Бейнелеу өнері арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І Қабілет мәселесінің психологиялық . педагогикалық
мазмұны
1.1 Психологиядағы қабілет мәселесінің теориялық сипаты ... ... ...
1.2 Қабілет құрылымы және қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Бастауыш сынып оқушыларының қабілетін дамытудың
алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


ІІ Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін
анықтау және дамыту жұмыстары.
2.1 Бастауыш сынып оқышыларының шығармашылық
қабілетін психодиагностикалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін
дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Зерттеу нәтижесін жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеудің өзектілігі.
Кез келген іс-әрекет күрделі де сан қырлы болып келеді. Ол адамның психикалық және физикалық қуатына әр алуан талап қояды. Қандай да болмасын бір нәрсеге қабілеті жоқ адам болмайды. Ол біреуде күшті, біреуде шамалы болып келуі мүмкін. Тәжірибе мен парасат адамдардың қабілет саласында тең емес екендігін дәлелдейді. Қабілеттің ойдағыдай дамуы адамда тиісті білім жүйесінің, икемділік пен дағдының болуына байланысты болады.
Қабілет – адамның табиғи және жүре пайда болатын қасиеттерінің жиынтығы. Бірақ табиғи қасиеттер тума болғанымен еңбек үрдісінде, тәрбие жағдайында өңделіп, дамып жетіледі. Қабілет жайында теориялар И.П.Павлов, Г.Вальтер, В.Бобен, У.Эшби, Г.С.Костюк, В.Д.Небылици және тб. еңбектерінен экономика мен ғылымның, өнердің дамуында әлеуметтік обьективтік жағдайлармен қатар қабілеттің маңызды орын алатындығын ерекше атап өткен. Қабілеттілік адамның дамуын жеделдетеді, еңбекте шығармашылық табысқа жеткізеді, оған материалдық және рухани ләззат береді.
Батыс Германия теоретигі Г.Вальтер өзінің «Қабілетті балалардың мектеп қабырғасында өту жолының әлеуметтік айырмашылықтары» деген еңбегінде қабілеттіліктің өскен ортаға тәуелділігі шамалы, ол түгелдей орын тебетіндікке, жалпы тұқымқуалаушылыққа байланысты деп жазды.
Адамның қабілеттілігі білімі мен икемділігі, дағдыларды тез меңгеруге жағдай туғызатын, сондай-ақ балалардың қабілеттерін дұрыс байқай алып, онымен санасып отырудың қажеттілігіне оны тәрбиелеуші орта - балабақша, мектеп, отбасы зер салуын керек етеді.
И.П.Павловтың жүйке жүйесінің тиртері туралы ілімі қабілеттердің физиологиялық негізін түсінуде де үлкен орын алады. Әр адамның іс-әрекеттің бір түріне икемді болуы оның сол әрекетті орындауы үстінде, істің нәтижесінен анық байқалады.
1. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. - Алматы.:1996
2. Гамезо М. Атлас по психологии. – М.: 2001.
3. Галин А.Л. Личность и творчество. – Новосибирск.: 1989.
4. Гоноболин Ф.Н. Психология. - Алматы.: Мектеп, 1976
1. Ф.Н. Гоноболин. Внимание и его воспитание. Москва., педагогика, 1998.

5. Жарықбаев Қ Жантану негіздері. – Алматы.: 2002
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. – Алматы.:2000
7. Жарықбаев Қ., Табылдиев Ә. Әдеп және жантану. - Алматы.: Атамұра,
1994
8. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы . -
Алматы.: 1987
9. Немов Р.С. Психология . - М .: 2001
10. Намазбаева Ж.И. Психология. – Алматы.: 2005.
11.Солодинова О.П. Возростная психология. - М.:2005
12.Сейталиев Қ. Педагогиканың жалпы негіздері. - Ақтөбе.: 2004
13.Тәжібаев Т. Жалпы психология. - Алматы.:Қазақ университеті, 1993.
14. Мұқанов М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы.: 1981
15. Мұқанов М. Оқушылардың дара ерекшеліктері мен санасып, қарым-
қатынас жасай білу. – Алматы.: 1990
16. Рогов Е.И. Настольная книга школьного психолога. - М.:1999
17.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - М.: Педагогика, 1989. Т.1.
18. Зимняя И.А. Педагогикалық психология. - М.: 2005
19. Құдайқұлов М.А. Способности умения и навыки. – Алматы.: 1986.
20. Тертель А.Л. Психология в вопросах и ответах. Учеб. Пособие. – М,
Проспект, 2004
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
............................
І Қабілет мәселесінің психологиялық – педагогикалық
мазмұны
1.1 Психологиядағы қабілет мәселесінің ... ... ... ... құрылымы және ... ... ... ... ... дамытудың
алғышарттары .....................................
ІІ Бастауыш сынып оқушыларының ... ... және ... ... ... сынып оқышыларының шығармашылық
қабілетін
психодиагностикалау.........................................................
.
2. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін
дамыту
жолдары.....................................................................
...............
3. ... ... ... ... ... ... ... күрделі де сан қырлы болып келеді. Ол ... және ... ... әр ... ... ... ... да болмасын
бір нәрсеге қабілеті жоқ адам болмайды. Ол біреуде ... ... ... ... ... ... мен парасат адамдардың қабілет саласында тең
емес ... ... ... ... ... ... ... білім
жүйесінің, икемділік пен дағдының болуына байланысты болады.
Қабілет – адамның табиғи және жүре ... ... ... Бірақ табиғи қасиеттер тума болғанымен еңбек үрдісінде, тәрбие
жағдайында өңделіп, дамып жетіледі. Қабілет жайында ... ... ... ... ... ... және тб. ... мен ғылымның, өнердің дамуында әлеуметтік ... ... ... маңызды орын алатындығын ерекше атап өткен.
Қабілеттілік адамның дамуын жеделдетеді, ... ... ... оған материалдық және рухани ләззат береді.
Батыс Германия теоретигі Г.Вальтер өзінің «Қабілетті балалардың
мектеп қабырғасында өту ... ... ... ... ... ... ортаға тәуелділігі шамалы, ол түгелдей ... ... ... ... деп ... қабілеттілігі білімі мен икемділігі, дағдыларды тез меңгеруге
жағдай туғызатын, сондай-ақ балалардың қабілеттерін дұрыс байқай ... ... ... ... оны ... орта - ... отбасы зер салуын керек етеді.
И.П.Павловтың жүйке жүйесінің тиртері туралы ... ... ... ... де ... орын ... Әр адамның іс-әрекеттің
бір түріне икемді болуы оның сол ... ... ... ... анық ... табиғи алғышарттары белгілі бір талдағыштардың сыртқы
әсерді сезінгіштігінен тұрады. ... ... ... ие ... ... – суреткерлік қабілеттің дамуына ... ... ... оны ... ... ... ... және әрекетке
үйрену үстінде ... ... ... ...... ... ... Тек дұрыс ұйымдастырылған оқу-тәрбие негізінде
ғана оның сол іс-әрекет түріне қаншалықты бейімді екендігін ... ... ... шығармашылық ой өрісінің дамуына жағдай жасау, белсенді
көркемдік іс-әрекеттерге деген құштарлық пен ықыластылықты ... ... ... ... ... ... ... алғы шарттарының бірден-бір өзекті мәселелерінен саналады.
Шығармашылық ой-өрісті, дамыту, сол арқылы қоршаған ортаға әсемдік пен
сұлулық енгізуге деген құштарлық ... ... ... беру жүйесі
арқылы қалыптасатыны белгілі. Көркемдік білім беру – түрлері өнерге баулу,
олардың қыры мен ... ... өнер ... адам, қоғам өміріндегі
атқаратын қызыметін ... ... ... ... ... ... Соған
байланысты, көркемдік білім берудің жан-жақты формалары, түрлері, ... жас ... ... ... негізгі тәлім-тәрбиелік
құралы болуы тиіс.
Бастауыш мектепте, оқушыларды, қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... көркем бейнелеу іс-әрекеттер арқылы әсемдікті оқушының өз қолымен
жасауға деген ықыластылығын, ... ... ... ... пәндердің бірі – «Бейнелеу өнері».
Бейнелеу өнері арқылы, бастауыш сынып оқушыларының, әр жастағы
кезеңдердегі, эстетикалық тәрбиенің сапасын, олардың шығармашылық ой-
өрістерінің даму ... ... ... ... мен
психологтар зерттеп келеді. Зерттеушілердің тұжырымдауынша, шығармашылық
тұлғаны қалыптастыру, қысқа мерзімде жүзеге асырылмайтыны, ол
балабақшадан бастау алып, бастауыш, орта мектеп ... ... ... әрі жеке ... ... өмір бойы өтіп жататын, ұзақта күрделі
құбылыс екенін дәлелдейді.
Психологияда, бейнелеу өнері арқылы шығармашылыққа баулудың нәтижесін
түрлі көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Б.М.Теплов т.б.). Бастауыш
мектептегі бейнелеу өнерін оқыту негізінде, ... ... ... көтеруге, олардың шығармашылық ой-өрістерінің қалыптасуына
мүмкіндік туғызатын педагогикалық, ... ... ... ...... ... де, ... сынып оқушыларының
шығармашылық деңгейінің даму ерекшеліктеріне тоқталды ... ... ... ... ... туралы еңбектерге талдау жасай отырып оны жедел дамыту
шарттарының теориялық мәселелеріне сипаттама беру ... ... ... ... екендігіне көз жеткізуге болады. Сондықтан
курстық жұмысымыздың тақырыбын «Бейнелеу өнері арқылы бастауыш ... ... ... ... деп ... ...... сынып оқушыларының шығармашылық
қабілетін бейнелеу өнері арқылы дамыту.
Зерттеу нысаны – бастауыш сынып ... ... пәні – ... ... арқылы шығармашылық қабілетті дамыту
ерекшеліктері.
Зерттеу болжамы – - оқу іс - ... ... ... ... негізгі шарттарды анықтай отырып, эксперименттік
зерттеулерді ... ... ... сынып оқушыларының
шығармашылық қабілетін бейнелеу өнері арқылы дамыту туралы мәлімет алуға
болады. Егер де ... ... ... ... ... ... алып ... оқу үрдісінде шығармашылық қабілетті ... ... ... ... ... ... ... еді.
Зерттеу міндеттері:
1. Қабілет мәселесі туралы психологиялық әдебиеттерге талдау жасау
1. Қабілетті дамыту жолдарын қарастыру.
2. ... ... ... ... ... ... әдіснамалық негізі - бастауыш сынып оқушыларының
қабілеті ... ... ... білімінің теориялық ережелерін
толықтырады, зерттеу мәселесіне байланысты шығармашылық қабілеттің мәні ... ... ... ... - ... ғылыми әдістері
жүйесін мақсатты қолдану және теориялық ... ... ... ... тәжірибелік мәні – зерттеу барысында қабілетті
дамытатын әдістемелер бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... оқушыларының шығармашылық қабілетін дамытуға арналған
әдістемелер жинақталды.
Зерттеу әдістері – ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелерін
өңдеу және талдау.
Зерттеу базасы -
Дипломдық жұмыстың көлемі және құрылымы:
Дипломдық жұмыс кіріспе, екі ... ... ... ... , ... және ... ... кезеңдері:
Зерттеудің бірінші кезеңінде қабілет мәселесінің зерттеу заты ... ... ... ... ... ... ... әдістері
құрастырылды. Сонымен қатар жұмыстың мазмұны мен негізгі ... ... ... ... кезеңінде бастауыш сынып оқышыларының ... ... ... ...... жұмыстары ұйымдастырылды.
Зерттеудің үшінші кезеңінде зерттеу жұмысымызға теориялық және
тәжірибелік тұрғыда ... ... ... ... ... психологиялық – педагогикалық
мазмұны
1.1 Психологиядағы қабілет мәселесінің ... ... ... ... ... ... тұқым қуалау факторына және өмір тәжірибесі мен тәлім – тәрбие
істерінің нәтижесінің үнемі ... ... ... ... ... бір ... бір ... саналы түрде
бағытталып отыратыны анық. Еңбек ерекетінде немесе оқу әрекетінде ... ... бір ... ... ... бір ... шығаруға ұмтылады.
Осындай мақсаттардың бірінде адамның оқу іс - әрекетін ... ... Оқу ... ... барысында адамның жеке дара қасиеті жетекші орынға ие. ... ... ... жеке ... – қабілеті.
Қабілет мәселесі қазіргі таңда өзекті тақырыптардың ... Оқу іс ... ... жеке ... ... психологиялық сапаларының бірі
ретінде, қабілетті дамыту мен қалыптастыру ... ... ... теорияларымен байланыстырып, зерттеу нәтижесін көрсету көзделіп
отыр.
Қабілет деп әр адамның белгілі бір әс ... ... ... ... ... ...... бағытталған, тәлім –тәрбие
жұмысына байланысты адамның бір іс -әрекетке ұйымдасқан түрде ... оны ... етіп ... [1, ... көрсеткендей « Адам қабілеттерінің даму процесі
адамның даму процесі б.т. ... ... бір ... мен әрекеттер
тәсілдерін игеруі өзінің ішкі ... ... ... ... ... – ақыл-ой қабілеттерінің дамуына ие болады.»[193,277 б ].Бұл ахуал
оқу іс-әрекетін түсіндіру үшін аса ... ... [213] ... кең ... ... ... тұлғаның даралық қасиеттері
ретіндегі негізгі сипаттамалары келтірілген , олар іс-әрекетті орындаудың
табыстылығына қатысты бір ... ... ... ... ... , ... қабілеттерінің дамуы білімдерді
игерудің алғышарты болса, онда Б.М.Теплов ... , ... ... ... ... ... болады, яғни туа берілген анатомо-
физиологиялық ерекшеліктері ретінде. ... ... ... ... ... , оның ... мен тәсілдерін игерудің жылдамдығы ,
тереңдігі , ... ... ... ... ... әр түрлеріне қатысты жалпы интеллектуалдық және арнайы қабілеттер
жіктеледі. « Қабілеттердің кең алынған анықтамасы оның ... ... оның ... ... бір іс-әрекетті орындаудың табыстылығын
шарттайды. Мұнда, іс-әрекеттің өзінде онтогенетикалық дамитын және ... , ... ... ... ... ... ... тұр» [110, 8
б ].
Осы қасиеттерді оқудың әр түрлерінде , мысалы, музыка ... ... ... ( ... ), ... , ... химия (Д.А.Эпштейн) және т.б. облыстарды
зерттей ... , ... ... ... ... тек ... өту ... ғана емес , сондай-ақ көбінесе тұлғаның
кейбір қырларын да жатқызады. ... ... ... ... оның алты ... атайды : 1)әсерленгіштік,
2)поэтикалық қырағылық, 3)жақсы ес (бейнелілікте, сөздік-логикалық та),
4)жаңа бейнелерді ... ... ... ... ... пайда
болу жеңілдігі, 6)сөздік ассоциациялардың байлығы. ... ... , ...... процестердің де және де тұлғаның әсерленгіштік
, көңіл-күйге ортақтасу пайда болу жеңілдігі сияқты ... да ... ... ... , ең ... қабілетке айналу үшін дамудың үлкен
жолынан өтуі тиіс. Көптеген адам қабілеттері бұл даму адамның туған кезінен
басталады және егер ол ... ... ... ... сол ... жалғастырса, өмірінің соңына дейін ол тоқтамайды.Қабілеттің
дамуын шартты түрде бірнеше кезеңге ... ... ... адам ... ... ... да бір әрекет түрін меңгеруде , сол ... ... ... ... ... кезеңіәнен өтеді. Мысалы, баланың екі-үш
жас шамасында сөйлеу тілі қарқынды дамиды, ... ... ол ... ... ... ... ... орта және аға ... ... ... ... ... және ... жаттығып , түрленуі
төтенше қабілетті жария етіп жатады.Ерте ме , кеш пе аяқталатын ... ... ... ... дайындық осы кезең екенін атап өту керек
және қандай да бір қызмет қолайлы кезеңде өз ... ... ... , ... ... оның дамуында төтенше қиыншылықтар болады. Сондықтан
баланың қабілетін дамыту үшін ... ... оның ... ... Бала есейген сәтте жіберіп алғанын толықтырып алады деп ойлауға
болмайды.
Кез келген қабілетті дамытудағы ... ... ол үшін ... ... жетілуімен немесе олардың негізінде қажетті
функционалдық мүшелердің ... ... ,бұл ... алты жас ... өтеді. Барлық анализаторлар жұмысының
жетілдірілуі, ми ... ... ... ... және ... осы ... өтеді. Бұл балада арнайы
қабілеттердің келешекте дамуы үшін алғышарт ... ... ... , ... ... қалыптастыру мен дамытуды бастау үшін
қолайлы жағдайлар туғызады.
Осы сәтте арнайы қабілеттің ... және ... ... ... қабілетті дамыту мектепте , әсіресе , бастауыш және орта ... ... ... ... әр ... балалардың ойыны
көмектеседі, сосын барып оқу мен тәрбие әрекеті ... әсер ете ... ... ... , ... ... ... атқарады.
Қабілеттің дамуына бастапқы түйткіл болатын, ол- ... Ойын ... ... , ... , ұйымдастырушылық, көркем- суретшілік
және басқа да шығармашылық қабілеттердің ... ... ... қоса ойынның
маңызды ерекшелігі онда бір ғана емес , қатарынан қабілет жиынтығы ... ... ... ... түрлерін ойын , жапсыру және сызу
болсын қабілетті дамыту үшін бірдей мәнге ие ... атап өту ... ... ... ... , балаларды ойландыратын- шығармашылық әрекет.
Мұндай әркет ... ... жаңа ... ... , өзі үшін ... ашқанымен, кез келген жаңаны құрумен байланысты . Бұл пайда болған
қиыншылықтарды ... ... ... күштерге қосымша онымен
шұғылдануға күшті және ... ынта ... ... Сонымен қоса
шығармашылық әрекет өзіне қол жеткізген жетістіктерінен ... және ... ... ... ... ... ... өзін-
өзі бағалауын бекіндіреді.
Егер орындап жатқан әрекеті оңтайлы қиындықта тұрса, яғни баланың
шамасынан тыс болса , онда ол ... ... даму ... деп атаған
дамуды іске қоса ... , ... ... ... Бұл ... ... ... соншалықты төмен деңгейде дамуына
тірейді. Егер ол өте ... ... , онда ол ... ... ... егер де ол төтенше күрделі болса, онда ... ал ... жаңа ... пен ... қалыптасуын жасамайды.Қабілетті дамыту
елеулі көлемде бейімділіктерді іске асыруға мүмкіндік беретін ... ... ... ... шарттардың бірі, жанұялық тәрбиенің
ерекшелігі . Егер ... ... ... ... ... ... кез ... қабілетінің жоғары дамуына мүмкіндік
болады. Қабілетті дамыту шарттарының басқа топтарын , көбінесе макроорта
анықтайды. ... деп ... ... ... ... ... ... позитивті факторы қоғамның өз мүшелерінің
қабілетін дамытуына қамқорлық жасаған жағдайлары болып табылады. Қоғамның
бұл қамқорлығы білім беру ... ... ... , ... ... ұрпақтың кәсіби бағдарын дамыту жүйесінің дамуында көрініп отыр.
Кәсіби бағдарланудың қажеттілігі әрбір адам тап келетін өмірлік ... және ... ... мәселелер, төтенше өзекті мәселелермен
шарттастырылған . Француз психологы ... ... ... және ... деп ... екі тұжырымдамасының тарихи түрін
қалыптастырған. Бірінші, диагностикалық жеке тұлғаның ... ... ... ... тест көмегімен, адамның қабілеттілігін
өлшейді және кәсіпке қойылатын талаптармен оларды жинастыру жолымен, оның
аталмыш кәсіпке жарамдылығы ... ... ... ... ... ... кәсіби бағдарланудың осы тұжырымдамасын механистикалық
деп бағалайды.Оның негізінде ортаның ... ... ... білім сияқты
қабілеттілік көзқарасы жатыр. Аталмыш тұжырымдаманың шеңберінде субьектіні
енжарлық маңызға әкеп соғады.
Екінші тәрбиелік – жеке тұлғаның тәрбиенің ... ... , ... ... сәйкетігінде кәсіби өмірге дайындығына бағытталған
тұжырымдама . Негізгі маңызы әр түрлі әрекетті меңгеру ... ... , ... таңдау мүмкіншілігі , өзін-өзі тәрбиелеу және дамытуы
толығымен бағаланылмайды. ... ... ... осы мәселелерді
шешу кешенді жүргізіліп жатыр. Кәсіби бағдарланудың бұл мәселелерін шешу
екі тәсілдемеде : жеке ... ... ... және оған келешек
мамандығының дайындығына көмек тізбекті қатар ұсынғанда ғана мүмкін деп
есептейді.
Е.А.Климов ... ... пен ... ... ... , ... жарамдылықтың төрт түрлі дәрежесін бөліп көрсетті. Бірінші
- аталмыш кәсіпке жарамсыздығы.Ол уақытша немесе нақтылы жеңе ... ... ...... да бір ... ... ... тобына
жарамдылығы. Ол адам еңбектің ... да бір ... ... ... ... ... ... көрсеткіші де болмайды. Үшінші-
әрекеттің сол саласына сәйкестігі : ... жоқ және ... ... ... ... тобының талаптарына анық сәйкес келетін кейбір жеке
қасиеттері болады. Төртінші- аталмыш әрекеттің кәсіби ... ... ... ... ... ... деңгейі.
Климовтың кәсіби бағдарлану жұмыстары бойынша кәсіптерді жіктеу
сауалнама ... ... іске ... Осы ... ... ... ұсынатын талаптарының ережелері болған. Мысалы, «адам-
адам», «адам-табиғат» және т.б. ... ... ... ... ... түрін бөліп қарауға болады.
Әрбір адамның іс - әрекетті орындау тәсілі сол адамдардың ... ... даму ... жүйке жүйесі талдағыштарының жұмысына,
сезім мүшелерінің сыртқы тітіркендіргіштерге ... ... және ... даралық қасиетіне байланысты. Қабілеттілік –
адамдағы жеке – дара өзіндік ерекшелік, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... мұндай сипаттарын
былайша түсіндіруге болады. Мысалы, саусақтарының салалы ...... ал ... ... келу – ...... ... Адам бойындағы ерекшеліктер қабілеттіліктің тек белгілі бір іс
-әрекетке орай табысқа жетуге көмектесетін белгілері ғана. ... ... ... ... ... саласында әуенді есту мен ырғақты сезу,
оларды бір –бірінен ... ... ... Ал ... - ... ... ... жоғары деңгейде болса, спорт түрлерімен шұғылдануға
өзіндік ... ... ... ... – келген адамның екі – үш түрлі іс - әрекетті атқаруға бейімділігі
болады. Бұл ... ... ... ... өмір ... мен тіршілік етуге
деген икемі және әрекетшіл көрінісі. Адам әрекетсіз, ... ... ... ... ... ол өмір сүре алмас еді. Жалпы, қабілет адамның жеке
басының әрекетімен байланысты ... ... ... ... ... оның арнаулы қабілеті де аңғарылады. ... ... ... бір істі ... ... оған деген ықылас –ынтадан, дағды
мен икемділіктен айқын көрінеді.
Әр адамның іс - әрекеттің бір түріне ... ... оның сол ... ... ... істің нәтижесінен анық байқалады. Бұл
–адамдардың даралық ерекшеліктері. Мысалы, ... ... бір істі ... тез ... өте шапшаң, нәтижелі әрі сапалы етіп атқарса, ал екінші
адам іске ... ... кете ... сол іс - ... ... ... қалыптастырмағандықтан, істі баяу, нәтижесіз, сапасыз атқаруы
мүмкін. Бұл жайттар бірінші адамның ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Адамның істеген ісі мен әрекетін бақылап көрмей тұрып, оны сол ... не ... деп ... ... ... ... сурет өнерінің
әліппесімен әлі танысып үлгермеген баланы өнердің бұл түріне қабілетті ... деу әлі ... Тек ... оқу ... негізінде ғана
оның сол іс -әрекет түріне қаншалықты бейімді екендігін білуге болады.
Арнайы жүргізілген зерттеулердің көпшілігі адамның ... ... яғни ... ... факторына байланысты деген көзқарасты қолдайды.
Бұл көзқарас бойынша, әр адамның қабілеті –оған туа берілетін ... ... ... ... ... ... тек туа ... болатын қасиет
деген дұрыс емес. Себебі, қабілет –адамның ... ... Ал туа ... болатын нәрсе –қабілеттің дамуына негіз ... және ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесінің қызметтері, бас миындағы миллиардтаған клеткалардың
қозу, тежелу сияқты сан қилы әректі және олардың алмасып ... Ол ... ... ... ... ... ... дамып жетіледі.
Қабілеттің дамуы мен көрінісінің ең жоғары деңгейі- талант, дана деген
терминдермен аталады. ... және дана ... ... ... ... мәні бар ... ... Дана адам әдебиет, өнер, өндіріс
саласында бұрын ... ... , ... ... ашады.
Таланттылық – даналықтың қалыптасуына аса қолайлы жағдайлар , жеке
адамның жан- жақты дамыған кезінде туады. Мәселен, Леонардо да ... , ... ... ... ... даналықтың және адамның жан- жақты
дамуының үлгісі болып табылады [2, 321].
Қабілетті осындай деңгейлермен қоса оның ... ... ... ерекшеліктеріне қарай түрлерге бөлу қажет. ... ... ... ... және ... ... зерттейді.
Жалпы қабілеті ретінде жеке адамның ... ... ... ... ... түрде қамтамасыз ететін интеллектуалды қасиеттер
жүйесі ұғынылады. Шетел психологиясында қабіллеттің бұл түрін іntelligens
деп ... бұл ... ой ... деген сөздің мағынасын береді.
Арнаулы қабілет іс- әрекеттің , мәселен, әдебиет, сурет өнері, сахна ... ... , ... ... ... жәрдемдесетін жеке адам
қасиеттерінің жүйесі.
Қабілеттің аталған осы екі түрінен басқа практикалық іс- ... ... ... ... де ... болады. Бұған конструктивті –
техникалық , педагогтық қабілеттер кіреді. ... ... ... іс- әрекеттің жекеленген түрлерінің адамға қоятын
өзіндік талап , ... ... ... ... Біріншіден , арнаулы қабілеттер жалпы, ақыл-ой қабілеттерімен табиғи
байланыста. ... ... ... ... ... оның ... ... ішкі жағдай туғызады. Арнаулы қабілеттер ... ... ... ... ойдың дамуына жақсы әсерін тигізеді.
- Екіншіден, әр ... ... ... , ... , ... қабілеттері
жоғары дәрежеде дамыған жеке адамдар аз кездеспейді. Бұл жайт қабілет
түрлерін бір- біріне ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, практикалық қабілеттер шығармашылық әректте жоғары деңгейде
дамыған интнллектісіз дамымайды және іс ... ... ... ... техникалық қабілеті көбіне ... ... ... ... ... жиі- жиі ... ғана емес, ғылымға да
жаңаық енгізеді. Сөйтіп іс-әрекеттің қай- қайсысы да қабілеттің ... , ... да ... бір ... ... ... тар ... мамандыққа
баулудың , қабілет аясын тарылтудың дұрыс емес екені осыдан шығады. ... ... жан- ... ... ғана жалпы және арнаулы қабілеттің ... , ... ... ... Бұдан, әрине, адам қабілеті мен
бейімділігі байқалған салада маманданбауы ... ... ... ... 133].
Н. С. Преображенская мен С. А. Саркисовтың зерттеулері ... ... ... ... шарындағы жасушалардың орналасуына айтарлықтай дара
айырмашылықтар болатынын дәлелдеді. Сондай- ақ ми ... ... дара ... ... ... ми ... , ... , қабілеттердің көрініс беруіне қатысы болатындығы аталып өтілді
[6, 265].
Нышан –мидың, жүйке жүйесінің, ... ... ... даралық өзгешеліктерін айыруға себеп болатын тума анатомиялық және
физиологиялық ерекшеліктері. Адамның ... бір іс ... ... болуы қабілеттің дамып қалыптасуына мүмкіндік туғызады. Алайда, бұл
нышандар іс -әрекеттің нәтижелі болуының толық ... ... ... ... адам ... нышандарды дер кезінде анықтап алу керек. Содан соң оны
әр алуан әрекет үстінде дамытып отыруға бейімделіп, тәлім ... ... түсу ... сан қилы ... ... ... ... әлеуметтік ортаның,
тәрбие мен оқыту істерінің және түрлі жағдайлардың ... ... ... ... ... ... дамуы мүмкін. Мысалы, бойында
шапшаңдық пен дәлдік, ... пен ... ... бар ... тіршілік
жағдайы мен қызмет саласына сай әр түрлі қабілетке ие болуы мүмкін. Бірі ... ... ... ... ... ... т.с.с. Нышанның
ерекше түрі адамда жас кезінен байқалады.
А.Д.Савченко ... бала ... және ... ... туралы деген
мақаласында жағымсыз іс-қылықтар өзінен-өзі туындамайды, олар арам ... ал оның ... ... құрылмаған тәрбиеде, себептері үлкендердің
жаман өнегесінен, ... үлгі бола ... деп атап ... [1, 257].
Психологияда қабілеттердің үш концепциясы бар. ... бірі ... жеке ... ... ... ... олардың көрініс
беруі және дамуы атадан мұра болып қалған қорға тәуелді екенін қолдайды.
Мұндай пікірді ... ғана ... ... ... мен ... ... ... кейбір өкілдері де қуаттайды. Мұның
біріншілері өз ... ... ... ... деректермен
дәлдегісі келеді. Мәселен ХІХ ғасырда өмір ... ... ... ... ... болатынын көрнекті қайраткерлердің ... ... ... ... Гальтонның көзқарасын ілгері дамытқан
Котс ... ... ... ... ... ... орын ... анықтаған. Галтон мен Котс талант тұқым қуалайды, ... ... ... ... ... ... мол ... тұжырымға
келген.
Осы ғалымдардың зерттеу әдістемесі мен ... ... ... ал ... бір жақтылығын айта кету керек. Халықтан
шыққан атақты адамдар ... ... аз болу ... – нағыз талант
иелерінің, тіпті даналардың аштықтан, әділетсіздікпен күрес жолында қаза
болуынан танылмай қор ... ... деп ... ... адам ... ... тіршілік етіп, өзге адамдармен қарым –
қатынас жасайды. Осындай әрекеттеріне ... жеке ... ... ... қасиеттері , іс-әрекет жасау қабілеттері ... ... ... мен ... ... оның іс-әрекеттегі
белсенділігінің өрістеуіне ықпал етеді. Іс - әрекеттің белсенді болуы
жағдайында ... әр ... ... мен ... бар. Соның бірі –
австрия ғалымы З.Фрейдтің пікірі. Ол адам бойындағы ... ... әрі ... ... екенін дәлелдеді. А.Кординер, ... т.б. ... ... ... ... жан – ... ... бейнесін немесе тұлғаның психологиялық
құрылымын, өзіне тән жеке ... ... ... өзіне маңызды басты
3 мәселені құрайды:
1) Адам өмірден нені қалайды, оған не ... ... ... ... ... Оның қолынан не істеу келеді?
3) Мұның өзі кім, ол ... ... ... тұлғалық сипаттарында ерекше байқалатын өзіндік
бағаның екі түрлі ерекшелігі бар. Оның бірі - әрбір ... ... ... басындағы даралық сипаттар. Бұл – адамдардың ... ... ... теориялық мәселе. Екіншісі – сол типтерден туындайтын және жеке
басқа бағынышты азаматтық ... Бұл ... осы ... ... ... ... мен ... факторларға негізделе
отырып қарастырылады. Биологиялық фактор – адамға туа беріліп,
Табиғи анатомиялық және физиологиялық қасиеттер, ал ... ... ... ... ... тіршілік ортасының, қоғамның, тәлім - тәрбие
істерінің әсері. Осы екі фактор адамның ... ... ... ... ... ... сипатын зерттеуде қабілет мәселесінде
ерекше орын алатын іс-әрекет түрі – оның ... ... ... оның ...... ... тығыз байланысты.
Ойын, оқу, еңбек - адамның дамып жетілуіндегі және ... ... ... ... ... – түрлі қажеттерді өтеуге
байланысты көздеген ... ... ... ... процесс. Адамның
психикалық өмірінің жан – жақты дамуы белгілі әрекетпен байланысты. Әрекет
дегеніміз түрлі қажеттерді ... ... ... бір ... жетуге
бағытталған процесс. Адам үшін іс - әрекеттің қашан да қоғамдық әлеуметтік
мәні зор. Іс ... ... мен ... ... ... оның ең ... ... М.И.Лисина өзінің қарым-қатынас пен іс-
әрекет ... ... ... ... ... түрі ... ... бірге туады дейтін көзқарастың шындықпен сәйкес
еместігін өмір шындығы көрсетіп отыр. Мұнымен бірге ... ... ... ... ... – көп ... көрнекті
адамдардың ерекше дарыны жоқ отбасынан шыққандығын, сондай-ақ атақты
адамдардың балалары мен ... ... ... ... ... Г.Вальтер өзінің «Қабілетті балалардың мектеп
қабырғасында өту жолынының ... ... ... ... ... ортаға тәуелділігі шамалы, ол түгелдей әуеліде орын
тебетіндікке, ... ... ... деп ... Сөйтіп жеке
адам қасиеттері тұқым қуалайды деген теориямыздың даму мәселесін жоққа
шығарады.
Ағылшын ... ... адам ... ... ... гөрі ... ... кедергісі мол дейді. Шынында да,
қоғамда әлеуметтік жағдайлар жеке адамның дене, ақыл-ой, мамандық ... ... ... ... ... ... ... Д.Киджен де
қосылады, ол тәрьие – адамның дамуында шешуші орын алады.
Қабілет жайлы ... ... ... ... концепция –
қабілетті түгелімен орта мен тәрбие анықтайды. Мәселен ... ғ. ... ... даналықты қалыптастыруға болады деп жариялайды [17, 456].
Қабілетті танып, білу үшін – ... сөзі мен ісін ... оны ... сан – ... жағдайларында байқап көру қажет.
Қабілетті оны ... өмір ... ... алып ... ... психология – адам мінезіндегі даралық пен типтілік
бітістердің өзара қатынасының мәнін ұға алмайды.
Идеалистер қабілетті туа бітетін кең ... өріс ... ... ... деп ... ... психологияның кейбір өкілдері ... ... ... да өмір сүретін мырзалар мен құлдардың қабілет
типтері деп аталатын өріссіз, жасанды ... ... ... ... ... бір тобы ... бітістері мен типтерінің
қалыптасуындағы ... ... ... адам ... ... ... және адам ... берілген мінез – құлқын өзгерте
алмайды ... ... мен ... ... ... ... ... тарихында
тұңғыш рет сипаттап жазған – ертедегі грек философы Теофраст (б.з.д.IV-III
ғғ). Бірақ, ол ... ... ... сапасына тән қасиет дейді.
Алғашқы кезде қабілет пен мінез адамның ...... ... ... көрнекті американ ғалымы У.Эшби ... ... өзі де - ... жүре ... болған қасиеттермен, атап
айтқанда, балалаық шақта, одан ... ... ... алу ... ... ақыл – ой ... інің бастапқы және ... ... ... алғандығымен анықталады дейді. Біреулерге бағдарлама –
шығармашылық ... ... ал енді ... тек ... шешу ... ... Эшби еңбекті қабілеттің екінші
факторы деп санайды. Мың рет ... ... мың ... рет ...... ал ... реттен соң мәселені шешпей тастайтын адам –
қабілетсіз дейді [15, 326].
Сырт ... ... ... жеке ... ... шек қоймайды,
адамның мүмкіндіктеріне күмән туғызбайды. Бірақ бұл теориямен бұрын да,
қазір де ... ... бар. ... ... мен ... ... табиғи алғы шарты болатындығын жоққа шығармайды. Іс-
әрекеттің бірқатар арнаулы ... олар ... ... ... Кейде
қолайсыз ортада болғанымен, қолайлы жағдайға адамнан қабілеттілікті
артығырақ көрсетіндігі сондықтан. ... ... ... құрылымында да
ерекшеліктер болғандығын, бұлардың психикалық функцияларға әсер етеіндігін
атап көрсеткен. Физиологтар ... ... ... болатын типтік
ерекшеліктерін бұлардың да қабілеттерінің ... да әсер ... ... ... ... үшін оның бойында міндетті түрде талаптың
болуы ... ... ... болмаған жерде оқу іс-әрекеті дами
алмайды. Талап әдетте көру және есту ... ...... ... ... ... құралады. 1- 2-ші сигнал
жүйелерінің ... мен даму ... де ... ... 1- ші ... ... - түйсік, қабылдау, елес, ал 2- ге
шындықтың ұғым ... ... ... ... ... ... болғанымен іс-әрекетсіз ... ... Бұл ... ... заңғар жазушысы, ойшыл
Л.Толстойдың мына даналық сөзі де ... ... Ол ... балалардың бойында, деп ... Сол үшін ... ... мол ... дер кезінде ашып, дұрыс жолға
бағыттай білу ... ... ... бұл бәрімізден де аса ... ... ... талап етері сөзсіз.
2. Қабілет құрылымы және қызметі
Қабілеттердің құрылымы – жеке адамның дамуына тәуелді. Қабілеттердің
дамуын ... және ... деп ... екі деңгейге бөледі.
Қабілет дамуының бірінші деңгейінде – адам ... ... ... оны ... ... ... асыруда жоғары іскерлік көрсетеді.
Қабілеттің дамуының екінші деңгейінде - адам жаңа ... ... ... ... іс - ... анықтайтын, мақсатқа итермелейтін, сол
іс - әрекетті орындау баоысында ... ... ... ... Қазіргі
таңда дүниетанымы биік, адамгершілік қасиеттері жоғары, терең идеслы,
сенімді, белсенді, болмысқа творчествалық ... ... жаңа ... ... ... пен міндетке айналып педагог – психологтардың, ата-
аналардың мойнына ... ... ... ... Осы ... жету үшін ең
алдымен адамның неге қабілетті, неге икемді екеніне толық көз ... ... бала ... ... ескермесе оған ешқандай тәрбие ... - ... ... әсер ... ... дара айырмашылықтарын
дарындылық, талант, ниет және т.б. ... ... алу ... ... ... жеке адамға тән айырмашылықтар да
болады, яғни іс -әрекет нәтижесі әр адамда әр ... ... ісі ... ... ... айтқанда, адам қабілетіндегі айырмашылық
істің нәтижесінен, яғни оның сәтті не сәтсіздігінен байқалады. Қызығушылық
адамда обьектіні жан ... ... ... ... ... Ал ... іс ... орындауға талпыну.
Қызығушылық пен бейімділік сапаларының үнемі өзара үйлесім тауып, бір
бағытта ... ... ... ... Оған ... жағдайлар да себепші болады.
Мысалы, адамның бейнелеу, көркемөнер туындыларын тамашалауы ... ... осы ... өнер ... ... ... болуы мүмкін.
Дегенмен, белгілі бір іс -әрекет түріне қабілеті бар ... мен ... бір ... ... ... қабыса алады.
Іс -әрекетпен айналысқанда адамның жетістікке ... үшін ... ... тыс оның ... ... мынадай сапалық
көріністер болуы қажет: ең ... ... ... ... ... ... бар ... өзі де айтарлықтай табысқа қол
жеткізе бермейді. Негізі, адам ... іс ... жеке ... ... қарап, бойындағы жетістік, кемістігін икемі мен күш ... ... ... сапаларын айқын ажырата аларлық деңгейде болуы
керек.
Адам қабілетінің даралық ерекшеліктеріне ... ... ... ... де ... ... ... белгілі бір
іске деген айрықша қабілеттілігі, өмірдің қандай да бір саласында өзін
ерекше қырынан ... Мүны ... ... ... ... ... ... ақындық, әншілік, серілік қасиеттерімен танылған Ақан
сері, Біржан сал, Үкілі Ыбырай, Әсет, Мәди тәрізді басқа да ... осы ... ... ел ... [6, 258] ... ... субьектісінің жеке психологиялық
ерекшеліктері ... ... , яғни оның ... тән ... іштей байланысты. Б.М.Теплов пен В:Д.Небылициннің ... ... « ... ... ... ... қасиеттеріне
байланысты емес, өзгеше психологиялық заңдылықтар бойынша қалыптасса да,
дегенмен , ... ... ... ... ... ... ... адамдарда түрліше жүреді, ал музыкалық қабілет жүйке жүйесінің
сезімталдығы жоғары немесе төмен адамдарда ... ... » [212, 74 ... ... –типологиялық айырмашылықтары тұрғысынан
(Н.Е.Малков) ақыл-ой қабілеттерінің табиғатын ... , ... ... ... ... ... ... өту
динамикасын анықтайтыны көрсетілген : білімдерді өзектендіру жылдамдығын ,
зейінді ... ... ... ... ... , ... қабілетін . Басқаша айтқанда , ... оны ... ... даралық-психологиялық ерекшеліктері ретінде,
қабілеттердің психофизиологиялық , ... және ... ... ... ... байланыстары белгіленді. Қабілеттер іс-әрекетті
алдын ала анықтайды және одан көрінеді ... , ... ... ... өзі ... түрліше қарастырылады :
қабілеттер мен нышандар ажыратылмайды ; ... ... ... мәні ; ... ... ... , олар
эмоционалдық –еріктік ерекшеліктер мен қатынастар жүйесін қамтиды ; ... ... бір ... жиынтығы ; қабілет; қабілет- іс- әрекеттің , оны
табысты орындаудың алғышарты, мүмкіндігі; қабілет ... ... ... ... ... жүйелердің қасиеті [ 233, 179 б
].
Отандық зерттеушілер С.Л.Рубинштейн, ... ... ... ... қабілеттердің тұтас бір жинағын бөлді.
Олардың ... ... пен ... ... ... Мысалыға, Н.Д.Левитов негізгі ... ... ... ... : ... ... ... және қызықты формада
беру қабілеті ; бақылампаздыққа сүйенетін, ... ... ... өз ... және ... ... ... немесе шапшаң және
дәл бағдарлану; мұғалімнің өзінің ... және де ... ... ... қамтамасыз ету үшін қажетті ұйымдастырушылық қабілеттер.
Осы бес негізгі ... ... ... және жете ... Ф.Н.Гоноболин он екі қабілеттерді атайды, оларды біріктіре ... ... ... болады. Оқу материалын оқушыларға қол жеткілікті қылу
қабілеті және оқу материалын өмірмен байланыстыру қабілеті екеуі ... бір ... ... тобын құрайды, олар білімдерді неғұрлым
қысқа және қызықты формада беру ... ... ... ... ... ... түсінуі,баларға деген қызығушылық ,
жұмыстағы шығармашылық , балаларға ... ... бұл ... ... ... ... ... Балаларға педагогикалық еріктік әсер ету , педагогикалық ... ... ... ... ... ұйымдастыра алу қабілеті- бұл,
қазір атап жүргендей , ... ... ... ... өте ... ... тобы – мұғалім
тілінің мазмұндылығын, ашықтығын, ... және ... ... қамтиды.
Неғұрлым жалпыланған түрде педагоикалық қабілеттерді В.А.Крутецкий
көрсеткен , ол ... ... ... анықтамалар берген [ 97,294-299]
1. Дидактикалық қабілеттер – шәкірттерге оқу ... ... ... ... беру ... , ... ... немесе проблеманы айқын
және түсінікті түрде ... , ... ... ... ... ойды өз бетінше қоздыру.Дидактикалық қабілеті бар мұғалім қажет
жағдайда оқу материалын бейімдеп, қиынды ... ... ... ,
ұғынықсыз, түсініксізді – түсінікті қыла алады. Кәсіби шеберлік , бүгін біз
түсініп отырғандай, тек ... бала ... ... біле беру,
материалды белгілі және түсінікті мазмұндау қабілетін ғана емес , ... ... ... өз ... білім алуын ұйымдастыру қабілетін
, шәкірттердің танымдық белсенділігін ақылмен және ... « ... ... ... бағыттап отыру қабілетін қамтиды.
2. Академиялық қабілеттер – ғылымның ... ... ... ... ... ... әдебиетке және т.б. ) қабілетті
мұғалім пәнді тек қана оқу ... ... ғана емес , ... терең
және кең түрде біледі, ол үнемі өз ғылымында жаңалықтарды бақылап жүреді,
материалды абсолютті еркін игереді, оған ... ... ... кем
дегенде қарапайым зерттеу жұмысын жүргізеді.
3. Перцептивті қабілеттер – ... , ... ... білу ... , ... ... және рның уақытша психикалық
күйлерін ... ... ... ... ... ... елеусіз белгілерарқылы , болар-болмас сыртқы ... ... ішкі ... ... ... ... байқап қалады.
4.Тілдік қабілеттер - өз ойлары мен, сезімдерін тілдің, мимика ... ... ... және ... ... алу ... Қабілетті
мұғалімнің тілі сабақ кезінде қашанда шәкірттерге бағытталған. Мұғалім жаңа
материалды хабарласын , оқушы жұмысына түсініктеме берсін , мақұлдау ... ... , ... оның сөзі ішкі ... , сенімділікпен , өзі айтып
тұрған нәрсеге қызығушылықпен ерекшеленеді. Ойын ... үшін ... ... ... түрде білдіру.
5. Ұйымдастырушылық қабілеттер – бұл, біріншіден , оқушылар ұжымын
ұйымдастыру қабілеті, оны жаңа ... ... ... және ... , ... өз ... ... ұйымдастыру қабілеті, өз жұмысын
ұйымдастыру дұрыс жоспарлау және өзін ... ... ... өзіндік бір уақытты сезіну қалыптасады –
жұмысты ... ... бөлу , ... ... ... ... Авторитарлық қабілет – шәкірттерге тікелей эмоционалды – еркін әсер
ету қабілеті және осы негізде олардың алдында беделді бола білу ... ... ... тек осы ... ғана ... , ... білімді
өте тамаша білу, мұғалім сезімталдығы мен ... ... т.б. ) ... қабілеттер мұғалімнің тұлғалық сапаларының бірқатар жиынына
байланысты , ... ... оның ерік ... ( ... ... ... ... және т.б.) және де оқушыларды ... ... ... ... , ... ... дұрыстығына
сенімділігіне , осы сенімділікті өз шәкірттеріне бере алу іскерлігіне
байланысты.
7. ... ...... ... ... қабілеті
олармен қарым-қатынас жасауда дұрыс ... таба алу , ... ... ... , ... ... ... орнату
іскерлігі, педагогикалық әдептің болуы.
8. Педагогикалық қиял ( ... ... ... ... ) - ... салдарын алдын ала көруден, оқушыдан болашақта кім шығатынын
елестете отырып , оның тұлғасын тәрбиелеуді жобалаудан , ... да бір ... ... ... алу ... көрінетін арнайы
қабілеттер .
9. Зейінді бір мнзгілде іс-әрекеттерге тарату қабілеті мұғалім жұмысы
үшін ерекше ... ие. ... ... ... ... ... мен формасын , өз ойының ( немесе оқушы ойының) ... ... ... ... ... ... көз ... ұстайды, шаршау,
назар аудармау, түсінбеу белгілерін , тәртіп бұзуды ... ... және ... ... ... ... (тұрысы, мимикасы және пантомимикасы,
жүрісі).
Келтірілген педагогикалық қабілеттер анықтамасынан ... ... олар өз ... , біріншіден, көптеген тұлғалық сапаларды қамтиды,
екіншіден белгілі бір әрекеттерде , ... ... Бұл ... ... ... ... іскерліктер бар, мысалы, дидактикалық
қабілеттерге жататын шәкірттердің өз бетінше жұмысын ұйымдастыру іскерлігі
болып ... Ол ... ... кіреді. Перцептивті
қабілеттерді ашатын ... , ... ... ... ... өте таяу , т.б. бұл – ... ... бір әрекеттері
негізінде, тіпті қандайда бір педагогикалық ... ... ... ... , ... ... ... мүмкін екендігін көрсетеді.
Қабілеттің жоғары деңгейде дамуы талант деп ... ... ... бір істі нәтижелі орындаудағы ... ... ... ... ... түрде үндесуі. Талантты адам өмірде өзара
бір пайдалы әрекетпен ... сол ... ірі ... де ... ... оның іс -әрекеті өзгелерге өнеге болады, жемісті нәтижелер
береді.
Оқушылардың сыныптағы жұмыстары белгілі бір ... сай ... ... ... ... Оқу – тәрбие барысында сабақ пен тыс жұмыстардың
өзара байланыстылығын жетілдіру, мұнымен бірге ... ... ... ... құштарлығын дамыту, сондай – ақ оларды қоғамдық пайдалы еңбекке
неғұрлым еңбекке ... ... ... ... ... әзірлеу,
жекелік қабілеттерін дамыту – психологтардың және мұғалімдердің негізі
міндеті. ... – ақ ... оқу ... ... етіп әсерлі
баяндауы, тәжірибелерді шеберлікпен көрнекі ... ... ... ... ... ... ... пәнге деген қызығуын арттырып, қиялын
қозғауға, мінез-құлқын қалыптастыруға жалпы алғанда қабілетіне әсер етеді.
Мұғалім ... ... жеке ... ғана әсер ... ... ... қызықтыратындай етіп ұйымдастыруы тиіс.
Оқушылардың пәнге деген ықыласы артып, қабілеті ... ... онда ... ... ... құштарлық тереңдей түседі. Қазіргі
кезеңде сабақтың мазмұны мен оны түсіндірудің негізгі ... ... ... ... іс - ... ... әрбір нақты
материалды жүйелі меңгеретіндей етіп құрылғаны жөн. Осы мәселелердің бәрі
оқушылардың жеке жасы мен жеке ... дара ... ... қажет етеді.
Бастауыш сыныптағы жұмыстар оқушылардың пәндік білімін ... ... ... жан – ... тәрбиелеудінде міндеттерін шешеді. Әрбір
оқушы өзінің еріктілігімен қатар өз ... жеке дара ... ... ұжым алдындағы жауапкершілігінде жақсы сезінуі керек.
Оқушылардың пәнге қызығуын оқу ... ... ... ... ... да ... тыс әр түрлі жұмыстар
жүргізіледі. Мұндай жұмыстар білім сапасын ... ... ... ... ... яғни ... жүргізілетін пәндік жұмыстардың
негізгі мақсаты – оқушылардың қоғамдық және шығармашылық белсенділігін, іс-
әрекетін көтермелеу болып табылады.
Оқушыларды оқу ... ... ... ... және ... ... ... оқу - тәрбие үрдісінде
жеке тұлғалық қасиеттері – бағдарлық ... ... мен ... ...... ... болуы, апталық жобалар, пәндік
үйірмелер, факультатив ... ... ... ... дарындылық пен талант одан әрі ... ... ... Бұл – ... ақыл – ... іс ... ең ... көтерілуі. Данышпандық қасиет – адамның жалпы және арнаулы
қабілеттерінің ... ... ... қол ... ... іс ... нәтижелері адамның әлеуметтік өмірі мен қоғамдық
тіршілігінің жақсаруына елеулі үлес ... ... ... ... т.б. ... ... әсер ... қоғамның тарихи
дамуында өшпес із қалдырады. Сондай адамдар қатарына Аристотель, ... ... әл – ... ... ... ... қазақтың Абылай хан, Бұқар
жырау, Төле би, ... би, ... би, ... би ... Абай ... ... ... болады [7, 198].
Қабілетті дамыту, оны кеңейту мен ... ... жеке ... ... ... саналатын қоғамдық қарым – ... ... ... дамыту оның біріктірілетін, өзара бағынышта
болатын түрлі бейнесі мен формаларының пайда болуына алып ... ... іс - ... арқылы дамытамыз. Іс-әрекеттің қоздырушысы - ... Іс - ... ... ... ... ... ... байланысты
жүйесі жеке адамның психологиялық негізін де құрайды. Мұндай тұтастық пен
байланыстың ... ... іс - ... ... ... ... кең
байланысы мен қарым – қатынастары жеке адам дамуының бастаушысы болады.
Кез келген іс - әрекеттің өзіндік ерекшелігі, оның ... ... ... ... ... гөрі ... ... Әрбір
жекелеген жағдайда іс - әрекеттің динамикасы толық анықталған мотивтердің
өзгеруімен байланысты.
Іс - әрекеттің жетекші ... ...... жеке ... ... түрде ықпал жасайтын құрал. Мектеп жасындағы
балалар көп ... көп ... іс - ... жеке ... ... өзі ... ... олардың жекелеген жас кезеңінде түрлі жүйесін құрады.
Олардың әрқайсысы тек іс - ... ... ... белгілі бір
құрамымен сипатталып қана қоймай, сонымен бірге осы кезеңде ... ... ... ... ... ... алып ... жетекші іс -
әрекеттің болуымен сипатталады. Жетекші қызметті ... осы ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерге басты
өзгерістер енгізуге жағдай жасайды. Сондықтан, іс - әрекеттің жетекші типін
арнайы ұйымдастыру ... жеке ... ... ... ықпал жасауға, оның
бір іс - әрекет процесінде талап ... ... ... мақсаттарды қалыптастыруға мүмкіншілік беретін неігзгі шарт.
Қабілетке қатысты мәселелерді ... ... ...... ... ... Мұндай өзіндік қасиеттер жеке адамның тұлғасын,
кісілік сипатын, іс -әрекетінің нәтижелерін ... ... ... Психология ғылымында соңғы 1-1,5 ... ... ... даму ... және оның ... ... зерттеулер арқылы
анықтала бастады. Бір сөзбен айтқанда, адам қабілеттілігі мен оның түрлі
деңгейде дамып ... ... ... - ... ... ... арқауы, оның өмір сүруінің басты шарты.
Еңбектің адам сезімінің қалыптасуына әсер ететіндігін К.Д.Ушинский,
А.С.Макаренко нақты ... ... ... әрекетінің негізгі ерекшелігі
– оның жоспарлылығы мен белгілі тәртіпке ... ... ... ... білім жүйесі, дағды, дағды, икемділіктердің ... ... ерік ... белгілі еңбек тәртібі ... ... ... мен ... ... адамның дүние танымына,
көзқарасына, мақсат – міндеттеріне, қажеттілігіне сай әр түрлі болады. Не
үшін ... ... ... ... ... ... етудің ең басты
түрткісі болады [11, 326].
Оқушылардың мінез-құлқындағы ... ... әр ... болуы мүмкін. Біздің міндетіміз – ... оның ... ... ... ашып ... Кез ... оқушы
мұғалімнің басшылығымен ... ... ... ... ішкі мүмкіндіктерін дамытады. Баланың мінез-құлқындағы ... ... ... ... ертерек бастасақ, соғұрлым оның
қабілеті толық ... ... ... ... ... ... білу керек. Осындай жұмыстарды жүргізу әр ... ... ... оқу іс-әрекетті сабақта беретін
деңгейлік ... ... етіп ... ... ... қадағалау қажет.
Адамдардың /оқушылардың/ іс-әрекеті барысында ... ... және ... ... ... оқу ... үрдісінде жеке тұлғалық қасиеттері – бағдарлық оқыту, ... ... ... ...... ынтымақтастықтың болуы, апталық
жобалар, пәндік үйірмелер, факультатив ... ... ... адам ... ... ... сөйлеу, өзіндік бағалау, өзіндік ұғыну
арқылы өзін - өзі таниды. Адам өзінің сыртқы дүниесін ғана танып ... – ақ сол ... ... ... ... Адам обьективті шындықты
бейнелендіре отырып, сол процестерді ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... тіршілік иесі ретінде өзін - өзі, ... ... ... ... бет – бейнелерін де ... ... ... ... неге ... ... ... әр уақытта өзін қоршаған сыртқы ортамен байланыста болды. Әр
секунд сайын біздің сезім мүшелерімізге ... ... ... ... етеді. Адам психикасының ерекшеліктерінің бірі, бұрын ... мен ... мида тек қана ... қана қой-май, сонымен ... бір ... ... Осы ... ... ... ортаға әсер
ете алуы мен өз ... ... ... ... етеді.
Адам қабілетінің көрінуі оның қиялына да байланысты екендігі белігі.
Қиял туралы ... оның ... ... шығармашылығындағы рөлін
бағаламауға болмайды, себебі, ең қарапайым шығармашылық варианттардың
өзінде шындықтан ... ... өзі ... бір ... ... ... бір ... не оқиғаны еске түсіре отырып, оны қағаз жүзіне немесе
ойшы ... біз өте көп ... ... факторлармен барлық
дәлдіктерді түгел ... ... және де, ... ... немесе жекеленген кадрлар түрінде емес, олардың үздіксіз
біртұтасты-ғымен шығады. Қиял ... ... біз ... ... мен ... ... жасауға көбірек қатысады. Әдеби
кейіпкерлерді ... біз ... ... көрмеген табиғат зоналарын жасап
шығару тап осылай пайда ... Қиял ... яғни ... ... ... өте ... ... болады. Көңіл қалауын елестете алу
адамда жағымды сезімдерді оятады, ал кейбір жағдайларда ... ... ... ... өте бір көңілсіз қалыптан шығарады, оның қазіргі ... ... ... ... жағдайларды саралап болашақ туралы
ой-лаудың қажеттірек екеніне көңіл аудартады. Бұдан біз қиял адамның ... ... зор роль ... ... ... қатар, қиял
біздің іс-қимылдарымыздың еркін пайдалануымызбен де байланысты. Қиял ... ... ... кез ... түрлерінде кездеседі, оны
жасауға қатысады, себебі, бір нәрсені жасамас бұрын не жасайтынын ... білу ... ... ... алыстап, шығармашылық жұмысқа
жақындаған сайын қиял қажеттілігінің деңгейі арта береді.
Өзін - өзі ... ... ... дамуы мен жетілуінің маңызды
факторларының бірі болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... бар ынта ... ... ... тұрақты өзін - өзі
бағалауы оның дұрыс, үйлесімді қалыптасу ... ... Өзін - ... ... мінез – құлқы ғана емес, оның ... ... ... де әсер ... Қабілеттің қалыптасуы тек ол өскен орта ғана
емес оқушының өз ... ... бере ... да ... ... ... және оның шәкірттерінің еңбектерінде
тұлғаның қажеттіліктері, оларды қызықтырушылар деңгейі зерттелген. Зерттеу
нәтижесінде алынған ... ... ... баға беру ... ... орындау жетістіктері немесе кемшіліктеріне, топтағы мәртебесіне
тәуелді екендігі көрсетіледі. Тұлғаның қалыптасуы мен ... баға ... ... ... ... еңбектерінде айтылған. Ол тұлға
құрылымында өзін өзі тану мен өзін бағалау ... ... ... ... Роджерс пікірінше, қоршаған әлеуметтік ортада бейімделуге,
оның ішкі талаптары мен ... ... ... үйлесіміне әсер
етеді және өзіне баға беруге икемділік ... ... ... ... ... ... нәтижесінде тұлғаның бойындағы дарындылық
байқалады.
Осындай формада жүргізілген жұмыстар арқылы ... ... ... ... және ... сұраныстарын қанағаттандыра
алады, мектеп олимпиадалары мен байқауларға, көркемөнер және ... ... ... бұл ... ... оқушылардың арасынан
дарынды балалардың шығуына ықпал етеді. Оқыту мен ... ... ... ... ... ... ... жеке
тұлғаның нышандарын дамытуға қолайлы жағдай жасалады, бірақ, адам ... мен ... ... ... ... ... ұйымдастырылған оқыту мен тәрбиенің ең ... ... ... дара ... қабілеттіктерімен, мүмкіншіліктеріне
сәйкес бейімделігі мен дарындылығын анықтау, дамыту. Арнаулы зерттеулер
көрсеткендей, табиғатттан ... ... ... отырып, оқыту мен
тәрбие белгілі ... ... ... ... Адам қабілетін дамытудың алғышарттары
Психологтардың айтуынша: «психология ғылымы» шығармашылықты ... ... ... ... жасаудың психологиялық ... ... сол ... ... ... ... ... тұлғаның өзіне тән қасиеттердің жиынтығын (М.Г.Ярошевский)*
Сол сияқты, шығармашылық – еңбек, материалды – рухани практикалық іс-
әрекеттеріменде сипатталатыны айтылған. Педагогикалық ... ... ... ... ... оның ... жемісімен сипатталады.
Бұл түсініктердің мазмұнынан «шығармашылық» терминінің ғылымдағы
орныққан тұжырымдық анықтамасын ... білу үшін және бұл ... ... ... оқушыларының жасерекшеліктеріне қарай әрі олардың
оқу іс-әрекеттерінің мақсатына қарап пайдалану аясын анықтауға ... оқу ... ... ... бірі – ... ой-өрісін кеңейту. Ал, таным, психологиялық үрдістердің ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі таным,
адамның ой қортындысына, образды немесе материалды ... ... ... Сол ... ... ... сапасы көркем-
эстетикалық талғам санасымен ... ... ... ... ... ... жүзеге асуына жол ашады.
Шығармашылық қабілеттілікті қалыптастыратын
психологоиялық факторлар.
Балада өте ерте байқалатын типтік ерекшеліктер – нышандар ... ... ... болып табылады. Бұл жерде типтік ерекшеліктердің
мәні көп қырлы екендігін туралы ... Олар ... пен ... құрайды. Жалпы типтердің ерекшеліктері (белсенділіктің күші
немесе тонусы, ... ... және ... ... ... қабілеттердің қалыптасуына міндетті түрде әсер етеді.
Бүкіл жүйке жүйесінің ерекшеліктерін тұтасынан сипаттайтын ... ... ... жеке ... жүйелер қызметі ерекшеліктерін
сипаттайтын парциальдық типтер де болады. Осы ... ... ... ... ... және ... ғылымдарының өте күрделі мәселелерінің
бірі – жалпы қабілеттіліктердің, оның ішінде ... және ... ... ... ... қабілеттердің тұқым қуалауы
туралы мәселе.
Қиялдың маңыздылығы оның шындықпен байланыстылығнда. Шын мәніндегі ... ... ... ... ... іс-әрекетке жетектейді, оның рухани
өсуі үшін ерекше маңызды болады. Негізгі қиялдың алғашқы көріністері ... ... ... Мұны ... ... ... шын
ықыласымен тыңдауынан, ертегідегі оқиғаны шын ... бар ... ... Бір қарағанда жас бала қиялға өте бай ... ... ... ... өте алыс ... ... ... кез-келген нәрсенің бейнесі оңай тоғысады да, бұдан керемет қиял
көріністері құралады. Баланың өмір тәжірибесі өсе келе ... да ... ... ... отырады. Сонымен қатар қиял да адамның дүние ... ... ... ... ... жаңа ... ие болады.
Қиял бейнелері адам қажеттігінен тәуелді бола ... ... ... ... ... күш-жігер қосады.
Қиялдың жалпы екі функциясын атап өтуге болады. Оның біріншісі-қиялдың
әрбір шығармашылық іске керектігі, ... адам ... және ... ... ... байланысты туып отырады.Қиял
адамның кез-келген әрекетінде орын алатынын ... ... ... Ой ... қиял да бар, ... ой да болмайды.Психологияда қиял актив, пассив
болып екіге бөлінеді. Қиялдың бүтіндей пассивтік түрінің шегі-түс көру. Түс
көрудің физиологиялығын ... ... ... ... ... ... ғалым, академик Н.Н.Дубровиннің айтуынша, барлық
дұрыс дамыған ... ... ... ... ... ... демек, адам миының мүмкіншіліктерінің әмбебап екендігіне ... ... ... дамыған адам миының шексіз мүмкіншіліктеріне сену
дұрыс жағдайда ұйымдасқан оқыту және тәрбие үрдісі адамның жалпы ... ... ... ... ... деңгейге жетуін қамтамасыз етеді.
Кеңестік білім беру ... ... ... мен ... ... ... жағдай жасауға, әрбір баланың даралық ерекшеліктері мен
қабілеті ескерілмеді. Барлық балаларға бірдей ... ... ... ... ... шығарды, қабілетіне қарап даралап, сараланбады. Бұл
кеңестік жүйенің бірден-бір кемшілігі еді. ... ... беру ... ... ... ... мәні орасан зор.
Жеке тұлғаның дамуы мен ... ... ... орасан зор.
Әрине, соған сәйкес баланың қабілетінің дамуы немесе кей ... ... ... ... қаншалықты екені байқалады. «Орта» -
өте күрделі ... ... орта ... ... ... соңғы кезіне
дейінгі қоршаған отбасы мен ең жақын адамдардан бастап, әлеуметтік ортаға
дейінгі, мұнда ... ... және ... мен тәрбиесі үшін оған
жағдай жасаушы қоғам ретінде ... ... ... ... Л.С.Выготский атап өткендей
мынада: бұл дамудың нәтижесі өзінше бір «тамаша формалар» белігілі бір үлгі
ретінде баланы қоршаған қоғамдық ... оның ... ... ...... ... ... үлгілері, өмір, еңбек мұраттары, адамдардың әр түрлі
формада берілген мінез – құлықтары, әр нәрсеге қабілеттері ... ... ... ... қана ... ... бірге оның қайнар
көзі де болады. Сондықтан ... ... ... орны ... ... ... және ... тығыз байланысты.
Шығармашылық психологиясы оның барлық нақты түрлерінде байқалады: суреттеу,
ғылыми, әдеби және т.б. ... ... ... қандай факторлар
арқылы айқындауға болар еді? Шығармашылық мүмкіншілік адамның біліміне,
қабілетіне оның ... ... ... ... негізі болып
бастан өткен көңіл ... ... ... ... ... ... ... психолгтардан басқа да қызығушылар бар.
Біреуге шығармашылығын ... ... ... біреулер үшін
шығармашылығын тұйықтайтындығы туралы жайлар ғалымдарды толғаныс-ізденіске
ұшыратуда. Француз ғалымы Т. ... ... ... ұзақ
уақыт шығармашылыққа үйрету және алгаритмдеу мүмкіншілігі жоқ ... ... ... келді.
Ағылшын оқымыстысы Г.Уоллес шығармашылық процесін зерттеп көрді.
Ақырында ол шығармашылық қабілеттің төрт жақтылығын анықтады:
1. ... ... ... Тексеру
Басқа бір ғалым - Г.С.Альтшуллер – шығармашылықтың ... бір ... Ол ... бес ... анықтады:
1.Осы мақсатқа тікелей қолданатын құралдар арқылы шешімін табу
2. ... ... ... ... алу үшін ... кейбір өзгерістер
енгізуде
3. Бұл шешімнің дұрыстығы жүздеген шешімі дұрыс болмаған, яғни салмақты
өзгеріске ... ... ... жетілдіруде жатыр
4.Жетілдіруші объект түгелдей өзгеріске түседі.
5.Бұл объектіге кіретін бүкіл жүені өзгерту арқылы ... ... ... қабілеттілігі оған ықпал етіп отыратын тәлім –тәрбиеге ... ... ... сипатта өтеді. Адамның қандай да болмасын белгілі ... ... ... ... ... ... екі ... көрсеткіш арқылы
анықталады:
1. Іс -әрекет тез өзгерту.
2. Іс ... ... ... ... адам өзге адамдармен салыстырғанда, біріншіден, қолға алған істі
қалайда болмасын тез және табысты меңгеріп, сол ... ... ... ... ... екіншіден, белгілі бір деңгейде жетістіктерге жетсе, оны
қабілетті адам ... ... ... сыры ... Не себепті әр
адамның жетістіктерге жетуі бірдей жағдайда түрліше көрсеткіштерге ие
болып, іс ... ... әр қилы ... ... бар ... ... өсіп келе жатқан адамның жеке
басының қабілетін дамыту мен ... ... күш ... ...
бұл балалардың көп салалы іс - әрекеті жүйесінде болатын және ... ... ... ... екендігін зерттеу ... Өзін - өзі ...... ... жеке ... ... ... нақты бір іс - әрекетке деген қабілетін ояту,
өзінің мінез – құлқын ... ... ... – психологтардың ықпалының
нәтижесі. Қабілетін дамытуға мүмкіндік жасау – оқушылардың өз ... ... ... ... ... жасайтын, мектеп тәрбиесі мен
отбасы қарым-қатынасының маңызды құрамдас бөлігі. ... ... ... ... ... ... және ... мектеп оқушысының білімі мен
барлық ... ... ... ... ... жинаған
материалдар мынадай қорытындыға ... ... ... ... қоюдың жүйелігі мен дәйектілігінің қалыс қалуы;
-шамадан тыс еркелету;
-ата-ана тарапынан бақылаудың болмауы;
Л.Ф.Островская өз ... ... ... ... ... және психофизикалық ерекшеліктеріне, оларды ... ... ... деп ... ... пікірінше қасарушылық
кейде тәрбиенің жағымсыз жағдайларына ... ерте ... ... ... ... қабілетінің ашылуына кері ықпалын тигізуі мүмкін
[12, ... да ... ... ... етіп ... үшін ... бір
ғана түріне сүйенуге болмайды. Бір әтекеттің өзін орындау үшін кейде
бірнеше ... ... ... ... Мысалы: мұғалімге
ұйымдастырушылық ... ... ... ақыл – ... ... қатар, сөйлеу шеберлігі, есте сақтауы,
зейіні және тб. қажет болады.
Адам ... әр қилы ... ... ... ... ... Жүйке әрекетінің жеке көріністерінде сигнал жүйелерінің бір –
бірінен басымкелуін ... ... тән нерв ... үш ... ... ... Егер нерв қызметінің сигнал жүйесінің жұмысының бірінші
типі басым болса «суретшіл тип», ... тип ... ... ... ... ... ... және ашақтығымен суретшілер мен музыканттарға
байланысты кіреді [3, 325].
Оқудың әсерінен баланың қиялы да өзгеріске ... Қиял ... ... ... есте ... ... молайып ой өрісі кеңейген сайын,
ол әр түрлі дами түседі.
Төменгі кластағы мектеп оқушысының ... ... ... ... Бала өзі ... тапқанын не ойын кезінде өзінің естігенін,
көргенін жаңғыртуға, өз байқағанын қайталауға тырысады. ... ... ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар мектептегі бастауыш класс оқушыларының қиялы, оның
өмір тәжірибесімен тығыз байланысты болады да ... ... ... ... ... қалмай, бірте – бірте бейнелерді және ойларды бала кәдімгі күнбе
– күнгі жасаған заттарына айналдыруға тырысады.
Бастауыш сыныптың қиялының ... ... ... – мұғалімнің
айтқанын дәлме – дәл ... ... ... ... қайта жасау
қиялын дамыту. Ол үшін педагогтың ... ... ... ... бай ... ... бұған қоса суреттер, дипозитивтер, ... т.б. ... ... ... бұл ... ... дамытуда көмекші
қызмет қана атқаруы тиіс. Бұл құралдарды, әсіресе, бала сөз болып отырған
нәрсені ойша ... ... ... пайдаланған тиімді. Көрнекі
құралдар, шамадан тыс пайдаланылса, ол ... ... ... ... түседі.
Нақтылы заттарды қабылдау ойша елестетуді ұштастыра білген. Мысалы,
суретті ... ... соң ... ... ... ойша ... ұсынған жөн, немесе алдымен әңгіме жүргізіп, соңынан көрнекі құралды
көрсеткен ... ... бәрі дәл ... ... де ойша ... ... елестете алу қабілетін дамытады, яғни қиялдың дамуына септігін
тигізеді.
Бастауыш сынып оқушылары ... ...... ... мен
елестерінің мол қорын жасау болып табылады. Ешбір ретсіз, көбіне мәнсіз
қиялдаудың ... ... ... болмысты дұрыс бейнелейтін,
кейіннен ғылыми ұғым негізіне айналатын елестерді қалыптастыру қажет. ... ... ... тексеру үшін, осы бір затты не құбылысты
қалай елестететінін оқушыдан сұраған жөн. ... ... ... ... ... ... пайда болған бейнелері мен елестері ... ... сай ... ... ұшырасатыны белгілі.
Оқудың әсерінен баланың қиялы да өзгеріске ұшырайды. Қиял бейнелері ... ... есте ... ... ... ой ... ... сайын,
ол әр түрлі дами түседі.
Төменгі кластағы мектеп оқушысының қиялы ... ... ... Бала өзі ... ... не ойын ... өзінің естігенін,
көргенін жаңғыртуға, өз байқағанын қайталауға тырысады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... қатар мектептегі бастауыш класс оқушыларының қиялы, оның
өмір тәжірибесімен тығыз ... ... да ... ... ... ... болып қалмай, бірте – бірте бейнелерді және ойларды бала кәдімгі күнбе
– күнгі жасаған заттарына айналдыруға тырысады.
Бастауыш сыныптың ... ... ... міндет – мұғалімнің
айтқанын дәлме – дәл елестетуі ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... айтқан әңгімесі әсерлі, ... бай ... ... ... қоса ... ... көрнекі
құралдар т.б. пайдалану керек. Алайда бұл құралдар қиялды дамытуда ... қана ... ... Бұл ... әсіресе, бала сөз болып отырған
нәрсені ойша елестете алмайтын жағдайда, ... ... ... шамадан тыс пайдаланылса, ол қиялды дамытуды жеделдентпей, қайта
тежей түседі.
Нақтылы заттарды қабылдау ойша ... ... ... ... ... содан соң балаларға ештеңеге сүйенбей ойша әңгімелеп
беруді ұсынған жөн, ... ... ... ... ... ... құралды
көрсеткен дұрыс. Мұның бәрі дәл қәзір көрмесе де ойша қабылдауға болмайтын
заттармен елестете алу қабілетін дамытады, яғни ... ... ... пікірінше тәжірибе жинаудан кейін ... ... ... мен ... ... ... ... адам миында
салыстырмалы бұрынғыдан жаңа нәрсе ... ... ...... фигуралардан заттарды құрастырғанда, барлық
детальдарды көрсету ... ... ... ... шырша, төртбұрышпен
үй, дөңгелектен алма және т.б./.
Екінші деңгейде – негізгі басты суреттің ішкі құрылысына қосымша бөлшектер
қосуды тапсырады ... үйге – ... есік – т.б. ... ...... ... ... безендіру дөңгелктен – машина,
дөңгелектен – аққала т.б.
Төртінші деңгей – бір ... ... ... ... алдына балалар
ойнайтын ойнамақ.
Бесінші деңгей – затқа жаңа бейне қосу, қасына, оң жағына, сол жағына.
Алтыншы деңгей – ... ... ... ... ... /үй, ит, тал ... сынып оқушылары келесі міндеті – балалардың қиялы мен
елестерінің мол ... ... ... ... ... ... ... мәнсіз
қиялдаудың орнына, балаларда айналадағы болмысты дұрыс ... ... ұғым ... айналатын елестерді қалыптастыру қажет. Бұл
бейнелеудің қаншалықты дұрыстығын тексеру үшін, осы бір затты не құбылысты
қалай ... ... ... жөн. ... тапсырманы дұрыс айтқанымен
баланың оқығандары негізінде пайда болған ... мен ... ... мүлдем сай келмейтін жағдайлар ұшырасатыны белгілі.
Кеңестік психологтардың көзқарасына, ... ... енуі ме ... іс - ... оның ... – оқу және ... – қатынасқа
байланысты делінген. Іс - әрекеттің мәнді құралға айналуы үшін, оқушының
шығармашылық қиялын дамытуда ... ... ... қабілет компоненттерін
талудағы даму зонасы /Л.С.Выготский/ негізінде қалыптастыру қажеттігі
туындайды.
Ақыл – ой ... ... ... ... /П.я. ... ... ... жоспар бойынша беріле отырып, соңында ... еніу ... ... ... ... ... ... арқылы
жүзеге асуы қажет деп қарастырылады.
Шығармашылық қиял және іс - ... ... ... жаңа бір бейне
жасауы ол сыртқы ортаның ойы, сезімі арқылы адамның ішкі дүниесінен ... ... ... ... ... ... немесе шағын адамның
қиялын жасаумен қатар жаңа түсінік қатынас жасауды қалыптастырады делінген.
Қиял әр кезде жеке ... ... ... ... өзі ... ... тұлғаның, қоршаған өмір шындығының ... ... ... ... мен ... ... өрісінің дамуына, жалпы рухани
мәдениеттілігінің қалыптасуына зор ықпал жасайтын ... ... ... көзі – ... ... ... – түрлері мен жанрлары арқылы қоғамда, адам өмірінде,
табиғатта өтіп ... ... мен ... ... де) көркем образдар арқылы кескіндейтін, адам сезіміне,
түйсігіне, танымдық ой-өрісіне эмоциалы әсер ... әрі ... ... ... аса ... ... Бұл өнер, өзінің атқаратын қызыметіне
сәйкес, жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... құралы, пәні. Сондықтан, қоғам дамуының әртүрлі сатыларында,
бұл өнердің өзіндік қасиеттерін адамзаттың рухани-шығармашылық ... ... ... ... ... ғасырлар бойы пайдаланып келеді (ол туралы
алдыңғы тармақшада айтылған). Дегенменде, бұл ... ... ... ... ... ... және кейбір мәселелердің өзекті
құбылысқа айналатыны ... ... ... ... бірі – ... ... іс-әрекеттерді, біздің тақырыбымыз бойынша, бастауыш
сынып оқушыларының шығармашылық ой-өрісін қалыптастыру.
Бұл мәселеге, яғыни, бастауыш ... ... ... ... ... ... ... алға мақсат етіп қоя ... ... ... мәнін анықтап алуға тоқталдық:
1. Педагогикалық мәнде шығармашылық деген не?
Бірінші тарау тұжырымы.
Бастауыш мектепке арналған зерттеулердің басым көпшілігі, ... ... ... –тәрбие жүйесін жасауға бағытталуда, ал сол тәлім-
тәрбие үрдісіндегі көркем шығармашылыққа баулу ... ... ойын ... ... ... ... ... қалып келеді. Соңғы
кездері жарық көрген 1-4 сыныптардың «Бейнелеу өнері» оқулығы мен қоса,
мұғалімдер үшін ... ... ... ... мазмұнында
да біз көтеріп отырған мәліметтерге жауап берілмейді. Мемлекеттік стандарт
негізінде ... ... 1-4 ... ... ... пәні
бағдарламаларының мазмұны, оқулықтардың құрылымы, негізінен, ... білу ... ... баса көңіл бөлгенмен, ... ... ... ... ... ... ұсыныстар
берілмеген. Әсіресе, 1-2 сынып оқулықтарын, авторлар, кәсіби ... ... ... де ... ... ... өнері пәнін оқушы тек педагогикалық
мәселелерді шешумен шектелмейтін, ол пәнді оқытуда ... тән ... ... ... ... ... ... көреміз. Бұл
мәселелерді өзара ұштастыра жүзеге асыру, ең алдымен бейнелеу өнерінің
білімдік, ... ... ... қасиеттерін, оның негізгі
атқаратын ... мен ... ... ... ... ... бейнелеу өнерінің түрлерінің, жанрларының көркем-шығармашылықты
қалыптастырудағы алатын орнын, мәнін, білімдік мазмұн ... әр ... даму ... сәйкес белгіленіп алу басты педагогикалық,
әдістемелік ... ... ... сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін
анықтау және ... ... ... ... ... ... психодиагностикалау
Баланың қоршаған өмір шындығын шығармашылықпен игеруге қажетті ... ... ... ... ... заңдылықтарын айқындау, одан соң
практикалық іс-әрекеттері барысында ... ... ... ... ... іздестіру, ұйымдастыру, жүзеге асыру,
мектептегі, әсіресе, бастауыш ... аса ... ... ... ...... ... және басқа өнер ... ... ... ... ... ... мен ... жүйесіндегі өнер пәндеріне тән түсініктердің, дағды мен
іскерліктің, ... ... ... ... ... ... балалардың көркемдік іс-әрекеттерінің мән-мазмұнын зерттеу
барысында айқындап береді.
Бастауыш мектептегі 7-10 ... ... ... өнері
саласындағы шығармашылыққа баулудың, олардың шығармашылық белсенділігін
дамыту мәселелерін қарастыруда, ... жас ... ... ... қалыптасу, өзгеру динамикасын ескеріп отыру қажет.
Бұл эксперимент №51 ... орта ... 2 «а» ... ... . Сынаққа анықтау тобына 28 бала ... ... ... ... ұйымдастырылып, барлық қорытындылары
есепке алынды. Бұл мақсатты жүзеге ... үшін ... ... ... жүргіздік.
Балалардың өзге балалардан қалай ерекшеленетіні жөнінінде, неге
қабілетті ... ... ... ... ... ... Әдістеменің
мақсаты: Баланың жеке дара ерекшеліктерін анықтау.
Нұсқау: «Өзіңе ұнайтын ... ... ... Егер бала салғысы
келмесе, оны қызықтыру қажет. Қойылған сұрақ балаларға жанама ... ... ... ... соң ... қою ... не бейнеленгені
сипатталады. Суреттің боялуы, орналасуы, сызықтың ... ... ... ... ... ... ... бала тұлғасының даму
туралы мәлімет алынады.
2. Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық ... ... ... тек теориялық материалды жалаң беру емес оның
тәжірибемен, яғни ... ... ... ... ... ... салу, жапсыру тб. ойын жаттығулары мен сергіту сәттерін ұйымдастыру
арқылы жүзеге асырылды.
Балалармен жүргізілетін ... ... ... ... ... ... - психологиялық білімдерді меңгеру;
- шығармашылық қабілетін дамыту өрісінде ... пен ... ... қарым-қатынас орнатуды дамыту;
- түзету – дамыту шаралары арқылы қабілетін дамыту.
Мұғалім ... ... ... ... отыруды да
ұмытпауы керек. Бұл үшін ол оқушыларға ... ... ... ... сапасын тексереді, сондай-ақ баланың ыждағаттылығын, ұқыптылығын
қадағалап, оның қабілетінің дами түсуіне бағыт ... ... ... қабілеттерін дамытуда мектептегі қоғамдық ұйымдардың ... дене ... ... ... ән – күй ... ... болып табылады. Тапсырманы қалай орындауды және пәндер ... ... ... Оқу ... ... ... осыған мән
берудің үлкен ... бар. ... ... ... нашар
оқушылардың тапсырманы орындап біттім деген соң ... ... ... ... келуінен оқушының сәтсіздігі ... ... мән ... ... Ал мұнымен күресіп, бала
тапсырманы орындаған соң, қаншалықты дұрыс ... оны ... ... ... ... бәрі қатесіз ... ... ... қате ... ... отырып білсе, уақытын бос
өткізбей, сол ... ... ... ... ... еді.
Қабілеттің табиғи алғышарттары белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... ең
алғашқы белгісі, симптомы. Бейімділік баланың немесе ... ... ... ... ... ынтығынан көрінеді. Шынай бейімділік
болған жағдайда әрекетке деген зор ынталылық қана емес, шеберлікті шапшаң
игеру, елеулі ... жету ... ... немесе алдамшы бейімділік
бір нәрсеге үстірт жай таңдана ... ... ... әрекет еткенімен,
орташа ғана нәтижеге қол жететіндіктен байқалады.
Бірінші сабақ.
1 ... ... ... ... нені ... қай нәрсе оған
ұнамайтынын түсінуге болатындай өз суретін салу.
1. тапсырма. Парақта ... ... ... ... алып қызықты суреттеме
ойлану қажет. Суретті өз ойынша аяқтау.
Нұсқау: Мұқият қарап, әрбір ... неге ... ... нұсқаларды атап,
мұана кейін өзінің елестеткеіннідей суретті аяқтауына болады.
Екінші сабақ.
Тапсырма. Түрлі ... ... ... ... ... сал. Нені ... ... суретін салуына болады: сурет, фигура,
сызық, дақ. Мысалы: сен өзіңнің циркке бара ... ... ... ... көңіл-күйіңді қандай түспен көрсетер едің. Неге мұндай
суреттер салғаныңды түсіндіре аласың ... ... ... ... қатысушы шеңбер құрып отырады. Олардың біреуі таза ... ... және ол ... ... ... ... елестетеді. Ол
барлығын детальіне дейін бейнелейді, ал қалғандары соның ... ... ... соң парақ келесі қатысушыға беріледі және ... ... ... елестетуін жалғастырады.
Жүргізуші қатысушыларға ол сюжет емес картина болуы керек ... ... ... соңы ... ... ... мүмкін. Бұл
жаттығу көру және фантазияны дамытады.
Балалар ... ... ... ... ... ... көру
әсерін ғана емес дауыл, иіс әңгімелерін ... де ... ... 1. ... ... алты ... ... Олар неге
ұқсайды? Мысалы, бір тікбұрыш үйшікке, ... ... тб. ... ... ... 2. 6 шеңберден тұратын фигураларды ұсынып, сол фигуралардан
басқа суреттер шығару.
Тапсырма 3. 6 ... ... ... ... Оқушылар сол
фигуралардан суреттер ойланып табуу қажет.
Төртінші сабақ.
Оқушыларға 3 қатар фигуралар ұсынылды. Бірінші - ... ... ...... Осы әр ... ... ... әдемі,
әрі қызықты өрнек шығатындай қосып шығу қажет.
Бесінші сабақ.
Оқушыларға ... ... ... ... бір ... ұсынылды. Бастауыш сынып оқушыларының балаларын қызықтуру үшін
сиқырлы орма және оның мекендеушілері ... ... ... ... ... ... «Олай істе, былай істе»
Барлық қатысушылар дөңгелектеніп тұрады. Ортасында ойын басқарушы
тұрады. Ойын ... аяқ, ... ... ... ... ... әр ... сайын «былай істе» деп айтып тұрады. ... ... ... ... Егер де ойын ... ... ... десе, оны қатысушылар орындамау керек. «Былай істе» дегенде
жаңылып, сол басқарушының қимылын ... ... ол ... ... ... Жаңылған сыналушылар саны сегізге толғанша ойнайды, одан кейін
жаңылған балаларға айып тарттырады. (Күлдіргі тапсырмалар ... ... ... ... ойын ... сайлап алады. Бұл ойынның тәртібі –
«Былай істе» деген команда ... ... ... сол ... ... Оны ... ұтылған болып есептеліп. Ойын қатарынан
шығарылып тұрады.
Алтыншы сабақ.
Оқушыға өзінің сүйікті суретін салу тапсырылды. Ойыншықты күлкілі, ... ... да ... салу ... өз қызығушылығына байланысты
таңдалынады. Суретті ... ... ... ... өзінің сүйікті ойыншығы
туралы әңгімелеп беруді сұрандық. Суретке ат ... оның ... ... ... ... ... ... 10 минут уақыт жұмсалды.
Жетінші сабақ.
Оқушыға төмендегідей тапсырма берілді: мына сия дақтарына қарап неге
ұқсайтынын айтқызу.
Нұсқау: Әрбір сия ... ... ... ... қарап шығып оның неге
ұқсайтынын өз ... ... ... ... ... ... ... Қабілет
Мақсаты: ерікті қимылдарды, реакция жылдамдығын, кеңістіктікті бағдарлау
қабілеттерін және бейнелік елестетуін ... ... ойша ... ... дамыту; есте сақтау көлемін ұлғайту.
Құралдар: қалам, өшіргіш, ақ ... бояу ... ... ... ... ... ... «Ойша бейне мен эмоция»
Мақсаты:ойша бейнелерді қайта жаңғырту қабілетін дамыту.
Жүргізуші: «мен ... ... ... ал сендер әр фразадан кейін
көздеріңді жұмып соған сәйкес бейнені елестетіндер».
Антилопаға шабуыл жасап жатқан ... ... ... ... ... ... ромб ... тәтті
Қараңғыдағы найзағай
Сіздің сүйікті көйлегіңіздегі немесе юбкаңыздағы дақ
Күнге жарқыраған тамшылар
Түнгі айқай
Сіздің сүйікті ойыншығыңызды ұрлап жатқан досыңыз.
Енді қолдарына қағаз ... ... ... еске ... ... ... жаттығуды есту емес, көріп қабылдауды жаттықтыруға да қолдануға ... ... ... ... айтпайды, тек қана қағазға жазылған күінде
болады. Нұсқау да өзгертіледі: «Төменде ... ... ... ... сөзден кейін, көзді жұмып, сәйкес суретті елестетіндер».
Тоғызыншы сабақ.
Оқушыларға бүгін құрбыңның туған күні. Оған ... ... алып ... ... ... кетіп одан тек сызықтар ғана қалды. Құрбыңыз не істерін
білмей қиыналып отыр. Қане балалар біз сол құрбымызға көмектесі үшін ... ... да бір зат ... етіп ... ... ... ... күн»
Мақсаты: Тиімді қарым-қатынас деңгейін дамыту.
Кез-келген сыналушыны өз ... ... күн ... деп ... туған күн кешіне шақырады. Содан соң барлық қатысушылар туған
күнге келеді. Туған күн кешім деп елестетуші қонақты ... ... ... ... ала ... ... тілек айтылып және сыйлықтар
сыйланады. Тілек айту ... ... ... ал ... ... ... түрінде беріледі.
Жаттығу «Сиқырлы мозайка».
Мақсаты: Оқушылардың тапсырманы түсіне отырып, ... ... ... ... ... қоса ... ... барысы: Құрастыру әрекеті әр тапсырмаға байланысты нақты міндеттердщі
қолдану. Оқушы алдын ала ... зат ... көз ... ... ... ... ... білуі, содан кейін синтездеу бүтіндей бейнелі. Бұл
тапсырма кеңістіктік бейнелей ... ала ... ... көре ... ... екі топтама бөлігі квадраттарды бөлуден пайда болған.
2. картоннан жарты шеңдер, бірдей көлемде.
3. алдыңғы екі ... ... қосу ... жаңа ... ... ... ... эмоциональды мән берілуі үшін белгілі бір
объектіні құрастырылуын, белгілерін сипаттау. Ол не істеп жатыр? Қай жерде
орналасқан? Қай бағытта? Немен ... ... ... қара мына ... тиін ... ... /тапсрыманы орындайды / бұл тиін.
Экспериментатор: тиін не істеп жатыр.
Марал: ... мені ... ... жоқ ... ... Оны ... ... / құрастырады басқаша/ былай секіреді. Ол скалкалкадан секіреді
дейді.
Экспериментатор: ары қарай не болады.
Марал: тиін ... ... ... ... жейді, бетін жуады, таңғалып
бізге қарайды. Неге сонша қарайсыңда? Менің енді ұйықтауым керек дейді.
Осыны сюжетті ... ... ... ... ... байланысты Д. Гитфорд ... ... іс - ... қиял ... ... ғанна әкелу төрт
геометриялық фигуралар дөңгелек, төртбұрыш, үшбұрыш, трапеция, ... 10 ... / ... ... ... ... салып шығу.
Ішкі жоспар бойынша жүзеге асыру заттың монипуляция деңгейінде емес.
Тапсырманы ... ... ... ... анолитикалық -
синтетикалық іс - әрекет: обьектінің бастапқы анализі, ... ... ... ... ... ... өз еркінше осы заттардан
объект құру.
Құрылымдық компоненттерін қалыптастыру-заттық практикалық ... ... ... ... ... ... /грек және тау жаңғағы/
шишка, бұтақ, тал тамыры, фасоль, әр түрлі ... ... ... ... ... ... /фолльга, пенопласт, проволка, мақта, ... ... ... ... ... кнопка, пробка, тиын, скрепка, шампунь,
бутылкасы,.
Оқушылармен түрлі іс - ... ... ой ... ... ... орта
туралы түсінігін молайтады. 3 сынып оқушыларына жапсыру ... ... «Кеш ... ... ... «Жазда орманда» т.б. тақырыпта
жапсыру әрекетін қолданған нәтижелі болады.
Оқушылармен түрлі іс - әрекет ... ой ... ... ... ... түсінігін молайтады. 3 сынып оқушыларына жапсыру белгілі табиғи
материалдармен «Кеш түскен күз», ... ... ... т.б. ... ... қолданған нәтижелі болады.
Оқушылардың іштей қиялдай білуі сөйлеу тілі мен іс - ... ... ... ... не ... ... ... жасап көр, өз
фигураңдда қандай бейне көріп тұрсың. Жануарлар паркы т.б. ... өз ... ... ... ... іс - ... үш бөліктен белгілеу, орындау, бақылау ... ... ... өз жаңа зат ... ... ... 5 ... 25 - 30 вариант жаңа түрі қосылады.
|Не жасаймыз |Кім ... ... ... | |
| | | |
| | ... пен ... ... |а/ ... | |
| |б/ ақ ... | |
| |в/ ... | |
| |г/ ... | ... |а/ ... ... мен ... |
| |б/ ... | ... айдыны |а/ әйнектен | ... мен ... |
| |б/ ... | |
| ... ... | ... |а/ ... |Алмат |
| |б/ ... ... ... |
| |в/ ... ... |
| |г/ ... ... |
| |д/ ... ... |
| | ... ... |а/ ... ... |
| |б/ ... ... |
| |в/ ... | ... ... ... арқылы балалардың шығармашылық ... ... баса ... бөлді. Ол, қиялдаудағы – баланың өмірге
көзқарасының, қатынасының бір ... ... ... да: ... - ... ... өзіне тән ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ерекше сферасы», - деп тәрбиелік
мәнін аша түседі.1
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық мүмкіндіктерін талдау, зерттеу
аса қажетті мәнге ие ... ... ... ... ... ... мақсаттиы түрдегі педагогикалық ықпалдың әсері ертерек
айқындалса, ... ... ... ... ... әр сыныптағы дамуына жол ашамыз.
Қоршаған шындықты шығармашылық мәнде көре, қабылдай, тани білуге, ... ...... өткен сайын қалыптастыра дамытуда, мұғалімнің әр
сабақтағы орындатар тапсырмаларының, жұмыс формаларының ... ... ... құрастыруды белсенді түрде дамытуға бағытталуына,
ол тапсырмаларды орындауда балалардың алдына ... ... ... ... ... ... 1) ой-қиялды дамытуға; 2) ойын ... 3) ... ... ... ... – ала ... ... тиіс.
Балалардың ой-қиялын дамытуға арналған тапсырмалар, ... ... ... естерінде сақталғандарын жаңғырта, сабақтар барысында
жинақталған дағдыларын, тәжірибелерін пайдалана отырып, бейнелеу жұмыстары
барысында, ... ... ... ... ... бағытталса, олар,
алдымен бірнеше, кейін келе оншақты ою үлгілерін жасауға күрделенілсе.
Сонымен, бастауыш мектептегі бейнелеу өнері пәні ... ... ... ... ... жүзеге асыру, бұл пәннің
атындағы – көркемөнердің түрі – бейнелеу өнерінің мазмұнына, мәніне, оның
атқаратын қызыметіне ... ... ... ... ... сабақтары - өнерге тән жүргізілуі шарт. Өйткені бейнелеу
өнері – адамдардың ... ... ... ... ... құралы. Ұстаздың міндеті, баланы осы өнер ... ... , ... ... ... ... ... белсенділігін
ерекшелейтін табиғат сыйы. Оны алға тұжырымдайтын сұрақтар арқылы:
1. осы қимыл арқылы оқушы қандай мақсатқа жетеді.
2. өз алдына мақссат қоя алды ма ... жету ... ... ... ... ... өзіндік сын өзіндік реттеу өз қимыл іс - ... ... ... ... ... бұл ... ... ерік күші жылдамдылығы соңғы нәтижеге дейін жеткіліті ме?
Д.Б.Эльконин классификациясы бойынша іс - әрекет түрлерін екі ... ... Іс - ... ... ... ... - ... оқу және еңбек.
2. Іс - әрекет адаммен қоғамдық затпен /эмоциональды ...... ... ... ...... жоғарыда айтылғандарды қортындылай отырып, бастауыш мектептегі
бейнелеу өнеріне, әр ... ... ... ... даму ерекшеліктеріне сәйкес, мазмұнында шығармашылықтың түрлі
тәсілдері қамтылған, мақсатты түрдегі оқыту, оқушылардың шығармашылық ... ... ... қалыптастырудың бірден-бір кепілі деуге болады.
Қорытынды
Қазіргі кездегі білім беру орындарында ... ... ... бірі – ... ... ... мәселесі. Қазхіргі
тәуелсіз жас Қазақстан ... ... ... ... мақсатында
соңғы жылдары ғана психологиялық мәселелерге жан-жақты ғылыми ... ... ... қызмет көрсету шаралары жүргізілуде. Мұндай
процестер оқушылардың оқу үлгерімінің артуына, тәрбиелі, жан – жақты ... ... ... ... ескеретін жайт – оқушылар баланың қабілетін
дамыту және ... ... жеке ... ... ... жатқанын білдіреді. Ол үшін алдымен жалпы оқытып – ... ... ... ... Оның ... ... ... дамуы, оқытуда белсенді әдістердің қолданылуы, оқушыларда
жауапкершілік сезімінің қалыптасуы, ... ... ... білімнің
қажеттілігін түсіну, білім алуының еркін тәрбиелеу және ... ... ... ... ... барлығы мектептің алдында тұрған
міндеттерді шешумен тығыз байланысты – ... тек ... ... қана
қоймай, оларды оқуға, жұмыс істеуге үйрету қажет. ... ... ... білдіретін баланың қабілеті жоғары бағаланады. Оқушылардың
қабілетін дамытуды дұрыс ... ... ... ... үлгі ... де ... зор екенін ескерілсе, онда оқушылардың
қабілет қасиеттерінің ерекшелігін білу әрбір мұғалім үшін ... ашу ... ... зерттеушілердің еңбектеріне сүйеніп
( И.П. Павлов, Л.Е. ... А.Н. ... ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерге талдау жасалды. Кез
келген адам қандай да болмасын бір нәрсеге қабілетіз ... Оны тек ... ... ... анықтап, соны дамыту үшін барлық мүмкіндікті ... ... мен ... ... қабілет саласында тең емес екендігін
дәлелдейді. Қабілеттің ойдағыдай дамуы адамда ... ... ... пен дағдының болуына байланысты болады.
Адам қабілеттерінің жан – жақты жетілуі ой еңбегі мен дене еңбегі.
Баланың кейбір ... ана ... ... - ақ пайда ... ... ... мен ... ... тез меңшеруге
жағдай туғызатын, сондай-ақ балалардың қабілеттерін дұрыс ... ... ... отырудың қажеттілігіне оны тәрбиелеуші орта - балабақша,
мектеп, отбасы зер ... ... ... ... педагог – психологтар
баланы тәрбиелеу мен ... оның неге ... ... ... ... Оқу ... ... арасындағы өзара байланысты
ескеру де өте ... ... ... ... мен қалыптастыруда сыныптан тыс
жұмыстардың маңызы зор. Бұл мәселе педагогикалық және ... ... Олар ... тыс ... ... бай ... ... оқу пәндері бойынша білімдерін тереңдетуге, оны іс
жүзінде қолдануға, оқу ... ... ... ... ... ғылыми көзқарасын және оқу ... ... ... ... ... ... бір ... бір мүддеге саналы ... ... ... ... ... немесе оқу әрекетінде болсын
адам алдына бір мақсат қойып ... бір ... ... ... ... ... адамның оқу іс - әрекетін алуға болады. Оқу іс
- әрекеті барысында адамның жеке дара қасиеті ... ... ие. ... ... ... жеке ... – дарындылығы.Сондықтан баланың
қабілетін көре ... оның ... ... ... ету қазіргі таңда
өзекті тақырыптардың бірі.
Қорытындылай келе, қабілеттің адам ... ... ... әр ... ... әрекеттерге қабілеттерінің маңыздылығы, соның ішінде баланың ... ... ... ... еңбектерінің ерекшелігі анықталды.
Қолданылған әдебиеттер
1. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. - Алматы.:1996
2. Гамезо М. Атлас по психологии. – М.: ... ... А.Л. ... и ...... 1989.
4. Гоноболин Ф.Н. Психология. - Алматы.: Мектеп, 1976
1. Ф.Н. Гоноболин. Внимание и его ... ... ... Жарықбаев Қ Жантану негіздері. – Алматы.: 2002
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев Ө. Жантануға кіріспе. – ... ... Қ., ... Ә. Әдеп және ... - ... Атамұра,
1994
8. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы . -
Алматы.: 1987
9. ... Р.С. ... . - М .: ... ... Ж.И. ...... ... О.П. Возростная психология. - М.:2005
12.Сейталиев Қ. Педагогиканың жалпы негіздері. - Ақтөбе.: 2004
13.Тәжібаев Т. ... ... - ... ... ... ... М. Жас және ... психология. – Алматы.: 1981
15. Мұқанов М. Оқушылардың дара ерекшеліктері мен санасып, қарым-
қатынас жасай ...... ... ... Е.И. ... ... школьного психолога. - М.:1999
17.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. - М.: Педагогика, 1989. Т.1.
18. Зимняя И.А. ... ... - М.: ... Құдайқұлов М.А. Способности умения и навыки. – Алматы.: 1986.
20. Тертель А.Л. ... в ... и ... ... ...... 2004
-----------------------
бағыттылығы
оқыту мен тәрбие
қоршаған ортамен белсенді қарым -қатынас
данышпандық
дарындылық
талант
даму деңгейі
ҚАБІЛЕТ
арнаулы
жалпыы
Қуаныш
Мұң
Мейірімділік
Өкпелеу
Көркемдік білім мен тәрбие
Қабылдау
Эмоциалы әсерлену
Сезім
Таным
Ойлау
Пайымдау
Талғам
Көркем шығармшылық қабілет

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Ақпараттық технологиялар туралы жалпы түсініктер22 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияны бастауыш сыныптарда дамыту9 бет
Баланың сөйлеу тілінің дамуында жаңылпаш пен жұмбақ қолдану24 бет
Бастауыш мектеп оқушыларын оқыту процесінде бағалауды психологиялық ерекшеліктері63 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мотивациясын экспериментальды зерттеу45 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь