Сфрагистикалық материалдар

КІРІСПЕ


I тарау. Қазақстандағы сфрагистикалық және олардың зерттелу тарихнамасы

II тарау. ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы сфрагистикалық материалдардың жинақталуы және зерттелуі

III тарау. ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы сфрагистикалық материалдарының жалпы сипаттамасы


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

ҚОСЫМША
Тақырыптың өзектілігі. Ғасырлар бойғы халқымыздың жеке шаңырақ көтеріп, өз алдына еркіндік туын тігу, тәуелсіз мемлекет болып, әлемнің өркениетті елдері қатарынан көріну арманы қазіргі күні толығымен жүзеге асқан тарихи оқиға болып отыр. Бұл қол жеткізген зор табыс болғанымен, оны кез келген мемлекеттің тәуелсіздігіне, елдігіне қажетті саяси, әлеуметтік-экономикалық алдыңғы қатарлы озық білім және мәдени жетістіктермен қамтамасыз етіп, одан әрі өрбіту керектігі сөзсіз.
Қай халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын бөлек болмыс -бітімін даралап, өзіндік тағдырын айқындайтын басты белгісі - мәдениет. Бүгінгі таңда мәдениет саласында мемлекет тарапынан атқарылып жатқан
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында біраз жұмыстар да атқарылып жалғасын таппақ.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда ұлттық мұраны сақтауға, зерттеуге, қастерлеуге ерекше ден қойылып, қазіргі заманның кезек күттірмес маңызды міндеттерінің біріне айналып отырған мәселенің бірі-халықтың мәдени мұрасының сақталатын, көрсетілетін, насихатталатын орны – музейлердегі коллекцияларды ғылыми тұрғыдан, терең зерттеу болып отыр. Бұл сала бойынша атқарылып жатқан игі істерге ҚР ОММ-нің музейлік деректану және қолжазба бөлімі өз үлесін қосуда.
Бұл бөлім ҚР ОММ-нде тұңғыш рет 1999 жылы құрылып, өз қызметін атқаруда. Бүгінгі таңда бөлімде жеті қызметкер атап айтқанда, бөлім меңгерушісі, екі ғылыми қызметкер, екі жоғары дәрежелі қор сақтаушы, екі кітапханашы жұмыс істейді. Бөлім қызыметкерлері «Қазақ тарихына байланысты архивтік-деректі құжаттардың деректанулық зерттеулері» атты көп жылғы іргелі ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Онда сирек кездесетін қолжазбалар, басылымдар, нумизматика, эпиграфика, геральдика, сфрагистика, бонистика салалары бойынша қордағы және шетел архив музейлердегі көрнектер, археологиялық деректанулық айғақтарды қарастырып, зерттеп ғылыми айналымға енгізуге ат салысуда.
1. Лихачев Н. П. Дипламатика (из лекций по сфрагистике). Москва. ГПИБ 2001 – 332 с.
2. Ерофеева И.В. Қазақ мемлекеттігінің рәміздері (кейінгі орта ғасыр және жаңа заман).-Алматы: «Арқайым», 2001 – 152 б.
3. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.)-Т.1. Алматы: «Білім», 1999 – 352 б.
4. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств XVIII – первой половины XIX вв. // Хан Айшуак (1719-1810)-Т.2. Алматы: Жеті жарғы, 2001
5. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств в XVIII – первой четверти XIX вв. // Хан Жанторе (1759-1809)-Т.3. Алматы: «Білім», 2001.
6. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств XVIII – первой половины XIX вв. // Жангир хан (1801-1845)-Т.4. Алматы: Наш Мир, 2001.
7. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ начале ХХ веков. Алматы: “Жеті жарғы”, 1999 - б.
8. Шаймерденов Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері. Алматы: «Жеті жарғы» 2001 – 248 б.
9. Уалиханов Ш.Ш. Таңдамалы. Алматы: “Жазушы”, 1985 - 258 б.
10. Бекмаханов Е.Б. ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстан тарихы.
11. Какабаев Б.С. Должностной знак народного судьи в дореволюционном Казахстане С. 364-368 // Труды Центрального музея. Алматы: «Ғылым», 2004 - 364-368 бб.
12. Қартаева Т.Е. Қазақ қоғамының дәстүрлі саяси құрлымы және лауазымдық белгілер («Туркестанские ведомости» газеті және ҚР ОММ-нің қор материалдары негізінде) // Орталық музей еңбектері. Алматы. “Ғылым”, 2004 - 370-375 бб.

1. Иллюстрированная история Казахстана. Т.2. Алматы: АО «Қазақ энциклопедиясы» 2005.
2. «Большая советская энциклопедия» М., 1988 г., С. 635.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
I тарау. Қазақстандағы ... және ... ... ... ҚР ... ... музей қорындағы сфрагистикалық
материалдардың жинақталуы және зерттелуі
III ... ҚР ... ... ... қорындағы сфрагистикалық
материалдарының жалпы сипаттамасы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ҚОСЫМША
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Ғасырлар бойғы халқымыздың жеке шаңырақ ... ... ... туын ... ... ... ... әлемнің өркениетті
елдері қатарынан көріну арманы қазіргі күні ... ... ... ... ... ... Бұл қол ... зор табыс болғанымен, оны кез келген
мемлекеттің тәуелсіздігіне, елдігіне қажетті саяси, әлеуметтік-экономикалық
алдыңғы ... озық ... және ... ... қамтамасыз етіп, одан
әрі өрбіту керектігі сөзсіз.
Қай халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын ... ... ... ... ... ... ... белгісі - мәдениет. Бүгінгі
таңда мәдениет саласында мемлекет тарапынан атқарылып жатқан
«Мәдени мұра» ... ... ... жұмыстар да атқарылып ... ... ... ... ... ұлттық мұраны сақтауға,
зерттеуге, қастерлеуге ерекше ден қойылып, қазіргі заманның кезек күттірмес
маңызды міндеттерінің біріне ... ... ... бірі-халықтың мәдени
мұрасының сақталатын, көрсетілетін, насихатталатын орны – музейлердегі
коллекцияларды ғылыми тұрғыдан, терең ... ... ... Бұл сала ... ... игі ... ҚР ОММ-нің музейлік деректану және қолжазба
бөлімі өз үлесін ... ... ҚР ... ... рет 1999 жылы ... өз ... ... таңда бөлімде жеті қызметкер атап ... ... екі ... қызметкер, екі жоғары дәрежелі қор сақтаушы, ... ... ... ... ... «Қазақ тарихына байланысты
архивтік-деректі құжаттардың деректанулық зерттеулері» атты көп ... ... ... жұмыстарын жүргізіп келеді. Онда ... ... ... ... ... геральдика, сфрагистика,
бонистика салалары бойынша қордағы және ... ... ... ... ... ... қарастырып, зерттеп
ғылыми айналымға ... ат ... ... ... бұл саласында
зерттелмей тың жатқан және жаңа тұрғыдан қарауды қажет ... ... ... болса баршылық. Осы бөлімнің қорында зерттелетін көп жәдігерлердің бірі
– мөрлер.
Мөрлерді зерттейтін ғылым сфрагистика деп аталады – ... ... ...... ... білдіреді) – ол мавристика
нумизматика ғылымының бір ... XVII ... ... ... ... ... мөр ... есімі, қала, ауылдікі екендігі
көрсетілген.
Сфрагистика ғылымында басылған ... ... деп ... ... ... ... ... қырып жасайды (ағаш, тас, метал, сүйек ... ... ... ... бар ... бояудың бояуымен басылады).
Металдағы таңбалар (алтын, күміс, қалайы, ... ... деп ... ... жай, жеке ... ... деп бөлінеді.
Факсимил – латын тілінен facsimile аударғанда ... сал ... ... хан, сұлтан мөрлері негізінен "тамшы іспетті" пішінді
мәтінді, мөр иесінің әкесі мен атасының аты-жөні және "хан", "сұлтан", "би"
атағы ... ... ... Мұндай мөрлерді хан, сұлтан, билер ғана
қолдану құқығы болды. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... хат алмасуда, ішкі саяси іс жүргізуде, ... ... ... ... және ... ... ... кеңінен
қолданған. ҚР ОММ қорында сфрагистикалық белгісі бар құжаттармен қоса 98
ескі мөр 29 ... ... ... ҚР Орталық Мемлекеттік музейінде
2006 жылы сәуірдің 28-күні «Мөрлер мен лауазымды белгілер – ... ... ... ... атты ... өтті.
Көрмеде ХІХ ғасырдың 60-90 жылдарында патшалық Ресейдің қазақ жерінде
жүргізген әкімшіл-құқықтық реформасына байланысты пайда болған соттардың,
билердің, ... ауыл ... ... қойылды. Қазақ хандығы
дәуірінде қазақ хандары мен сұлтандары билік төреліктің мемлекеттік белгісі
ретінде арнайы мөрлер қолданған. ... ... ... ... ... ... болған. Мөрлердің формасы қолданысына қарай да әр түрлі
болған. Қазақ қоғамының ... ... ... ... ... сақталған орны ҚР Орталық Мемлекеттік музейі. Саяси құрлымға
қатысты музейдің фото документтер ... ... ... билер
сотынан, уездік сот сәтінде С.М. Дудин, П. Лейбин, Л. Багаев және ... ... ... ... Бұл ... ... ҚРОМО негізінде 2002 жылдың 28 наурызында ашылған "Қазақтардың
тұрмыс-салты мен мәдениеті (XIX ғ. аяғы –XX ғ. ... атты ... ... ... құнды жәдігерлер қатарынан билік лауазымдықты,
әлеуметтік статусты білдіретін белгілер орын алатыны даусыз. Соның бірі ... ж. 19 ... ... ... ... жасаған, ауыл старшинасының
лауазымдық белгісі. Мөрдің бір бетінде 8 желтоқсан 1856 жылы ... ... ... ... ... ... Мөр ... ілінген
түйреуіш арқылы кеудеге қадалған. Александр II патшаның таңбасымен 1869
жылы қоладан құйып ... ... ... ... ... ... патшасының отарлық саясатының қазақ қоғамының билік жүйесіне тісін
терең батырғандығын дәлелдейді.
Музейде сақталған сфрагистикалық материалдардың ... 1889 жылы ... ... ... ... мөрі бар. Мөрдің алдыңғы бетінде 1856 ж. ... ... ... ... ... ... ... ж. 25 наурызда берілген Ақмола облысының биінің мөрінде 1878 ж. ... ... ... ... ... бейнеленген. XIX ғ. ... ... ... ... ... ... ... қола
мөрлерінің түрлері де музейде сақталан. Бұл мөр дөңес формалы болып келген.
Мөрдің алдыңғы бетінде Жетісу облыстық герібі, екінші бетінде ... ... ... тәжінің ескі үлгісі бейнеленген. Мөр формасының бекітілген
уақыты "1870 ж. 16 маусым" деп көрсетілген.
Елімізде ... ... ... бері осы ... ... ... асыруда жеткен жетістіктеріміз де аз емес. Солардың бірі
тарих ғылымы саласында аздаған жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... халқымыздың, қазақ ұлтының өткенін жаңа
тұрғыдан зерттеуде, оған тиісті баға ... орын алып ... ... ғалымдарының осы мәселелерді зерттеу нәтижесінде қол жеткізген
табыстары осыған куә.
Зерттелу деңгейі Зерттеу ... ... ... ... ... ... болған соттардың, билердің, болыстардың, ауыл
старшындарының мөрлерін тереңінен зерттеуге негізделіп, қоғамның саяси және
экономикалық байланыстарын, дипламатиясы мен жеке ... ... ... ... ... ... ... ғылымы саласында жазылған зерттеулердің көлемі
саусақпен санарлықтай, бірақ осы салаға ... азда ... ... ... ... ... ... Н.П. Дипломатика (Из лекций по сфрагистике) деген ... ... ... шығу ... ... ... ішкі
саяси дипломатиялық қатынастарда кеңінен пайдаланғанын ... ... ... ... Азия және ... ... қолданған
мөрлерінің ерекшеліктерін (көлемі, материалы, типі т. б.) салыстыра отырып
талдаған. Мөрлерді қолданысына қарай, көлеміне, материалы, типі, ... ... ... ... ... ... ... көлемді ғылыми зерттеудің
бірі И. Е. ... ... ... ...... XVIII ... бірінші жартысы мен XIX ғасырдағы хандар мен
сұлтандардың мөрлерін сипаттап жазған. Онда ... ... ... ... (өз ... ... ... ата тегі), мөрдің деректердегі
қолданысы, мөрлердің көлемі, тарихи құжаттарға басылған мөрлердің тіркелген
жері күні, мөр басылған ... ... ... ... публикациясымен
немесе мөр белгісімен бірге құжаттың текстін ... ... ... ... Е. ... ... мемлекеттік рәміздері атты
еңбегінде тарихи қосалқы пәндердің даму тарихына тоқтала кетіп, ... ... ... ... Бір ғажабы, таңба ұғымы түркі
халықтарына ортақ екені байқалады. Мысалы, қырғызша “тамға”, - ... ... ... ... ... ... ... немесе “таңба” –
қазақшадағыдай мағынада; әзербайжанша “дамға” – таңба, белгі; өзбекше ... ...... ... ... түріктанушы ғалым В.В. Радлов бұл ұғымның мағанасын “белгі”,
“ру ... ... ... ... ашады. Өте ертедегі тасқа қашалып
жазылған әдебиет нұсқаларындағы мәні де осы пікірдің дұрыстығын дәлелдейді.
Мәшімбаев С.М. ... ... ... ... басқару
мекемелерінің тарихы атты диссертациясында Патшалы Ресей әр түрлі тәсілмен
мемлекеттік мекеме құрлымын ... ... ... ... ... ... Әр ... жаңа мекеме құру
алдында Патша үкіметі Қазақстандағы саяси өзгерістерді ескеріп, жергілікті
әлеуметтік ... арқа ... ... ... ... сот
құрудан басталған бұл жұмыс қазақ жерлерін жеке бөліктерге бөліп, біртіндеп
оларды Ресей-әкімшілік басқару жүйесіне ... ... ... ... ... ... туралы жазылған.
Оразбаева А.И. Қазақ қоғамындағы билер институты: тарихи бастаулары,
орны және ролі деген диссертациясында қазақ ... ... ... маңызы, ролі, саяси-әлеуметтік құндылықтары туралы мәліметтер
жазылған. Билер институтының ... ... ... қызметі сыртқы
қарым-қатынастағы ролі қарастырылған.
Қартаева Т.Е. Қазақ қоғамының дәстүрлі саяси құрлымы және ... ... ... ... және ҚР ... қор ... атты ... XIX ғасырдағы қазақ қоғамындағы жоғарғы топ
өкілдерінің саяси ... ... ... ... ... ... Б.С. Қазан ревалюциясына дейінгі Қазақстандағы халық сотының
қызметтік белгісі атты мақалада Ресей империясының құрамына өту кезеңіндегі
Қазақстанның құқықтық жүйесінің ... ... ... ... ... қазақ билеріне берілген «халық сотының ... ... сөз ... ... ХІХ ғасырдың 60-90 жылдары мен ХХ ғасырдың басындағы
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... күнде қазақ тарихына қатысты ҚР ОММ қорындағы
мөрлердің зерттелу деңгейін, және қолданыстағы орнын анықтау ... ... 60-90 ... ... Ресейдің қазақ жерінде жүргізген әкімшіл-
құқықтық реформасына ... ... ... ... ... ауыл ... ... зерттеп ғылыми сипаттамасын жазу
арқылы ғылыми айналымға енгізіу. Сондықтанда осы ... шешу ... ... назарға алдым:
- Қазақстандағы сфрагистика ғылымының қалыптасу ... ... ... ҚР ОММ ... ... ... ... зерттеу;
- ҚР ОММ қорындағы мөрлерді сыныптау, жүйелеу;
- ХІХ ғасырдың 60-90 жылдарында ... ... ... жерінде
жүргізген әкімшіл-құқықтық реформасына ... ... ... билердің, болыстардың, ауыл старшындарының мөрлерін
зерттеп ғылыми сипаттамасын жазу;
- Мөрлердің музей ... ... ... ... ... ... ... билік жүргізген хандар, сұлтандар және Ресей
империясына қосылғаннан кейінгі ... ... және ... ... мен ... белгілері арқылы тарихи
тұлғалардың өмірінен қысқаша деректер беру;
Тақырыптың дерек көзі Жұмысты қолдану барысында ... ... ... ... ... және құжаттардағы мөрлердің түрлері, музейдегі түсім
кітаптары, инвентарлық карточкалар, мөрлердің аңызы, ғылыми ... ... ... ... ... ... материалдары,
музейдің архив материалдары.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері Зерттеудің хронологиясы мен ауқымдық
шеңбері ХІХ ғасырдың 60-90 жылдары мен ХХ ... ... ... ... ОММ ... ... ... бөлігінің хронологиялық уақыты сол кезеңге
сәйкес келеді.
Зерттеу жұмысының жаңалығы Музей қорында мөрлер ... рет ... ... ... ... ... нысаны болып отыр. Музей қорындағы мөрлер
толық сипатталып ... ... және ... ... ... ... және методологиялық негізі ретінде
объективтілік, тарихилық, жүйелілік ... ... және ... ... теориялық тұжырымдамалары басшылыққа алынды. Зерттеу
жұмысын жазудың методологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... тәсілі басшылыққа алынды.
Диплом жұмысының құрылымы Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан әрқайсысы
екі тармақшадан тұратын, қортындыдан, пайдаланған ... ... ... ... ... өзектілігі анықталып, зерттеу мәселесі мен
тақырыпқа қатысты деректерге шолу жасалған.
Бірінші тарауда ... ... ... ... ... ОММ ... ... жинақталу тарихы жазылған.
Екінші тарауда лауазымдық мөрлер яғни билер старшындар, ... ролі және ... ... мен қолданыстағы мөрлер туралы
жазылған.
Үшінші тарауда жеке тұлғалар мөрлерінің ... және ... ... деңгейі қарастрылған.
Қортындыда берілген зерттеу ... ... ... ... ... жекелеген мөрлердің суреттері ... ... ... ... сфрагистика ғылымының зерттелу деңгейі, ҚР ОММ
қорындағы мөрлердің жинақталу тарихы.
Сфрагистика (грек тілінен ... ... – мөр), ... ... (латын тілінен аударғанда “сигиллум” – мөр) ... ... ... мөр ... табылады. Бұл ғылым саласы тарихи ғылыми
қосалқы пәннің бөлімі деп есептеліп, геральдика, нумизматика, эпиграфика т.
б. ... ... ... ... ... ... белсенді
бөлігі ретінде, өзіндік зерттеу мақсатын айқындайды. Оларға: деректі сынау,
түпнұсқалығын ... ... ... білу ... ... мөрлер
құжаттың бір түрі ретінде мұрағаттарда, музей қорларында сақталды. ... ... - ... биліктегі әр түрлі институт өкілдері
тарихи құжаттарды куәләндіру мақсатында ... ... қол ... ... дипломатиялық іс-шаралар жүргізген. Мөрлерді ... ... XVIII ... ... ... Ең алғаш зерттеушілердің назарын
аударған нәрсе ... ... ... құжаттардағы мөрлердің
таңбалары еді.
Мөр мағанасы сфрагистика ғылымында – штамп немесе қалып және (оттиск)
таңба түрінде ... ... ... ... штамп деп атайды.
Мөрлерді ойып немесе қатты материалдарды қырып жасайды және ... ... бар ... бояуымен басылады). Металдағы оттисктер (алтын,
күміс, қалайы, свинц) булла деп аталады. ... ... жай, ... ... деп бөлінеді.
Факсимил – латын тілінен facsimile аударғанда қалағаныңды сал дегенді
білдіреді.
Материалына байланысты – металлда, қағазда, балауызда, ... ... ... ... ... берік материалдардан жасалады – ... ... ... немесе соңғы кездері жұмсақ - кучуктен,
резеңкеден ... жүр. ... ... ... үлкен екі топтқа бөлуге
болады – ілінбелі (вислые) баулы ... ... және ... ... Ең алғашқы құжаттар арнайы ... ... - әр ... ... және ... ... ... Көне заманда хатты жазғанда куәләндыру үшін мөрдің ... ... ... ... қолданылған – балауыз арнайы
дайындалған қалыпқа құйылып, екі ... ... ... ... ... ... қатталып бауымен біріктіріліп, соңында мөр жапсырмасы
жапсырлатын болған [Лех, 287]. ... ... ...... шынайылығын
дәлелдеп, бекітетін құқықтық күш. Мөрлер ... ... ... ... ... жасалған. Мөрлердің жауапкершілігі
ұйымның мекеменің басшылығында болған. Егер мөр ... ... ... тез ... оны ... ... ... немесе оның
жарамсыз екендігін басылымдарда жариялау қажет.
Байырғы заманда, ... ... V- X ... ... ... ... ... піщінді тас мөрлерді пайдаланған. Мысырда
кейбір ғибадатханаларды (Осирис, Абидос) ... ... ... ... ... ... бар мөрлері басылатын, сондай-ақ
билік ... ... ... ... де мөр ... бекітіліп
отырды.
Көне дәуірлердегі мөрлер әр түрлі формада болды және оның бетіне неше
түрлі ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Кейбір мөрлер асыл тастардан, кейіннен алтын мен күмістен жасалынды. ... болу үшін ... мөр ... ... ... ... ... Көшпелі өркениеттің көсемдері жылқының, тау ешкінің, барыстың
бейнесі бар ... ... ... ... ... өз ...... табиғаты
және өзіндік соны тарихы болатыны бәрімізге аян. Мемлекеттің осы бір мәдени-
тарихи өзгешелігін ... ... оның ...... ... ту, ... және лауазымдық белгілерден айқын көруге болады.
Уақыт өте келе мөрлердің әр түрлі типтері ... ... ... ... ... ... ... қолданып, оларды саз балшықтан
жасалған тақтайшаларға өрнектермен және жазуларымен (циллиндірдің жоғарғы
бөлігі) таңбалаған. Бұл ... ... ... өз ... ... ... ... мөрлер пайда болған. Жүзікті мөрлерді алғаш
рет Мысыр елдерінде әр түрлі асыл тастармен ... ... ... ... жасаған. Атақты патша ІІ Тутмос алтыннан ... ... ... ... ... Онда Хуву ... ... салғызғаны, және пирамиданы салған сәулетшінің есімі жазылған.
Жүзіктердің қалқанында өрнектері және жазба белгілері көрсетілетін болған.
Бізге жеткен ... ... ... ... ... ... ... жүзікті мөрлер болған, бірі құжат үшін, құпия хат үшін, әр
түрлі қазыналарды сақтайтын ... мөр соғу үшін және т.б. ... әр үйде ... ... ... үшін ... ... болған – олар қарапайым белгі салумен ерекшеленген [Лех, ... ... ... ... пайда болған.
Сфрагистика ғылымы алғашында дипломатика ... ... ... пән ... ... ... көлемін анықтаушы қызмет атқарып,
құжаттың уақытын, түпнұсқалығын, ... ... ... ... 176-178].
Ертеректе тарихи оқиғаларды ойшылдар, даналар қағаз беттеріне түсіріп
отырған, сол құжаттардың түпнұсқалығын ... ... ... белгі ретінде – мөрлерді пайдаланған. Бұл
дипламатика ғылымы үшін өте құнды ... ... ... қай ... ... ... де, ... зерттеу дерегі
тарихи-дипламатиялық білміңізге сай келеді – бұл ... туу өте ... еді. ... ... ғылымының этюді, ХІХ ғасырдың екінші
жартысы болып ... ... ... мөрлердің бізге
берген әр ... ... ... ... ... жасады. Мөрлер
дипламатиялық ескерткіштің үлгісі ғана емес (құжатты бекіту үшін); тарих
ғылымы үшін де ... ... ... ... ойы және
көзқарасы - өрнектерінде, көлемінде, материалында, мөр иесінің ұлылығын ... өнер ... ... ... және тұрмыстық ортаның құнды
тарихи құжаты (ғимараттың бейнесі, киімдер, әр түрлі қолданбалы аспаптар
мен қару-жарақтар) ... ... ... ... ... ... туады,
ескерткіштерді танып оқу үшін, бірнеше пән бір-бірімен тығыз байланысып,
бір жағынан сфрагистика ғылымын зерттеу үшін тарихи-дипламатика ... ... ... ... ... ... бұл ... бағыты мың жылдықтар
уақытында Византиялық мөрлерден бастау алады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... Бұл ... ең алғаш неміс ғалымдары әр
түрлі жүйелеп сыныптады. Мұнда граф ... пен ... ... ... ... ... ... төрт басты типке бөліп жүйелейді.
1. Өрнексіз мөрлер, бір таңбалы, археографиялық таңбалары бар мөрлер.
2. Өрнектері бар мөрлер, ... ... бар ... ... ... я бір ... шарты және нышандық белгілері бар мөрлер.
3. Портреттік бейнесі бар мөрлер.
4. ... ... бар ... төрт типті белгілеріне қарай он тоғыз бөлімге бөледі.
1. Иесінің аты жазылмаған ... бар ... ... аты ... ... Иесінің аты жазылмаған өрнектелген мөрлер.
4. Иесінің аты жазылған өрнектелген мөрлер.
5. Портрет бейнесі бар мөрлер, ... ... жоқ, ... ... бейнеленген – оның басы, кеуде бөлігінің ... ... ... ... бар ... ... ... бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, ... ... ... ... адам) бейнеленген мөрлер.
7. Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық ... жоқ, ... ... бейнесі бейнеленген мөрлер.
8. Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, ... ... ... ... ... ... ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісі жоқ, иесінің атқа мінген
бейнесі бейнеленген мөрлер.
10. Портрет ... бар ... ... ... бар, ... жартылай
бейнесі бейнеленген – оның басы, ... ... ... ... беліне
дейінгі бейнесі бар мөрлер.
11. Портрет бейнесі бар ... ... ... бар, ... тұтастай
бейнесі (тігінен тұрған адам) бейнеленген мөрлер.
12. Портрет бейнесі бар ... ... ... ... отырған
бейнесі (адамның денесі түгелімен көрсетілген) бейнеленген мөрлер.
13. Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісімен және ... ... ... ... ... ... ... Портрет бейнесі бар мөрлер, елтаңбалық белгісімен немесе иесінің атқа
мінген бейнесі бейнеленген мөрлер.
15. Елтаңбасы бар мөрлер, елтаңбалық белгісі бар, ... ... ... ... қалыпты тік мөрлер.
16. Елтаңбасы бар мөрлер, елтаңбалық эмблемаларымен, ... ... ... қалқаны бейнеленген мөрлер.
17. Елтаңбасы бар мөрлер, геральдикалық бейнедегі шлем және ... ... ... ... мөрлер.
18. Елтаңбасы бар мөрлер, геральдикалық бейнедегі шлем және әшекейленген
билік ... ... ... бейнеленген мөрлер.
19. Елтаңбасы бар мөрлер, мөрдің ... ... ... ... эмблема, арнайы билік оргондарының геральдикалық қалқаны, әр түрлі
геральдикалық атрибуттармен ... ... ... бұл жүйе ... бір ... ... ... Бұл жүйе әлі де жеткіліксіз, мөрлерді толығымен сипаттап жазу
үшін сфрагистикалық материалдарды оқып үйрену керек, бір ... ... ... бөліп, пайда болу уақытын және тарихи мағлұматты анықтау
қажет.
Мөрлердің басты ... ... бес ... ... ... ... ... Материалы.
3. Көлемі.
4. Таңбасына байланысты, термин сөздің қажеттілігі бар, ... ... Типі ... Гогенлоэнің мөрлерді сыныптауда Гротефендтің сыныптауын
толығымен өзгертусіз қабылдаған. Гротефендтің ... ... төрт ... сыныптауы мынадай белгілерді келтіреді.
I. Бекітілген белгісіне байланысты:
1. Актінің бетіндегі қосымшасы.
2. Актінің арт жағындағы қосымшасы.
3. Мөрлердің бекіткіші (ілінбелі, пергаментті ойып ... ... ... ... ... ... құжаттардағы таңбалар).
5. Таңбаны бекіту, құжатты тесу арқылы, үлкен орамалы ... ... тұру үшін ... ... баумен бекіту.
6. Бұл термині бойынша аталатын мөрлердің түрлері, лентаға ілінген мөрлер,
құжаттың дәл ортасын ойып ... ... ... ... ... ... ( түсі ақ ... қара, қара қоңыр, қызғылт қоңыр).
в) баулы немесе жіңішке ... ... ... ... ... ... кендір, жүн маталарда таңбаланған мөрлер немесе жіпте, бауда,
тоқылған бауда, лентада мөрлердің таңбасы кездеседі.
Мөрлерді ... ... ... ... ... ... қиынға соғады.
Біркелкі - мөрлер, мөрдің құжаттағы немесе конверттегі анықтамасы (егер
құжатты бүктеп конвертке салса), - ... ... ... ... үшін ... ... ... құжатты бекіту немесе орамалап бекіту жатады.
Сфрагистика ғылымында мөрлерді басты типтерге бөліп қарайды. Олар мыналар:
1. Қолданбалы мөрлер.
2. ... ... ... ... ... ... ... бойынша:
а) металл;
1. қорғасын буллалар ( пломбысы бар).
2. алтын буллалар.
в) балауыз;
а) қарапайым, таза балауыз:
1. түссіз, боялмаған.
2. қызыл, жасыл, қара балауыз.
б) ... ... ... ... ... ... аралас балауыз
т.б.) мастика ( жапсыру, бекіту үшін жасалған қою ... Екі ... ... ... бір түске боялса, мөрдің шеті ... ... ... ... ... ... Шыны ... түсті балауыз (әсіресе поляктар және румындар көп
қолданған).
6. Табақшалы түрлі ... ... ... бар ... ... ... ... қораптағы мөрлер: ақ қаңылтырдан, кейде сары мыстан (латуни)
күмістен не алтын жалатылып жасалған.
8. Ағаш кусадии (ағаштың ... және ... ... жасалған).
9. Піл сүйегінен жасалған кустадии.
10. Қағазды парақтарға таңбаланған мөрлер:
Бұл ең соңғы бағыт парақ немесе кустодия, ең басты мөр ... ... ... ... ... ... мағынада болуы керек. Балауызды
мөрлерді жіктегенде, кустадии ең алғашқы мөрлердің ... ... ... ... ұзақ ... үшін ... қорапшаларға салып қоятын
болған.
Балауызды мөрлер қоспасына байланысты бөлінген, ... ... ... ... ... ... ... бояу қосылған балауызды мөрлер;
Балауызды мөрлерді балауызматитінің құрамына ... ... асты ... ... ... ... балауызсыз шыны аяқ көлеміндегі мөр;
в) арнайы кустодии;
III. Мөрлерді көлеміне байланысты былай сыныптайды:
1. дөңгелек ... ... ... ... ... ... сопақша пішінді мөрлер;
4. сүйірленген сопақша мөрлер;
5. қалқан тәрізді мөрлер;
6. қалқан тәрізді жоғарғы бөлігі дөңгеленген мөрлер;
7. қалқан тәрізді ... ... ... мөрлер;
8. жүрек тәрізді мөрлер;
9. үшбұрышты ұшы төменге қаратылған мөрлер;
10. үшбұрышты ұшы ... ... ... үш ... ... ... төрт ... немесе крест тәрізді дөңгеленген аяқтамалы мөрлер;
13. төртбұрышты мөрлер;
14. ромбы тәрізді мөрлер;
15. бес-алты-сегіз бұрышты мөрлер; Гротефенд мөрлерді көлеміне қарай ... ... екі ... ... екі жағы ... ... ... алмұрт немесе жұмыртқа тәрізді мөрлер;
Төртбұрышты мөрлерді былай бөледі:
1. төртбұрышты;
2. тік төртбұрышты;
3. көлденең тік төртбұрышты;
4. ромбы тәрізді төртбұрышты;
VI. Мөрлерді құрлымына ... бір ... ... екі ... ... ... ... басқа жағында ( қырында, жанында т. б.) бейнеленген
мөрлер.
Қарастырылған ... ... ... ... қалыптастырып
сфрагистикалық ескерткіштерді дұрыс сипаттап жүйелеуге септігін тигізеді.
Бұл ... тек ... ... бір ... ... ... ... да, ғылыми құнды бөлімдері бар. ... ... ... ... ... өзіндік үлкен үлесін қосады. Екіншіден
мөр тарихи мәдени материал болып ... ... мөр өнер ... ... ... ... ... бөлім болмасын шығармашылығына
қарап тарихи ... ... - ... ғылымы үшін, мәдени тарих, өнер
тарихы да - әр қайсысы өзіндік зерттеуді қажет етеді.
Мөрді дипломатика ... ... ... ... көлемі немесе
сурет белгілері ... ... ... мен ... ... ... билік оргондарының атқарған қызметін хронологиялық
шеңбермен жүйелеп, мирасқорлық ... ... ... және ... ... ... [Лиач, 297-307].
ОММ қорындағы мөрлерді жүйелеп сыныптап көрсек:
Ескертетін мәселе зерттеу ... ... ... ХІХ ... 60-
90 жылдары мен ХХ ғасырдың басы ... жаңа ... ... болған
мөрлер жүйеленіп сыныпталады.
Мөрлердің типіне қарай:
I. Администрациялық – лауазымды тұлғалардың (сот, би, болыс) XIX ғасырдың
60-90 жылдары мен 1916 ... ... ... ... ... ... ... құқықтық реформаларына байланысты мөрлер.
II. Жеке (факсимиле) – танымал ғалымдардың, жазушылардың, дәрігерлер және
т. б. ... Жай ... – бұл ... ... қызымет көрсететін ұйымдарға
арналған мөрлер, - деп бөлеміз.
Қордағы коллекциялардың негізгі ядросы – бұл ... ... ... (әкімшіл соттар, билер, ауыл болыстары), ... XIX ... 60-90 ... ... ... ... ... жасалған мөрлер. Негізінен мөрлердің көпшілігі
қорға түспес бұрын бірнеше адамдардың қолында болған, тарихы 1916 ж ... ... ... ... көлемі, материалы бірдей. Мөрдегі
жазулар айналық келбетте оқылады. Осыған қарап ... ... ... – бұлар дәстүрлі, мәні бар мөрлер. Мөрлерді жасаған ... ... ... өздерінің есімдерін жазып ... ... ... ... жеке ... мөрлері бар.
Бізге белгілі ... ... ... жазушылардың Мысалы:
партия төрағасының мөрі, профессор Б. И. Безсоновтің (Қазақстандағы бірінші
топырақ зерттеуші) мөрі, Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... Е. А. ... ... ... С. Сейфуллиннің, және қазақ
әдебиетінің негізін салушылар, ревалюциялық төңкеріске ... ... ... ат ... ... және т. б. мөрлері ... ... жай ... - ... мөрлер. Мысалы: Қостанай қаласының
(1915-16 ж.ж) ... ... А. М. ... ... ... "өзара көмек" (бұл қырғыз халықтарының өзара көмегі).
II. Материалы бойынша:
1. металл; (күміс, мыс, ақ металл, ... ... ... тас;
III. Мөрлерді көлеміне байланысты
1. дөңгелек пішінді;
2. сопақша;
3. екі жапырақша пішіндегі мөр;
4. тік ... төрт ... ... ... - деп ... көшпелі қоғамда мөр қолданылғаны жайында жазба ... ... ... ... көне ... қаған, йабғұ,
шад, тархан, бек, әскери қолбасшылары мен батырлары секілді билік иелері
арнайы мөр ... Ол ... ... ... және ... ... белгілі бір лауазымдық иелерінің ... ... ... ... көне ... ... ... «Құтлұқ»
деген лауазымдық атағы жазылған қола мөр табылған. Жазба деректерде
кездесетін көне ... ... ... ... ... ... ... сол мөр-
таңбалардың көне аталымын оның ресми түрде қолданғанын, сол мөрлерді арнайы
сатушысы ... ... ... ... ... мен ... Орта Азиядағы үлкен
игілікті оқымысты ... ... ... ... ... ... ... «мухр» немесе «моһр» («мохр») сөзін қолданған – бұл «тамға»
сөзіне жақын. Түркі тіліндегі жазба деректерде мынадай ... «ал ... ... және «көк тамға» («көк мөр») деген ... ... ... «таңба» сөзінің мәні де соған ұқсас. М. Қашғари сөздігінде
(ХІғ): ел ... ... ... ... мағынада «Хақан не басқа
билеушілердің таңбасы» деген анықтама бар.
Қазақтың ежелгі ру таңбалары әр ... ... ... еске
салады. Өкінішке орай, таңбалардың мәні мен ... ... ... және ... этникалық болмысымен байланыстыра ... ... ... ... жоқ. ... ... ... -
нақтылық пен қарапайымдылық. Кезінде ... ... ... ... ... ... мен тулардың маңызды элементтері қатарына
жатады. Таңбалар қол ... ... мөр ... де ... ... ... сөзін орыс князьдері де «герб» деген ... ... ... Петр ... ... ... Михайлович Романов қол қойған
грамоталарда «герб салығы» деген ... ... ... сбор» тіркесі
кездеседі. Ғалымдардың пікірінше орыс тілінде осы уақытқа шейін ... ... сөзі ... ... дегеннен шыққан.
Қытай тарихшысы Фан Сюаньлин «Цзинь династиясының тарихы» атты
еңбегінде үйсін тайпасынан шыққан ер ... ... Шы ... ІІІ ғасырда
бүкіл Қытайға билігін жүргізіп ... ... ... мөрі ... ... ... Ол ... асыл тас қара яшмадан (кварцтың бір ... ... ... (4 пунь мен 7 ... ... ... таспақа
пошымды. Аса бағалы асылтас – оның қолындағы биліктің ерекше қасиетті,
маңыздылығын білдірсе, оның түсі – ... ... ... ... ... бірі – ... ... асыл таспақа – сол киелі күштің иесі болып
саналған. ... ... ... де ... алынбаған. Жеті саны
– жеті аспан ... (Күн, Ай, ... ... ... ... Сатурн)
бейнелесе, төрт саны - дүниенің төрт бұрышы деген ұғым ... ... ... ... мейрімі түскен император төл стихиясы ... ... ... ... ... сөзін өткізіп билігін жүргізе бердіге
саятын ... ... ... шежіреде» Шыңғыс хан Найман мемлекетін құлатқаннан кейін
Таян ханның мөр сақтаушысы – ... ... ... ... ... ... ... ханның жеке билік белгісін қойнына жасырып,
жылысып бара жатқан Тататунгадан Бати:
- Басқаның бәрі бізге тізе ... ... сен ... ... ... ... апарасың? – деп сұрайды.
- Мен өз қызметіме өлгенімше адал болайын деп едім. Бұл ... ... ... ... ойлағанмын. Үлгермедім.
- Ол неге керке?
- Ием осы таңбаны маған көздің қарашығындай сақтатып, кірген-шыққан
қағазға бастырушы еді. ... ... жат ... жіберерде сенім
көрсету белгісі ретінде пайдаланылады.
Аңыз бойынша, Шыңғыс хан ... ... оң ... яшма асыл тасынан
жасалған айдаһарлар патшалығының мөрін уыстап жатқан екен деген сөз бар.
Шыңғыс ханның мөрі алқызыл ... асыл ... ... Онда «Аспанда –
Құдайтағала, жерде қаған құдіретті. Адамзат билеушісінің мөрі» - деген
сөздер бар.
Қазақ таңбаларының үлгілері қола ... ... ... ... ... ... этногрф-тарихшы Ә. Марғұлан осы
кезеңнің мәдени ескерткіштері арасынан бағаналы руының таңбасына ... ... ... ... таңба ұғымы көптеген түркі халықтарына ортақ ... ... ... ... - ... санына күйдіріп басатын
таңба, белгі; қарақалпақша «тамға» немесе «таңба» - ... ... ... - ... ... ... және ... - таңба, белгі, мөр. 1882-1892 жылдары Н. Ф. ... ... тән үш ... жуық таңба үлгілерін жинапты.
Белгілі түріктанушы ғалым В. В. Радлов бұл ұғымның ... ... ... ... деген сөздермен ашады. Өте ертедегі ... ... ... ... ... мәні де осы ... ... Дж. Эмре мен А. Н. Кононов сияқты ғалымдар «таңба» ... ... - ... ... жағу ... ... деп есептейді. Бұл қисынға
келетін тәрізді. Қырғыз тілінде де «там» ... от алу ... ... Ол ... ... де «тұтан», «жан» деген сөздердің синонимі. Ел
арасында «Сексеуіл оты тамғанша, ... шал ... ... таз ... қыз өлер» - деген сөз бар.
Таңба - ... ... ... ... ... ... ... айшық
екенін жоғарыда айттық. Бірақ мәселе оның тек қана айырым белгісі емес
екендігінде ... Ол - ... иесі ... ... ... тайпаның елдің
нышаны, меншіктік айғақ міндетін атқарады.Ал мөр ретінде билік белгісі
сипатында көрінетіні белгілі. Ел ... ... оның ... ... отырған бедел иесінің биліктік нышаны деп қарасақ та, ой төркіні
тереңде ... ... қиын ... ... мөрлерге ... ... ... ... ... ... қарайтынымыз да содан.
Таңбалық нышандар, әдетте, ... ... ... ел ... ... тұтқан наным-сенімдерімен, арман-аңсарларымен астасып
жатқан киелі белгілерден тұрады.
Шәкәрім шежіресінде түркі ... ... ... деректер V
ғасырлардан белгілі екендігі айтылады. ... ... ... осы ... сақталған. Мысалы, тік сыңар сызық немесе дара әліп – ... қос ... ... қос әліп – қыпшақтардың, көлбеу ... ... қос ... ... ...... ... белгі –
наймандардың, дөңгелек – дулаттардың, қос ... ... көз ... ...... ...... құлақты дөңгелек –
албандардың, қос құлақты дөңгелек - суандардың, үш құлақты ... ... қос ... және тік ... ... тірескен дөңгелек –
сыйқымдардың ру-тайпалық таңбалары саналады.
Олардың әр түрлі бейне-пішіндері тастағы ... сан ... ... ... ... ... ... табылған
көне мөрлер мен металл ақшаларда жиі ұшырасады [Шаймер, 72; 75; 76;].
«»«»«»
Пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... Н. П. ... (из ... по ... ... ГПИБ 2001
– 332 с.
2. Ерофеева И.В. Қазақ мемлекеттігінің рәміздері (кейінгі орта ғасыр ... ... ... 2001 – 152 б.
3. Касымбаев Ж.К. Государственные ... ... ... (XVIII ... «Білім», 1999 – 352 б.
4. Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств XVIII – ... XIX вв. // Хан ... ... ... Жеті ... ... Касымбаев Ж.К. Государственные деятели казахских ханств в XVIII – первой
четверти XIX вв. // Хан Жанторе (1759-1809)-Т.3. Алматы: «Білім», ... ... Ж.К. ... ... ... ... XVIII – первой
половины XIX вв. // Жангир хан (1801-1845)-Т.4. Алматы: Наш Мир, ... ... К.А. ... ... ... в ХІХ ... ХХ ... “Жеті жарғы”, 1999 - б.
8. Шаймерденов Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... 2001 – 248 ... Уалиханов Ш.Ш. Таңдамалы. Алматы: “Жазушы”, 1985 - 258 ... ... Е.Б. ХІХ ... 20-40 жылдарындағы Қазақстан тарихы.
11. Какабаев Б.С. Должностной знак народного судьи в дореволюционном
Казахстане С. 364-368 // Труды ... ... ... ... 2004 ... ... Қартаева Т.Е. Қазақ қоғамының дәстүрлі саяси құрлымы және лауазымдық
белгілер ... ... ... және ҚР ... қор ... // ... ... еңбектері. Алматы. “Ғылым”, 2004 - 370-375 бб.
1. Иллюстрированная история Казахстана. Т.2. ... АО ... ... «Большая советская энциклопедия» М., 1988 г., С. 635.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ҚР Орталық Мемлекеттік музей қорындағы мөрлер коллекциясы49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь