейбiр көне
және дәстүрлi қауымдарда түнгi айдың ... ... ... ... ... Оған қоса жыланды жер ... ... ... ... Жыланның жаңағыдай ақ басты, болмаса қара басты болып ... ... ... ... оның ... азая ... сай келедi.
Төбедегi ойықтан түскен ай жарығы ... ... ... оны ... ... ... алған. Ұлы құпияның жұмбағы да тап осы ... ... ... ... РЕСУРСТАРДЫ БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІ
2.1 Ландшафттарға экологиялық-экономикалық бағалау жүргізу
Рельефті, геологиялық құрылым, ландшафтың абиотикалық бөлімін литогенді
орта алып жатыр. Ол тау ... ... ... ... және
жердің геоморфологиялық ерекшеліктерін қамтиды.
Тауар – ақша қарым – қатынастардың экологиялық тауарлар разрядінің
негізгі түрі ... ... ... ... ... нақты
потенциалына қарай олар әртүрлі маркетинттік бағаға ие бола алады.
Пайдалы қазбалардың ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
А – қор көлемі мен орын шекараларының нақты белгілі кен орындары
В – қор көлемі мен орын ... ... ...... арқылы есептелінген қорымен
С2 – алдын ала бағаланған ... ... ... ... ... ... ... басқа қорды забалансовые – тиімді пайдаланбайды, ... ... ... ... ... жерді алумен ластау,
топырақтың бұзылуы, өсімдік құруы, биотоптардың ... ... ... өзгеруіне әкеліп соғады.
Минералды шикізат ресурстардың табуы мен ... ... ... және де ... қызығушылықтың объектісі.
Қара және түсті металлдар қалдықтарын жинау мен ... ... ... ... ... ... зерттеп білу инженерлік құрылыс
жұмыстарынның өте ... ... ... ... ... сайлау, инженерлік, геологиялық, геоморфологиялық ... ... ... ... ландшафтың экологиялық маркетинг
сферасын құрайды. Тұрғын үйлер, ... ... ... ... ... ... саласы.
Бұзылған жерлерді рекультивациялау – осы сфераға жататын экологиялық
қызметтің бір түрі.
Гидроклиматогенді орта. Ландшафтың абиотикалық ... ... ауа, жер ... жер асты ... ... ... Экологиялық маркетингтің субъектісі – жер беті, жер асты суларының
сандық, сапалық көрсеткіштері. Атмосфералық ауаның нарықтық бағасы адамның
тұрып ... ... ... ... ... ... ... жақын тұрған неменсе алыста тұрған үйдің нарықтық бағасы ... ... ... ... су – шаруашылық мақсаттарымен өндірістік,
коммунальді, ауыл ... ... су ... ... ... сапасы химиялық құрамы, тұздар, температурасымен
сипатталынады. Осыған байланысты, ас су сапасын бақылау, тазалау ... ... ... ... ... ... талаб етеді.
Су сапасын стандартқа жеткізу ... ақша ... ... ... ... ... маркетингтің бір саласы су сапасын жақсартудын арзан
және эффекті жолдарын табу. Судың ... ... ... ұстау, суды
тиімді пайдалану, су ресурстарын қорғау – ... ... ... және ас ... ... кені ... нарықтық қасиеттерге ие. Жұмыс
орындар, тұрғын үйлердегі атмосфералық ауа сапасын бақылау ... ... бір ... ... ... ... ... шаралар: өндірістік, тұрмыстық ... ... суды ... екі ... ... ... дамыту.
Ландшафтың жер-топырақ орта сферасындағы экологиялық маркенинг.
Ландшафт ... ... ... ... яғни топырақ ортасы.
Биотикалық және абиотикалық орта аралығында ... ... орын алып ... ... ол ... элементтер айналымында жерді ауыл шаруашылық
пайдалану құрылымында маңызды ... ие. ... ... ... ... ... ... әрекеттің объектісі және экологиялық бизнес
құрылымында бола тұрып, нарықтық қасиеттермен анықталған бағаға ие.
Топырақ температурасы, ... ... ... ... ... экологиялық маркетингтің негізгі көрсеткіштері болып
табылады. Жер, ... ... ... көрсеткіштері адам әрекетімен
жақсаруы немесе бұзылуы мүмкін. Жер ресурстарына өндірістік құрылыс, ... ... ... ... су ... ... қазбаларды ашық өңдеу
үлкен әсер (ашып тастайды) болып, жер изъятиясы ... ... ... алу ... деградациясы, ластану және атмосфера құрамының өзгеруіне
әкеліп соғады.
Экологиялық маркетингтің маңызды сферасы – жер өнімділігін сақтап ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз өнімділіктің суммалық көрсеткіші, яғни жер сапасының
салыстырмалы сипаттамасы.
Топырақ бонитетінің ... ... оның ... ... ... ыңғайлылығы, агроклиматтық факторлары есебі. Жер
бөліктерінің ... ... ... ... игерілгендігі
анықталынады. Қалаға, транспорттық ... ... ... ... ... ... ... ақысы болып жер рентасы, аренда үшін
ақы. Ландшафтың жер-топырақ сферасында қоршаған ортаның ... ... мен ... ... ... ... көп, соның ішінде
топырақ мелиорациясын атап кетсек болады.
Мелиорация деп – топырақтың ... ... ... ... құру ... жақсартуға бағытталған шараларды
айтамыз.
Ол топырақтың физикалық күйін жақсарту су, ауа, жылу ... ... ... ал ол өз кезегімен экономикалық ... ... ... ... айтып өтсек, топырақтың химиялық,
физикалық қасиеттерін жақсарту мақсатпен ... ... ... қосу
арқылы іске асады.
Минералдар және органикалық тыңайтқыштар енгізуде ... ... ... ... ... көтеру шаралары, техногенді
әсер нәтижесінде бұзылған жер топырақ ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... тірі табиғаттың күрделі
бөлігін қамтиды, соның ... ... ... ... микроорганизмдер
жатады. Соның арқасында табиғатты қорғау шараларының маңызды объектісі
болады. Өз ... ... ... де ... ... ие. ... ... кейбір элементтері табиғатты қорғау роль атқарады. Сол ... ... ... ... ... ... (қорғалатын
территориялар, табиғи ескерткіш, табиғи парк).
Экологиялық товар ... ... ... атап кетсек болады,
яғни бәрі тірі организм салмағы көлемі бірлігіне келетін биомассаның сандық
көрсеткіші болып ... ... ... ... өсімдік массасының биоөнімділігі
экологиялық нарықта товар түрінде өтеді.
Өсімдік әлемінің маңызды бөлігі – орман. Ол үш ... ... су ... ... ... ... мен ... парк
орналастыру.
2. тұрғындардың тығыздығы жоғары жерлер, транспорттың қалың жилігі.
3. эксплуатационды ... бар көп ... ... ... ... ... сипатамаларына көлемі, ағаш саны, өнімділігі кіреді.
Орман мен орман өңдеу өнеркәсіп - табиғатты пайдалану экономикасының
маңызды саласы.
Ландшафтың ... орта ... ... ... маңызды
бөлігі – кәсібі бар ресурстар.
Аңшылық кәсіб – жабайы аңдарды ату мен ... аң ... ... өткізу. Балық кәсібі.
Тауар ретінде жеміс-жидек, саңырауқұлақ, жаңғақ дайындау мен ... ... бар ... ... мен өткізу.
Экологиялық қызмет сферасында бұзылған геожүйелерді қайтадан қалпына
келтіру мен реабилитациялау ... пен ... жаңа ... ... қызметі (интродукция).
Жануарларды акклиматизациялау, яғни жануарлардың бір түрін жаңа орынға
кіргізіп, орналастыру.
Реакклиматизациялау, яғни ... ... ... ... бұрынғы
орнына әкеліп, орналастыру, ареалын кеңейту.
Әуесқой ауыл шаруашылық пен балықшылық ... ... аң ... лицензия
беріліп, оған ақы төленеді. Бұл жерде арнайы аң мен балық шаруашылықтары
болады.
Өсімдіктер мен жануарлардың экзотикалық ... ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи аймақтарда да қамтиды,
бірақ олардың экологиялық маркетинг сферасына ... Бұл ... ... жол ... ... негізгі мақсаты:
биоәртүрлілікті сақтау, фауна мен флораны қорғау. Экологиялық, ... ... бар ... ... ... ... ... жағдайы және бағалау әдістері
Бұрынғы ҚСРО-да жерді бағалау жұмыстары тек 1958-1959 жылдары басталған
болатын. Дегенмен ҚСРО құрамына кіретін Қазақстан ... ... ... ... ерте ... деуге әбден болады. Бұл мәселеге
1954-жылғы кезіндегі партиямыздың Ақпан-Наурыз ... ... ... ... ... ... ... аймағында, соның
ішінде Қазақстанның терістік облыстарында ғасырлар бойы бос ... ... тың және ... ... ... ... үшін игеру
жұмыстары бастама болды.
1954-1960 жылдары ... осы ... ... ... ... 42
млн. гектар тың және тыңайған жерлер игерілді. Бұлардың біршама бөліктері
Оралдың шығысы мен Сібірде болғанымен ... ... ... ... ... ... игерілген тың жерлер көлемі 25 млн. гектарға
жетті, яғни ... ... тың ... 60 %-ы ... ... тиді...
Жалпыға белгілі тың игеру жұмыстары өте асығыс түрде жүргізілді. Сол
кездегі одақтық, жергілікті партия ... ... ... топырақтану институты тың және тыңайған жерлерді игеруге
таңдап алу үшін топырақтанушылар мен ... ... ... 1954 ... ... (нұсқаулар) шығарды.
Қазақ ССР ғылым академиясының ... ... ... ... ... ... ... қазақ ғылым
академиясының корреспондент-мүшесі ... ... ... ... ... ... бекіп, сол кездегі тың
игерудегі алғашқы негізгі құжат болып саналды (10). ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген республикамыздың
терістік облыстарында игеру көзделген ... ... ... ... екі ... зонасы ұсынылды. 1) Орманды-дала және дала ... ... және ... ... ... Құрғақ даланың аз гумусты (оңтүстік) қара топырақтары мен күңгірт ... ... ... ... сай, жерлерді тез игеруді жеңілдету үшін, осы ... ... ... ... ... ... ... жылдары игеру үшін төмендегідей 4 категорияға (топқа) бөлінген
болатын.
1) Жыртуға жарамды сапасы жақсы жерлер.
1) Жыртуға жарамды сапасы орта ... ... ... ... ... төмен жерлер
3) Жыртуға жарамды сапасы нашар жерлер
Жоғарғы айтылған екі зонаның жыртуға жарамды ... ... ... ... жер ... орналасқан зоналық қара топырақтар мен
күңгірт қара-қоңыр топырақтар ... ... бұл ... ... ... ... ... орналаспай, басқа сапасыз, зонаралық
топырақтардың араласа кездесуімен көп төмендейді. Мұндай араласа кездесетін
таңдақтар ... бұл ... ... ... ... ... Егер сортаң таңдақтар жалпы алқаптың 10%-нан аспайтын болса,
және ол сортаңдар сортаң қабаты тереңде орналасқан терең сортаңдар ... олар ... аса көп зиян ... қоймайды. Егер сортаңдар көлемі
алаптың 10-25%-ын алып жатса, олар игеруге көп зиян ... ... ... Ал ... ... сортаңдар жайласа, және
сортаңды қабаты топырақтың бетіне ... ... ... ... ... ... тіпті игеруге болмайтын, немесе сапасы ортадан да төмен жерлер
қатарына жатады. ... қара ... ... ... ... бойынша
төмендегідей жер топтары бөлінген.
1) Жыртуға жарамды сапасы жақсы жерлер қатарына ... ... ... ... қара топырақтар.
б) Аздап сортаңданған кәдімгі қара топырақтар.
в) Шалғынды - қара топырақтар.
г) Аздап сортаңданған шалғынды-қара топырақтар.
д) Сортаңданған және аздап сортаңданған кәдімгі қара ... ... 10%-ға ... Сортаңданған және аздап сортаңданған шалғынды-қара топырақтар терең
сортаңдармен 10%-ға дейін.
2) Жыртуға жарамды сапасы орта жерлер ... ... және ... сортаңданған ортагумусты қара топырақтар
терең сортаңдармен 25%-ға дейін.
б) Сортаңданған және аздап сортаңданған шалғынды қара топырақтар терең
сортаңдармен 25%-ға ... ... ... қара топырақтар.
г) Құмдақ ортагумусты қара топырақтар терең сортаңдармен 25%-ға дейін.
3) Жыртуға жарамды сапасы ортадан төмен жерлерге:
а) Қатты сортаңданған ортагумусты қара ... ... ... ... қара ... ... ... Сортаңданған және аздап сортаңданған ортагумусты қара топырақтар
сортаңдармен бірге 25%-ға ... ... ... ... ... сортаңдармен 25%-ға
дейін.
4)Жыртуға жарамсыз жайылымдық ... ... ... ... мен ... ... ... 25%-дан артық кездесетін
алқаптар, зонааралық таза сортаң және мол сорланған ... мен ... ... орын ... ... жатады.
Тура осындай принциптер құрғақ даланың азгумусты қара топырақтары мен
күңгірт ... ... ... ... ... ... кезде
де қолданылды. Есте болатын нәрсе, тек бұл зонада терістіктен оңтүстікке
жылжыған ... ... ... ... ... қажет. Сондықтан да
олардың жалпы өнімділігінің, соған сәйкес ... да ... ... ... ... тың ... ... алғашқы үш жылы өтті.
1956 жылы Қазақстан тыңы елімізге алғашқы ... пұт ... ... ... ... ... ордені қадалды. Республика халқы тың игеруде
біршама тәжрибе ... ... ... да, оның ... ... ... топырақтану институты да алғашқы тың игерудегі тәжірибелерді
ескере отырып, 1957 жылы ... ... ... ... жаңа нұсқасын ұсынды (11). Институт директоры Ө.Оспановтың
жетекшілігімен ұсынылған бұл жаңа ... тың ... ... ... төмендегідей 6 топқа бөлінді.
1) Жыртуға жарамды сапасы жақсы жерлер.
1) Жыртуға жарамды ... ... ... ... ... ... ... төмен жерлер.
3) Механикалық құрамы жеңіл жерлер.
4) Игеруге қиын жерлер.
5) Игеруге, жыртуға тіпті жарамсыз жерлер.
Келтірілген тізімнен ... ... ... ... нұсқасына
қосымша тағы екі топ қосылғаны көрініп тұр, олар 4- және 5-топтар; ... ... ... ... мен ... ... қиын ... Бұл
топтардың пайда болуы да тегін емес еді. Баршаға белгілі, тың игерудің
алғашқы ... ... ... ... ... ... жыртуға
жарамсыз, механикалық құрамы жеңіл, құмдақ топырақтар да ... ... ... ... ... тың ... топырақ эрозиясы да
көп өріс алды. Міне сондықтан жаңа ... ... ... жүйесінде
механикалық құрамы жеңіл топырақтар арнайы жаңа топқа ... ... ... ... ... ... кезде жыртуға жарамсыз, оларды
жырту үшін арнайы агротехника ... ... етіп ... т.б.) ... айтылды. Ал игеруге (жыртуға) қиын жерлер ... ... ... сортаң жерлер көлемдері 25-50%-ға дейін жететін
алқаптар ... Бұл ... ... ... қиын ... ... ... тиімді болу үшін сортаң, ... ... ... (мелиорациялау) қажет екені ... Міне осы жүйе ... тың ... ... көп ... бойы ... өтіп жатты. Уақытпен бірге тәжірибе де жиналды, ғалымдар да
зерттеулерін жалғастырып, ғылыми жұмыстар жүргізді. Осы ... ... ... ғалымдары республикамыздың барлық облыстарының
ортамасштабты топырақ ... ... әр ... ... ... қасиеттерін терең талдау арқылы оларды агроөндірістік топтарға
бағалап бөліп, ... ... ... ... ... ... ... Міне осы жағдайлардың бәрі 1975 жылы қазақ ғылым
академиясының топырақтану ... ... ... ... ... ... ... жаңа жүйесін ұсынды (12). Бұл
топырақтарды бағалап топтастыру жүйесі ... ... ... ... ... ... ... жер категориялары, жартылай
категориялары, оларға кіретін ... ... және ... ... ... ... ... мен басты пайдалану бағыты ... ... 5 ... ... - ... ... ... басым түрде егіншілікке пайдаланылатын
жерлер;
Б - Басым ... ... ... ... - ... түрде жайылымдық жерлер;
Г - Басым түрде ормандық жерлер;
Д - Ауыл шаруашылығына да және ... ... да ... ... А, Б және В категориялары ауылшаруашылық жерлерін әртүрлі
салада ... дөп ... ... қоса Б және В ... Б1 және В1 ... категориялары, яғни егіншілікке таңдап
пайдалануға болатын жерлермен қатар, Б2 және В2 - егіншілікке ... өте аз ... ... ... ... ... табиғи өнімділігіне байланысты
әртүрлі зоналар мен зонашаларда А, Б, В категориялары зоналық ... Осы ... ... ... ... сапасы мен
олардың өнімділігін арттыруға бағытталған шараларға сәйкес агроөндірістік
топтарға, топшаларға ... ... ... ... бойынша
келтірілген топырақтарды бағалап топтастырудың жалпы схемасын келтіреміз.
Категориялар мен жартылай категориялар
А - егіншілікке басым түрде жарамды ... ... ... ... және ... басқа топырақтармен комплекстері мен
тіркестері кездеседі. Дегенмен сортаң топырақтар ... ... ... ... Негізінен табиғи жағдайларда ауадан ... ... ... дала ... ... алқаптары,
тауетегі жазықтары, тауаралық ойпаң жерлер. Басым ... ... ... ... ... коэффициенті 50%-дан көп.
Б – басым түрде шабындық жерлер. Шалғынды, шалғынды-далалы жапырақтар
мен солардың тіркестері, сортаң ... 30 %-дан ... ... ... ... ... ... пайдалануға жарамды.
Ондай жартылай БІ категорияға жататын ... ... ... ... ... ... 50 %-дан көп ... Ал топырақтары
күрделі алаптары БІІ – жартылай категорияға, яғни бұл шабындықтар жалпы
егіншілікке ... ... өте аз ... жарамдыларға жатады.
В – басым түрде жайылымдық жерлер. Негізінен шөл-дала, шөл ... ... ... жөнді дамымаған, сорланған, ... ... және ... ... ... ... ... топырақтары.
Мәселен, бұл категорияға ылғалмен ... ... ... ... мен ылғалмен жартылай қамтамасыз ... ... 50%-на ... ... ... бар ... ... мен
тауаралығы ойпаң жерлерінің сапасы жақсы ... жер ... ... ... Ескеретін тағы бір жағдай, шөл және шөл-дала ... ... ... ... ... ... ... жарамды. Бірақ, өкінішке орай, ондай мол жерлерді суаруға су
көздері жоқ.
ВІ – бұл категория жерлер арасында да ... ... ... жататын жерлер болып табылады. Бірақ, олардың көлемі өте ... ... ... су көздерінен басқа да күрделі мелиорация шараларына
байланысты. Азда болса бұл ... ... ... ВІІ – ... ... яғни ... тіпті жарамсыз немесе өте аз көлемде
жарамды жайылымдар да орын алады.
Г – ... ... ... ... ... ... Таулы алқаптардағы
және жазықтағы орманды жерлер, оған қоса өзен бойларындағы тоғайлы ормандар
жатқызылады. Бұл алқаптардың біршама жерлері шабындық және ... ... Ал ... бұташалар мен сексеуілді ормандар түгелдей В -
категориясына, яғни жайылымдарға жатады.
Д - Ауыл шаруашылығына да және ... ... да ... Бұл ... ... ... таза сорлар, батпақтар, жылжымалы
құмдар, тау жыныстарының көріністері, мұздықтар т.б. ... ... ... - ... зоналық топырақтар топтары.
1. Тұрақты суарылмайтын егіншілік жерлері - орманның сұр ... қара ... ... таулы-дала, аласа-таулы
және Алтай, Тарбағатай тау етектері топырақтары.
1. Салыстырмалы тұрақты суарылмайтын егіншілікті жерлер - ... ... ... қара топырақтары.
2. Құрғақтау даланың аса тұрақты емес суарылмайтын егіншіліктің оңтүстік
қара ... ... ... ... ... егіншіліктің күңгірт қара-қоңыр
топырақтары.
4. Құрғақ даланың өте ... ... ... ... Тау ... мен ... ... Тянь-Шань тауларының)
суармалы және суарылмайтын егіншіліктегі сұр топырақтары, қара-қоңыр және
ашық-қоңыр топырақтары.
6. Тянь-Шань аймағындағы таулы-далалы, тау ... ... мен ... ... Тұрақты суарылмайтын таудың қара топырақтары мен
күңгірт қара-қоңыр топырақтары. ... тау ... ... ... - ... ... топырақтар
1. Қара топырақты зонаның шалғынды, шалғынды-далалы топырақтары.
1. Қара-қоңыр топырақты зонаның шалғынды, шалғынды-далалы топырақтары.
2. Құба және ... ... шөл ... ... ... ... жерлер мен өзен бойлары.
3. Таулы аймақтардың шалғынды және шалғынды-далалы шабындықтар ... - ... ... ... Шамалы құрғақтау және құрғақтау далалық жайылымдар топырақтары.
1. Шамалы құрғақ және құрғақ далалық жайылымдар топырақтары.
2. Шөл-дала зонасының жайылымдық топырақтары.
3. Шөл зонасының ... ... Тау ... ... ... ... ... Тау етегі мен тауаралық дала зонасының ... ... ... ... ... негізінен таулы субальпілік, альпілік белдеулер
жатады.
Агроөндірістік топтар мен топтар ... ... ... топырақтарды игеру үшін қажетті негізгі шаралар бағыты бойынша бөлінсе,
игеру үшін нақтылы қандай шараларды ... ... ... ... ... ... ... категориялар бойынша топырақтардың
агроөндірістік топтары мен ... ... ... - ... ... Арнайы жақсарту шараларын керек етпейді.
а) кәдімгі зоналық агротехника қажет.
б) бөлектенген, арнайы ... ... ... жел эрозиясынан сақтауды қажет етеді.
2. Топырақты су эрозиясынан сақтауды ... ... ... ... ... қажет етеді.
а) сортаңданудың зиянды қасиеттерімен күресу.
б) сортаң таңдақтармен күрес.
5. Топырақ эрозиясымен және сортаңданумен күресу.
6. Суаруды және екінші рет ... ... ... - ... бойынша
БІ - егіншілікке таңдаламалы жарамды жерлер.
7. Топырақтың ылғал тәртібі реттеуді қажет етеді.
а) топырақтың артық жербеті немесе жерасты ... ... ... ... су ... ... ... Суаруды және екінші тұзданумен күресу қажет.
БІІ - егіншілікке өте аз, немесе тіпті жарамсыз жерлер.
9. Басым түрде жер бетін жақсартуды ... ... ... түрде күрделі жақсартуды қажет етеді.
В - категорясы бойынша
ВІ - егіншілікке таңдамалы түрде жарамды ... ... жел ... қорғау қажет.
11. Топырақты су эрозиясынан қорғау қажет.
12. Топырақтың ... ... ... ... ... және ... күресу қажет.
14. Суаруды және екінші сорланумен күресуді қажет етеді.
ВІІ - егіншілікке жарамсыз, немесе өте аз жарамды жерлер
16. ... ... ... ... ... Топырақты күрделі жақсартуды қажет етеді.
17. Топырақ бетін және күрделі жақсартуды қажет етеді.
Міне сонымен Ө.Оспановтың бұл негізінен ... ... ... да халық шаруашылық салаларындағы жерлерді кең масштабта бағалаудың
және ... ... ... ... ... ... жүйесі. Бұл
материалдарды жер кадастрын жасаған кезде, тікелей пайдалануға болмайтыны
түсінікті жағдай. ... жер ... ... үшін, яғни топырақты
бонитеттеу мен ... ... ... үшін ... топырақ түрлері мен
нақтылы эталонды шаруашылық материалдары қажет. Бұл саладағы алғашқы
ізденістер, ... 1968 ... ... ... шыққан жер кодексіне
сәйкес бүкіл елімізде, әрбір одақтас республикаларда басталып, 1990 ... ... әр ... ... алғанда бұл жұмыстар тез өріс алды.
Қазақстанда нарықтық экономикаға сәйкес жер кодексі ... ... ... Ол ... ... ... ... жер бағалаудың жаңа кезеңі. Тәуелсіз алған
жылдардың ... ... жер ... заңы ... ... ол ... көптеген шикілігі болып 1995 жылдың 22 желтоқсанында
Елбасымыздың заң күші бар жер туралы уақытша ... ... ... ... заң ... аса бір ... заңы ... баспасөзде 1999
жылы 22 маусымда және 2000 ... 7 ... ... деңгейде
жетілдірілген нұсқалары жарияланып, көпшілік талқылануынан, парламент
сараптамаларынан өтіп, 2001 ... 24 ... ... қол қоюымен
қабылданған болатын. Дегенмен бұл заңның да қазіргі нарықтық ... ... ... байқалып, көп ұзамай халық назарына үкімет қазіргі
әлемдік нарықтық экономикасын сәйкестендірілген Қазақстанның Жер ... ... ... ... Біршама пікірталас сараптамалардан кейін
Қазақстан Республикасының Жер кодексі көпшілікті ... ие ... 2003 ... 20 ... қол ... қабылданды.
Бұл кодекстегі басты жаңалық - ауыл шаруашылығы мақсатындағы
пайдаланатын жерлердің ... ... ... болуымен қатар жеке
меншікке төлемақы ... ... ... Жер кодексіні талқылау кезінде
үлкен дау туғызған, біршама халыққа осы күнге дейін күмәндандырып ... - осы ауыл ... ... жеке ... ... Біздің
ойымызша, бұл мәселеден үрейленетін ... де жоқ. ... ... жерлерінің барлығы сатылмайды, көп болса Қазақстан жерлерінің 10-
15 %-ы ғана сатылуы мүмкін. Екіншіден жеке меншікке жерді ... ... да ... деп ... сені ... ... ... келмесе бірнеше
жылға жерді мердігерлікке (арендаға) алып пайдалан. Жерді сатып алуға
алғашқы ... ... ... жатса оны оншақты жылға созып, бөліп төлеуге
де болады. Жеке меншікті де, ұжымдық, акционерлік, серіктестік т.б. әртүрлі
түрлері ... Қай ... ... да өз ... ... ... ... беруде болып тұр. Себебі біздің ... ауыл ... көп ... бойы аса ірі ... ... ... болды.
Практика көрсеткендей колхоздікі, совхоздікі деген сөз ешкімдікі емес деген
сөз. Сондықтан оны пайдаланудағы ... жоқ ... ... жер - киелі’’ деген әдемі сөздер бар, оның мағынасы ... ... иесі ... ... ... ... ... мағына береді.
Шындығында да ‘’Өзім дегенде өгіз қара күшім бар’’ деген жеке ... ... өз ... ... етіп, тер төгуге аянбайды. Себебі бұл жерден алынған
өнім басқа ешкімдікі емес, өзінікі.
Жоғарыда қабылданған ... жаңа жер ... ... ... ... ... өз ... үйлесімді жер кадастрларын жасау қалыптасуда. Себебі
жерлерді жеке меншікке беру (сату), жалға беру ... ... ... ол жерлердің құндылығына қарай әртүрлі. Соған ... ... ... аймақтарда әрқалай. Төмендегі екі қосымша кестелерде
Қазақстан Республикасы үкіметінің 2003 ... 2 ... ... жер ... жеке меншікке берілген кезде, мемлекет немесе
мемлекеттік жер пайдаланушылар жалға ... ... олар үшін ... ставкаларын, сондай-ақ жер учаскелерін жалдау ... ... ... ... ... жер ... жеке
меншікке құрылыс салуға немесе оларға қызмет көрсетуге ... ... ... ... ... үймереттер) мен олардың кешендері
салынған жерлерді ... ... олар үшін ... ... ... Ал 1 ... жер ... ауыл шаруашылығы
мақсатындағы жеке меншікке берген кезде олар үшін төлемақының ... ... ... ... ... әр ... ... және төлем ставкалары да ... ... Ол сол ... ... адам ... және ... ... тұрады. Ең жоғарғы базалық ставка Астана қаласында болып, Орал,
Павлодар, Петропавл қалаларында.
Кесте 1 – Жер ... жеке ... ... ... ... ... ... арналған жерлерді қоса алғанда, ғимараттар, (құрылыстар,
үймереттер) мен олардың кешендері салынған жерлерді берген кезде, олар ... ... ... ... |1 ш.м үшін ... ... |
| ... ... ... ... |1180 ... ... |717 ... ... |145 ... ... |137 ... ... |123 ... ... |190 ... ... |114 ... қаласы |123 ... ... |129 ... ... |114 ... ... |114 ... ... |137 ... ... |181 ... ... |114 ... ... |145 ... ... |181 ... орталығы ставкаларының пайызы ... ... бар ... |85 ... ... бар ... |75 ... ... елді ... ... ... ... және ... | ... |25 |15 ... ... және ... |18 |10 ... ...... – далалық,| | ... - ... ... |30 |18 ... елді ... | | ... жай, ... жаңа Жер ... ... 1,5 ... осы заңға сәйкес біршама аса маңызды істер жүзеге асты. 1) ... ... ... 41 мың ... ... жері ... ... одан түскен 800 миллион теңгеден астам қаржы ұлттық қорға
аударылыпты. 2) Ауыл ... ... ... ... қояр ... ... бастады. Мәселен, өткен жыл көлемінде екінші деңгейдегі
банктер ауыл шаруашылығына 50 ... ... ... ... болса,
кодекс жұмыс істеуге кіріскен үстіміздегі жылдың алғашқы ... ... ... теңгенің несиесін бөлген. Бұл жағдай ауылшаруашылығын жоғарғы
көтеруге көп үлес қосуы күмәнсіз. 3) Кодекстегі өтпелі ... ... ... ... ... жылдың бірінші қаңтарынан бастап жер телімдерін
субарендаға беру толық күшін жоймақ. Осыған байланысты жер ... ... ... ... ... ... ... мәреге жетсе, енді
бірқатары аяқталуға таяу. Сонымен бұл ... жыл бойы ... ... ... көрсетілген мерзіміне дейін бітеді [19].
Қазақстан топырақтарының экологиясы. ... ... ... адам ... ... ... ... қимылының нәтижесінде
жасалып жатыр деп айта алмаймыз. Мұндай жағдай, әсіресе біздердің табиғат
қорларын ... ... ... ... ... анық ... ... экологы О. Одумның [20] бағалауы бойынша адамға жақсы
өмір сүруі үшін ... ... т.б. ... ... ... ... орта ... әр адамға 2 гектардай жер керек екен. Оның 0,6 ... ... ... 0,2-сі ... мен ... ... ал 1,2 гектары
жыртылмай, табиғи күйінде сақталуы керек. Бұл жерлер дем ... ... ... биосфераның экологиялық қалыпта болуына қажет. Ескеретін
жай, қазіргі ... 6,0 ... ... үшін ... ... ... ... кеміген. Мысалы жер жүзіндегі әр адамға қажетт 0,6 гектар
жыртылған жер орнына 0,3 гектар-ақ жер келеді. ... бұл ... ... әр ... ... ... ... бұрынғы орталық Мәскеу
Қазақстан өндірісінің 93%-не қожалық етіп келді. ... ... ... ... шикізат өндірумен шұғылда-нып келді, ал
шикізат өндіру-өндірістің ең “ылас” ... ... ... ... ... астам Қазақ жерінің барлық байлықтарының беткі “қаймағын” ғана алып,
экологиялық зиянды қоқыстарын қалдырып отырды.
Қазақстанда бүкіл Д. И. ... ... ... ... ... табылғаны белгілі. Халық шаруашылығымызға қажетті барлық
қазбалы байлықтар, құрылысқа қажетті ... ... да осы ... ... отырған жеріміздің қойнауында, оның әр ... ... Осы ... ... ... алу, байыту, тасымалдау кезінде
жерімізге көптеген – “жарақаттар” түсті. Оның үстіне олардың көбісін ... ашық ... ... ... бұл ... ... жағдайы
нашарлады. Мұндай бүлінген жерлер қатарына негізінен кен карьерлері және
оларды қазу ... кен ... ... ... ... ... мен тау
жыныстарын басқа алаптарға жылжытудан пайда болған құрамы әртүрлі тау
жыныстарынан ... ... ... ... ... ... ... жылу электростанцияларынан шыққан күл ... ... ... мен ... ... ... металл
қалдықтары, резиналар, шыны-әйнектер, бетондар т.б. тұрмыстық ... ... ... жай, бұл ... ... тез арада
ыдыратып, минералдандыратын бірден-бір жәндік немесе микроорганизмдер жоқ.
Сондықтан олар ... ... ... ... бойы ... да ... Бұл
қалдықтар пайдасыз өнім ретінде өзі жатқан жердің шөбін өсірмейді, өлі
жерге ... ... ... ... ... Міне сондықтан да
өз қолымызбен табиғатқа енгізген зиянды әрекеттерімізді өзіміз ... ... ... қайта культивациялап, ал ... ... ... қоқыс-қалдықтардан тазалап, оның құнарын қалпына
келтіруіміз қажет. Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтеріне
қарағанда өндірісіміз бүлдірген жер ... ... ... ... 200
мың гектардай екен.
Ескеретін жай, республикамызда мұндай қазба байлықтарды алған ... ... ... ... әскери-өндірістік кешендерден бүлінген
жерлер қаншама. Олардың басым көпшілік жерлері ядролық ... ... ... көкке ұшырған кездерде бұзылып, ... ... ... ... ... ... ыластанады. Бұл
мәліметтердің көп уақыт құпия болып келгені мәлім. ... ... ... тобы ... ... ... ... “қорғаныс”
мақсатына бөлінген жер көлемі 20 млн гектардан асатын көрінеді. Бұл
“қорғаныс” ... ... ... жеріне, халқына тигізген және
болашақта да тигізетін кесапат зияндарын нақтылап есептеу – ... ... ... Жер ... тек ... ғана ... бағдарлама толық жүзеге асты. Оларға қажетті ... ... ... ... ... ... дайындалып осында сыналды,
ракеталы-ғарыштық кешендер осында ... ... көзі ... ... 40 жыл ... Жалпы Қазақстанда 500-ден астам атом бомбасының
жарылысы болды, оның 20-дан ... ... ... ... ... ... аймақтарында экологиялық жүйенің барлығы да қатты ыластанды.
Батыс Қазақстан аймағындағы Азғыр, ал осы ... ... ... ... ... ... жеріне тигізген зияндары ұшан-
теңіз екені ... ... ... ... ... ... ... атап өту әзірше мүмкін емес. Дегенмен сол кездегі
Әскери ведомствоның бір ... ... ... бір ... айта кетейік.
1953 жылы тамыздың 12 күні ''Қайнар'' селосында Кеңес Одағында ... ... ... ... ... ... сутегі бомбасын сынау
өткізілді. Міне осы ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі қашықтықта, түрлі құрылыстар, жануарлар ... ... ... жергілікті азамзаттар тәжірибе үшін қалдырылған.
Сонымен тәжірибедегі адамдардың денсаулығын ... Одақ ... ... ... соңғы кездердегі материалдарға қарағанда
сол 42 адамның 1990 жылдардың басында 3-і ғана 1 топтағы ... ... ... олар да ... ... Бұл мәселенің кезінде аса құпияда
болғаны белгілі, тек тәуелсіз алған жылдардан бері біршама мәліметтерге ие
болдық. Осы ... ... ... адам ... ... ... ... Қазақстан табиғатына ешқандай мән бермегені ... Бұл ... С. ... ... ''Халық кеңесі'' (11
ақпан, 1993 ж.) ... ... ... ... ... ... [21].
Біздің шамалауымызша ол жерлердің ... ... ... ... ... Бұл жерлер негізінен Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе,
Жамбыл, Қарағанды, Маңғыстау, ... ... ... және ... ... орын ... шаңы ... жерлер қатарына жайылым жерлерді де жатқызамыз.
Жайылмдардың тарлығынан ... ... ... ... мен
мал суаратын және елді мекендер төңірегіндегі ... ... ... ... ... айналған. Ауылшаруашылығы айналымына
жарамай шыққан жайылымдар ... ... ... ... ... ... қарағанда 15 млн гектардай, ал өнімі көп
кеміп, бүлінген жайылымдардың жалпы көлемі 60 млн гектардан ... ... көп ... ... ... ... ... тағы да ауыр
техника мен транспорт салмағымен бұзылған және мұнай-битум ... ... ... ... жерлерді де жатқыза-мыз. ... ... 4-5 млн ... ... құнары қатты кеміп бұзылған,
ыластанған жерлер көлемі ... 85-90 млн ... ... ... қалпына келтіру үшін әр түрлі топырақты ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұзақтығы әр
жерде әртүрлі болады.
Ескеретін тағы бір жай, жерді қайта ... ... ... ... ... құм-тасты болып қалған алқаптар және су
астынан жаңа босаған жерлер де жатады. Республикамыздағы ... ... ... құнарландыру жұмыстары жайында кітаптың соңғы бөлімінде
тоқталмақпыз.
Қазақстандағы дағдарыс аймақтарын ... ... ... ... ... ... көлі аймағы, территориясы ... ... ... Арал ... ... Каспий теңізінің терістік-шығыс
алқабы. Бұлардың ішіндегі экологиялық апатқа өте ... ... ... бассейнінде орналасқан жерлер.
Бүлінген жерлерді қалпына келтіру. Өркениеттің үдемелеп ... ауыл ... ... көптеген жерлер басқа мақсаттарға
пайдаланылып ... ... олар әр ... құрылыстар салуға, жол және
электр ... ... т.б. ... жұмсалуда. Ал өндірісті
қарыштатып дамыту үшін көптеген минералды заттарды, құрылыс ... ... алу және ... ... жұмыстарды үлкен геологиялық
жүмыстармен салыстыруға болады. Мәселен, 1970 жыдың ... жер ... ... ... орта ... жыл ... жер астынан 20 тонна әр
түрлі минерал мен тау ... ... ... ... әр адам үшін ... минерал мен тау жыныстарын шығарады (29). Дегенмен жер қыртысынан
шығарылған соншама көп ... тек ... ғана ... ... ... ... "ұнамсыз", "сіңімсіз" түрде қайтарылады. ... ... ... көп ... келтіреді. Көптеген пайдалы
жерлерді басып қалып, пайдасыз етеді. Сондықтан ... ... көп ... ... ... пайдаға асуы қажет. Себебі бүкіл әлемдегі сияқгы
біздің елімізде де жылдан-жылға халық саны үдемелеп өсуде. Адам ... ... ... ... ... ... талғамы жылдан-
жылға аспаса, кемімейді. Жер-Ананы пайдалануға негізгі бағыт - әр ... ... ... ... мен ... ... ... орынды
пайдалана отырып, егістіктердің әр гектарынан түсетін өнімді арттыру, жерді
талан-тараждықтан сақтау. Жерді тиімді пайдаланудың бір жолы - осы ... ... ... ... ... келтіріп культивациялау
(рекультивация), құнарландыру.
Баршаға мәлім, соңғы жылдары үкіметіміз ... ... ... ... ... ... пайдалану, оның құнарын арттыру, оны дұрыс ... ... ... ... жөнінде заңдар қабылдады. 1993 жылы
республикамыздың жер туралы заңы қабылданса, ... жаңа ... ... 2003 жылы ... Бұл ... ... ... мекемелер, қазба-байлықтар алып болған соң, көп ... ... ... ... ... ... ... келтіруі тиіс.
Өкінішке орай, бұл мәселе Қазақстанда әлі ... ... ... ... қайта культивациялауда Украинада, Москва аймағында, ... ... ... ... ... ... бар. Біздің
республикамызда кезінде қазылып, қазір бос тасталған кен карьерлері, тау
жыныстарының ... жылу ... ... ... ... әр ... ... үйілген жарамсыз жиындылар көп-ақ. Бұл
аймақтар табиғатқа адам қоғамының дамуымен ... ... шөп ... ... соң, олар ... ұшып, суға ағып, аймақты
былғайды. Мұндай жерлер Қазақстанның өндірісі мен құрылысы дамыған ... ... ... ... ... ... ... бүлдірген жер көлемі 200 мың ... Оның ... ... ... ... ... металл, құрылыс т.б. министрліктерінің
үлесіне тиеді. Ал ... ... ... ... ... көлемі 2 млн
гектардан асады. Республикамызда осы күнге дейін “жарақат” жерлерді ... ... ... әлі де ... ... қойылған жоқ. Бұл бұдан
әрі созуға болмайтын, толғағы жеткен мәселе.
Қазақстанда ... ... ... бағытында бүкіл республика
көлемінде жөнді қолға алынбағанмен, бұл мәселені өз ... ... ... ... ... бар. Оның ішінде едәуір жетістіктерге
жеткендердің бірі - Қарағанды ... ... ... ... ... террикондар - көмірдің үстіңгі ... ... ... ... ... бос жыныстардан түратын үйінділер кездеседі. Бұлар қалаға
жақын жатып, кейбіреулері тіпті жанып, желге ұшып, ... ... ... Оның ... ... ауыл шаруашылығына қажетті
қымбат жерлерді істен шығарады. Мұндай террикондар саны Қарағандыда соңғы
жылдарға дейін жүзден ... ... ... астындағы және санитарлық
аймақты қоса есептегенде, 7000 гектардан ... жер ... ... ... ... ... бұл ... құртуда жақсы нәтижелерге
жетуде. Көптеген жылдар үйілген тау ... ... ... ойпатты
жерлерді немесе табиғи жағдайда ... ... ... жол
құрылысында, жол деңгейлерін ... ... ... ... Тау
жынысынан босап, тазаланған және қолдан тегістелген жерлерге ... ... көк ... ... ағаш пен ... егіліп,
отырғызылып, ауа тазарып, қаланың сәні жақсаруда. ... ... ... бөлігі қазірдің өзінде жойылды. Оларға Астана ауыл
шаруашылығы институты ... ... ... ... ... ... келеді.
Біздің республикамыз – үлкен құрылыс алаңы. Оған көп ... ... Сол ... ... ... оны ... ... кезінде жерге көп жарақаттар салды, әсіресе құрылыс материалдарын
өндіру министрлігінің әр түрлі заводтары зор зиян әкелді. Сондықтан мұндай
"жарақаттарды" ... ... ... бірі ... кіріскен де осы
министрліктің мекемелері.
Министрлік жанында кезінде жерді қайта культивациялау жөнінде тәжірибе-
әдістеме бөлімі біраз ... бері ... ... ... еді. Бұл ... ... культивациялау жөнінде алғаш жасаған жобалары жүзеге асты.
Мәселен, Шымкент цемент заводы ... ... 30 ... топырақ
карьері қайта жақсартылып, бұрынғы иесі Сайрам ауданының Ленин ұжымшарына
қайтарып берілді.
Бүлінген жерлерді ... ... ... ... ... алайда іс жүзіне асуы баяу жүргізілуде. Себебі бұл ... әлі ... ... ... етеді. Жерді қайта культивациялау дегеніміз жерді
бұрынғы бүлінбеген жағдайына, яғни ... ... ... ... қалпына
келтіру деген сөз. Ол үшін қазылған, құнарсыз карьерлер ... ... оның ... ... ... қабаттары төселінуі тиіс.
Әңгіменің негізгі түйіні осы, төсейтін құнарлы топырақ қабаттары көпшілік
жағдайда табыла ... ... ... ... ... қажет
карьерлердің көбісі ескі. Ал соңғы уақыттарға шейін карьерлер қазудан бұрын
топырақ қабаттары алынып, оларды жерді ... ... ... ... ... ... Табиғи жағдайда ғасырлар бойы түзіліп, пайда болатын
топырақтың негізгі карашіріндісі бар, ең ... ... ... ... ... ... рәсуә болып, үйінділер астында
қалған. Ал ... ... ... оны табу өте ... Қазіргі жер туралы заңда
жер қыртысын бұзушы мекемелер ... ала ... ... ... ... жерді
қайта культивациялауға дейін сақгау қажеттігі айтылған. Демек, бұдан былай
қазылатын ... ... ... көп оңайға түседі деген үміт
бар.
Қазіргі кезде республикамызда бүлінген, "жарақаттанған" ... ... ... ... ... ... өткізілуде. Мұндай жағдайда құнары жоқ немесе құнары өте аз
топырақтың төменгі қабаттарын немесе құнарлануға ... ... ... ... ... тура ... Құнарсыз тау жынысында немесе
құнары аз жер қыртысының төменгі қабаттарында ештеңе өсіп ... ... оны ауыл ... ... үшін ... ... Ол үшін бұл жерлерге әр түрлі тыңайтқыштар енгізіп, осындай жағдайға
өсуге бейім өсімдіктерді таңдап өсіру ... ... ... тау ... қүрамы, қасиеттері көп әсер етеді. Мәселен,
тау алқаптарында тараған лесс және ... ... тау ... көп ... ... ... мен ... кейбір түрлерінің өсуіне жарамды.
Ал кей реттерде топырақтың құнарлы қабаттары сақталып қалады, бірақ оның
көлемі қайта культивациялауға ... ... ... ... Бұл ... ... етіп ... кейбір өсімдіктерге онша көп зиян келмеуі
мүмкін. Осы мәселелердің барлығын өндіріске ... ... ... ... ала ... алу ... ... тәжірибе жүмыстары
Украинада, Мәскеу төңірегінде жүргізілген. Қазақстанның өзінде жер, климат
жағдайларының әр түрлілігінен бір жерде жүргізілген ... ... ... ... бере ... ... ... әр түрлі топырақ-
климат жағдайларында бұл бағытта тәжірибе жүмыстары жүргізілуі тиіс.
Мұндай дәлелді ... ... ... ... ... жобаларын енгізу, мемлекеттің көп қаржысын негізсіз жұмсауға
әкеп соғады. Ондай жобалар іске асудан бұрын жоғарғы айтылған мәселелерді
тәжірибе ... ... ... ... ... жобаға енгізу керек.
Бұл бағыттағы ғылыми-тәжірибе жүмыстары Қазақстандағы жерді қайта
культивациялау жұмыстарының пионері ... ... ... құрылыс
материалдарын өндіру министрлігі мен ғалымдардың бірлескен істерімен
басталған болтаын. ... тау ... ... ... кайта культивациялағанда егілетін егістерді сынау жұмыстарын Казақ
ауыл шаруашылық институты ғалымдары жүргізсе, Оңтүстік Казақстан облысының
тау ... ... ... ... ... егуге қажетті
дақылдарды сынау, әр түрлі тыңайтқыштар енгізу ... ... ... жүктелген болатын. Соңғы жылдары кезіндегі Түсті
металдар министрлігінің өтініші бойынша ... ... ... ... ... ... ... институты мен Орталық
ботаника бағының ғалымдары бұл салада көптеген ... ... ... ... ... ... немесе шығыс облыстарында ғана
емес, басқа да облыстарда да ... ... ... тек ... ... және ... металл министрліктер мекемелері мен
Қарағанды көміршілері ғана емес, ... ... ... Бұл ... әрі ... болмайды. Әңгіме Үкіметіміздің жер туралы арнайы қаулылары
мен заңдарын бұлжытпай орындауға келіп тірелді.
Топырақты тыңайту мәселелері. Егілген ... мол өнім алу ... ... ... ... және ... ... болуы шарт. Әдетте топырақтың қай жерде орналасуына және басқа
табиғи жағдайларға қарай оның құрамында ... ... ... ... қоры ... емес, олар жыл сайын егілетін өсімдіктердің
өсіп-жетілуінен, түскен ... ... ... ... ... ... ... құрамынан қаншалықты мөлшерде қоректік заттар
алатынын мына мысалдан анық көруге болады. Мәселен, жүгерінің ... ... көк ... ... үшін ... өсіп ... ... жерден 150
кг азот, 70 кг фосфор, 200 кг калий тұздарын алады. Ал қант ... ... 400 ... ... тамыр алу үшін қызылша ... ... ... орта ... 160 кг ... 60 кг фосфор, 260 кг ... екен (31). Өнім ... ... ... ... ... жерден
алатын қоректік заттарының мөлшері де арта түседі. Егер егістік жерлерден
тұрақты әрі жоғары өнім ... ... онда ... ... енгізу
қажет. Егістікке тыңайтқыштарды топырақтағы минералдық және ... ... ... ... ... ... ... жөнінде республикамыздың барлық облыстарында ... ... ... қолғабысы үлкен. Бұл лабораториялардың
қызметкерлері облыстардағы ... ... егіс ... ... ... ... ... басшыларына қай жерге
қандай тыңайтқыш және қандай мөлшерде енгізу туралы ұсыныстар береді.
Республикамыздың білім министрлігі - Ғылым академиясының Ө. О. ... ... ... ... көп ... жүргізген
агрохимиялық зерттеу жұмыстары мынаны көрсетеді:
1. Қазақстанның барлық топырақтары табиғи жағдайдың ... ... ... ... ... тыңайтқышын тек картоп пен қызылша үшін
енгізген жөн.
2. Қазақстанның барлық топырақтары ... ... ... ... оны ... егістіктер үшін тиімді пайдаланған жөн. ... ... ... ... ... ... ... топырақтары азотты тыңайтқыштарды да көп қажетсінеді.
Әсіресе олар оңтүстік облыстардың суармалы техникалық дақылдар мен суармалы
жерлерде өсірілетін басқа ... үшін өте ... ... ... микроэлементтермен - жылжымалы бормен ... ... ... ... бордың Каспий маңы ойпатында
мөлшерден артық екендігі анықталды. Молибден мен мырыш ... ... ... орта ... ... ... ... барлық жерінде
мөлшердегіден аз. Тәжірибе ... ... тек қана ... ... ғана ... ... қатар микротыңайтқыштарды
да қажетті мөлшерде енгізу егістіктің өнімін ... ... ... ... әсер ... ... әсіресе фосфор тыңайтқыштарын ... ... ... ... ... Жамбыл облысының Қаратау аймағындағы
шикізат негізінде жұмыс істейтін ... ... ... ... тұздар зауытының үлесі мол. Сондай-ақ фосфор зауыты Ақтөбеде,
фосформен қоса азот, калий тыңайтқыштарын өндіретін зауыттар ... ... ... іске ... ... сөз ... ... үш микроэлемент-терден
(азот, фосфор, калий) басқа өсімдік тіршілігіне өте аз мөлшерде болса ... ... ... да айта кету қажет. Қазақстан топырағында
бұл микроэлементтерден жетіспейтіндері мырыш, ... ... ... отыр. Осы микроэлементтерді ... ... ... ... қолдан енгізген жағдайда, егістіктің өнімі, ал
жайылымдағы малдың ... ... ... ... ... ... әлі де ізденіс үстінде.
Біз жоғарыда тек минералды ... ... сөз ... Ал ... ... тек ... ... емес, сонымен қатар
тыңайтқыштардың басқа түрлері де көп әсер ... Бұл ... ... ... бір түрі жасыл тыңайтқыштар және бактериялы
тыңайтқыштар ... ... ... ... көп ... ... ... көң садырасы, құс саңырағы, шымтезек, ... ... ... ... ... кешенді тыңайтқыштар деп те
атауға болады. Себебі оның құрамында органикалық заттардан басқа азды-көпті
минералды ... да бар. ... ... бір түрі - жоғарыда
айтылғандай, жасыл тыңайтқыштар. Жасыл ... ... ... ... ... топырақ құнарын көп талап етпей, өніп-өсіп жақсы өнім беретін
көпжылдық, не біржылдық шөптерді өсіп-жетіліп тұрған кезінде тамырымен ... ... ... Тыңайтқыштың бұл түрі еліміздің-оңтүстігінде
органикалық және азотты заттарға кедей, ... ... ... ... ... байыту үшін қолданылады. Бактериялы тыңайтқыштар
өзінің атынан-ақ белгілі ... тірі ... ... ... ... айтқанымыздай, топырақ түзу ... ... ... оның ... ... өте күшті. Тіпті кейбір бактериялар түрлері бұршақ тұқымдас
өсімдіктер ... ... ... ... ... өсіп ауадан бос
азотты өз денесіне жинап, топырақтың тыңаюына көп ... ... ... органикалық заттарды да ыдыратып, оны ... ... ... ... ... да ... Табиғи жағдайда көбінде топырақ ... ... өсе ... Осы ... ... үшін ... препараттардың ішінен ... ... ... т.б. ... ... ... препараттар оңтайлы
әсер етіп, топырақ ... ... және ... ... ... көтеру үшін қолданылады.
2.3 Орман ресурстарын бағалау әдістері
Орман халық шаруашылығына ... ... ... – ағаш береді. Орманда
дәрілік, тағамдық, техникалық, өсімдіктер, жеміс-жидек, саңырауқұлақтар
өседі. ... ... ... ... ... ... Орманда түрлі жан-
жануарлар, құстар, жәндіктер өмір ... ... ... жері 21,2 ... оның ... ағашты алқап -
9,1млн.га. Орманнан жылына 2,0 – 2,4 млн. м3-ге дейін ағаш ... ... ... ... шамасы 3 - 3,5 млн.м3-ге жетеді.
Ағаш халық шаруашылығының барлық саласында қолданылады дуге болады.
Еліміз ... 11 ... жуық ... ... ағаш өнімдерін тұтынады.
Орманнан ағаштан басқа да пайдалы ... ... ... ... табиғат қорғау қызметін атқарады.
Қазақстан орман қорына бай емес. Ағаш және ағаш өнімдерінің басым
бөлігі шет ... ... ... ... ... ... қорын қорғау, молайту және тиімді пайдалану өте өзекті ... ... ... ... және ... пайдаланудың басты мәселесі оны
ұдайы, үдемелі жаңғыртып отыру, әсіріесе құнды ағаштардың қорын молайту.
Орман қоры ұзақ ... ... ... ... ... ... орман
қорын өсіру, қорғау ұзақ мерзімдік ... ... ... ... ... әр ... ағаштар өседі. Бұл ағаш өсіру мен ... ... ... ... Яғни ағаштар өсіруге, ... ... ... мен оның өнімдерін пайдалану процестері үздіксіз
қайталанып отырады.
Екінші мәселе – ағаш даярлау (кесу, тасымалдау) ... ... ... Бұл ... кезінде жас ағаштардың өсуіне нұқсан келтірмеуі
қажет. Ағаш кесу орман ағаштарының құрамына, жасына байланысты белгіленеді.
Ағаш даярлау кезінде ... ... ... ... ... ... ... және оның орнын басқа құндылығы төмен ағаштар баспауы
қадағалануы тиіс. Ағаш даярлағанда оның ... ... зиян ... технологиялар қолданылуы керек.
Үшінші мәселе – орман қорын кешенді пайдалану. Орманды тек ағаш даярлау
үшін ... оның ... ... үйлесімді пайдалану. Қазақстан
ормандарының басым бөлігі 1-топқа жатқызылған, онда тек қана ... ... ... ... Бұл ... ормандар негізінен
экологиялық қызметтер атқарады.
Төртінші мәселе даярланған ағаш қорын ... ... ... ғана емес ... ... де ... түбірін, қабығын,
қылқанын) пайдалану. Тақтай тілуге жарамсыз құндылығы ... ... ... ... ағаш ... өңдеу қалдықтарынан, төменгі сортты
ағаштардан халық шаруашылығына қажетті ... ... ... ... ... ДСП, ДВП, ... талшық пластмасса, жем, спирт,
дрожжи, глюкоза, т.б.) шығарылады.
Кешенді пайдаланған әрбір ағаш ағаш кесуді қысқартуға, сөйтіп орманды
қорғауға ... ... Ағаш ... ... қажеттілікті ағашты
кешенді пайдалану, ағаш ... ... ... ... теуге болады. Сөйтіп орман ағаштары басқа экологиялық, қызметтер
үшін сақталады. Екінші жағынан ағаш өсіру, ... ... ... қоры ... ... келетін табиғат ресурсы болса да, оны
пайдалану қақыны артып отыруына байланысты ... ... ... ... ... тура ... Сондықтан орман халық шаруашылық зер затына
айналды. ... ... ... ... ... барлық шығындар,
еңбектің нәтижесі, тиімділігі ... ... ... қорын тиімді
пайдалану, қорғау экономикасы ... ... ... ... ... ... ... етеді. Орман шаруашылығы өндірістің жеке саласы
ретінде өзінен- өзі қаржыландырады, ... есеп ... Бұл үшін ... ... оман ... ... ... білуіміз керек.
Таяу уақыттарға дейін орман қорын экономикалық бағалау тежеліп ... ... бір ... ... ... ... екінші жағынан
табиғатта өздігінен өскен ағашқа еңбек ... оның құны жоқ ... ... ... ... өсіп ... ... орманның бағасы
жоқ, бірақ жеке ағаш кесуге берілгенде бағасы (таксасы) бар.
Орман ағаштарымен қатар, құндылық тудыратын ... ... жері ... ... ... айтқанда орман қорын бағалау қажеттігі мынандай
жағдайлардан туындайды:
• орман қоры ... ... ... ... ... ... жеке саласы. Онда орман
өсіру, қорғау жұмыстары жүргізіледі. Орман ... ... ... ... пайдалануға тауар қатынасы бойынша
беріледі;
• орман жерлерінің сапасына, ... ... ... ... де әр ... орман шаруашылық шығындары соның нәтижесінде алынған өнімдер
арқылы толығымен ... тиіс және ... ... ... иесіне тиесілі болу керек;
• орман қорын өсіруді, қорғауды және тиімді ... ... ... және ... ... ... ... оған зиян ... ... ... ... ... ... оған ... белгілеу басқа табиғат
байлықтарын бағалаудан бұрын басталады. Орманды ... ... ... жері ... ағаш қоры ... ... Кез келген бағалау,
оның ішінде экономикалық ... ... мен ... салыстыру арқылы
жүргізіледі. Осы нысандардың негізінде экономикалық бағалаудың бірнеше
әдістері белгілі болды.
1. ... ... ... ... оның ... таза табыспен немесе;
ә) жалпы табыс мөлшерімен.
2. Нақты табыс мөлшерімен;оның ішінде:
a) аймақтағы сұранысты есепке ... ... ағаш ... ... Орман шаруашылық табысын ауыл шаруашылық ... ... ... экономикалық бағалау оның бірнеше ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... шығындар
жұмсалатын мезгіл мен оның нәтижесін алатын уақыт бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... ағаш пісіп жетілгенде
қайтады. Ауыл шаруашылығында ... ... ... болады, ал орман
шаруашылағында жеке ағаштың пісіп жетілуін көп жыл тосуға тура ... жер ... бір ... ... ... ... жердің өзінде
ағаш өнімділік әр түрлі оған қоса ағаштың түтынуға қажетті сапасы да әр
түрлі болады.Орман алқаптары ... ... жол ... ... ... ... ... ағаш даиындау шығындары да
біркелкі емес және ол орман ... жер ... ... өэгеріп
отырады.
Орман қорын экономикалық бағалау оның потенциалды өнімділігіне сүйенуі
тиіс. Сонымен қатар, орман ... ... ... ... ... ескерілу тиіс. Кейде мұндай кесімдер ағаш қорының 30%-іне жетеді.
Орманның потенциалды өнімділігін ... ... ... ... бойынша
ондағы басым ағаш түрінің өсіп жетілу жасына сәйкес анықтайды. Есептелеті
уақыт ұзақтығы ... ... ... ... ... ... және ... жасына сәйкес келмеуі мүмкін.
Кадастрлық жас ағаш түріне, ағаш өсетін аймақтың ... ... Бір түр ... өзі әр ... ... әр түрлі мерзімде өсіп
жетіледі. Сондықтан орман ... ... ... ... ... ... ... қорын тек қана шикізаттық табиғат ресурсы – ағаш қоры ретінде
бағалау ... оның ... ... ... де ... тиіс.
Орманның осы негізгі екі қызметі бір-бірімен тығыз байланысты. Орманды ағаш
қоры көп болса, оның ... ... де мол. ... ... екі ... біртұтас әдістемелік негізде бағалануы тиіс. Бірақ ... ... ағаш ... ... ... ... ... нақты
есептеуге болатын болса, оның экологиялық құндылығы дәл өлшеуге келмейді.
Аталған ерекшеліктер орман ... ... ... ... ... ... екенін көрсетеді. Шығын мен нәтиженің уақыт
алшақтығын тоны ескеретін ... ... ... ... ... ... бағасы деп оны ... ... ... ... потенциалды экономикалық, экологиялық,
әлеуметтік тиімдерді яғни орманның ... ... ... ... деп ... Орман қоры ретінде ондағы ағаш қоры, орман жері, қосымша
және жанама ... ... ... ... бағаланады.
Бағалау белгісі ретінде орман қорын тиімді пайдаланғанда алынатын ... тиім ... ... ... тиім ... барлық қызметтері
бойынша оман өнімдерінің кадастрлық бағасы немесе шеткі шығын мен ... ... ... Шеткі шығын оптималды ... ... ... шығын орман алқаптары бойынша белгілінеді.
Шеткі шығын шамасы орман алқаптарының ... ... ... ... ... ... ... мерзімде орман қорымен қамтамасыз етілуі
ескеріледі.
Шеткі шығын шамасын ... ... ... ... ... аймақтарды көп
жіктеп әр облыс бойынша әрқайсысына әр ... ... ... ... ... ... Өте көп (әр облыс бойынша) шеткі ... ... ... әр ... ... бағалаулар тудырады және есептеулерді
қиындатады. Керісінше барлық аймаққа бірдей шеткі шығын ... ... ... әсер ... ... ... ... әкеп соғады.
Сонымен қатар шеткі шығын шамасына кейбір афторлар ұсынғандай, ағаш
дайындау шығындарын қосудың қажеті жоқ. Шеткі шығын өсіп ... ағаш ... ... ... ... емес) бағалауға қолданылады. Сондықтан онда
тек қана орман өсіруге, ... ... және ... ... ғана ... ... әр орман аймақтарындағы шеткі ... ... ... туындайтын орман шаруашылық шығындар айырмашылығын ғана
ескру тиіс. ... ... бір ... әр ... орманға қоғамдық
қажетті шығын шамасының шегін, екінші жағынан орманды алқаптарға қарағанда
орманы аз алқаптарда орман өсіру қаншама ... ... ... ... шамасы орман шаруашылық шаралардың қалыптасқын, түбірімен
өзгермейтін мерзімге белгіленеді. Күрделі өзгерістер ... ... ... ... өзгертіледі. Бір аймақтың өзінде орман ағашының ... іске ... әр ... ... ... олар ... бойынша жеке-жеке бағаланады. Ормандағы ағаштардың ... ... ... ... бірдей, ал олардың жасына байланысты құндылығы
басқаша, пісіп ... ғана ... ... ... ... ... ... дисконттау тәсілі қолданылады.
Орман ағаш қорының экономикалық бағалануы:
(1)
мұнда: Ma – ... ... ағаш ... - 1 м3 ... ... ... жылдық рента;
T - ағаштың кесімге жарамды жасы;
t - ағаш ... ... ... кесімге дейін санитарлық тазарту, күтіп-баптау,сирету кесімдері
жүргізіледі, осы мақсаттарда кесілген ағаштар да экономикалық бағалауға
қосылады.
Орман жерін бағалағанда, оны ... ... ... өнім ... ... ... негізгі кесімдер бойынша ... ... ... Mb – 1га ... ... жылдық ағаш өсімі;
rb - 1 га орман жерінен алынатын рента.
Егер бағаланатын ... ... ... ... ағаш ... ... ол ... формуласымен бағалауға болар еді. Мұнда R-1
га алқаптан шексіз ... ... ... ... ... ... жері ... жылдан кейін ағаштары кесімге жарамды болғанда ғана бере ... ... ... қолданылады. Оны қолдану шарттары:
1) орман жері ағашы пісіп жетілгенше пайдаланылмайды;
2) жылдық ренталар ... ... ... ... ... коэфициенті тұрақты.
Орман қорын жанама пайдаланудың кәсіптік маңызы болғанда ол ... Vi – ... ... алынатын;
i - өнім шамасы;
ri - ... бір ... ... ... ... ... ... мысалы ағаш шайыры, аралығына 5-10 жыл
салып (ағашты салыстыру үшін) ... ... t1 – ... алдындағы шайыр дайындалған жыл.
Орман қорының жалпы жиынтық бағасы осы бағалаулардың қосындысы болады
бірақ іс жүзінде орман ағаштары және ... жері ... ... ... бағалағанда мәліметтер ... ... ... ... оған ... Тек қана ... экологиялық
қызметін атқаратын ормандар осы қызметіне сәйкес бағаланады және ... ... ... бағытын өзгерткенде оның тиімді немесе тиімсіз
екенін дәлелдеу үшін қажет ... ... ... ... ... бойынша емес, тұтас анықталады:
(5)
мұнда: Vi – i дақылдың қозғалатын алқапта өнімділігінің артуы, ц/га;
Si – ... ... жер ... ... – келтірілген шығын, тг/ц;
SЛ –орман жерінің ауданы,га;
Е= 0,02.
Орманның эрозияға қарсы қызметін ... ... ... ... Rj – j ... ... жердің кадастырлық бағасы, тг/га;
Sj – j дәрежесінде шайылған жер ауданы ормандылығы нақты
бағаланатын шамада, га;
Sj – ... жер ... ... тең ... ... – орман аумағы, га.
Ауыл шаруашылық жерлерінің кадастырлық бағасы болмаған жағдайда:
(7)
Шартты белгілері жоғарыдағы формулаларға сәйкес.
Орманның су ... ... ... су ... ... бағаланады
(8)
мұнда: Cz – топырақтың ылғалдылығының артуы, м3/га;
Z – суға аймақтағы шеткі шығын, тг/м3;
S – су қоры қорғалатын ... ... ... ... ... ... қызметі сондай ормандағы шеткі шығынмен
дербес шығынның айырмасы арқылы бағаланады
(9)
мұнда: Cn - ... ... ... бөлігіндегі орман шаруашылық шығын,
тг/га;
Ci – ... ... ... ... шаруашылық келтірілген шығын,
тг/га;
Pi – сауықтыру орманын жылдық пайдалану шамасы (мысалы, бір мерзімде
адамдар саны, адам /сағат 1 га ... ... әр ... ... қызметтері қажет болғанда осы
қызметтерінің құндылығын сипаттайтын ... ... ... ... нақты көрсеткіштерін сипаттауға келмейтін ... да ... ... ... ... ... дәл
өлшемдердің болмауынан біршама шартты бағалау екенін түсінуіміз керек.
Орманды қалпына келтіру ... ... ... анықтаудың өзіндік
ерекшелігі бар. Ол шығындық қағида негізінде ... ... ... ең ... ... ... ... жеткен қоры немесе ағаш қорын
оның пісіп жетіле жылдарына болу арқыл анықталатын жылдық ... ... ... ... ... зер заты ... жері және оған ... ағаш қоры болып табылады. Сондықтан 1 га ... ... ... құны ( ... ... құны мен ағаш қоры ... ... болады.
Ауыл шаруашылық жерлерін қалпына келтіру құнын ... ... ... ... ... ... құны:
(10)
мұнда: CHCи – 1 м3 тақтайдың халық шаруашылық (нормалық) және дербес
өзіндік ... ... ағаш ... ... ... эквивалент
тауар ретінде тақтай алынған. Басқа өнімде арнайы коэфициенттері мен тақтай
өлшеміне келтіріледі.
Пр – 1 га ... ... ... ...... ... ... тұрақты шама.
3 МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫН ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАУ
Геоэкологиялық аудандау түсінігі
Геоэкологияның (ландшафттық ... ... ... – адамзат
қоғамы мен табиғаттың өзара байланысының кеңістіктік-уақыттық заңдылықтарын
танып білу. Осы мақсатта тек ... ... ... орта ... ғана ... сонымен бірге адам қызметінен өзгерген (табиғи-
антропогендік геожүйе) орта да ... ... ... ... пән ... ... - ... деңгейдегі табиғи және табиғи
антропогендік геожүйелердегі адам ... ... ... ... ландшафттардағы экологиялық жағдай ... ... ... ... мен геожүйенің техногенезге
орнықтылық дәрежесіне, қоршаған ... адам ... ... мен ... ... ... реакциясына (оның ішінде тұрғындар
тығыздығына), т.б. Геожүйенің адам ... ... ... ... ... аталған факторлар географиялық қабық кеңістігінде
біркелкі таралмаған. Антропогенездің орын алуы мен ... ... ... ... кешендердің құрылымының тығыз байланысы
байқалады.
Басқа жағынан қарасақ, ландшафттардың экологиялық қасиеттерін қалпына
келтіруге ... ... ... ... экологиялық бұзылуға
ұшыраған табиғат жағдайларына тікелей байланысты.
Осы жағдайлар экологиялық проблемаларды кеңістіктік- аумақтық тұрғыдан,
яғни ... ... ... ... ... айғағы. Осы
мақсатта экологиялық проблеманы зерттеудің географиялық ... ... ... ... ... ... және техникалық
жүйелерді бірге қарастыру) және ... ... ... орналасуы).
Геоэкология табиғи-антропогендік жүйелердің экологиялық жағдайын
физикалық-геоэкологиялық провинциялар, аудандар, ландшафттар, т.б. рангінде
зерттейтін болғандықтан, геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... бола ... жағдайы зерттеліп отырған аймақтардың табиғат қасиеттерінің
бірдей болуы, осы геожүйелердің орнықтандыру мен табиғатын ... ... ... ... болуына мүмкіндік береді.
Физикалық-географиялық аудандаудың жалпыға белгілі мақсаты – барлық
табиғи жағдайының ұқсастығы мен айырмашылығы негізінде жер бетін ... ... ... ... ... ... ... де негізгі мәселесі осы.
Физикалық-географиялық аудандаудың геоэкологиялық мақсатта қолданылатын
ең объективті критериі ... ... ... ... Бұл ... ... ... елдің, зоналар, провинциялар, округтер, аудандар
(ландшафттар) табиғи аймақтық ... ... ... уақытын, сипатын көрсетеді.
Азоналық қатардағы ең жоғарғы (ірі) таксондық бірлік – физикалық-
географиялық ел. Ол ... және ... ... макрожер бедері мен макро-климатының ортақ белгілерімен,
белдеулік ландшафттык зоналылықтың болуы не болмауымен сипатталады.
Ландшафттық зонаның ерекшелігі – ... және ... ... және ... ... ... ... ортақтығы.
Елдер ішінде физикалық-географиялық провинциялар бөлінеді. Олардың
маңызды қасиеттері – ... мен жер ... жер беті ... ... және ... ... ... белгілері.
Провинциялар физикалық-географиялық зоналар ішінде ... да, ... ... аудандаудың ең төменгі және ең негізгі бірлігі –
физикалық-географиялық аудан немесе ландшафт. Физикалық-географиялық аудан
дегеніміз – пайда болуы, геологиялық құрылысы ... жер ... бір ... ... ... ... мен ... сипаттары
ортақ аумақ.
Геоэкологиялық аудандау, әдетте, физикалық-географиялық аудандаудың
жоғарыда аталған таксондық бірліктеріне негізделеді, оның мақсаты - ... ... ... ... ... ... көрсету. Сол
себепті физикалық-географиялық ... ... ... ... бірліктер жүйесіне ұқсатуға болады. Дегенмен,
аудандаулардың екі ... ... ... да бар. ... аймақтың арнайы атаулары. Бұл атаулар табиғи қасиеттерімен
бірге ... ... ... фонын да (экологиялық шиеленісу
деңгейі) көрсетеді.
Фактілік ... ... ... ... ... ... Қазақстанның геоэкологиялық аудандалуын біз атаған
схема бойынша, яғни геоэкологиялық аудандар ... ... ... ... Осы ... және ... барлық аймақтар
бойынша экологиялық деректердің жоқтығына байланысты біз геоэкологиялық
аудандаудың ... ... ... ... бөлдік. Белгілі бір шектеулі
өнеркәсіптік, қалалық ауданның нүктелік локалды, қалпынан жоғары ластануы,
осы ... ... ... ... ... жағдайдан
ерекшеленетін осындай аномалды аймақты геоэкологиялық анклав деп ... ... ... ... ... кеңістікпен қоршаған
аудандық жағынан бөлектенген ... деп ... ... ... ... аудан-далуының ең төменгі
бірлігі-геоэкологиялық анклав. Бұл физикалық-географиялық провинцияның
табиғи ... ... ... ... фонмен салыстырғанда
жоғары бөлігі. Бұл экологиялық жағдайы ... ... ... Ол ... географиялық округ, ауданның бөлігі болып табылады,
кейде оның шекарасымен ... ... ... ... касиеттері А.В.Чигаркиннің жұмысында берілген /36/).
Сонымен, геоэкологиялық аудандау белгілі бір аумақтағы қоршаған ... ... ... ... ... қөрсетеді.
Экологиялық жағдайы бағаланатын аймақтардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... бағытталған шаралардың да бірдей болуына мүмкіндік береді.
Табиғатты ... ... ... ... ... зор. Осы ... табиғат құбылыстары мен процестерін қоғамға қолайлы
бағытта өзгертуге арналған шаралар кешені де енеді. Бұл жағдайда ... ... ... жан-жақты ескерілуі қажет. ... ... ... ... ... бағытталған еңбекті және
қаржыны көп қажет ететін шаралар кешенін біз ... ... ... деп ... аудандау. Қазақстанның табиғат жағдайларының басқаға
ұқсамайтын күрделілігі мен алуан түрлілігі осы ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасауға мәжбүр етті.
Геоэкологиялық аудандау негізіне Қазақстанның Б.А.Федорович /12/, Н.А.
Гвоздецкий мен В.А. ... [6] ... ... [5, 9] ... аудандау схемасы алынды.
Геоэкологиялық аудандау схемасының арнайы ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайдың
шиелінісу белгілері жатыр. Экологиялық жағдай алдымен 1994ж. ... ... ... ... ... ... Айта ... ландшафттық-экологиялық картаны жасағанда
адамды қоршаған экологиялық қолайлы жағдайды сақтауды қамтамасыз ететін
кейбір ингредиенттердің ... ... және ... ... ... шегі (ШРШ) ... ескерілген. Бұл интегралды
көрсеткіштер Мүмкіндігінше Шектелген Экологиялық Жүктемені ... ... ... ... ... ... ... кешенді сараптау фактілік материалды геоэкологиялық жағдайдың
шиеленісуіне байланысты жүйелеуге мүмкіндік берді. ... ... – адам ... ... ... ... табиғи
ресурстардың азаюы не таусылуы, геожүйенің орта және ресурс қалыптастырғыш
қасиетінің ... не ... ... ... ... ... ... сирек жағдайда табиғи процестер. Қазақстанның
геоэкологиялық аудандау схемасының ... ... ... ... ... бір ... ... жатқызылған.
Экологиялық бұзылуды бағалау критериін таңдау геожүйелерді ранжирлеуді
жалғастыруға, яғни табиғи аймақтарды экологиялық бұзылудың одан да ... ... ... ... ... Табиғатты қорғау жағдайлары
бойынша табиғи аймақтарды біріктіру ... ... ... ... ... ... жасауға жағдай туғызады [36].
Кесте 2 – Қазақстанның геожүйелерінің экологиялық бұзылу деңгейлері
| ... ... ... ... ... ... |
|№ |деңгейі ... ... | |
|1 ... ... ... қөпшілігінің|5 |
| | ... ... ... ... |
|1 | ... | |
|2 ... ... ... |4 |
| | ... ... ... ... | |
|2 | ... ... ... ... | |
|3 ... ... ... компоненттерінің |3 |
| | ... ... ... ... | |
|3 | ... өзгерістерге ұшырауы. | |
|4 ... ... ... ... |2 |
| | ... елеулі, бірақ қалпына | |
|4 | ... ... ... ... | |
|5 |Қолайлы ... ... ... |1 |
|5 | ... | ... ... ... сәйкес Қазақстанның геоэкологиялық
аудандау схемасында 8 физикалық ... ... ... олар ... ... ... 3 – Қазақстанның геоэкологиялық аудандастырылуы
|Физикалық-географиялық ... ... ... ... ... аудан | |
|1 |2 |3 |4 ... ... | ... ... дала ... ... | |жер ... ... | | ... ... дала ... ... ... | | |жер ...... |
| ... | ... ... (мал |
| | | ... |
| | | ... алды шөлейт (мал шаруашылығы|
| | | |- ... ... |
| |шөл | |5. ... маңы шөл (мал |
| | | ... ... ... таулы | |I.Оңтүстік-Ж|6. Мұғалжар таулы-дала (мал ... | ... ... – кен ... |
| | | |7. ... сырты дала (шаруашылық жер |
| | | ... ... ... | ... | |8. Есіл ... дала ... жер|
|жазығы |ды дала | ... |
| | | |9. ... маңы дала ... жер |
| | | ... ... |
| | | |10. ... дала (шаруашылық жер|
| | | ... |
| | | |11. ... маңы ... дала |
| | | ... жер |
| | | ... |
| | | |12. ... дала (шаруашылық жер |
| | | ... |
| | | |13. ... ... дала ... |
| | | |жер ... |
| | | |14. ... дала ... жер |
| | | ...... |
| | | |15. ... ... дала ... |
| | | |жер ... ... ... ... | ... құрғақ дала (шаруашылық жер|
|жазығы | | ...... |
| | | ... ... дала |
| | | |(мал ... ... |шөлейт | ... ... (мал ... ... ұсақ | | |19. ... ... (мал ... | | ... ... |
| | | ... ... (мал ... | | ... ... (мал |
| | | ... |
| |шөл | ... ... шөл (мал |
| | | ... ... ... | ... ... дала ... | | ... ... |
| ... | |24.Оңтүстік-Торғай шөлейт (мал |
| | | ... |
| |шөл | ... шөл (мал |
| | | ... ... |
| | | ... шөл (мал ... |
| | | ... Арал маңы шөл (мал |
| | | ... |
| | | ... шөл (мал ... | | ... шөл (мал шаруашылығы |
| | | ... |
| | | |30. ... маңы – ... шөл (мал |
| | | ... – жер өңдеу). |
| | | |31. ... ... шөл (мал |
| | | ... – жер ... |
| | | ... маңы шөл (жер |
| | | ... |
| | | |33. ... ... шөл (мал |
| | | ... ... таулы | |II.Алтай ... ... ... ... | | ... өндіру). |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... тауаралық шөлейт (мал |
|атай-Жетісу | |ар- ... ... |
| | | |37. ... ... (мал |
| | | ... |
| | | ... таулы (мал |
| | | ... ... |
| | | ... ... (мал |
| | | ... ... ... |40.Жетісу Алатауы таулы (мал |
|атай-Жетісу | | ... ... |
| | | ... ... (мал |
| | | ... - ... ... | ... ... (мал ... |
|таулы | |– ... ... ... шөл (мал |
| | | ... ... |
| | | ... сырты таулы |
| | | ... |
| | | ... ... ... (мал |
| | | ... |
| | | ... таулы (мал шаруашылығы |
| | | |кен ... |
| | |VI. ... ... ... (мал |
| | ... Шань ... рекреациялық). |
Маңғыстау шөл (мал шаруашылық – мұнай өндіру) провинциясы
Маңғыстау таулы ... ... және ... ... ... Геоморфологиялық құрылысы өте күрделі. Эрозионды-тілімденген жонды
жазықтар мен көптеген ... ... ... ... ... тақырлар, құмды массивтер алып жатыр. Жазық ... ... ... ... Қаратау, Солтүстік және Оңтүстік Ақтау аласа
таулары (деңгейі 556 м абс.) – көтеріліп тұрады. Ең ... ... ... м), ... (-57 м), ... (-68 ... құрғақ, шөлдік. Қаңтардың орташа температурасы –2-6°С,
шілденікі +26+28°С жауын-шашынның жылдық ... 150 мм. Жер беті ... ... және тасты шөлдер басым, құмды және сортаңды шөл фрагменттері де
кездеседі. Сұр-қоңыр топырақта жусанды-сораңды өсімдігі бар.
Табиғи ... мен ... ... ... ... – мұнай мен табиғи газдың бай қоры
бар (Маңғышлақ мұнайлы-газды алабы). Каспий теңізінің ... ... ... ... ... көзі ... маңызды. Маңызды экономикалық
орталықтары – Жетібай-Өзен мұнай ... ... ... өндіру зауыты,
Ақтау қаласындағы теңіз суын тұщытатын атомдық ... және ... ... ... ... ... базасында
отарлық мал шаруашылығы.
Экологиялық табиғи факторлар
а) экологиялық шиеленісуді тежейтін – тасты топырақызаның басымды-лығы,
су эрозиясының елеулі ... ... ... ... – климаттың шұғыл континент-тігі
мен құрғақтылығы, жиі жел, ... ... ... ... мен ... ... ... құмдағы дефляция, Каспий
теңізінің деңгейлік ... ... және оның ... ... жағдайы:
Экологиялық орнықсыздану деңгейі – шиеленіскен. Эко-логиялық шиеленісу
көздері – ... ... ... ... ... ... ... қалуы және абразиясы. Қоршаған ортаның мұнай өндіру ... ... ... уранды-фосфоритті кеніштер
үйінділерінің желмен ұшуы, Ақтау қаласындағы ... ... ... ... ... ... белсенділігі, қара
жолдардың ретсіз салынуы, газ, мұнай құбырларының салынуы. Мұнай өндіргенде
серіктес газды ... ... ... ... ... ... ... кешені. Дамыған химиялық өнеркәсібі бар
ірі өнеркәсіптік орталық (Каспий маңы тау-кен-химиялық комбинаты). 1999
ж. АЛИ5 - 4,3: шаң (3,3 ШРШ), ... ... (1 ШРШ), ... аммиак, көміртегі тотығы. БН-350 тез нейтрондарға негізделген
атомдық реактор Каспий теңізінің тұзды суын тәулігіне 100 мың м3 көлемде
тұщыта алады. ... ... АЭС. ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажеттілігі,
АЭС-н Каспий теңізі суы басып кетуін болдырмау.
2. Қошқар Ата ... ... ... ... солтүстік шығысынан 5 км
жердегі жалғыз ағынсыз ойыс. ... 3,75 км, ені 2 ... ... бері (1966 ... ... жиналған
қалдықтардың жалпы мөлшері: сұйық қалдықтар –300 млн т, қатты қалдықтар
– 100 млн т. ... ... 66,5 ... км, оның ... ... 56 ... км, қатты қалдықтардың жалаңаш беті 105 шаршы км. Уранды-
фосфорлы сирек металдар кендерін өңдеудің ауыр металдары көп ... ... - ... қауіп. 1992 жылға дейін суқоймасына
құйылатын ағын су көлемі 85-90 млн м3/жыл болды, жыл ... оның ... см ... ... ... тәртібінде жұмыс істейді,
сондықтан оны әрдайым сумен қамтамасыз ету керек. Суқоймадан құрамында
ауыр металдары бар шаң ұшу ... ... өсіп келе ... Жаңа Өзен ... ... Жаңа Өзен, Жетібай мұнай кәсіпшілігі
Маңғыстау үстіртінің орталық бөлігінде орналасқан, бұрын ... 20 млн ... ... ... ... серіктес газды жағу алауларымен
ластануы, көптеген мұнайға арналған ... ... ... ... ... қара ... ретсіз салынуы
ландшафттардың техногендік шөлдену ... ... ... ... ... ... ... теңізінің Қазақстандық
жағалауын тынығуға мақсатта пайдалану жобасына байланысты Қазақ шығанағы
су айдының экологиялық жағдайына тұрақты назар аудару қажет.
5. Қаражанбас ... ... ... посел-кесінің оңтүстік
шығысында орналасқан. Серіктес газ шығарындысы, топырақтың мұнаймен
ластануы.
Қорықтық нысандар:
а) қазіргі бар – ... ... ... ... үстіртінің
оңтүстік шығысында орналасқан. Қарынжарық сортаңды ойысты, Үстірттің батыс
бөлігіндегі қалқанды алып ... ... ... ... ... мен ... ландшафттары тән. Алдыңғы Азия мен орталық Азия шөлдерінің ... мен ... ... – ландшафттық қорықшалар:
- Қарақия ойысы. Әлемге әйгілі болып, өзінің табиғатымен таң қалдырады. Тек
Қазақстанда ғана емес ... ТМД ... ... ... 132 м төмен
жатқан, ең терең құрғақ ойыс. Ірі тұйық ойыстың ұзындығы 40 км, ені ... ... ... тік ... оның ... ... көл, сор ... Ақтау таулары. Бұл таулардың өзіне тән ерекшелігі – тау ... жер ... ... ... ... еңіс орналасуы. Осының
нәтижесінде жер бедерінің өте ерекше куэстті (сатылы) типі ... ... ... ... ... созылып жатыр. Олар жоғарғы
бор, палеогеннің әктастары, мергельдері, саздарынан ... ... ... ... жер ... ... пішінді;
- Үстірттің солтүстік қалқаны мен Қайдақ шығанағы жағалауы. Үстірттің
биіктігі 100 м ... сор, ... ... тік жарларын қамтиды. Шөлді
жер бедері алуан түрлі пішінді, жануарлардың ... ... ... ... ... Ұлттық табиғи паркі. Солтүстік және ... ... бір ... Каспий теңізінің Бозащы түбегіндегі ойпатты
сортаңды-құмды жағалауын, Үстірттің ... ... бір ... ... ... ... типтері, өсімдік және жануарлар әлемінің
алуан түрлілігі қызығарлық.
Фауна мен флораның жоғалып бара жатқан түрлері:
- сүтқоректілер – ... ... ... ... ... ... қарақал,
түрікмен құланы, қарақұйрық, үстірт арқары;
- құстар – қоқиқаз, сұнқылдақ аққу, ... ... ... ... ... ... дуадақ, қарабауыр бұлдырық, қылқұйрық бұлдырық,
үкі;
- балықтар - еділ майшабағы, каспий албырты, ақбалық;
- өсімдіктер – ... ... ... ... ... ... сүттіген туысы,
кәдімгі жұмсақ жеміс туысы.
Үстірт шөл (мал шаруашылығы) провинциясы
Үстіртте – Каспий және Арал теңіздері аралығындағы кең жазықта (деңгейі
250-300 м. абс.) ... ... ... маңы ... Арал ... ... 100 м биіктіктен құлайтын тік жарлы қалқандармен
шектеледі. ... ... және ... ... мен ... ... ... жазықтары ірі сорлары (Асмантай-Матай) мен құмды
массивтері (Сам ... бар ... ... ... Жер беті ... ... жер асты суларының терең жатуымен сипатталады.
Климаты: шөлдік, құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы –5-10°С,
шілденікі +26+29°С. ... ... ... 100-130 мм. ... пен ... сұр ... ... сирек өсімдік басым.
Табиғат ресурстары мен экономикасы.
Негізінен жайылым ретінде қолданылады (көктемгі-күзгі жайылымдар).
Мұнай мен газ кен ... ... ... ресурстарын игеру сумен
қамтамасыз етілуінің өте нашарлығына байланысты тежеледі. ... ... ... газ ... ... ... ... экологиялық шиеленісуді тежейтін – табиғи өсімдігі мен топырағының
аз ... жер ... аз ... ... ... ... ... экологиялық шиеленісуді күшейтетін – табиғи антропогендік шөлдену
процестеріне қолайлы аридті ... ... ... сусыздығы, құмдар
дамыған жерлерде жел эрозиясының орын алуы.
Қазіргі экологиялық жағдайы:
Экологиялық ... ...... ... ... ... ... мен Өзбекстаннан Ресейге тартылған транзитті магистральды
газ құбырлары ең үлкен экологиялық қауіп, ... ... апат ... ... солтүстігіндегі құмдарда малды шектен тыс жаю.
Экологиялық шиеленісу аймақтары
1. Транзитті газ ... әсер ету ... ... арқылы Бұқара-
Орал, Азия-Ресей сияқты ірі газ құбырлары трассасы өтеді. Әлеуеттік апаттық
қауіп (өрт, жарылыс), жануарлар ареалының бұзылуы, жер бедерімен мен
топырақтың техногендік ... ... ... бар – ... оңтүстік батысындағы Үстірт қорығы (25 -
провинцияны қараңыз).
- Жұбайұшқан зоологиялық ...... ... ... бір ... ... ... тау жыныс-тарындағы жер бедері қатты
тілімденген, биотоптары алуан түрлі;
- Қызылсай зоологиялық ... ... маңы ... шектелген,
жырасайлармен қатты кескіленген Үстірттің Батыс қалқанын алып жатыр;
ә) ұсынылатын – Мыңсуалмас ландшафттық ... ... ... ... ... бар. Сам ... және ... Солтүстік
қалқанның бөліктері енетін Үстірттің солтүстігіндегі Мыңсуалмас мекенін
қамтиды. Түрлі биотоптары бар шөлдің түрлі эдафиттік ... мен ... ... бара ... ... ... – шұбар күзен, итаю, ... ... ... ... үстірт арқары;
- құстар - жыланжегіш қыран, қарақұс, бүркіт, жұртшы, ... ... ... ...... ... жеміс туысы, берік сүттіген туысы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Маңғыстау облысы ... ... ... өте бай ... ... де күмәнданбайды. Бірақ та бұл ресурстарды дұрыс және
толық көлемде ... жүр деп те ... ... Осы ресурстарды толық
игеруге көптеген уақыт және қаражат кетеді, бірақ ... өзін ... ... ... рекрециялық ресурстар өте көп және әр түрлі.
Мысалы, Бекет – Ата, Шақпақ – Ата ... ... ... ... ... ... тағы да ... туристік жерлер өте көп. Олар әр
түрлі бағытта туризмді дамытуға ықпалын тигізеді. Сол жерде, діни ... ... не ... ... ... ... дамытуға болады. Ол әр
адамның еркі, бірақ оларды жеке түрде де кешенді түрде де дамытуға ... ... ... де ... ... өз ... көріп отыр,
олар арнайы бір туризм түрін дамытып, оны әлемдік нарыққа ұсынып жүр. Бірақ
олардың ресурстары ... ... ... ... ... болса, ол бірнеше туризм түрін біріктіріп, жаңа бағыт ашуға толық
мүмкіншілігі бар. Және сол үшін, Қазақстанның кең ... ... ... жоқ, оның ... бір ... табуға болады, яғни Маңғыстау облысы.
Егер де көзделген жобалар, соның ішінде «Кендірлі» туристік зонасы құрылса,
ол теңізге ... ... үшін ғана ... ... ... ... ... алады. Егер де бизнесмен өз сапары кезінде іскерлік
орталықтардан ... ... ... ... табиғи обьектілердің бар
екенін білсе, ол ... ... ... Және сол ... өз таныстарына,
достарына, туыстарына ұсынады. Осының бәрін дұрыс қолана білсек, туризм
саласы, әсіресе Маңғыстау облысының, ... ... өте ... ... ... еді. Шетел инвесторлары Маңғыстау облысының туристік
мүмкіншілігі өте зор ... біле ... сол ... ... құюға
дайын. Біздің міндетіміз, құйылған қаражатты дұрыс пайдаланып, Қазақстан
туризмінің әлемдік нарықта бәсекелестігін көтеру.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘЕБИЕТТЕР ... ... А.А., ... Е.Б. Экономика природопользования. - М: Изд. Аспект-
пресс. 1995.-188 б.
2. Папенов К.В. ... и ... М.: МГУ, 1997. - 240 ... ... ... ущерба экономическим способом. Нормативный документ
ОНВ - 22/195. - ... 1991. - 220 ... ... П.П., Нестеров А.П. Экономика природопользования и рынок. - ... и ... ... 1997.- 413 ... ... В.Ф., Казеев К.Ш., Колесников С.И. ... ... ... М.: ... - ... н/Д.: Изд. ... ... 2004. - 496 б.
6. Глазовская М.А. Общее почвоведение и география почв. Учебник для вузов.
- М.: Высшая школа, 1981. - 400 ... ... М.А., ... А.Н. ... почв с ... ... для ... - М.: МГУ. 1995. - 400 б.
8. Горбунова И.А., ... А.А. ... ... по почвоведению.
Методическое пособие. - Алматы: КазГУ, 1996. - 37 б.
9. Добровольский В.В. География почв с ... ... - М.: ... - 384 ... Методика определения платежей за загрязнение ... ... ... ... ... РК. - ... 1994. -
24 б.
11. Бобылев С. И. ... ... ... Учебное пособие. -
М.: Наука, 1993. - 224 ... ... В. Н., ... А. А. Методология экономической оценки
природных ресурсов -М.: ... 1988.- 135 ... ... ... ... ... эффективности
осуществления природоохранных мероприятий и ... ... ... ... хозяйству загрязнением окружающей
среды. - М.: Экономика, 1986. - 256 ... ... ... ... ... - М.: ... - 136 б.
15. Методика экономической оценки важнейших видов природных ресурсов ... СЭВ. - М.: Изд. СЭВ, 1985,- 265 ... ... А.В. ... экологии и природопользования: курс ... ... ... ... ... и ... 1999. - 115 б.
17. Чигаркин А.В. ... ... - ... ... 1995. 159 б.
18. Веденин Ю.А. Динамика рекреационных систем. - М.: Наука, 1982.
19. География ... ... СССР /Под ред. В.С. ... Кривошеева.-М.: Наука, 1980.
20. Дмитровский. Туристские регионы мира. - Смоленск, 1999.
21. Ердавлетов С.Р. География туризма Казахстана. - ... ... ... Рекреационные системы / Под ред. Н.С. Мироненко, М. ... - ... ... ... ... ... жұмыстар
24. Достайұлы Ж. Жалпы гидрология.- Алматы: Білім, 1996.- 254 б.
25. Михайлов В.Н., Добровольский А.Д. Жалпы гидрология.- ... ... - 368 ... ... А.А. ... проблемы Республики Казахстан.
/ Гидроэкологические проблемы использования водных ресурсов Казахстана.-
Алматы, 1998. – 3-30 б.
27. ... Г. К. ... и ... - ... Каржы-каражат, 1997.
- 144 б.
28. Анцырцев А. А., Комарницкий Г. М., Панькова В. К. Практикум по курсу
“Эколого-экономические ... ... ... нар. хоз., 1994. - 75 ... ... определения ущерба экономическим способом. Нормативный
документ ОНВ - 22/195. - ... 1991. - 220 ... В.В ... Т.В. ... Т.И. ... ... экологии - Спб,
Специальная литература, 1995. - 280 б.
-----------------------

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтау қаласының туристік-рекреациялық ресурстары72 бет
Талдықорған өнірінің туристік рекреациялық ресурстар жағдайы23 бет
Туристік рекреациялық ресурстар мен Қазақстан Республикасындағы экскурсиялық орталықтар және емдеу саласындағы туризмнің үлесі79 бет
Қазақстанның туристік-рекреациялық ресурстары және олардың бағалау әдістері69 бет
Австралия жайлы25 бет
Алматы қаласының тарихы15 бет
Батыс Қазақстан облысы жайлы63 бет
Жамбыл облысының туристік географиясы70 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының рекреациялық ресурстарына табиғат компоненттерінің ықпалы55 бет
Рекреациялық ресурстар17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь