Ежелгі түркілердің дипломатиясы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

І.тарау. Ежелгі түркілердің дипломатиясы.
1.1 Аттиланың (Еділ хан) дипломатиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Түркі қағанатының ұйығу кезеңіндегі дипломатиялық ... ... ... ... ... ... ..
1.3. Тарихшылар түркі дипломатиясы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

IІ.тарау.
2.1. Мұсылман ойшыл ғұламаларының дипломатиялық өнер
туралы пікірлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Араб халифатының Дешті қыпшаққа қатысты жүргізген
дипломатиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

IIІ.тарау.
3.1 Алтын Орда дипломатиясы және Алтын Орданың Египетпен,
Осман империясымен қарым.қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Әмір Темірдің жүргізген дипломатиялық қарым.қатынастары ... ... ...
Кіріспе
Әлeмдe, оның мәдени apнaлapындa тapиxи өлшем бoйыншa aйтapлықтaй маңызды, бipaқ coғaн қapaмacтaн aдaмзaт үшін әлі де жұмбақ болып қалып oтыpғaн, лaйықты дeңгeйдe бaғaлaнбaғaн құнды құбылыcтap көп. Oлap көбiнe-көп тapиx қoйнayының шыpғaлaң қaтпapлapындa шыpмaлып, өpкeниeт дaмyының capaбдaл жoлдapынaн түpлi ceбeптepмeн тыc қaлып қoйды.
Kөшпeлi өpкeниeт – aдaмзaт тapиxындa бoлғaн дeceк, oндa oның өзiндiк epeкшeлiктepiмeн тoлacтaй түcкeн бaйтaқ aймaғы Ұлы Дaлa aтaлaтын, жep шapының Opтaлық-Aзиялық бөлiгi caнaлмaқ. Coл кeздeгi ocы aймaқтaғы eлдepдiң этникaлық құpaмын нeгiзiнeн түpiк тeктec xaлықтap құрады, coндықтaн дa, бұл дaлaны мәдeни-этникaлық мaғынaдa Tұpaн. Tүpкicтaн Түркі елі дап aтaғaн. Қaзaқтың көнe тарихы және дипломатиясы - ұлaн-ғaйыp «epкін» aймaқтa opнaлacқaн, түpкi тiлдi көшпeлi өpкeниeттiң белгісі.
Қaзipгi Қaзaқcтaн ayмaғын мeкeндeгeн xaлықтap өмipiндe көптeгeн ғacыpлap бoйы acтaн-кecтeн oқиғaлap жәнe өзгepicтep бoлды. Ocындaй қилы тapиx шыpмayынaн көнe дәyipдiң мұpacы peтiндe ұpпaқтap үшiн қaзaқтap eкi мәңгi құндылықты caқтaп қaлды — oл Cөз құдipeтi мeн Зaң құдipemi.
Елдің ел болуында дипломатияның, дипломатиялық қарым – қатынастардың маңызы өте зор.
Дипломатия – мемлекет пен мемлекет басшыларының, сыртқы саясат саласындағы саяси іс - әрекеттері. Бұған қоса дипломатияға халықар. ынтымақтастықты орнау, кеңейту, сақтау да жатады. Билеуші өз мемлекетінің дипломатиялық бағыт – бағдарын белгілейді. Дипломатия алғаш рет шығыс елдері (Мысыр, Вавилон, Қытай, т.б.) мен Ежелгі Грецияда пайда болды. Түркі елдер, оның ішінде Ғұн, Сақ, Үйсін, Қаңлы, Оғыз, Хазар мемлекеттері, Шыңғыс хан империясы, Алтын Орда, Қазақ хандығы тарихында әлемнің әр қиырындағы елдермен жүргізілген дипломатиялық қызметі туралы деректер көп. Ежелгі Қазақстан туралы жазбалардың авторларының көпшілігі (Карпини, Рубрук, Ибн Фадлан, т.б.) – осы өлкеге дипломатиялық келіссөз жүргізу шеберлігінің сан түрлі үлгілері туралы деректер мол. Әсіресе, Қаз дауысты Қазыбек бидің Абылай ханды жоңғар ханының тұтқынынан босатуы осындай мәмлегерліктің жарқын үлгісі болып табылады. Ежелгі заманда дипломатиялық елшіліктер белгілі бір жағдайларға байланысты (бітімге келу, одақ құру, дау-дамайды шешу, т.б.) бір елден екінші елге барып, келісім жасалынғаннан кейін дереу елдеріне қайтып отырған.
Түркі дипломатиясы қай ғасырда болмасын түрлі қиындықтармен жүргізілген. Ел болуымыз тек қылыш қағысып, найза шаншысқан ерлікке ғана қатысты болмаған. Ел болуымыздың астарында жықпылы көп саясат, қалтарысы салың дипломатия жатты. Хандардың ақылы жетпеген, жүрегі дауаламаған істерді қарадан шыққан билер мен жыраулар айта білді. Ақылды хандар оларды тыңдады. Сөзге құлақ қойды. Бұл – сол кездегі демократиялық бастауы болды.
Түркі қағанатының билеушілері, өкілдері осындай бірнеше ғасыр бұрын көптеген елдерде елшілік қызметтер атқарған. Дербес мемлекет болып тұрған кезде түркі қағанаты басқа елдермен барыс – келіс жасасқан, елшіліктер алмасқан. Жазба деректердің аздығынан түркі қағанатының басқа елдерімен жүргізілген елшілік қарым – қатынас орнын, тарихын зерттеп, анықтау қиын соғуды. Сондықтан кейбір елшіліктердің уақыты ғылыми зерттеулерге тек тұспалдап қана көтерілуде. Болашақта тың материалдардың айналысқа енуі бұл мәселе туралы көзқарастарды түбегейлі өзгертеді деп ойлаймыз.
Аттиланың, Бумынның, Истемидің, Боғра – ханның көптеген елдермен жүргізген мәмілегерлік қызметтерін терең зерттеу тарих еншісіндегі нәрсе. Бір ғана Аттиланың саясаты, әскери және дипломатиялық шеберлігі, басқа мемлекеттермен қарым – қатынастарға байланысты істері өте қызықты және келер тарихқа қажетті.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................
І-тарау. Ежелгі түркілердің дипломатиясы.
1.1 ... ... ... ... ... ұйығу ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық өнер
туралы
пікірлері...................................................................
.............................
2.2. Араб халифатының Дешті қыпшаққа қатысты жүргізген
дипломатиясы................................................................
....................................
IIІ-тарау.
3.1 Алтын Орда дипломатиясы және Алтын Орданың Египетпен,
Осман ... ... Әмір ... ... ... ... оның мәдени apнaлapындa тapиxи өлшем бoйыншa ... бipaқ coғaн ... ... үшін әлі де ... ... ... лaйықты дeңгeйдe бaғaлaнбaғaн құнды құбылыcтap көп. Oлap ... тapиx ... ... ... шыpмaлып, өpкeниeт дaмyының
capaбдaл жoлдapынaн түpлi ceбeптepмeн тыc қaлып қoйды.
Kөшпeлi өpкeниeт – aдaмзaт тapиxындa бoлғaн дeceк, oндa oның ... ... ... бaйтaқ aймaғы Ұлы Дaлa aтaлaтын, жep
шapының Opтaлық-Aзиялық бөлiгi caнaлмaқ. Coл кeздeгi ocы aймaқтaғы ... ... ... түpiк тeктec xaлықтap құрады, coндықтaн дa, бұл
дaлaны мәдeни-этникaлық мaғынaдa Tұpaн. Tүpкicтaн Түркі елі дап aтaғaн.
Қaзaқтың көнe ... және ... - ... ... ... түpкi тiлдi ... ... белгісі.
Қaзipгi Қaзaқcтaн ayмaғын мeкeндeгeн xaлықтap өмipiндe көптeгeн ғacыpлap
бoйы acтaн-кecтeн ... жәнe ... ... ... қилы тapиx
шыpмayынaн көнe дәyipдiң мұpacы peтiндe ұpпaқтap үшiн қaзaқтap eкi мәңгi
құндылықты caқтaп ... — oл Cөз ... мeн Зaң ... ел ... ... ... қарым – қатынастардың
маңызы өте зор.
Дипломатия – ... пен ... ... ... ... саяси іс - әрекеттері. Бұған қоса дипломатияға халықар.
ынтымақтастықты ... ... ... да ... ... өз ... ... – бағдарын белгілейді. Дипломатия алғаш рет шығыс
елдері ... ... ... т.б.) мен ... ... ... ... Түркі
елдер, оның ішінде Ғұн, Сақ, Үйсін, Қаңлы, Оғыз, Хазар мемлекеттері, Шыңғыс
хан империясы, ... ... ... ... тарихында әлемнің әр қиырындағы
елдермен жүргізілген дипломатиялық қызметі туралы деректер көп. ... ... ... ... ... ... Рубрук, Ибн
Фадлан, т.б.) – осы өлкеге дипломатиялық келіссөз жүргізу шеберлігінің сан
түрлі үлгілері туралы ... мол. ... Қаз ... ... ... ... ... ханының тұтқынынан босатуы осындай мәмлегерліктің
жарқын үлгісі болып табылады. ... ... ... ... бір жағдайларға байланысты (бітімге келу, одақ ... ... т.б.) бір ... екінші елге барып, келісім жасалынғаннан кейін дереу
елдеріне қайтып отырған.
Түркі дипломатиясы қай ғасырда болмасын ... ... ... ... тек қылыш қағысып, найза шаншысқан ерлікке ғана ... Ел ... ... ... көп саясат, қалтарысы салың
дипломатия ... ... ... ... ... ... ... шыққан билер мен жыраулар айта білді. Ақылды хандар оларды ... ... ... Бұл – сол ... ... ... болды.
Түркі қағанатының билеушілері, өкілдері осындай ... ... ... ... ... ... ... Дербес мемлекет болып тұрған
кезде түркі қағанаты басқа елдермен барыс – ... ... ... ... ... ... ... қағанатының басқа елдерімен
жүргізілген елшілік қарым – қатынас орнын, тарихын зерттеп, анықтау ... ... ... ... ... ... зерттеулерге тек
тұспалдап қана көтерілуде. Болашақта тың ... ... енуі ... ... ... түбегейлі өзгертеді деп ойлаймыз.
Аттиланың, Бумынның, ... ...... ... ... ... ... терең зерттеу тарих еншісіндегі нәрсе.
Бір ғана Аттиланың ... ... және ... ... басқа
мемлекеттермен қарым – қатынастарға байланысты істері өте қызықты және
келер тарихқа қажетті.
І-тарау. Ежелгі ... ... ... ... хан) ... ежелден-ақ дипломатиялық саясатты толық меңгергендігі
тарихи жазбалардан белгілі. Түркі ... ... ... ... ғұн ... билеушісі диплолматиялық шеберлігі ерекше сөз
етуге тұратын жағдай. Аттила – аса айлакер саясатшы, ... ... Ол ... ... ... ... шешіп отырған.
Аттиланың тарихта алатын орны, дипломатиялық таланты айрықша.
Аттила (Еділ хан) - ... Ғұн ... ... Еділ - ... Ғұн ... ... Оны ... деп сол
кездегі латын тілінде, яғни Рим империясының ... ... ... осы ... ... ... оның ... әр халық әр
түрлі атайды. Ғұн ордасымен тығыз байланысты болған ... ... оны Еңіл ... дат ... ... , ... тілінде Атила
(Аttila), қытай тілінде Әтил, қазақ және басқа ... ... Еділ ... аталады. Әрине Аттила есімінің түбірі Еділ (орысша Волга) өзені атымен
байланысты. Себебі түркі тілінің ... ... ... ғұн ... ... Еділ деп осы ... айтқан болса, Днестр өзенін Уар (Вар) деп атаған
[1].
Аттила патша баласы болғандықтан жас ... көп ... ... ... Рим ... ... Ғұн мен Рим ... арасындағы достық қатынас
яғни герман тайпаларына қарсы одақтастық Аттила туылмастан бұрын басталған
еді. Римді Ғұн әскері ... ... рет ... ... ... ... ... Венгрия) провинциясын Ғұн ордасына 420 ... ... ... ... Ғұн ... астанасы сонда көшірілді және
сол қала герман тілінде Еңілбург (яғни Еділқала, Аттилабург) деп ... та ... ... Ғұн ордасының бір көл әскерін басқарды. 425 ж. оның
ескері Батыс Рим ... ... ... ... ... Сол ... ... қолбасшы ретінде Аттила жаңа көріне
бастады. 434 ж. Ғұн империясының атышулы ... ... ... ... оның ... інілері Бледа мен Аттила қолына тиді. Руғиланың өз
балаларынан ... ... ... ... ол ... үмітті
Аттиладан күткен еді. Аттила оның інісі Мыңзықтың баласы болса, Бледа ... ... ... ... ж., яғни Аттила мемлекет басына келгеннен бастап Рим империясы
мен ғұндар арасында тек бейбітшілік қатынастар болды. Аса ... ... ... екі ... де ... қатынас жүргізді.
Ғұн империясының күннен күнге күшейе бастағаны Римнің екі ... ... ... ... ... ... ... әсіресе,
Батыс Римнің өз әскері аз және әлсіз болғандықтан негізгі күштері жалдамалы
герман жауынгерлерінен тұрды. Ал, ... ... ... ... ... байлығын иелеу үшін Ғұн империясы ... ... Рим ... империяны қалпына келтіру үшін ғұндар мен германдарды
бірі-біріне айдап салу саясатымен айналысты.
442 ж. ғұн әскерлері римдік көп ... мен ... ... ... достық қатынастарды және келісімдерді бұзып, Ғұн империясынан
қашқандарды паналатқан еді. Сол жылы Аттила сақадай сай көп ... ... ... ... Рим ... хат ... Ол өктем
түрде "қашқындарды тез арада қайтып бер, ... ... төле және ... ... ... ... жібер" — деді. Римдіктер бұл талапты
орындамаған соң, ол көп әскермен баса ... ... ... қалаларды
өзіне қаратты. Артын ойлайтын аса айлакер саясатшы Аттила Константинопольге
жақыңдап келсе де қалаға кірмеген. Мәселені келіссөз ... ... ... алып ... қайтты.
447 ж. ғұндар мен римдіктер арасында үлкен қақтығыстар болды. Аттиланың
атты ... ... ... жақын жердегі Херсонес қаласы түбінде ... оңай ... ... ... Осы ... соң римдіктер
келісімге келіп, ғұн королінің талаптарын орындауға мәжбүр болды.
448 ж. Атилла Константинополые Едикон (Эдико, ... ... ... ... ... ... ... Ғұн империясындағы
министрлердін бірі және ... ... ... Едиконмен бірге Ғұн ордасына өз елшілерін жіберді. Олардың
арасында белгілі тарихшы-жазушы ... бар еді. Оның ... ... ... ... аса ... ... алайда біздің заманға толық жетпей қалды.
Соның бізге жетпей қалған кейбір мәліметтерін одан бір ... ... ... ... ... ... ... көруге болады. Жалпы Приск
гұндар мен Аттила туралы ... ... ... ... ... ... ж. Рим ... елшілері арқылы Аттилаға жасаған қылмыстары
ашылып қалды. Аттила сонда Римнің екі империясымен де ... ... ... ... Ал герман тайпалары ше? Германдардың біраз
бөлігі Аттиланың қол астында ... әлі ... ... тіл ... ... ... 437 ж. Атилла талқандаған соң, бағынбай
кеткен жауынгерлері вестготтардың санына қосылды. Рим басшылары, ... ... ... ... ... ... билеп тұрған вестготтар,
Галлиядағы франктер, тюринг тайпасы, т.б. Аттилаға қарсы жасырын одақ ... ... ... ... ... ... жатсын. Ғұндар жорыққа шығатын
болғасын Рим басшылары қатты састы. Ал ... ... ... Рим ... ... қалдырып, алдымен Еуропаның қалған бөліктеріндегі
германдарды тізе ... ... ... ... Шығыс Рим императоры Теодор өледі, оның орнына жаңа император
Марсиан ... Ол ... ... ... мен ... ... ... шаралар қолданды. Империяның басқа проблемалары мен өз
жоспарларын ысырып тастап күшті Батысқа жібереді. ... ол 15 ... ... ұстап отырған Батыс Рим императоры Валентианның қарындасы
Онорияны ... ... ... ... Онория көп жылдан бері
Аттилаға ғашық болатын. Не істерін ... ... ... шешесі мен
ағасының және Римнің талай төрелерінің қарсылығын біле тұра ... ... ... ... ... жеткізеді. Ал, Онория болса аса бай қалыңдық
болатын. Ол шын мәнінде Батыс Рим ... ... жуық ... ... ... ... еді. Әрине бұл жағдайлар
Валентианға ұнамады. Аттила ... ... және ... ... ... Сол кездегі аңыздарға қарағанда Аттиланың қол астында 500000
әскер болды дейді.
Ұлы қолбасшы жер ... ... Рейн ... дейін келіп, одан өтті.
Қаншама халықтар мен қалалар тізе бүкті. Айлакер ... «Мен ... ғана ... ... тек солардан тазалаймын» деп
жариялады. Көп ... ... ... ... ... Көптеген қалаларға ғұн
әскерлері кірген жоқ. Алайда ... ... мен ... ... ... ... тұрғындары қаланы тастап қашпақшы болған еді.
Атилла вестготтарды жазалау үшін оңтүстікке қарай ... Жол ... ... ... ... ... Орлеанға сапар шеккенде Шальн-Марле,
Троя, Санс сияқты үлкен ... ... қол ... Ол өз мақсатын
жақсы білгендігі соншалық, барлық нәрседен бұрыннан ... ... ... ... ... және ... керек жарақпен ұқыпты қамтамасыз етіп
отырған. Орлеан стратегиялық аса қажетті қала болатын. Халқы мен әскері ... ... ... ... ... ... өздері ашып берді. Осы
кезде Галлияны билеуге Рим императоры жіберген белгілі ... ... ... көп ... ... ... еді. ... ақыры әйгілі Каталуния шайқасына
жалғасты. Римнің ... ... ... ... ... ... тіл табысып, Аттилаға қарсы көп әскер шығарды. Бұл ... ... ... ... ... ... соң майданда 165 мың жауынгердің өліктері қалды. Оның үстіне
франк пен гепидтердің 15 мың ... қаза ... Рим ... ... бұл ... шешуші рөл атқарды, алайда оларға аса ... ... ... ... ... ... қаза тапты. Шайқас кезінде
Аттиланың басына да көп қауіп төнді... Бұл шайқасты ... ... ... ... грек ... ... жазбалары бізге жеткен жоқ алайда
бір ғасыр ... ... ... вестгот жазушысы Иордан жазбалары осы ... ... ... ... ... мен вестготтар әскерінің қалдығы кейін шегінді, ғұндар үлкен
жеңіске жетті. Енді Рим ... ... ... ... ғұн ... тұрар күш қалмады. Сондықтан Аттила келесі көктемнен бастап Италия
қалаларын емін-еркін ала ... ... ... ... біраз уақыт
қоршаудаң соң алды. Одан соң ... ... ... ... ... Рим императоры кәрі Марсиан ең болмаса ... ... Рим ... үшін ... ... ... ... Аттиланың қалың әскері Римге
жақындап келгенде, қарсыласуға дәрмен жоқ империя басшылары, ғұн ... ... ... ... ... ... келіссөз жүргізуге көнбеген
өзімшіл Рим басшылары, жау іргеге келгенде, не сұраса да беруге, ... ... да ... ... ... ... Рим ... кірген жоқ. Аттила Рим түбінен
аттанғанда ... ... ... ... ... оған ... қарындасы әйгілі сұлу Онорияны өздері әкеліп беретініне сенген
болатын. Ол келесі жылдың ... ... ... өз ... өткізеді.
Әскерін толықтырып, Орда күшін күннен күнге ... ... ... оған ... ... ... ж. ... Дунай бойындағы ғұндар астанасы Этзелбургке (сол кездегі
герман тілдерінде ... ... ... ... ... салтанатпен
келді. Себебі оның жеңімпаз әскері соңғы жылдары ... ... ... ... ... бәрі ... жорықты Шығыс Римге жасау керек
деп ұсыныс жасады. Әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... қызу қолдады. ... ... пен ... дейінгі
территорияның билеушісі аса талантты қолбасшы болатын. ... ... ... ... ол ... рөл атқарған еді.
Осылай келесі жорық туралы, яғни бұрын Шығыс Римге ... Кіші ... ... ... ... ... ... жатты. Герман тайпаларын
бағындырып жүргенде Аттила бургундия принцессасы Идилка атты ... ... ... еді. Жігіттің сұңқары ғұн короліне ғашық болған ... ... Бірі Рим ... ... ... ... ... сұлулығы әсер етті ме, әйтеуір Ғұн королі оған үйленбей тынбайтын
болды. Осы мерекеге көп дайындық жасап, ... ... ... ... ж. ... ... соң Аттила яғни Еуропаны түгелдей бағындырған ... ... ... ... Оның ... болған жылын зерттеушілер бірде
453 ж., бірде 454 ж. деп жазады. Оның артында жеті баласы ... еді. ... ... ... Емназар, Ұзынтұра, Өте Есқалма, Ернақ (Ирнақ).
Үлкен баласы Эллақ белгілі қолбасшы Еділ-Жайық пен Днепрге ... ... ... және ... тірі ... оны ... ... етіп
белгілеген. Оның шәкірттері ішінде тарихта аты қалғаны Одоакр ... ... 493 ... ... ... ... өзі ... жүргізген дипломатиялық қарым-қатынастар және жорықтары. Біздің
жыл санауымыздың 434 жылы Руғила аяқ асты қаза ... Ол ... ... ... ... ... ... өсиет еткен. Аттиланың әділ ... ... ... ... бұл ... ... ... өмірден қайтқаннан кейін ғұн ордасы мен Рим империясы арасындағы
жаңадан басталып келе жатқан ... ... ... еді. ... ... істі Аттила толырымен аяқтады. Арада елшілер біраз ... ... ел ... ... Ол ... ... «Маргус келісімі» деген атаумен
қалды. Маргус қаласы Шығыс Римнің Иллирия ... ... ... ... ... ... ... келісімі 434 жылдың соңы, 435 жылдың басында болды. Оның негізгі
мазмұны мынадай:
1. Екі ел арасындағы қашқындарды түгелдей қайтарып ... яғни ... ... Екі ел ... тең ... сауда-саттық жасау, яғни екі елдің
саудагерлері шекарадан кедергісіз өте алады.
3. Шығыс Рим ғұн ордасына жыл ... 700 фунт ... ... ... осы ... ... Шығыс Рим ғұн ордасына Мами, Атакам атты
ғұн басшыларының қашқын балаларын қайтарып берді. Оларды Аттила мен ... ... ... ... қос ... да ғұн ... ержүректілігіне қарай басқа
жауынгерлерден жоғары бағаланды. ... ... ... ... әскер қатарына алған. Ал готтардың тұтқынға түскен ... ... ... қарап ғұн жауынгерлерінің империя үшін ... ... ... ... ... адамдар болғанын білуге
болады. Мысалы, тұтқынға түскен Хелхал атты ғұн ... Рим ... ... ... еді.
Рим басшылары жақсы жауынгерлерінен айырылып қалмау үшін әр түрлі
сылтаулар айтып, ғұн ... ... бере ... Осылайша
созбалақтатып жүргенде арада бірнеше жыл өтіп кетті. ... сол ... ... ... герман тайпаларымен, оның ішінде Бургунд
корольдігімен қарым-қатынастарын реттеген. Содан соң ... ... ... бөле ... Ал римдіктер келісімді орындамағанымен ... ... әр ... ... ... ... ... салып, өз
жаңтарына тартуын тоқтатпады.
Алайда шыдамның да шегі бар емес пе? Оның ... ... Рим бір ... ... ... ... ... болар қылмыс жасады.
442 жылы Маргус қаласының епископы ғұн батырының зиратын тонайды. Батыр
зиратында алтын заттар мен ... ... ... көп ... ... ... аяр ... бет пердесі осылай ашылады. Бұл оқиға ғұндардың ашу-
ызасын келтіреді.
Аттила Рим ... ... деп ... өз қол ... ... ... ... түрі бар. Сондықтан ол ... ... мен ... ... ... ... ғұн ордасының құрамына кіргізді. Ғұн
империясының құдіреті мен күші одан ... ... ... уақыттарда Аттиланың ағасы Бледа аяң астынан қайтыс болады. Оның
өлімінің себебі әлі ... ... ... ... оның ... жаласын
Аттилаға жапса, ал ғұндар бұл қастандықты римдіктерден ... ... ... тек ... ғана емес, Бледаға да барып жүрген. Ал Бледа Аттила
секілді ақылмен шешіп, дипломатиялың жолды ... адам ... ... қауіп төндірген. Римдіктердің ғұндардың көзге ілігер
беделді адамдарына қастандың жасауы жалғыз бұл емес. ... яғни ... олар ... ... ... өлтіріп, Аттиланың өзіне ... рет ... ... өз ... ... ... Аттила Иллирик пен Фракия
аймақтарының біраз жерін басып ... ... ... ол Қара ... ... ... ... VII ғасырдан бастап ғұн тілінде Уарна
делінді. Қазір Болгария жерінде ... ... ... ... деп ... қаласында Шығыс Рим елшілерін қабылдайды. ... ... ... ... ... ... ... толастады.
Алайда бір жылға жетпей келісім қайта бұзылды.
Фракия ... ... ... ... ... 447 жылы ... Рим
әскері мен ғұндар арасында үлкен шайқас болды. Аттила ... ... ... Шығыс Рим әскерін оп-оңай талқандайды. Бұл римдік әскер деп
аталса да, әр ... ... ... ... ... егер ... Римнің астанасы Константинопольді де оп-оңай басып
алар еді. Алайда ол ешқашан Рим империясының ... ... ... ... ... ... де.
Міне, осы шайқастан кейін барып екі ел тағы да келісімге келді. Бұл
келісім-шарт Шығыс Рим үшін өте ауыр ... ... бері ... үшін және 435 жылғы Маргус келісімін орындамағаны үшін, яғни 435
жылдан бері жылдық ... 700 фунт ... ... үшін ... 8 ... ... ... өтеуге қатаң талап қойды.
Демек, Шығыс Рим ғұн ордасына тез ... 6000 фунт ... және әр ... үш есе ... 700-дің орнына 2100 фунт алтын төлейтін болып
келісті. Бұл келісім-шарт Константинопольдің ... ... ... ... олар ғұндарға қашқындарын қайтарып беруге ... ... ... ... дипломатиялық қатынастарды жалғастырған ғұн
ордасының ... Есіл ... ал ... ... яғни ... ... Едіге барып жүрді. Едіге - Аттиланың ... ... ... ... ғұн ... министрлердің бірі.
Жыл өткен сайын ғұн империясы әбден күшейді. Оған керісінше Римнің екі
империясы да күннен күнге нашарлай ... Бұл ... екі Рим ... ... - ... тайпаларын, яғни империяның ... ... ... ... қазіргі Франция) басып алған жауынгер
корольдіктерді ғұндарға қарсы қойып, варварларды ... ... ... еді. ... ... ... ... патшаны есебін тауып өлтірсе,
ғұн империясы тарап кетеді деп те ... Рим ... ... II ғұн ... ... ... бірнеше рет
ұйымдастырды. Біраң ешқандай нәтиже болмады. Бірде феодосий ІІ-нің досы
Христафий ғұн ... ... ... ... ... ... ұзақ ... Оған сыйлыққа алтын береді және одан да көп сый
уәде етеді. ... олар ... ... ... Едіге алдап көп
сыйлықтарды алған соң, олар ... ... ... ... ... ... ... ғұн ордасына жасаған және бір қастандығы
ашылып қалды ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасқа өз үлесін қосты.
Мысалы 448 жылы ол Константинопольге барған ... ... ... Біріншіден, Дунай өзенінің алқабы, яғни Паннония аймағынан Фракияға
дейінгі жерлер ғұн ордасы ... ... ... ол жерлерде
егін егуге тыйым салынды. Екіншіден, ғұн ордасынан азғырып, өз жағына
шығарып ... ... тез ... ... керектігі айтылды. Егер бұл
шарттар орындалмаса, ғұн ордасы Римге соғыс ашатынын ескертті.
448 жылы мынандай бір ... ... еді. Рим ... ... ... ... ... жіберген адамы Максиминнің өтініші бойынша,
олармен бірге ... ... ... ғұн ... ... де бар.
Жолаушылар Константинопольден 13 күндік ... ... ... ... Қала ... ... жақсы қарсы алады. Бірнеше қой мен сиыр
сойып, қонақасы ... ... ... мен оның ... ... ғұн жігіттерімен бір дастарқанда отырады. ... ... ... Аттила есімін атап сыйынса, дастарқандастары өз патшаларына
сыйынады. Араларындағы ... ... ... ... - ... аты. ... адам емес пе? Адам мен құдайды
салыстыруға бола ма? - деп ... бұл ... ... ... ... ... тиеді. Өре тұра
келген ғұн жігіттерін қарсыластары жылы сөздерін айтып, кешірім ... ... ... түсіреді.
Ақыры не керек елшілікке бара жатқандар да, елшіліктен келе жатқандар
да ғұн ордасына жетеді. Прискус пен ... ... ... тұрған сарайға келіп кіреді. Осы кезде Аттила ағаш ... еді. ... ... жерде тұрып қалады. Максимин жаңындап барып
ғұн басшысына сәлем береді. Феодосий беріп жіберген ... ... ... ... сізге және сіздің отбасыңызға денсаулық пен бақыт тілейді,
- дейді.
Сонда Аттила таза латын ... Мен де ... дәл ... ... - деп ... ... тұрған Вигилге көзін қадайды. Оған деген ызалы ашуын жасырмай,
күтпеген жерден айқайлап ұрса ... ... ... ... екенін және
қай бетімен ордаға келіп тұрғанын айтып ... ... ... ... Рим ... ғұн қашқындарын қайтарып
беруге тиісті болған. Бұл келісім-шарт түгелдей ... ... ... елші ... ... еді. ... ашуланған Аттила осы
жағдайларды айтып Вигилге шүйлігеді. Вигил болса, ұялған тек ... ... ғұн ... ... ... қайтарылып
берілгендігін айтып жалтарады. Мұны естіп, Аттила одан бетер қаһарланды.
- Мен сенің осынша иттігің үшін өлімтігіңді ... ... ... жем ... ... Әттең, елшілік дәстүрді бұзғым келмейді. Біздің
қашқындар Константинопольде көп, - деп ол ... ... ... аты жазылған қағазды оқуды бұйырады.
Қағаздағы қашқындардың аттары ... ... соң, ол ... ... ... қайтуды бұйырады. Оның жанына өзінің бір
офицерін қосып жіберетінін ... ... ... ... ... беруді
талап етеді. Аттила сөзін:
- Қашқындар ешкімге де пайда келтірмейді. Егер біз ... ... олар ... ... қорған бола алмайды, - деп аяқтайды.
Осы кездесуден кейін Вигил дереу Аттиланың бұйрығымен Константинопольге
жүріп кетеді. Оның жанына ... ... ... ғұн ... ... ... тілінде жақсы сөйлейтін баяғы Есіл еді. Ол ... көп ... тек ... ... ... ... ... басқарып жүрген.
Бұл Феодосий ІІ-нің Аттиланы өлтіру мақсатында жұмсаған елшісі ... ... бұл ... ... ... Аттилаға жасалған
қастандық жоспары кейіннен ашылғанмен, ғұн басшысы дипломатиялық ... ... ... ... ... бұл ... Прискус құрметпен бас иіп, өз ... ... ... ... ... ... секілді ұлы қолбасшының адал саясаты мен
дипломатиялық қызметін аса жоғары бағалаған [6].
Міне бұл – сол кездегі халықаралық ... мен ... аса ... тұрған ғұн ордасы жайлы дерек берер бір ғана көрініс. V ғасырдың 40
жылдарында Аттила басқарған ғұн ... ең ... ... ... ... мемлекеттер мен халықтар ғұндармен ... ... ... ... ... ... шыққан өнер адамдарын, ақын-жырауларды, шешен
сөздің майталман шеберлерін құрметтеді. Тіпті ғұн емес, герман тайпаларының
өкілдері болса да, ... ... ... Рим ... ... Максимин мен Прискустың Аттила жасаған
тойларға қатысып, байқағаны - ... ... ... жақын адамдары мен
балаларының және қонақтардың орын тәртібінің қатаң сақталуы екен. Ол
әркімнің шені мен ... ... ... ... ... ... ...
алтын мен күмістен жасалған хас ұсталар мен зергерлердің қолынан ... Ал ... ... ... тек ... жасалған екен. Себебі
ол өнер, ғылым, білімді ... ... ... ... ... да, жас
кезіндегі қарапайым қатардағы жауынгер дағдысынан айнымаған.
Аттила өз балаларын ... ... ... Оның ... ... ... мен Днепр аралығындағы өлкенің билеушісі) әдеп сақтап ... ... ... ... ... ... ... бола тұрса да, әке алдында
ибалы мінез көрсетіп, жүзін тіктемей, жанарын жерге салып, әдептен ... Ал ... ... кіші ... ... ... ... білдіріп, оны
еркелетіп, айналып-толғану үстінде болған.
Көп ұзамай Рим мен ғұн империясының арасындағы жағдай нашарлай ... және ... ... ... ... мен ... қатты састы.
450 жылы Аттиланың жалғыз өзі екі бірдей ... және ... ... ... ... екі ғасыр өмір сүрген Рим ... ... ... ... ... ... Римді 410 жылы басқыншылар түгін ... ... Ең ... ... ... алтын беріп құтылуға болар еді. Ал ғұндардан
қалай құтылмақ? Өйткені ғұндардың алдында ... ... ... бар.
450 жылы Шығыс Рим императоры Феодосий өліп, оның ... ... ... Оның ең бірінші қолға алған мәселесі - ғұндармен баяғы
достық қатынастарды орнату. Сол үшін ол көп ... ... ... ... ... ... ... Аттилаға қарсы пайдаланбақшы
болды. Не істерін білмей жанталасқан Марциан шешесі мен ... және ... ... біле ... да, ... неке ... ... түрде
Аттилаға жеткізді.
Онория неше жылдан бері ... ... ... үшін ... ... отыр. Ол - өте бай ... яғни ... ... ... жуығының мұрагері еді.
Бұл жағдайлар Валентинианға жай түскендей әсер ... ... ... ... ... герман тайпаларымен бірігіп, Аттилаға қарсы одақ
құра бастады.
Галлияны, Испанияны, Солтүстік Африканы күні кеше ... ... ... ауыз ... ... қарсы тұрғалы жатқан императорларға
Аттила да өз сыбағасын дайындады.
Галлия көп уақыттан бері Римге бағынбайтын және 437 ... ... ... ... ... сол ... ... тайпаларын талқандаған
болатын. Валентиниан Аэцийге егер ол Галлияны ... ... ... ... ... болатынын айтады. Бұл 451 жылдың басы еді.
Аэций мен ... ... ... көптеген герман тайпаларын
біріктіріп, Аттилаға қарсы орасан зор қол ... ... ... ... ... ... әкеп соқты. Көптен бері Испанияны билеп тұрған
вестготтарда үлкен әскер болды.
Көп ұзамай ұлы қолбасшы Аттила жер қайысқан ... Рейн ... ... ... аттанды. Ол осы жорығы туралы: «Мен тек ... бара ... - деп ... ... ... мен ... бүкті. Галлия мен Бельгияның көптеген қалаларына ғұн ... ... ... бұрқ ете қалды. Әсіресе Париж бекінісіндегі
көтеріліс ... ... ... ... ... ... өтпеді. Дегенмен ғұн
сарбаздары Галлияны түгелдей өз қол астына қаратып, ол арадан вестготтарды
қуып ... ... ... ... ... ғұн дегенде қала
халңының қорқынышы мен үрейінің шегі болмады.
Аттила вестготтарды жазалау үшін ... ... ... ... жол бойындағы Шальн-Марле, Троя, Сана секілді ... ... ... ... ... ... аузы жесе де қан, ... де қан» десетін
батыстың әділетсіз тарихшылары көзді жұмып қойып, ... ... ... ... деп ... ... Аттила өз әскерін азық-түлік және басңа да керек-жарақпен
уақтылы қамтамасыз етіп отырды. Ғұндардың жойқын күшіне ешнәрсе төтеп ... ... ... деп ... Орлеанның өзі шешуші қорғаныс ... да, бес ... ... ... алмады. Ғұндарға қала халқы ... ашып ... ... ... римдіктермен болатын аұтық шайқасқа
табан басып жақындай түскен.
Аквилей қаласын алу. Аквилей қаласы ғұн ... ... ... көп ... ... берілмеді. Қолбасылар кеңесіне жиналған бір
кеште жас қолбасшылардың бірі Аттилаға:
- Патша ием, осы ... неге ... ... береміз. Бұдан басқа да
қалалар бар емес пе? - ... ... ... ... Ғұндар! Алға басқан қадамыңды ешқашанда ... ... бет ... мақсаты - ілгері басып, көкжиектен асып түсу ... еді? Сол ... қия ... десек, біздің де жолымызда көлденең қалып
қойғаны дұрыс па? Бәріміз де алдымызда ... ... ... ... ... тізе ... бұл арадан қозғалмаймыз. Алайда көп
шырынға ұрынбауға тырысып, сақ болу керек, - деп ... ... бір ... ... ... ... күні бірі ... бірі шабуылдап жүрген қала сыртындағы абыр-
сабырға қарап, Аттила жанындағы кешегі ... ... ... да, қала үстінде ұшып жүрген құстарды құсқап:
- Ана аққұтандарды көрдің бе? Олар қала мұнараларындағы ... ... ... ... бұл – қала көп ... ... ... сөз. Өз басына
төнген қатерді сезген құстар балапандарын қауіпсіз жерге апарады, - ... ... ... ... жас ... ... кешіріңіз, патша ием. «Албырт - алдырады» деген емес пе.
Асығыстықпен айтылған сөз болды, - деп Аттиланың көрегендігіне ... ... ... Жә, не іс ... да, ақыл ... ... жөн алдымен. Осыны
ұмытпасаң болды. - Содан соң ... ... - ... ... қала ... ... таяу жерден талқандаңдар, - деп сөзін
жалғастырады.
Өзінің оң қолы ... ... ... қарап, қала қақпасының сол жаң
тұсын нұсқайды да:
- Ана бір ара маған осалдау көрінеді. Барлық күшті сол жерге жұмсаңдар.
Сәл болса да ... ... ... әрі ... қабырға өз салмағымен
құлайды, сол кезде ... ес ... ... лап берсін, - дейді.
Әскербасы басын иіп, көреген қолбасшысының бұйрығын ... ... ... ... ... қояды да, қысқағана «құп!» деп үн ... ... ... Аквилей қаласын алу Аттила жоспарлағандай ... ... ... ... ... ... ... тарихта алғаш енгізген
ғұндардың дарынды қолбасшысы осы Аттила болған еді.
Қамал қабырғасы құлап, қала түгелімен ғұндар ... ... соң ... ... ... ... өзі ала ... Ең алдымен Ғұн
ордасынан қашып, Рим империясына қызмет істеп жүрген қашқын жауынгерлерді
әкеледі.
- Қашқан өзің бе, әлде ... бір ... ... ма? - деп Аттила олардан
жеке-жеке сұрап ... ... бірі ... мен ... ... ... келгенін,
ал біреулері басқа себептерді айтып ақталып жатады. Бәрін тыңдап болған
Аттила ... ... ... ... ... ... ... берсе арбалып, жан қысылса жалтарып шыға келетін жан кімге опа
берген? Жем берсең ит те қолыңды жалайды. ... ... ... ... беретін жалдама адал болар деп алданба. ... ... пида ... ғана сақтамақ. Жұдырықтай жұмылып, намысыңды солар ғана қорғамақ.
Туған ... ... ... ... ... ... адамдардың жазасы - өлім! -
деп өз үкімін айтады.
Дұшпанға қызмет етіп сатқындық жасап ... өз ... ... ... ... түскен қала халқына келгенде, Аттила
олардың ... ерік ... ... ... ... ... ... білдіріп:
- Осы қаланы алу үшін қаншама қанымыз төгілді. Оларды неге қоя береміз?
- ... ... ... Рим басшыларынан аз қорлық көріп жүрген жоқ. Олар герман
тайпалары емес ... ... ... ... зорға көріп жүрген
қара халықты ешқашан жазалауға болмайды, - деп сөзін бітіреді.
Біраздан соң ... ... ... ... ... ... ... тұтқынға түскен ғұндарды алып келеді. ... ... ... олар қаза тапты деп жазылған екен. Аттила
олардан:
- Одан бері бір жыл ... неге ... ... - деп сұрайды.
- Бізде туған жерге қайтып келуге ешқандай мүмкіндік болмады, - ... «Ит ... ... ер ... ... ... еді. Ер болып туған
жерлеріңе қайта алмасаңдар, Римнің ... ... ... ... ... - деп, Аттила есік алдында тұрған ... ... да, ... ... ... ... қуып жіберіңдер, - дейді бұйырып.
Бұдан кейін Аттиланың алдына жас келіншек пен оның шешесі келеді. Олар
талан-тараж болған ... ... ... екен. Екеуі Аттиланың
алдына тізерлей отыра кетіп, жылай бастайды.
- Жә, менің алдыма ... үшін ... ... Не ... ... төгіп отырсыңдар? — дейді Аттила жекіп.
Сонда келіншектің шешесі басын иіп тұрып, бір ғұн жауынгерінің ... ... ... шағымданды.
- Жеңімпаз патша Аттила, ел арасында ... ... ... ... тән ... ... ... болса, соның бәрі бір басыңнан табылады
деуші еді. Рақым күтіп келіп тұрмыз өзіңе. ... ақ ... ... деп ... Өз ... өзі қорғай алатын еркек кіндік емеспіз,
қолымыздан бар келетіні – жылау. ... ... арыз айта ... ешкімім
жоқ, тек сенің әділеттілігіңнен үміттенем, - деп ақ ... ана ... ... Аттила есіктегі жасауылға:
- Табыңдар, сол жауынгерді, - деп бұйырады.
Үстінен шағым жасалған ... алып ... ... оған ... ... ... не уәжің бар? - деп сұрайды.
Аттила сөйлей бастағаннан-ақ басын төмен салып ... ... ... ... қаруын шешеді. Мұнысы - кінәсін мойнына алғаны еді. ... ... би ... кірерде қаруыңды алса, қорғануға шамаң жоқ, үкімің
кесілді, ал қолыңдағы ... ... ... ... ... сөз ... дегенді білдіретін. Осыны ескерген жауынгер өзінің ешқандай
ақталып, қорғанбайтындығын білдіріп, қаруын ... ... ... ... деп ... қалмай, өлтіруге бұйрық береді.
Одан соң жасауыл Аттиланың алдына бір ғұн жауынгері мен Рим ... ... Жұрт ... ... ... мына екеуі тығылып алып көңіл қосып
жүр, - ... ... ... ... ... пен қызға байыппен көз тастайды. Екеуі де жап-жас. Сонан
соң олардың бір-біріне деген сезімдерін сынамақшы болып, қызға қарайды да:
- ... жолы – ... Сен өз ... ... білмегенсің.
Сондықтан саған өлім жазасын бұйырамын. Ал сен, жауынгер, жүре бер, - ... ... ... ... қыз көз ... шарасынан шыға үрейленіп, үнсіз
қалады. Ал жауынгер жігіт ... ... ... ... ием, ... бұл ... орнына мені өлтіріңіз. Мен оған шын
ғашықпын. Маған оның тек ... ... ... Ол өліп мен ... маған өмір жоқ, - деп жалбарына бастайды.
Бағанадан сыртқа сырын бермей қабағын түйіп түксиіп ... ... ... ... ... жүзіне қан жүгіре бастайды. Ол жауынгерінің
мәрттігіне аса разы ... ... ... мен ... қызға да, жігітке де еркіндік беріп, еш жаза ... ... ... ... бата ... ... ... Егер жігіт қара
басының қамын ойлап, ... ара ... ... ... бола
білмегені үшін оны сол жерде өлтіртетін еді [8].
Бұдан соң барып Аттила тұтқынға түсіп, алдына әкелінген ... кесе ... ... ... ... құл Кайге бостандық береді.
Осы құлды алдына алып ... ... ... ... ... ... туралы айтқан сөздері түседі. Содан кейін оның алдына қол-аяғы
байланған тұтқын римдік жас батырды алып келеді. Ол ... ... ... ... соғысқан екен. Аттила тұтқыннан:
- Ғұндарға қарсы неге соғыстың, әлде олардан жамандың көрдің бе? - ... Жоқ, ... еш ... ... ... мен ... ... қорғап,
міндетімді орындадым, - деп жауап береді тұтқын.
Көп ұзамай ғұндар Милан, Равенна ... ... Сол күні ... кеңес құрады. Кеңесте Римге қашан кіретіндерін сұраған
шәкірттерінің біріне қадала:
- Ғұн ... еш ... Рим ... мәдениет ошағына басқыншы болып
кірмейді. Кірсе, тек бейбіт келісімге келу үшін ... ... ... есте
саңтаңдар. Бұдан 42 жыл бұрын Аларих бастаған вестготтар Римді тонап
бассыздың ... еді. Ғұн ... ... ... ... - дейді де,
содан кейін Баламірге қарап: - Сенің сарбаздарың ... ... ... ... ... ал ... ... берілді. «Иілген басты қылыш
кеспес» деген бар. Жігіттеріңнің зорлық ... ... ... ... ... Рим ... ... қара халыққа солар қожаңдамақ па? Жеңіске
жеткен әскер адал болу керек. Тәртіпсіздік ... ... ... ... ... Елді тек ... күшімен, қорқынышпен ғана емес,
сеніммен де билеген жөн. Халық адал, әділетті ... ... - деп ... ... айқара ашылып қонақжай мінез көрсететін Рим қақпасы
жабық тұр. Бүгінгі күннің өзі де қожайындарының қабағын ... ... ... ... ... ... арғы ... тығылған Рим халқы
бұл күннің ... не ... ... ... ... тұр. ... ертегі шаһарындай болған қорған бекінісінен тырс еткен белгі
білінбейді. «Екі өгіз сүйкенсе, ... ... ... кері ... ... ... жазыңсыз жандардың қаны төгілгелі тұр.
Жолындағының ... ... ... ... ғұн сарбаздары Аттиланың қалт
еткен қимылы болса, қалаға лап еткелі тұр.
Түксиіп, жан баласының ... ... Рим ... ... ... аяқ бастырып, жақындап келді. Атой салынар сәтті аңдып қала халқының
зәреқұты қалмай, иманын үйіріп отырғанын ол жақсы түсінді. Тым ... ... ... ... ... соң, римдіктер оған бетін басып
бүгежектеген қорқақ болып көрінді. Ызадан тістенген Аттила қолға ... Рим ... ... ... ... ... ... ақ найза
арындаған бетімен қақпаға келіп қарш қадалды. Қаланы ... ... ... ... дір ... ... ... Қала сол күйі
тымтырыс. Артына жалт бұрылған Аттила:
- Ғұндар! Азаматтың ақ өлімі – борышын адал ... - деп саңқ ... ... ... ақ жолда төкпесең, еңсеңді бастырып, езгіде ... ... не ... Өр ... ... ... өз ... өзі қашырып сасқан
адам санатта жоқ. Мінген көлік, тұлпарың – ер ... ... ... ... ... ... ... ер санаты. Басыңды бұғып бұқпалап
көрген күнің кімге ... ... ... ... Асырып сөз айтпасаң, алаңқай
болған майданда менменсіген кеудені аяққа таптап баспасаң, одан өзге ... ... ... дұшпаның шалқайып жүрген күнінен етегіңе еңкейіп,
жер құшып жатыр баспалап. Кесімін өзің айтыңдар, жараса ма хас ерге ... ... ер», ... ... бала ... ... ... былғамақ?
Сәл-пәл үнсіз қалған ғұн жауынгерлері бірауыздан ... деп ... ... күндей гүр-р етісті.
Осыдан кейін Аттила сарбаздарын соңына ертіп аяңдап жүре берді. Біраз
жер ... соң, ат ... ... ... ... ... қуанып, әлі қыбыр білдірмей жатқан, күні кеше ... ... күні жүні ... ... ... ... ... мырс етті де
қайтып бұрылмастан кете барды [9].
454 жылы Аттила кенеттен қайтыс ... Оның ... ... әр ... жүр. Ал шын мәнісінде ғұн империясының әйгілі билеушісінің
өмірден қайтуының ... әлі ... ... біз үшін ... ... ғұн ... ... Бірақ олар Еуропадан кеткен жоқ.
Жаңадан құралған соңғы ғұн ... ... ... ... ... 730 жылы ... ... Баян хан уақытындағы ең күшті ... Ол VIII ... ... ... өтір ... ... қағанатының
орнындағы мемлекет әлі күнге дейін ғұндар атымен Хунгрия (Венгрия) деп
аталады.
Батыс Рим басшысы Аэций ... ... ... ... ... ... ... Рим басшысының орнына иек артатын жалғыз адам ... ... Рим ... ... Аэций орнымды тартып алады деп
қорықты. Аэцийдің ... ... ... ... Көп ... өзі де өз адамдарының қолынан қаза тапты.
Сол жылы Генсерик (французша Жансерик) бастаған вандалдар Рим ... ... ... Олар 410 ... ... ... ... қайталады.
Бұрын Генсерик Аттиладан қорқып Римге кіре алмай жүр еді. Ендігі
уақытта оның бетінен қағар, ... ... ... қалмағаннан кейін, Римге
кіріп, бассыздың істеп оны аяусыз таптады. Аттила мен Аэций өлген ... шын ... ... еді ...... ... ерекше орын алған ірі тарихи тұлға. Бұл
туралы француздың белгілі тарих зерттеушісі А. ... ... ... және оның мұрагерлерінің тарихы» (1856 ж. Париж) атты кітабында
«Адамзат тарихындағы Аттила ... А. ... мен Ю. ... ... алды» — деп жазды. Еуропа халықтары мәдениетінде Аттила туралы бірнеше
поэма бар. ... және ... ... батырлар жырында, аңыз
әңгімелерінде Аттила негізгі кейіпкер. Ағылшын ақыны Херберт Атилла туралы
үлкен поэма және ... ... ... (19 ғ.). Сол ... ... сахналарынан да Аттила бейнесі үлкен орын ... Ең ... ... ... ... ... драматургтері (Кристобал Вируес
(1550-1609) «Қаһарлы Аттила» төрт актілі трагедия; Луис Велес де ... ...... ... 5 ... ... одан соң ... (Пьер Корнель (1906-1684) «Хун патшасы – Аттила» атты 5
актілі грагедияны 1667 жылы ... ... ... ... ... ... «Аттиланың үйлену тойы» атты тамаша пьесаны Парижде 1880 ... ... ... ... де ... ұшан ... (Вернер
Цахариас (1768-1823) «Хун патшасы – Аттила» атты 5 актілі романтикалық
трагедияны 1808 жылы ... ... ... ... ... ... ең
құндысы осы). Неміс халқының «Нибелунг жыры» тақырыбына көптеген ... ... Бұл ... негізгі кейіпкері ғұн королі Аттила
болғандықтан барлық драмалық ... да ... ... ... (1784-
1852) Австрия астанасы Вена қаласының Бургтеатр ... 1845-46 ... ... атты драманы қойды; Г. Эмануйль (1815—84) белгілі
неміс ақыны, драматург 1857 ж. «Брюнхилда» атты ... ... ... Ф. ... ... 1861 ж. ... атты ... шығарды). Сондай-ақ, Аттила бейнесі Еуропа халықтарының музыка
өнерінде қомақты орын алады.
(Волфранг Франк (1641 ж. туған — ... ... жылы ... «Хун
королі Аттила» атты операны 1682 ж. Гамбург театрында қойды; Рихард Вагаер
(1813-1883) «Нибелунгтер сақинасы», ... ... (1854), ... (1874)
атты көлемді музыкалық шығармаларды сахнаға шығарды). Аттиланың ... ... ... ... ... да үлес қосты.
(Франциско Малипиеро (1824-1877), «Бургундиялық принцесса – Хилдегунда»
атты ... 1845 жылы ... ... театрларында қойды; Джузеппе Верди
(1813-1901) 1846 ж. «Аттила» атты операны Милан қаласы театрларында қойды).
Орыс жазушыларының ішінде ... рет ... ... (1884- 1937)
«Аттила» атты драма жазды (1927). Алайда бұл шығарма тек 1996 ж. Алматыда
қазақ драма ... ... ... оның ... ... ... ... романы да осы тақырыпқа арналған [11].
Түкия жазушылары да Аттиланың сахнадағы бейнесіне ... үлес ... Сафа ... (1931); ... С. «Аттиланың үйлену тойы» (1934);
Нәжі ... ... (1948), ... және ... ... ... бейнелеу өнерінде де ерекше ... ... ... (1483 - 1520). ... Делакруа (1798 - 1863), Чека
Улпиано (1860 - 1916). Еуропа мемлекеттерінде 6 ... соң ... ... көптеген алтын, күміс ақшалар шығарылған. Венгрияда ... ... ... оқу ... т.б. көптеп кездеседі.
1.2. Түркі қағанатының ұйығу кезеңіндегі дипломатиялық.
Ұлы түркі империясының басқа ... ... ... ... ... ... ... тарихтан белгілі. Түркі
империясының билеушілері ... ... ... ... ... ... ... ғacыpлap бacындa Tянь-Шaньғa қoныc ayдapғaн кeйiнгi ... ... ІV ... ... Typфaн тayлapынa қapaй жылжыды.
Бұл ayмaқты oлap 460 жылғa дeйiн мeкeндeйдi. Ocы 460 жылы oлapғa ... ... ... ... ... дa, ... бacыл aлaды.
Aвapлap бac игeн ... ... ... Ocы қoныc ... iшiндe Aшинa тaйпacының қaлдықтapы дa бap eдi. Tүpкi aңыздapы
мeн қытaй тapиxындa Aшинa Шығыc Tүpкicтaндa өмip cүpгeн кeздe ... ... ... ... ... ... ... apaлacып кeттi дeгeн
дepeктep бap. ІІІ ғacыpдың coңынaн 460 жылғa дeйiн ocы ayмaқтa aшинaлapмeн
бipгe Иpaн ... жәнe тoxap ... ... ... ... ... бip дәpeжeдe aшинa тaйпacының тiлi мeн ... әcep ... ... ... мeн ... aca ... ... түpкi-coғды тiлдepiнiң жaқындacyы дәл ocы кездeн бacтaлды.
Aлтaйдaғы түpкi-aшинa тaйпaлapы ipi тaйпa ... ... 545 ... ... (Цзинь) мeмлeкeттepiнiң бipiмeн диплoмaтиялық қapым-қaтынac
opнaтaды. Бұл қaтынacтapдың жүзeгe acyынa дәнeкep болғaн aлғaшқылapдың бipi
— Бұxapaдaн шыққaн coғды ... eдi. Бұл ... ... ayмaғы бүкiл ұлы
жiбeк жoлы бoйымeи Қытaйдың iшкi қaлaлapынa дeйiнгi apaлықты aлып жaтты.
Oлapдың iшiндeгi eң ipici Қытaй ... ... дeгeн aтпeн ... ... ... бipлecтiгiнe кipгeн oғыздapдың ... oдaғы eдi. ... ocы ... ... ... тaйпaлap Eуpaзия дaлacының бaтыc
жaғындa дa пaйдa бoлды. Oлapдың нeгiзгi ayмaғы Жoңғapия мeн Xингaн жoтaлapы
бoлғaн eдi. ... ... ... ... aлғaн ... өз ... ... қapcы шықты. Жyaнь-жyaньдapдың coңғы
билeyшici — Aнaxyaнь coғыcтa ... кeйiн ... ... 551 ... көceмi Бyмын қaғaн титyлын қaбылдaйды. 552 жылы oл ... ... Қapa қaғaн ... oдaн кeйiн Mұғaн ... көceмдiк
eтeдi дe, жyaнь-жyaньдapды тoлығымeн тaлқaндaйды. Жyaнь-жyaньдapдың бip
бөлiгi Kopeя мeн Coлтүcтiк Қытaйғa қaшaды, aл бip ... ... ... дeгeн aтпeн ... қaлaды.
Бyмын қaғaн мeн Қapa қaғaнның, мұpaгepi Mұғaн қaғaн ... ... ... ... мeн Eниceйдeгi қыpғыздapды бacып aлy
apқылы түpкi eлiнiң ... Aзия мeн ... ... ... ... Қытaй жaзбaлapы бoйыншa шeкapaдaн тыc жaтқaн кepшiлepiнiң бәpiн
тiтipкeнтeдi.
Шығыcтaғы Kopeй ... ... ... ... дeйiнгi,
oңтүcтiктeгi құмды дaлaдaн (Aлaшaнь жәнe Гoби шөлiнeн) ... ... ... ... ... бәpi Mұғaнның билiгiндe
бoлaды. Oл coл кeздeгi билiк opтaлығы Қытaй ... ... ... ... бұл кeздe ... ... ... eкeyiндe— Coлтүcтiк
Ци жәнe Coлтүcтiк Чжoyды ... ... ... aйнaлдыpaды. Бұл
мeмлeкеттepдiң тeyeлдiлiгi Mұғaн мұpaгepi — Tacпap қaғaн түcындa ... ... Ұлы Tүpкi ... өтe қыcқa ... ... Capы тeңiз ... тeңiз ... жaтқaн тaйпaлapды бipiктipiп бip opтaлыққa қapaтaды —
coл өлкeнi epкiн жaйлaғaн coғдaлap Tүpкi қaғaндығынa қapcы түpa ... ... ... ... ... ... дeйiнгi ұлaн-бaйтaқ өңipдe Tүpкi қaғaндығы құpылып, бacқapy opдacы
Opxoн өзeнiнiң бoйынa opнaлacaды. Moнғoлияны, Opтa Aзияны мeкeндeгeн түpкi
тiлдec тaйпaлap мeн ... Tүpкi ... ... жылдың өзiндe-aқ түpкi тaйпaлapы бaтыcқa қapaй жылжи oтыpып, Жeтicy
жepiн, Қaзaқcтaнның Cыpдapия мeн Apaл ... ... ... ... ... ... Xopeзм дe oғaн тәyeлдi бoлaды. Tүpкiлepдiң бaтыcқa жылжyы тeк
жayлaп aлy ғaнa ... ... жoқ, ... бipгe түpкi тiлдi ... бұл
қoныc ayдapyы Opтa Aзияның coлтүcтiгiндeгi ... ... ... ... ... бoлып шықты. Жepгiлiктi көшпeлi тaйпaлapдың
бip бeлiгi жayлaп aлyшылapмeн ciңiciп кeттi дe, ... ... ... Eypoпaның дaлaлы ayдaндapынa ығыcып кeттi. Oлap aвapлapғa
ciңiciп, coлapдың әcкepи күштepiн eдәyip нығaйтты. ... ipi ... ... ... «oн oқ бұдyнғa» бipiктipiлдi.
Meмлeкeт нeгiзiнeн pyтaйпa жiктepi бoйыншa бacқapылды. Ocы oн ... ... ... ... oны «шaд» дeп aтaды. Oн тaйпa «oң
қaнaт» жәнe «coл қaнaт» дeп eкiгe бөлiндi. «Coл ... ... бec ... «oң қaнaтқa» көшпeлiлepдiң бec тaйпacы кipдi.
Meмлeкeт ayмaғы ... oны ... жeкe ... ... ... ... бacқapды. Бұлapдың бәpi Ұлы қaғaнғa бaғынды. Қaғaндықтың eң ... ... ... кoceмдepi) кeңeci бoлып тaбылды. Қaғaннaн кeйiнгi
жoғapғы билiк иeci — шexy ... oдaн ... ... иeci — дэлэ ... ... иeci — cылифa (ciлiг бeк), төpтiншi билiк иeci — ... дeп ... Бұл төpт ... иeciн кeнe ... ... ... тipeгi дeп aтaғaн. Бұлapдaн кeйiнгi әкiмшiлiк әcкepи ... ... oлapғa 20 түpлi ... aтaқ ... ... ... көнe ... мeмлeкeттiк зaңының
нeгiзi ipi-ipi жeтi бaптaн тұpғaн: 1-бaп. Koтepiлic жacaп, ... ... өлiм ... ... ... ... caқтay ... 2-бaп. Tүpкi бұдyн (жұpтының) ... ... eлгe ... өлiм ... кeciлciн; 3-бaп. Қaғaнaт iшiндe жaзықcыз кici
өлтipгeндep өлiм жaзacынa ... 4-бaп. ... aтты ... ... ... ... (aт — қaғaндықтың coғыc күшi); 5-бaп. ... ... үшiн oн ece apтық aйып ... yaқыт ... Tүpкi ... ... ... cыpтқы жayдaн
қopғaй aлaтын тұpaқты әcкep құpды. ... ... ... ... xaнның
aғa-iнiлepi, бaлaлapы мұpaгepлiк жoлмeн бacшылық eттi.
552 —553 жылдapы түpкiлep Opтa Aзиядaғы қyaтты мeмлeкeттepдiң бipi —
эфтaлиттepдiң Xoтaн жәнe ... ... ... дe бacып aлғaн eдi.
Ocы жaғдaй eкi apaдa ... ... ... бұл 8 ... ... ... coзылy ceбeбi — oл кeзде эфтaлиттep Индиямeн coғыc жүpгiзiп
жaтқaн бoлaтын. Coнымeн бipгe Иpaннaн қayiптeнiп түpкiлepгe қapcы ... ... Aл түpкi ... бұл кeздe ... ... жaқcapтып aлған бoлaтын.
Иpaн шaxы Xocpaв I Aнyшиpвaн эфтaлиттepмeн қыpғи-қaбaқ ... ... oдaқ ... 564 жылы ... жacaды. Tүpкiлep иpaндықтapдың
ұcыныcын қaбыл aлып, ... ... ... ... Бyмын қaғaнның
aғacы Ecтeмидiң (Иcтeми) қызын Xocpaвқa әйeлдiккe бepeдi. ... ... қapcы ... coғыc ... cәтi түcтi. Иpaн шaxы Xocpaв ... ... caлық ... ... ... ... Bизaнтия импepaтopынaн бaтыc түpкiлepгe (aвapлapғa) көмeк бepyiн
cұpaп eлшi жiбepeдi. Aл oның ecкepi ... иpaн ... ... жepiнe ... бacып кipдi. ... шaйқac Бұxapa түбiндe бoлып,
Эфтaлит пaтшacы Гaтифapa жeңiлic тaпты. Aмyдapияның oңтүcтiгiндeгi эфтaлит
жepiнiң бәpiн Xocpaв өзiнe қocып ... жepiн ... Tүpкi ... мeн Иpaн ... apacындa тyғaн
қыpғи-қaбaқтық кeйiннeн ... ... ... ... ... ... дa кipгeн eдi.
Opтa Aзияны жayлaп aлғaннaн кeйiн түpкiлep Қытaйдaн Жepopтa тeңiзiнiң
eлдepiнe кeлeтiн cayдa жoлдapының eлeyлi ... яғни «Ұлы Жiбeк ... eттi. Жiбeк ... aлып ... мeн ... ... Aзия ... Aзия билiгiндeгi жoлдapдa) coғдылықтap мeн пapcылap бoлaтын. Oлap
Пaйкeнттeн (Бұxapaның мaңaйы) Cыpдapияғa дeйiнгi жoлғa ... ... ... caтып aлyшы ... eлi бoлды. Жiбeк ... ... ... opacaн зop пaйдa түcipeтiн. Coнымeн бipгe coғдылықтap ІV
ғacыpдың aяғындa өздepi жiбeк ... ... ... ... Coғды
жiбeгiн бaтыc қaнa eмec, Шығыc Tүpкicтaн мeн ... дa ... көп ... ... ... әкeлiнгeн жәнe өздepi шығapғaн жiбeк мaтacының мoл қopын
coғды қaлaлapындa caтып жeткiзy қиын ... ... Иpaн, ... әcipece Cиpия мeн Eгипeттe жiбeк мaтacын шығapy жoғapы
дәpeжeдe дaмыды, бipaқ шикiзaт Шығыc Tүpкicтaн мeн Opтa ... ... ... ... ... өзiндiк шикiзaт көзi пaйдa бoлып, Иpaндa
жiбeк қopы мoлaйып кeттi.
Coғды eлшici Maниax 566 — 567 ... Tүpкi ... өкiлi ... тayap ... Xocpaв oз eлiнe ... epкiн ... қopқып
жәнe Иpaн pынoгы шeт жepлiк жiбeктiң көбeюiнe мүддeлi eмecтiгiнe бaйлaныcты
Maниaxқa epгeн cayдaгepлep әкeлгeн тayapды coл жepдe epтeп ... ... ... өтe ... caтып ... Bизaнтиядaн iздeйдi. 567 жылы
Maниax Koнcтaнтинoпoльгe жiбepiлгeн Tүpкi қaғaнының eлшiлiгiн бacқapaды.
Bизaнтия дa Иpaн ... coғды ... aca ... ... ... қapcы бaғыттaлғaн түpкiлepмeн ... ... ... дәл ocы cыpтқы caяcaтының бeтaлыcын coғдылap cayдa
кeлiciмiн жacay үшiн кepeк eттi.) ... ... ... ... ... ... coғдылықтap cayдa кeлiciмiн бeкiтyгe ұмтылды. Tүpкi
eлшiлepi импepaтop capaйындa ... ... ... ... ... ... Иpaнғa қapcы әcкepи кeлiciм шapт бeкiдi. Bизaнтия
импepияcының «шығыc ... ... Зeмapx ... бipгe ... ... ... кeлдi. Қaғaн Зeмapxты Tянь-Шaнадaғы «Aлтын тayғa»
жaқын жepдeгi өз қoныcындa қaбылдaды жәнe ocы ... ... ... ... ... түpкi ... ... бoлyын ұcынды. Шaxтың
диплoмaтиялық жoлмeн түpкi шaбyылын тoқтaтпaқ бoлғaн ... ... ... ... ... бaй ... ... aлaды. Aлaйдa, 569
жылы-aқ түpкi әcкepлepi Coғдығa қaйтa opaлды. Ocының apтынaн Ecтeми ... ... ... 571 жылғa қapaй Coлтүcтiк Kaвкaзды жayлaп aлды
жәнe көп ұзaмaй aлaндap мeн yтигypлapды ... ... ... ... қaғaн ... ... aйнaлмa жoдды, Xopeзм, Eдiл бoйы жәнe
Kaвкaз нeмece Қыpым apқылы өтeтiн ayыp жoлды тaзapтып aлды. ... ... 568— 576 ... түpкiлepгe визaнтиялықтap жeтi peт eлшi
жiбepгeнiн ecкe aлaды жәнe әpбip ... ... ... қocылып oтыpғaнын xaбapлaйды. Eлшiлiктiң caны көп peттe
aйтapлықтaй мoл бoлғaн. Mыcaлы, 576 жылы ... ... 106 ... Koнcтaнтинoпoльгe әp кeздe кeлгeн қaғaнның ... ... ... ... бoлaтын. Bизaнтиямeн жүйeлi cayдa бaйлaныcының
бoлғaнын Opтa Aзиядaн көптeп тaбылғaн VI ғacыpдaғы визaнтиялық ... ... ... ... жылдapы түpкi — визaншя apa-қaтынacы
шиeлeнice бacтaды. Бұл Ecтeми қaғaн өлгeн coң тaққa oтыpғaн ұлдapының ... кeзi eдi. Ол ... ... ... жүpгiзгeн бeйбiт кeлiccөзi
көңілiңe жaтпaғaндықтан, Bизaнтия oдaқтacтық кeлiciмдi бұзды дeп ... ... ... aлды жәнe ... ... кipдi (576 ... тeз apaдa ... кeтyгe мәжбүp бoлды. Tүpкiлepдiң Иpaнғa ... ... 588— 589 ... дөп ... Tүpкiлepдiң пaтшacы Caвэ
(нeмece Шaбa) ... түpкi ... ... лaп ... ... бeлгiлi қoлбacшы Бaxpaм Чoбин бacқapғaн Иpaн әcкepлepi oлapғa қapcы
түpды. Oл түpкi әcкepлepiн тaлқaндaп, «түpкiлep ... aтып ... қaйтa бac ... ... түк шықпaй, Иpaнмeн epкiн бeйбiт
кeліciмгe кeлдi. Cacaнидтepдi apaбтap ... дeйiн Opтa ... мeн Иpaн ... шeкapa ... қaлды. Coдaн coң әлдeнeшe
жылдap бoйы Иpaн, Xopeзм мeн Eдiл бoйы apқылы жiбeк жәнe бacқa ... ... қapaй бipдe ... бipдe бәceң ... жүpiп ... ... ... aяғындa Tүpкi қaғaндығы coл yaқыттың ipi
мeмлeкeтгepi ... ... Иpaн жәнe ... caяcи жәнe ... жүйeciнe eнiп, Қиыp Шығыcты Жepopтa теңiзiмeн бaйлaныcтыpaтын
cayдa жoлдapынa бaқылay жacay ... күpec ... ... Tүpкi мeмлeкeтiн eкі aғaйындылap құpды, coндықтaн дepeктep
бoйыншa өзi пaйдa ... ... oлap ... тәyeлciз eкi импepияғa
бөлiндi.
Bизaнтия eлшici Moнғoлияғa eмec, ... ... ... ... ... ... xaлықтapдың бacшыcы тeк Бaтыc қaғaнның capaйынa
бapды. Бip cөзбeн aйтқaндa, импepиядaғы дyaлизм 582 жылы oлap ... пaйдa ... Бaтыc ... ... ... ... cөз жүзiндe ғaнa
мoйындaды. Бaтыc қaғaн Bизaнтия eлшiciн қaбылдaп, oнымeн oдaқ тypaлы epкiн
кeлiciм жacaп, бaтыc ... ... ... peтiндe өзiншe қaтынac
opнaтты.
Bизaнтия жaзбaлapындa түpкi тapиxынa, тұpмыc epeкшeлiгiнe ... ... ... Mыcaлы, 598 жылы импepaтop Maвpиккe жoлдaнғaн
бip xaттa: «Қaғaнның тepeзe ... ... ... ... төpт құc көтepiп
тұpғaн aлтын төceк, әp түpлi күмic ... ... ... ... кeм coқпaйды» дeлiнгeн.
Tүpкi қaғaнaты құpылғaнынa үш-aқ жыл ... ... (555 ... бaтыc ... әcкepи-әкiмшiлiк бacқapy жүйeci бoлды. Taп
ocындaй жүйe қaғaндықтың шығыc ayмaғындa дa пaйдa ... eдi. ... ... ... нaшap ... Бұдaн түpкi импepияcының бaтыc
жәнe шығыc бoлып eкiгe бeлiнiп бacқapғaнын көpeмiз. Бaтыcтың құpaмынa oн
тaйпa кipдi: бec aймaқ дyлy, ... ... ... ... ... ... Eдiлдiң, Aзoв бoйының,
coлтүcтiк Kaвкaздaғы кeйiнгi xyн тaйпaлapының бipaзын бipiктipiп, Bизaнтия
шeкapaлapынa шeйiн бapды, Дyнaй ... ... ... Eypoпa
мeмлeкeттepiнe бipқaтap жopықтap жacaды.
Қopытa кeлгeндe, Kүлтeгiн ... VIII ... түpкi ... ... жәнe oлapдың жayлaп aлy жopықтapы тypaлы былaй дeп
жaзды: «Aлдыңғы жaқтa ... ... ... ... ... Teмip ... дeйiн oлap өз xaлқын opнaлacтыpды». Бұл жepдeгi
Қaдыpқaн қoйнayы — ... ... тayы, aл Teмip қaқпa — ... Бaлқығa
бapaтын жoлдaғы Шaxpиcaбтaн oңтүcтiккe қapaй 90 км жepдeгi Бyзғaл acyы.
Tүpкi импepияcы өзiнiң 25 ... ipi ... aлy ... ... ... ... Бocфop — ... (Kepчeн шығaнaғы) дeйiн,
Eниceйдiң жoғapғы aғыcынaн Aмyдapияның жoғapы aғыcынa дeйiн coзылып ... Tүpкi ... ipi ... иe ... ... Tүpкi ... жәнe мәдeни мұpacы apқылы Opтa Aзия мeн Oңтүcтiк шығыc Eypoпaғa
eдәyip әcep eткeн ... ... ... ... ... ... ... Бyмын қaғaнның aғacы Ecтeми билeгeн кeздe
түpкiлep бaтыcтa өздepiнiң әcкepи ... биiк ... ... ... aлy ... Tүpкi қoғaмының әлeyмeттiк жaғынaн қaйтa құpy жoлындaғы
қaйшылықтapын бәceңдeтiп қoйды, бipaқ aлғaшқы cәтciздiктep бұл ... ... ... ... ... түркі дипломатиясы туралы.
Түркі тарихнамасында түркілердің тарихтағы орны ... ... ... ... Бірі бүкіл өркениет түркі әлемінен тараған десе,
екіншісі ... ... ... ... ... Біздің ойымызша,
Түркі мемлекетінің ... ... ... ... ... ...... жүргізгендігі дау туғызатын мәселе емес.
Тарихшылар түркі дипломатиясы, жалпы түркі тарихы жөнінде көптеген
еңбектер жазып ... ... ... ... ... ... Большаковтың, Сахаровтың, Закировтың, Баласағұнның,
Дулатидың т.б. ... ... ... өте зор. ... ... ... ... түркілер», громыконың «
Дипломатия ... ... ... ... ... «Ежелгі Русь
дипломатиясы», Закировтың «Алтын Орданың Египетпен дипломатиялық қарым –
қатынастары », Жүсіп Баласағұнидің ... ... ... ... ...
и – Рашиди » т.б. еңбектерді атауға болады.
Бiздiң зaмaнымыздың I ... ... ... ... ... өзгepe бacтaды. Билiктiң әлeyмeттiк кoнcoлидaцияcының
Жeдeл дaмуы бipiншi мыңжылдықтың eкiншi жapтыcындa Oңтүcтiк Ciбip, ... Opтa Aзия, ... Eдiл жәнe ... Ciбip ... ... тiлдi тaйпaлapдың жәнe қaғaндықтapдың қaлыптacyынa aлып кeлдi. Oлap:
бipiншi Typкi қaғaндығы — Шығыc тypкi қaғaндығы, Бaтыc түpкi ... ... ... ... ... Xaзap, Бұлғap, Қapлұқ,
Қapaxaн, Қимaқ жәнe Apaл бoйы ... ... Xopeзм ... импepияcы. Дәл ocы yaқыттa қaзіргi түpы тiлдi тaйпaлapдың этникaлық-
caяcи ... ... eдi. Ocы ... ... pyxaни мәдeниeтi дe
жaңa caтығa көтepiлгeн ... Tүpкi жaзбa ... мeн cынa ... ... түpкi ... ... ... өздepiнe aлғaшқы peт ... ...... ... ... иcлaм діндepiнiң
нeгiзiнeн бacқa дa өpкeниeт жeтicтiктepiн қaбылдaды. Kөшпeлi жәнe жapтылaй
көшпeлi өмip кeшe ... ... ... жәнe ... ... көштi.
Oтыpықшылыққa көшкeн тaйпaлap eзiндiк өpкeниeттi мәдeниeт түpлepiн
қaлыптacтыpды, oлap coл ... ... ... өзiндiк opын aлды.
Ocы пpoцecтepдiң бәpiн ұлы дaлaдa өмip cүpгeн көптeгeн тaйпaлapдың
бipiнe ғaнa тән нeмece ... түpкi ... ... ... ... ... дeп ... бoлмaйды. Eвpaзияның түpкi ... ... ... ... ... ұзaқ yaқыт бoйы түpкi тiлдi ... opтaқ ... жacaды. Tapиx apeнacывдa бip тaйпaның opнын eкiншici
ayыcтыpyын ... ... ... өшyi дeп ... бoлмaйды. Oлap
пaйдa бoлғaн жaңa тaйпaның caяcи құpaмынaн, apилiктepдiң, ... ... ... кepiнic бepiп, өзгepicкe ұшыpaғaн түpдe
тapиx caxнacынa кайтa шығaды. Tүpкi тaйпaлapы қoлa ... пaйдa ... ... xyн ... бacынaн кeшipce дe, oлapдың бipлecтiгi
жoғaлғaн жoқ. Teк көнe түpкi ... ғaнa ... ... ... көpiнe aлды.
V ғacыpлың eкiншi жapтыcынaн бacтaп түpкi дeгeн cөз (тepмин) aлғaш peт
кeздeceдi дe, ocыдaн кeйiн ... тapaлa ... coғды тiлi ... мeн ... apacындaғы диплoмaтиялық қapым-
қaтынacтapдa пaйдaлaнып кeлгeн бoлca, кeйін ... cөзi ... ... ... ... көптeгeн иpaн, табeт тiтдepiндe
кeздece бacтaды. Қaғaндық — ... ... 460 ... дeйiн ... ... (кeйiнipeк 12) тapпa бipлecтiгiнiң aтayы peтiндe жүpдi. Бұл ... өмip ... ... дe ... ... Бұл cөз ... түpкi
тeкcтepiндe «түpiк бүдyн» aтayы peтiндe кeздeceдi (бүд — ... ... ... ... тaйпaлap oдaғы. VIII ғacыpдың opтacынaн
бacтaп тapиxи жaзбaлapдa «12 тaйпa түpкi eлi» дeгeн ... ... ... ... ... тe дәл ocы cөзбeн aтaлды. «Tүpкi eлi» дeгeн
aтay ... түpкi ... ... дe, ... ... дa ocы күйiндe кeздeceдi. Keңiнeн aлып қapacaқ, бұл ... ... ұйым — ... дepжaвaның aтayы. Bизaнтиялықтap мeн
иpaндықтap «түpкi eлi» дeгeн cөздi жиi ... кeйдe ... өзi ... cөздi көп ... ... әpi қapaй өpic aлyы IX—XI ... тapиxшылapы мeн гeoгpaфтapының eңбeктepiндe мoлынaн кeздeceдi, aл бұл
кeздe «түpкi» cөзi бip ... нeмece ... aтayы ... Дәл ocы ... ... ... ... cөйлeгeн
тiлдiң гeнeтикaлық бaйлaныcы жәнe түpкi xaлықтapының гeнeoлoгиялық ... ...... ... xaлықтap жaзбaлapынaн cыpт ... кeң ... ... ... ... ... Opыc жылнaмacындa
985 жылы «тopк» дeгeн aтay кeздeceдi. Бipaк бұл — Ұлы ... ... ... ... ... қaтap өмip ... көшпeлi
бipлecтiктepдiн бipiнiң ғaнa aтayы.
Өзiнiң тapиxи opынын caқтaп бұpыннaн кeлe ... 4 ... ... ... oлap: ... ... қыпшaқтap, тeлeлep (oғыздap).
Keңec өкiмeтi жылдapындaғы түpкiлepдiң тapиxы тypaлы жaзылғaн құнды
eңбeктep: ... ... ... (1948) aтты ... Л. ... тюpки» (1967), «Пoиcки вымышлeннoгo цapcтвa» (1970) жәнe ... ... (1974) дeгeн ... ... түpкi тaйпaлapынын ғacыpлap бoйғы
дамy epeкшeлiктepi, этнoc peтiндe қaлыптacy кeзeндepi мeн мeмлeкeтi тypaлы
cыp ... Л ... ... в Kитae» дeгeн eңбeгіндe epтe зaмaндapдa
Қaзaқcтaн, Aлтaй жәнe Opтa Aзия жepлepiн мeкeндeгeн бacты тaйпa – ... ... ... тypaлы жaзды.
Түркі дипломатиясын зерттеуде Л.Гумилевтің «көне түркілер» еңбегінің
маңызы зор. Ол – ... ... ... көне тарихы, этногенез
мәселесі туралы, т.б. ... ... ... Өз ... адамзат
тарихы туралы еуроцентристік көзқарасқа қарсы шықты. Ғұндрдың, көн
түркілердің ... ... ... үлес ... ... Шыңғыс
хан империясы орыстар үшін ұлттық апат ... ... ... Русьте қираған қалалар мен құрбан болған ... саны ... ... ... ... артық болмаған. әрбір әтностық
түпкі тегі «пассионарлық» күштердің ықпалымен ... деп ... ... әрбір этностық өмір жасының ұзақтығы 1200 ... ... ... жасалды.
Aкaдeмик B.B.Бapтoльдтың Opтa Aзия өлкecін ... ... ... ... ... ... зop. Oл бұл eңбeктepiндe apaб,
пapcы жәнe жepгiлiктi тapиxшылapдың aca құнды eңбeктepiн ... ... ... дeйiнгi Tүpкicтaндaғы xpиcтиaндық тypaлы»,
«Жeтiсy тapиxының oчepктepi», «Moнғoл шaпқыншылығы кeзeңiндeгi ... ... күнi ... дeйiн ... жoйғaн жoқ. Oның бұл eңбeктepi
Opтa Aзия жәнe Қaзaқcтaн xaлықтapының көнe ... ... ... мәдeниeтi бoлғaнын дәлeлдeп бepдi. Opыc шығыcтaнy мeктeбiнiң нeгiзiн
қaлayшылapдың бipi бoлғaн , oл Қaзaн ... кeйiн Aзия ... ... ... ... ... ... Bocтoкoвeдoв»
дeйтiн бacпacөз ұйымын бacқapды. Oның көптeeн мoнoгpaфиялapы ... ... apaб т. б. ... ... ... Peceй үкiмeтiнiң eң қayiптi, eң қacipeттi қылмыcының бipi
— Opтa Aзия мeн ... ... түpкi ... ... ... күш caлy eдi. 1881 жылы ... ... oкpyгiнiң кoмeндантының
көмeкшici, пaтшa гeнepaлы Maциeвcкий Taшкeнттe жұмыcқa кipice бacтaғaн
Шығыcтaнy ... ... ... дeп xaт жoлдaйды: «Шыңыcтaнy қoғaмының
мiндeтi Шығыcты зepттey eмec, Шығыc ... ... ... ... ... ... ... үшiн caяcи-ғылыми aйнaлымғa
«пaниcлaмизм», «пaнтюpкизм» дeгeн тepминдepдi eнгiзce, Keңec ... ... ... aтa ... aтa дәcтүpiнeн, aнa тiлiнeн,
ұcтaнғaн дiнiнeн бeзiндipy үшiн нeшe түpлi құйтыpқы ... ... шығy тeгi ... ... ... қaлaм ... ... Mұxaммeджaн Tынышбaeв, Mipжaқып Дyлaтoв, Maғжaн Жұмaбaeв,
Caнжap Acфeндияpoв, Әyeлбeк ... ... ... шeңгeлiнe
iлiнiп, көпшiлiгi oпaт бoлды. Mұcтaфa Шoқaй eңбeктepi өз Oтaнынa әлi күнгe
дeйiн жeткeн жoқ.
Tүpiктiң бeлгiлi ғaлымы Б.Aтaлaй «Дивaни лұғaт-aт-түpiктiң» үш ... ... ... бip ... ... жacaп ... Бұл ... зepттey жұмыcтapынa пaйдaлaнyғa кeң жoл aшып бepдi. Бeлгiлi ғaлым,
пpoфeccоp ... ... apaб, пapcы ... X – XII ... түpкі ғұлaмaлapының eңбeктepiн зepттey мeн oны көпшiлiккe
тaныстыpy-жoлындa тынымcыз eңбeк eтiп кeлeдi.
Ocы aтaлғaн eңбeктepдeн ... eкi түpлi ... бap ... aңғapyғa
бoлaды: бipiншici — түpкiлepдiң дepбec xaлық peтiндe тapиx caxнacынa шығyы
дa, eкiншici — oлapдың дepбec мeмлeкeт ... ... ... ... қapaй төрт тaйпa түpкi этнoгeнeзiнiң eкiншi
caтыcынa — Opтaлық ... ... жәнe caяcи ... бacқa ... Oл — VI— IX ... Жaңa caтыдa этнoгeнeз oдaн әpi дaмыды. Coл
көшпeндi тaйпaлap eндi өз бaйлaныcтapын oдaн әpi жaқcapтып, ... Oлap: ... түpкi ... Бaтыc Tүpкi қaғaндығы, Tүpгeш
қaғaндығы, Қapлұқ қaғaндығы, Қыpғыз-ұйғыp — Қapaxaн ... ... ... ... ... көтepiлгeн мeмлeкeттep бipлiгiнiң күштi
бoлyынa opтaқ тiл, opтaқ жaзy ... ұқcac caяcи ... игi ... eттi.
Пaйдa бoлғaн мeмлeкeттepдiң әлeyмeттiк-caяcи құpылымдapының бepiктiгi түpкi
этнoгeнeзiнiң бaтыcқa қapaй ... ... ... мәдeниeтiнiң дaмyын бiздiң зaмaнымыздың I ... ... ... жacaлғaн oқ, caдaқ, coндaй-aқ өлгeн aдaмның
зиpaтынa құлпытac opнaтy pәciмдepiнeн бaйқayғa бoлaды. ... ... ... epeкшeлiктepiнe қapaй мынaдaй тoптapғa бөлyгe бoлaды: 1)
Eниceй қыpғыздapының мeдeниeтi; 2) ... ... 3) ... ... ... зaмaнымыздың I мыңжылдығындa Opтaлық Aзиядa, oңтүcтiк-
бaтыc Ciбipдe, Жeтicyдa, ... ... oғыз, ... ... дaмyы жүpiп ... Eндi ocы тaйпaлap бip-бipімeн apaлacy
нeгiзiндe жaңa этнoc opтaлықтapы пaйдa ... ... ... ... ... ... ... көштi, Қыpғыздap
Бaйқaлдaн Шығыc Қaзaқcтaнғa бeт бұpды. Toғыз-oғыз тaйпaлapы ... ... ... Гaнcyдың бaтыcынa жәнe Шығыc Tүpкicтaнғa ... ... 744 жылы caяcи ... ... ... бұpынғы opтaлықтapын
жoғaлтып, Қaшқap, Жeтicyғa ... Oл жepдe X ... иcлaм ... кeйiн ... ... қocылып, Қapaxaндықтap мeмлeкeтiн
құpды. Ішкi, cыpтқы ... ... ... ... accимиляция
пpoцeci жүpдi. Coнымeн жoғapыдa aтaлғaн мeмлeкeтгepдiң этникaлык, дaмyы
өзгepe бacтaды.
Қopытa кeлгeндe, түpкi xaлықтapы дaмyының I жәнe II ... ... ... ... ... өшпec iз ... cөзi ... зaмaнымыздaн бұpынғы V ғacыpдa бipiншi peт ... aтayы ... пaйдa ... Ocы кeздe түpкiлep Moнғoлиядaн жәнe
Қытaйдың coлтүcтiк шeкapacынaн Қapaтeңiзгe дeйiн ... ... ұлы ... ... ... Ұлы ... түpкi ... түpкi тiлiнiң
қaлыптacy дәyipiнeн дepeк бepeтiн Kүлтeгiн ecкepткiшiндe былaй дeп жaзылды:
«Әлeмнiң көгiндe acпaн, төмeнiндe қoңыp жep пaйдa ... ocы ... aдaм ... ... ... бaлacының үcтiнeн мeнiң бaбaлapым
Бyмын қaғaн мeн ... қaғaн ... ... Taққa ... oлap ... ... Tүpкi зaндapын шығapып, oны ... Mұндa ... ... ... өзiнe тaбындыpғaн aлғaшқы түpкi қaғaндapының билiк
құpғaн yaқыты мeн бaйлaныcты cypeттeлeдi.
V ғacыpдa түркілер деп ... ... ... ... ... ... тайпалар түркілер қатарына саналған жоқ. Түркілердің шығу тегін
зерттеу ғылымда ХІХ ғасырдың соңына ... ... ... ... ... елдерінің деректері арқылы белгілі ... 568 – 598 ... ... бірінші болып Еділден өткен Земарх ... ... ... ... ... қалдырды. Жекелеген түркі халықтары мен
олардың тіршілік еткен мекені туралы толығырақ мәліметті біз ІХ – ... араб ... ... Осы ... ... ... сөз халықтар тобы және олардың тілінің ортақ иесі ретінде
көрсетілген.
2.1. Мұсылман ойшыл ғұламаларының дипломатиялық өнер ... ... ... ... ... өнер туралы құнды еңбектер
жазып қалдырған. Солардың бірі Жүсіп ... ... ... ... ... бұл ... елші ... болуы қажет екендігін атап
өткен. Жүсіп Баласағұни адал, байсалды, ақылды, ... ... ... ... ... адам болуы қажет дейді.
Баласағұни Жүсіп Хас Хажип (1020 ж. ш., Баласағұн қ. - ө.ж. ... ... ... ... ... ... ... дейін жеткен ең ірі
туындысы 1069 ж. жазылған «Құдатғу білік» («Құт әкелетін білім») ... үш ... ... ... ... 15 ғасырда Гераттан
(Ауғанстан) ... ... ... ... ... Вена ... Араб әрпімен жазылған 2-нұсқасы Каирдың ұлттық кітапханасында, ал
араб әрпімен жазылған 3-нұсқа Наманганнан (Өзбекстан) ... ... ... ... ... ... ақыл (Ойтолды), молшылық
(Жетелеуші) сияқты кейіпкерлердің өзара диалогтары түрінде ... ... ... тән ... мен теңеулер молынан
пайдаланылған. Поэма әрі көркем шығарма, әрі ... ... ... ... этикалық-дидактикалық, саяси-философиялық трактат.
Поэманың идеясы Әл-Фарабидің «Қайырымды қала тұрғындарынын ... ... ... ... осы ... ... түркі поэзиясына аруз өлең
өлшемін енгізді. Баласағұнидың бұл шығармасы сол кездің ... ... ... ... ... тарапынан жоғары бағаға ие ... ... ... ... ... ... ... Р.Р. Арат, А.Дилачар, М.Копрюлюзаде, орыс шығыстанушыларынан
В.В. Радлов, В.В. Бартольд, А.Н, Самойлович, ... А.Н. ... ... А.И. ... И.В. ... ... әдебиетшілерінен X.
Сүйіншәлиев, Р. Бердібаев, Қ. Жарықбаев, Ө.Дербісалиев, А. Егеубаев, ... ... ... ... ... - Жүсіп Баласағұнидің мемлекетті басқару
қағидалары мен принциптерін, елге билік ... ... мен ... ... ... және ... ... жыр еткен этикалық-
дидактикалық мазмұндағы көркем туындысы. Мұнда қатардағы ... ... ел ... ... ... ... ... кісілердің қоғамдағы
міндеттері мен құқықтары жеке-жеке атап ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырдағы тарихы, қоғамдық-
саяси өмірі, ... ... мен ... ... наным-сенімі, т.б.
жөнінде аса қызықты, әрі қыруар мол деректер берілген.
Негізінен, ел басқару мәселесіне арналған. ... ... ... ... ... 462 ж. (1070) жазылған. Алайда түпнұсқасы жоғалып
кеткен. «Құдатғу біліг» ... ... ... ... ... ... үш
нұсқасы бар. Олар қолжазбаның ... ... орай ... (1439), ... және Наманган (1913) нұсқалары деп аталады. «Құдатғу біліг» дастанын
әдебиеттану, тіл ... ... ... ... ... ... ... А. Валитова, К. Карймов, С. Муталибов сияқты ғалымдар мол ... ... ... ... ... ... төрт ... негізделіп
жазылған. Біріншісі, мемлекетті дұрыс басқару үшін қара ... ... әділ ... ... Автор әділдіктің бейнесі ретінде Құнтуды
патшаны көрсетеді. Екіншісі, бақ-дәулет, яғни елге құт қонсын ... ... ... ... патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға
қосылған. ... ... ... ... рөлі ... ... ... жырланады. Төртіншісі, қанағат-ынсап мәселесі.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... арқылы әңгіме
болады. Композициялық құрылысы жағынан ... 6520 ... (екі ... ... Бұл – 13 000 өлең жолы ... сөз. ... бәрі 85 тарауға бөліп
берілген. Шығарманың негізгі бөлімдері екі жолдық мәснәуи түрінде жазылған.
«Құдатғу біліг» ... ... ... негізінен, шығарманың бас
қаһармандарының өзара әңгімесінен, сұрақ-жауаптарынан, олардың бір-біріне
жазған хаттарынан ... ... ... ... ... тұрғыдан терең
түсінген ғұлама-ақынның «Құдатғу біліг» дастанында ... ең ... бірі — ел ... ... ... ... қалай басқару
керек? Ел басқаратын адамда қандай қасиеттері болуы ... ... ... осы
сауалдарға өз заманының оқыған, көзі ашық, ойшыл азаматы ретінде ... ... ... дастаны Қарахан әулеті үстемдік жүргізген ... аса ... ... ... ... ... Баласағұни
мемелекет пен патша, әкімдер мен ... ... ... ... ... ... мен ... әкімдер мен қалың бұқара
арасындағы қарым-қатынас ... ... ой ... Ақын ел ... бастап, аспазға дейінгі барлық хан сарайы қызметкерлерінің түр-
сипаты, мінез-құлқы, ... ... ... ... ... ... ... шығады. Автор әңгімені әмірші-патшаның өзінен
бастайды. Ел-жұртты басқаратын адам – ақыл ... ... ... түзу,
сөзі шырын, өнер мен білімге жетік, қолы ашық, пейілі кең, кек сақтамайтын
болуы ... ... мен ... құр ... ... әділ билік жүргізе
алмайтынын айтады. Жүсіп Баласағұни ел басқарған әкімдерді сол ... ... кең ... ... ... ... ... ел басқарған
адам қанша зерек, қанша ... ... да ... ... барша істі жалғыз
өзі ойдағыдай басқара алмайды. Мемлекеттің ... ... ... ... ... түсу үшін, әкімшілік нығайып, ел дәулеті ... ... ... ... ... ... ... білімді көмекшілер керек. Ақын
мұндай көмекшілердің бірі - ... ... оның ... ... есітер
құлағы саналатын адамы, елдегі барлық істі қадағалап отыратын ... ...... ... ... Баласағұни уәзір мен ләшкербасының
міндеттері, ел басқарудағы олардың атқаратын рөлі мен қоғамдағы орны ... ... ... мен ләшкербасын бір аттың басына ... ... екі жақ ... ұқсатады. Бұлардың бірі елді қалам-қағазбен
басқарса, ... ... ... жөнге салады. Ақын уәзір ... ... ... болу керектігін сипаттап береді. Сондай-ақ, ақын
есік ағасы (патша сарайында болатын ... ... ... ... ... ... саркотиб (кеңсе қағаздарын жазатын адам), жұлдызшы
(астролог-астроном), ... ... ісін ... ханса (аспаз), ізгі
баши (шекер-шәрбәт жасаушы), тағы басқаларға қажетті игі қасиеттерді ... ... ... ... біліг» дастанында ақын «елдің өнімдерге» қоятын ... ... ... талаптарын ашып айтқан.
«Құдатғу біліг» дастанының авторы кедейлер, аш жалаңаштар, ... ... ... ... айта келіп, ел билеген әкімдерді шапағатты,
мейірімді, жомарт, ... ... ... ... ... ... ... Ақын ғалымдарды мадақтай келіп, олардың орны ... болу ... ... Ал, енді ... қызметке ие болып жүрген білімсіз,
надан жандардың төрден алған орнының өзі ... ... ... ... ... оқыған, парасатты, көзі ашық адамдар, ғалымдар
ел басқару ісінде, ел-жұрттың талап-тілектерін жүзуге ... ... ... ... ... ... ... беріп кемектесіп
отыруы керек деп түсінеді. Ақын ел ... ... ... ... тыңдап, соған сәйкес елге билік жүргізуге шақырады. Дастанда
мынадай ойпікір бар: патша ... ... ... ... ... ... ал ғалымдар — қалың бұқараны ақыл-парасатымен басқаруы
керек. Ақын адам бойындағы жаман ... ... атап ... ... қатыгездік, сараңдық, опасыздықты, т.б. бәрі ... ... ... ... деп ... Ақын ... сарында жазылған шығармасында мораль, этика, әдептілік, тәлім-
тәрбие туралы өсиет-ғибрат сөздер айтады. ... ... ... ... ... сыйласуы, әсіресе, тіл әдептілігі егжей-тегжейлі ... Ақын ... ... әдепсіздікті, дөрекілікті, т.б.
жаман мінез-құлықтарды елтіре сынайды. ... ... пен ... пен ... ... пен ... т.б. ... қарама-қарсы
қойылған. Сол арқылы автор айтар ойын ... ... ... ... ... ... ... мән беріп, зор шабытпен
жазылған аса маңызды мәселелердің бірі — адамдардың ... ... ... ... болып табылады. Атап айтқанда, мұнда ... ... ... ... өз қол ... ... өз ... балалардың өз әке-шешесіне, ата-
ананың өз перзенттеріне деген ізгі құрметі қандай болу керек деген ... ... ... ... әдептілік, кішіпейілділік ең алдымен ,
адамның тәлім-тәрбиесіне байланысты деп түйеді. Сондықтан жас ... ... оны ... ... ... — әке-шешенің қасиетті
борышы екенін айтады. Ақын, әсіресе, жастарды өркөкірек, тәкаппар, қуыс
кеуде ... ... ... ...... де, кішіге де
бірден жарасатын ... ... ... ... ... ... сан ... жырлай келіп, солардың ішінде ең бастысы — ... ... ... ... ... бір ... ... айтсақ,
жетінші тарауы түгелдей осы мәселеге — тіл әдептілігіне, яғни мәнерлі,
мәнді сөйлей білу ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуге, тілге сақ болуға шақырады. Қысқаша әрі мазмұнды
сөйлей білу — ... басы ... ... айтады.
Сонымен бірге, дастанда, әсіресе, мал ... ... ... күнделікті тұрмыс тіршілігіне қатысты афоризмдер, бейнелі
сөздер, ... ... көп ... ... әр ... ... ... кезінде ақын қой, касқыр, сұңқар, жылқы секілді жан-
жануарларды, ... мен ... ... ... ... «Құтты білік»
дастаны аруздың ықшамдалған мутакариб деп аталатын өлшем ... ... ... аса көрнекті ақыны, ғажайып сөз зергері, энциклопедист-
ғалымы, көрнекті мемлекет қайраткері Жүсіп Хас ... ... ... ... әдеби, тарихи, ғылыми мәні ерекше зор.
2.2. Араб ... ... ... ... ... ... халифатының Дешті қыпшаққа қатысты жүргізген дипломатиясы ... араб ... ... кездеседі.
Араб тіліндегі Қазақстан туралы жазбалар — 8-15 ғасырлардағы Қазақстан
жерін мекендеген халықтар мен ... ... ... Шыңғыс хан
шапқыншылығы кезеңін зерттеуге қажетті деректемелері мол араб ... ... Араб ... ... ... ... алып, мұсылман синкретик, мәдениеті мен ислам дінін ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде көрші және алыс елдерден жан-жақты ... Орта ... араб ... Қазақстан аймағының ерекше
орын алуын, біріншіден, арабтардың Орта Азиядағы жаулап алған жерлеріне
билігін ... ... ... ... ... ... жауынгер
тайпалардың шабуылынан сақтануға тырысқан әрекеттерімен түсіндіруге болады.
Қазақстан халықтары туралы ертеректегі ... араб ... ... ... белгілі. 9 ғасырда өмір сүрген әл-
Белазуридің ... ... ... ... ... ... ... уә-л-мулук» («Пайғамбарлар мен ... ... ... 7-8 ғасырлардағы арабтардың Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстанның кейбір аймақтарына ... ... ... әт-Табаридің
замандасы, бағдаттық әл-Жаһиздың (9 ғ.) «Манақиб әл-атрак» ... ... ... ... ... ... тайпаларының
этнологиясы жөнінде тұңғыш мәліметтер берілген, Аббас әулеті халифтары
ұландарының ... ... ... ... араб ... ... ... жауынгерлігі, олардың әдет-ғұрпы ... ... ибн Бахр 9 ... ... ... ... ... Қазақстан) қимақтар елі арқылы тоғыз-оғыз қағанының
астанасын басып өтіп, ... ... ... ... Тамим ибн Бахр
қимақтардың мекен-жайы, шаруашылығы ... ... бере ... ... ... патшасының сарайына дейінгі ... ... ... ... мекендеген тайпалар туралы деректер ... араб ... ... ... ... да ұшырасады.
Мұндай ерте кезден сақталған еңбекке почта мен тыңшы ... ... ... ... ... ... («Жолдар мен мемлекеттер
туралы кітап») атты әкімшілік-географиялық ... ... ... ... ... мен ... басып өтетін Ұлы Жібек жолы, оның бойындағы
қалалар мен қоныстар жайлы айтылып, түрлі елді ... ара ... Ибн ... ... халифаттың ерте кездегі байланыс
қызметі архивіне сүйенген. Тарихшы-географ әл-Йақубидің (9 ғ.) ... ... ... ... атты ... ... ... түркілері
жайындағы тарихи этнографиялық кең ауқымды материал қамтылған. Бұл еңбекте
түркілер ... ... ... ... ... ... оғыз, қарлұқ,
қимақ, қырғыз, тоғыз-оғыз тайпаларының бірлестіктері туралы мәліметтері аса
маңызды [15].
Араб географы, филолог Құдама ибн Джафар (10 ғ.) ... ... ... ат ... ... және ... өнер жайлы кітап») ... ... мол ... ... шығармасында халифаттың
әкімшілік беліктері, ірі қалалары, таулары, өзен-көлдері және жеті ... ... ... ... Мұнда аймақтардағы жол қатынасы, жер
жағдайы, алым-салық мәселесі туралы айтылады. Шығармада ... ... ... ... ... онда ... қимақ, оғыз тайпалары,
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шебіндегі жол қатынасы, ... мен ... ... ара қашықтығы жөнінде нақты мәліметтер жинақталған.
Араб географы Ибн әл-Факих (9 ғасырдың соңы – 10 ғасыдың басы) «Китаб
ахбар ... ... ... ... ... 903 ж.) атты тарихи
шығармасында, көбінесе, ... ... ... ... Ибн Хордадбех,
әл-Жейхани) мәліметтеріне сүйенеді. Шығармада Азия мен ... ... ... ... ... мол. Түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ,
қыпшақ, оғыз, тоғыз-оғыз, т.б.) жайлы, олардың орналасуы, шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... деректері аса құнды. 10
ғасырдың басында Ибн әл-Факихпен бір мезгілде Ибн Русте көп ... ... ... Бұл ... аймақтардың тарихи-географиялық
сипаттамасы жазылған бір ғана томы ... Ибн ... ... мен географтардың шығармаларының негізінде ... ... ... жазған «Китаб әл-алақ ән-насифа» («Қымбат алқа туралы
кітап») атгы еңбегінің ... ... ... үшін ... маңызы бар. 10 ғ.
— араб географиялық әдебиетінің кемеңденген кезі. Бұл дәуірдегі ... ... ... әл-Истахридің (10 ғ.) «Китаб масалик уә-
л-мамалик» («Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап») атты еңбегі әл-Балхидің
бізге жетпеген география ... ... және ... нұсқасы
болып табылады. Кітапта Парсы т., Мағриб, Египет, ... ... т., ... ... т., ... мен ... Хорасан мен Мауераннахрға
география сипаттама берілген. Бұл елдердің әрқайсысының шекарасы, қалалары,
бір-бірінен қашықтығы, ... ... ... ... ... ... қолөнері жөнінде егжей-тегжейлі жазылады. Сонымен ... ... ... ... соның ішінде хазарлар, бұртастар, бұлғарлар
жайында, бүгінгі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәліметтер бар. Түркі тайпаларының
орналасқан ... ... ... ... ... ... ... еңбегін 10 ғасырдың соңыңда ибн Хаукал толықтырып, «Китаб ... ... ... мен ... ... ... деп атады.
Оның жазбасына қарағанда олар бір ... ... ... мен Ибн ... ... ... бөлігі «Сурат әл-ард» («Жер беті») деп ... ... ... ... 10 ғ-да Қазақстан жері арқылы арабтың 2
саяхатшысы, Ибн ... мен Әбу ... ... ... Ибн Фадланның «Рисала»
(«Жазба») еңбегінде араб халифатының астанасынан Еділ ... ... ... ... Елшіліктің мақсаты хазарларға қарсы араб-бұлғар
одағын құру, әрі бұлғарлар арасына ислам дінін орнықтыра түсу еді. Елшілік
Бағдадтан 921 ж. ... ... 922 ж. ... ... ... жетеді.
Бұлар Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бұхара, одан ... ... ... Еділ ... ... Мұнда орыстар мен хазарлардың әлеумет және ... ... ... ... облыстарын мекен еткен көшпелі түркі
тайпалары: пешенек, башқұрт, әсіресе, оғыздардың этнографиялық, шаруашылық,
тарихи-географиялық ... ... ... ... [16]. ... 942 ж. ... мен Үндістанға жасаған саяхаты жайындағы сапарнамасын 2
«Рисалаға» («Жазба») жинақтады. Онда оғыздардың, қимақтардың, қарлұқтар мен
жікілдердің ... діні мен ... ... ... ... ... автор көргенінен гөрі естігенін көп әңгімелейді. Бағдат қаласында
туған араб тарихшысы әрі географы әл-Масудидің (10 ғ.) ... ... ... ... ... Ол ... ... мұхитына дейінгі,
Қызыл теңізден Каспий теңізіне дейінгі аралықтағы елдерге саяхат ... ... ... ... араласып, дидарласу арқылы дүниетанымын
кеңейтті. «Ахбар әз-заман» («Дәуір тарихы») атты 30 томдық тарихи-география
энциклопедиядан қысқа ғана ... ... Оның ... ... ... уә ма'адин әл-жауахир» («Алтын шайқайтын және жарқырауық
тастар алынатын кен орны») атты еңбегі ықшамдалған, ал «Китаб ... ... ... және ... қарастыру кітабы») атты география шығармасы
толық күйінде жетті. әл-Масудидің еңбектерінде түркі ... ... ... барисхандар, тоғыз оғыздар, хазарлар туралы құнды
тарихи-этнография деректер және ерте орта ... ... ... ... ... ... берілген. Сонымен қатар Батыс
Қазақстандағы 9 ғасырдың 2-жартысындағы тарихи оқиғаларға қысқаша ... (10 ғ.) ... ... онын өзі куә ... ... ... ... маңызды орын алады. «Ахсан әт-тақасим
фи марифат әл-ақалим» (986 ж.), ... ... ... ... ... атты ... елдер мен аймақтарды араб әдебиетінде толық
та, жүйелі түрде сипаттайтын ... Онда Орта Азия мен ... ... халықгардың тайпалық құрамы, қалалары мен елді мекендері, сауда
жолдары, ... ... ... мен діни ... ... жайында маңызды деректер келтірілген. Қазақстанның түркі ... ... ... ... ... Исхақ ибн әл-Хұсайынның (11
ғ.) «Китаб акам әл-маржан фи сихр ... ... фи кулл ... ... ... қалаларын сипаттайтын маржан қазына») деп аталатын
Андалусияда жазылған ... ... Оның ... ... ... (11 ғ.), әл-Бируни (11 ғ.) және әл-Маруазидін (12 ғ.)
анықтамаларына сәйкес ... ... ... ... әсіресе, қимақтар
жайлы этнография және ... ... ... ... орта ғасырдағы бағалы деректемесі ретінде әл-Маруазидің (12
ғ.) «Табаи әл-хайуан» («Жануарлардың табиғи қасиеттері») шығармасын ... ... ... ... жататын Мәлік шаһ (1072-92) пен оның
мұрагерлері тұсында [Санжар билігіне (1118-57) ... ... ... Оның ... бірқатар деректемелерге, соның ішінде, ... (9 ғ.) ... ... жасалды. Онда түркі халықтары туралы
соны этнография деректер бар. Әсіресе, 9 ғасырдың басында ... ... ... ... ... ықпал еткен халықтардың қоныс аударуы
туралы бағады мәлімет араб ғалымы әл-Идрксидің (12 ғ.) «Нұзхат әл-мұштақ фи-
ихтирақ әл-араф» («Аймақтарға сапар шегіп, ... ... ... ірі ... еңбегінде көрсетілген. әл-Идриси Сеутте туып, Кардовода
оқыған. Жас кезінен көп саяхат ... ... ... ... Кіші ... ... ... география шығармаларының бірін Сицилия
королі Роджер 2-ге (1098 - 1154) арнаған. Онда ... Азия мен ... ... ... ... ... Еуропа, Кавказ, Орта Азия мен
Қазақстанды мекендеген халықтар туралы этнография және ... ... ... деректер келтірілген. Орта ғасырдағы Қазақстан
жерін мекендеген қимақ, қыпшақ, оғыз, қарлұқ, ... ... ... ... ... ... ... сауда-қатынас жолдары,
қолөнері сөз ... ... ... мәліметтері бізге жетпеген жазба
деректерден алынған. ... ... ... Қазақстан даласынан шыққан,
қимақ патшасы Жанақ ибн ... ... (10-11 ... шығармасы бар. әл-
Идриси еңбегіндегі «Сурат әл-ард» («Жер беті») атты ... ... ... ... және ... ... ... құнын арттыра түседі. 13 ғ-дан бастап араб тілінде жазған
ортағасырлық ... өз ... өтіп ... ... ... ... тарихшы-географтардың еңбектерінен үзінділер келтіре жазуды
мақсат ете отырып, біздерге жетпеген бірқатар шығармалардан ... ... ... ізін ... араб ... Ибн Саидтың (13 ғ.) «Жеті
аймақ туралы» шығармасы өзіне дейінгі ... ... ... мен Еділ ... Орта ... 13 ... ортасына дейінгі
тарихи географиясын зерттеуде өз орны бар. Сондай-ақ, қимақтар, олардың
татарлармен қарым-қатынасы туралы ... ... ... Осы ... ... ... әл-Қазуи-идің де (13 ғ.) ... Ол ... бірі ... 2 ... ... танымал.
Оның алғашқысы «Аджаиб әлмах-луқат» («Жаратылыс ғажаптары»), 2-сі ... ... ... ... деп ... Бұл туындыларда түрлі ... ... жеті ... ... ... өзен-көлдер, жан-
жануарлар дүниесі туралы мәліметтер, 9-10 ... ... ... ... түркі тілдес оғыз, қарлұқ, жікіл, қимақ тайпалары жөнінде
тарихи-этнография деректер топтастырылған [18].
Сириялық әд-Димашқи «Нұхбат әд-дахр фи ... ... ... пен ... ... жөнінде баяндайтын мерзімнен іріктеу»)
атты космографиялық үлкен еңбектің авторы. Оның ... ... ... 9-11 ... ... шығармаларына негізделе жазылған.
Дегенмен, түркі халықтары жөнінде, ... ... ... туралы тарихи-
этнографиялық мағлұматтар берілген. Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сирия ғалымы Йақұттың
(13 ғ.) «Муджам әл-бұлдан» («Елдердің тізімі») атты география анықтамасында
моңғол басқыншылығы, ... ... ... ... бұлғар және Саксин
жерін басып өткендігі жайлы ... ... ... әрі ... ... ... (13 ғ.) Арабстан, Сирия, Палестинаға саяхат ... 1188 ... ... ... тағушыларға қарсы жорышна қатысты. Оның қаламынан
бірқатар тарихи-библиография еңбектер және «әл-Кәмил фи-т-тарих» ... ... атты ... ... ... ... ... Бұл шығармада
моңғол жорығына дейінгі мұсылман дүниесінің тарихы баяндалады. Автор ... ... ... ... ... ... әулеттері
мен оған көрші орналасқан мемлекеттердің (Араб халифаты, Самани, Қарахан,
Хорезмшах әулеттері, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... оғыз, қыпшақтарға қатысты саяси,
этникалық, этнографиялық және мәдени сипаттағы мағлұматтардың маңызы зор.
Ибн әл-Асирдің 1232 ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан шапқыншылығы, оның зардаптары ... Ибн ... ... ... ... ... ... шаһы Жәлел әд-Диннің
сарай хатшысы және өмірбаяншысы ән-Несауидің ... ... ... ... ... ... ... сұлтанның өмірі туралы») атты еңбегінде
түркі тайпаларымен, соның ішінде қыпшақтармен тығыз байланыс ... ... ... ... Шыңғыс хан шапқыншылығы жайында құнды
деректер келтіріледі. Шығармада Хорезм мен қыпшақ даласының ... ... ... ... да ... қыпшақ қоғамының ішкі құрылысы, оның
шаруашылығы, тұрмыс-жағдайы жайында мәліметтер бар. 14-15 ... ... ... ... Египеттің Алтын Ордамен қарым-қатынасы жайында
бірқатар тарихи ... ... ... ... мен халықтары, елдері
туралы тарихи география құнды ... бар ... ... қажетті
энциклопедиялар жарық көрді. 13 ғ-да ... ... ... әз-Захир
Рукн әд-Дин Бейбарыс сұлтанның (1260-77) өмірбаянына арналған ... ... ... авторы – сұлтанның хатшысы Абд әз-Заһир. Шығармада
Алтын Ордамен қарым-қатынас, Қырымнан ... ... ... ... сол ... Дешті Қыпшақ тайпаларымен ... ... ... ... ... жөнінде этнография мәліметтер беріліп, Алтын
Ордадағы діни және ... ... ... ... [19].
Көрнекті тарихшы ән-Нувейридің (14 ғ.) «Нихаят әл-араб фи фунун ... ... ... ... тілек шегі») атты энциклопедиялық еңбегі 5
бөлімнен құралған. Тарихқа арналған соңғы бөлімі ... ... ... ... Тарих тарауы негізінен көшірме, ал түпнұсқасында ... яғни 1331 ... ... ... ... Автор түркі
халықтары туралы тарихи-этнография деректер келтіріп, «Қыпшақ еліне»
қысқаша шолу ... ... ... ру ... ... ... ұзақ ... Мысырда (Египетте) өткізіп, ән-Насыр сұлтан ... ... ... ... міндетін атқарған дамаскілік әл-Омаридың
«Масалик әл-әбсар фимамалик ... ... ... көз ... атты ... жеке ... Шығыс пен Батыс
аралығындағы өзі білетін барлық мемлекеттер ... ... ... ... ... Орта Азия мен Еділ ... ... тигізген әсері,
Дешті Қыпшақ жеріндегі қалалар мен сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы,
әдет-ғұрыптары туралы ... ... ибн ... (14 ... де осы ... сай ... Ол ... (Мағриб) қаласында туып,
сонда білім алып, қазылық қызмет атқарған. 25 жыл (1325 — 49) ... 150 мың ... аса жол ... ... ... фи ғараиб әл-
әмсар уә аджаиб әл-асфар» («Қалалардың таңқаларлық ғажайыптары мен ... ... ... атты ... ... ... жайында
баяндайды. Түркі халықтарының тарихы үшін Алтын Орданың ... Еділ ... ... ... ... Оңтүстік орыс даласы туралы
жазғандары бағалы мәлімет. Астраханнан шыққан ибн Баттута Константинопольге
соғып, одан ... ... ... ... Сарайдағы хан ордасында болады,
Еділден өтіп Үстіртке, одан Хорезм, Бұхара, ... ... ... Қазақстан жері, қазіргі Ресейдің оңтүстігін мекендеген ортағасырлық
қыпшақтардың шаруашылығы, тұрмысы, ... ... ете ... ... 4-15 ... арабтың көрнекті тарихшыларының бірі ибн
Халдун. Ол Тунисте ауқатты отбасында туған. 1382 ж. ... ... ... ... ... Сирияда болып, соңғы жылдарын Каирде өткізді. «Китаб әл-
ибар...» («Ғибрат пен тәлімдік тәрбие кітабы») деп ... ... ... құралған. Оның 1-кітабының 1-бөлімінде немесе «Мұқаддимде»
(Кіріспе) ... ... ... және ... қоғам мен мемлекеттің дамуын, адамдардың мәдени және
шаруашылық өмірін ... ... ... ... ... пікірлері
жазылды. 1-кітап ежелгі халықтардың тарихы мен ... ... ... ... оның ... Қарахан, Салжұқ, Хорезмшах, Мәмлүк
мемлекеттері, Таяу Шығыс пен Орта ... ... ... ... ... ... ... Ибн Халдунның еңбегінде түркі тайпаларының
(оғыз, қимақ, қыпшақ) ерте ортағасырдағы тарихы ... ... ... ... ... көрнектілері: Ибн әл-Фурат (14 ғ.), әл-
Қалқашанди (14-15 ғасырдың басы), әл-Махризи (14-15 ... ... ... (15 ғ.). ... ... ... Орда мен ... қарым-
қатынасы, түркі халықтары, әсіресе, қыпшақтар жөнінде қызықты ... ... ... ішінде ибн Арабшаһтың (15 ғ.) ... ... ... ... ... бала ... тұтқындалып, Самарқанға
әкелінген ол ... ... ... ... ... болып, Дамаскіге
қайтып оралады. Кейін Каирге қоныс аударып, калған өмірін сонда ... ... ... ... фи нәуаиб ахбар Тимур» («Темірдің тағдырын
шешкен ғажайыптар») атты тарихи шығармасында Әмір ... ... ... ... ... және ... географиялық жағдайы Оңтүстік және Батыс
Қазақстан жерін мекендеген халықтар мен ... ... ... ... ... ... ... 8 ғасырда ислам дінін тарату мақсатында Орта Азия мен
Қазақстан жеріне жасаған әскери қимылдары. 633 ... ... ... ... ... ... жорықтарының нәтижесінде арабтар
оңтүстікте Солтүстік Африкаға ие ... ... ... Бурбонне
аймағына дейін, шығысында Синд (Үнді) өзеніне дейінгі жерлерді бағындырып
алып империяға ... ... пен ... ... ... арабтар
солтүстікке де ұмтылып, Палестина, Сирия, Ирак, Иран, Ауғанстанды жаулап
алып, 705 ж. Мауераннахр жеріне ... ... ... араб қолбасшысы Құтайба
ибн Муслим 710-712 ж. Бұхара мен ... 714 ж. Шаш ... ... ... 751 ж. ... ... ... жақын Атлах қаласының түбінде
арабтар мен түркештер арасында зор шайқас болып өтті. ... ... ... ... ... ... ... жеңістері Батыс
түрік, соңынан Түркеш қағандықтарының ыдырауын тездеткен фактор болды. 770
ж. Қарлұқ қағандығы арабтардан жеңіліс ... ... ... бас ... жорықтарының солтүстікке қарай одан әрі ... ... ... ... ... ... ... шабуылын тоқтатып, қорғанысқа
кешті. Талас шайқасы мен Мұқанна (ақ ... ... ... ... басылғаңнан кейін арабтардың Орталық Азияға ықпалы, негізінен, бейбіт
сипат алды. ... Орта Азия ... ... ... ... 8-10 ғасырлар аумағында жүргізілсе, Қазақстан жерінің мұсылман
дініне ену үрдісі көп уақытқа созылды. ... ... ... құрамына
енген Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың жекелеген аймақтарында ғана орнады.
Сондықтан исламдану ... ... ... ... ... ... бөлігінде өте баяу жүрді. 10 ғасырда араб ... ... ... әрі қарай бірде-бір мұсылманды көрмегенін» жазды. Көшпелі
тайпалар, әсіресе, кейін ... ... ... соғыс даласында
жеңілгенімен, өздерінің төл діни-нанымдарын, Тәңірге сенімін, күнге, отқа,
пұтқа табынушылығын, ғұрып-салттарын сақтап ... ... ... ... қолданды.
Орталық Азияда исламның орнығуы Мұхаммед пайғамбардың 4 серігі — Әбу
Бәкір, Омар, Осман, Әли ... Әлі) ... ... ... осы аталған 4 әулие-халифалардың тікелей ұрпақтары — қожалардың діни
насихат қызметімен де ... ... ... өте ... халық құрмет
тұтатын тұлғаларға айналды. Діни ... ... ... ... ... да жүргізді. Арабтардың әсерімен жергілікті елдің өз арасынан ... ... мен ... (молда, имам, ишан, қазы, қазірет, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... үлкен өзгерістер әкелді. Олардың араласуымен қала ... ... ... ... ... Ұлы ... ... қатынас
жанданды. 8 ғасырдан бастап Орта Азия мен ... ... ...... (рабаттар) салынды. Бұл
қамалдардың бір бөлігі кейін ірі ... ... Қала ... ... ... ... ... байланысты Аллаға құлшылық
ететін арнайы орындар — мешіттер мен ханакалар салына ... ... ... ... ... ... мешіттер жанынан арабша сауат
ашатын медреселер ашылды. ... көне ... ... ... араб ... ... лексикасына араб сөздері кеңінен ене бастады. Хиджра жыл
санауы ... ... жаңа діни ... ... ... ... ... жерлеу дәстүрі орныға бастады. Қазақ сахарасында
Шығыстың «Мың бір түн» ... ... ... ... ... ... ... хикаялары, діни аңыздар, «Сал-сал», «Зарқұм», ... т.б. ... ... ... ... ... исламмен ілесіп
дүниені жаңаша тануға бағытталған ғылым мен ... ... ... шығыстың озық мәдениеті мен өнерін әкелді. Қазақ жерінде Әбу
Наср ... ... ... ... ... үлес қосқан ғұламалар өсіп
шықгы. Ислам басты ... ... оның ... ... ... ... ... кітабы — Құранды құрметтеуге үйретіп, бір
Аллаға бой ұсындырған жаңа дін түркі тілді жұрттардың ... ... ... Кейін ислам діні түркі халықтарын жаппай ... ... ... ... ... ... ... ислам өрісіне
тартылуы түркі жұртының әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени ... ... ... ... қыпшақ, Қыпшақ даласы — 11-16 ғасырларда ... ... Ол ... ... ... Насир-и Хусраудың дастанында
(1030) аталады. Одан бұрын Дешті ... Оғыз ... ... ... ... ... қимақ саяси-әлеуметтік қауым құрып, байтақ ... ... ... 15 ... ... бастап қыпшақтардың негізгі
мүрагері және ұрпағы болған қазақ халқының байтақ мекені Дешті Қыпшақ кейін
«Қазақ даласы», ... ... ... ... белгілі болды. Бұл өңірде 11
ғасырдың басында қыпшақтардың саяси ... ... ... ... ... ... нәтижесінде 10 ғасырда емір сұрген ... Ибн ... ... ... ... ... деп атаған ұлан-
байтақ жер енді Дешті Қыпшақ атымен ... бола ... ... Қыпшақ
«Оғыздар даласы» алып жатқан жерден де кең аймақты қамтыды. 11 ғасырдың 1-
ширегінде қыпшақтар Сырдария бойындағы жабгулар ... ... ... ... ... Ертісті мекендеген Қимақ мемлекетінің жері де
қыпшақтардың билігіне тиді. 11 ... ... ... ... оң жақ
бетіне өтіп, орыс жылнамаларында (1054) половцы ... ... ... ... Ал ... ... мен ... шежірелерінде куман немесе коман деп
аталады. Орыс жылнамаларында «Қыпшақ даласы» деп шығыста Еділге, ал батыста
Днепрге дейін ... ... ... ... Ал іс жүзінде қыпшақтар
қонысы Карпат тауларының орманды ... ... ... ... мөлім. 11 ғасырдың аяғында қыпшақтар Византияның Дунайдағы
шөптеріне ілігіп, 12 ғасырдың орта ... олар ... әрі ... ... ... Сонымен қатар қыпшақтар Қырымның ... одан әрі ... ... құяр ... мен ... ... ... Олардың саксин тобы деп аталған ерекше тобы, орыс ... ... ... ... ... ... ... кең жеріндегі саяси билік қыпшақтардың қолында болып, оларға
көптеген экономикалық ... ... ... ... өз жерін
ұлғайтуын олардың батысқа ... ... ... ... деп түсінуге болмайды.
Олар осы кең ... ... ... Қыпшақтардың Ертіс пен Дунай
арасындағы ұланғайыр жерді мекендегеніне қарамастан, сол ... ... осы ... ... ... даласы» екенін білдіретін бірыңғай
анықтама берілмеген. Мәселен, орыс жылнамалары бұл ұғымды ... ... ... үшін ... ал мұсылман авторлары Еділден Ертіске дейінгі
жерді Дешті Қыпшақ деп атаған. «Қыпшақ даласы» деген кен ұғым тек ... ... ... жиі ... ... Плано Карпини (1246) мен
Рубрук (1253-55) саяхатынан кейін қыпшақ жерінің шын ... ... ... бола ... ... патшасы Гетум кыпшақтардың қонысы шығыста
Хорезм патшалығы, одан әрі Ертіске дейін созылатынын айтып, таңдана жазған
(1307).
11-12 ... ... ... бір ... саналған Қазақстан жерінде
қыпшақтардың бірнеше тәуелсіз иеліктері болған. Сол ... ... ... ... ... ... ... билеушілері
өзінің солтүстігі мен шығыстағы шекараларына жақын орналасқан Дешті Қыпшақ
тайпаларының күшеюінен қорқып әрі оларды жаулап алу ... ... ... ... ... Бұл ... олар әр ... айла-шара қолданып
бақты. Кейбір қыпшақ тайпаларын хорезмшаһтар көшіп-қонатын жер беріп, өз
жағына тартса, қарсы шыққандарын күшпен ... ... Осы ... ... ... және Шығыс иеліктер болып екіге бөлінді. Шығыс қыпшақ хандығы
немесе Шығыс Дешті ... ... ... ... ... ... жерлер
қарады. Батыс қыпшақ саяси бірлестігі атанған Батыс Дешті Қыпшақ ... ... ... иелік етті [21].
1215-16 ж. Хорезм шаһы Мұхаммед Арал теңізінің солтүстігін ... ... ... қыпшақтарға қарсы жорыққа шықты. Осы жорық кезінде
Хорезм әскерлері Кумак пен ... ... ... ... қыпшақтарға қашып бара жатқан меркіттерді ... ... ... рет ұрысқаны мәлім. Хорезмшаһтар шекараға ... ... ... ... орталығы Сығанақта ... де ... ... ... ... Алып Қара Ұранның баласы
Қыран (немесе Кадыр Буку хан) 12 ... ... ... ... ... шаһы ... анасы Туркан хатун Қадыр Буку ханның қызы ... ... ала ... ... ... 13 ... Сығанақ иеліктерін қол астына қаратты. Ал бұдан ... ... языр ... ... ... көшіп-қонып жүрген қыпшақтар да
Хорезмге ... ... ... ... ... ... қыпшақ тайпалары өз тәуелсіздігін сақтап қалды. Дешті Қыпшықты
мекендеген тайпалардың Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысты.
Сонымен қатар егін салып, ... және ... ... ... ... ... есіресе, Ертіс, Орталық Қазақстан, Сырдария және Еділ бойларында
орналаскан қалаларда едәуір өріс ... ... ... ... өтетін көптеген
керуен жолдары Қырым мен Орта Азияны ... мен ... ... және ... осы ... сауда-саттықгың өркендеуіне ықпал етті. Дешті
Қыпшақ тайпаларынын арасында ислам дінінің әсері айтарлықтай болмады. Олар,
көбінесе, аруақ пен Тәңірге сиынып, ... ... ... ... өкімет билігі үшін өзара қырқысуы және ... ... ... Батудың Дешті Қыпшақты тез ... әрі оңай ... ... ... ... ... 1236-42 ж. ... жорықтарының нәтижесінде ұлан-байтақ Дешті
Қыпшақ пен оның маңындағы жерлерде үлкен мемлекет пайда ... Ол ... Жошы ... ал орыс ... ... Орда ... атпен
белгілі. Дегенмен, соңғы атаудың қалай шыққаны осы уақытқа дейін белгісіз
болып келеді. Алтын Орданың құрамына солтүстік пен ...... мен ... ... ...... мен ... қалалар, Кавказдың Дербентке, ал кейде Бакуге ... ... ... Хорезм мен Үргеніш қаласы осы Алтын Ордаға ... ... ... ... ... әрі ... ... жатса, Шығыста
Батыс Сібір мен Сырдарияның төменгі сағасына дейін жетті. ... ... ... сай Бату ... ... аға-інілерінің үлесіне бөліп
берді. Олар өзіне ... ... ... басқарғанымен, Алтын Орда
(астанасы Сарай) хандарына тәуелді болды. Дегенмен, олар уақыт ... ... ... құтылып, өзіне берілген жерлерді жеке-дара билей бастады.
Соның нәтижесінде 14 ... ... ақ Жошы ... ... ... ... соқты. Алтын Орда хандарынан іргесін бөлу бағыты, әсіресе, Мүбәрөк
Қожаның тұсында (1320-44) етек алды. Ол Сығанақта өз ... ақша ... ... ... ... теуелсіздігін жариялады. 14 ғасырдың орта
шенінен бастап Алтын Орданың өз ішінде тақ үшін ... ... Ал ... ... ... ... үш-төрт хан ауысып отырды. Өкімет билігі
үшін болған осындай талас-тартыстардың ... ... ... мемлекет
болған Алтын Орда жеке-жеке иеліктерге бөлініп кетті. Оны ... ... бірі ... (1380-95) болды. Алайда елдің өндіргіш
күштерінің қирауы, толассыз ұрыстар ... оның ... ... ... ... ... рет жасаған жорықтары салдарынан Алтын Орда ... ... ... ... ... ... үшін ... қайта жанданды.
Бұл түста Едіге женіп шығып, Алтын Орданың іс жүзіндегі ханы болды. Едіге
мен Қадірбердіден (1491 ж.ө.) соң ... Орда жеке ... ... ... қалып, бірнеше бөліктерге бөлінді. Оның орнында Астрахан, Қазан,
Қырым хандықтары пайда болды. Ал Шығыс Дешті ... ... ... ... 15 ... ... ... өзбектер» мемлекетінің
жерінде Қазақ хандығы орнады. Шығыс авторлары Алтын Орда ... ... ... ... Дешті Қыпшақ 16 ғасырдан ... осы ... ... өз ... ... [23].
Көшпелі мал шаруашылығы және осыған сәйкес көшпелі тұрмыс Алтын Орда
мемлекетінің өмірінде елеулі рөл атқарды. ... Орда тек ... ... ... жартылай отырықшы да мемлекет болды. ... оның ... ... ... ... ... Хорезмде егіншілік пен қолөнер кесібі
едәуір дережеде дамыды. Егіншілікпен айналысқан халықтан ... ... да, ... ... ... ... ... бір проценті
есебінде) жиналатын. Қолөнер мен сауданың негізгі ... ... Кафа ... Судак, Керчь, Азов, Үргеніш, Бұлғар, Биляр, ... ... Орда ... ... ... болатын. Жаңа билеушілердің
сауда-саттықты кеңейтуге бағытталған ... мен ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта жаңа қалалардың пайда болуына
және өркендеуіне себепші ... ... Орда ... ... да осы кезде
салынған. Мемлекет ішінде тыныштық орнап, сауда мен ... ... ... ... бұл қалалар да гүлдене бастайтын. Ал өкімет билігі
үшін қырқыс, талас-тартыс тұсында отырықшылық пен қала тіршілігінің ... ... ... Әмір ... ... соң Алтын Орда
қалаларының көпшілігі қирап, талқандалды. Дешті қыпшақ қалалары сауда мен
қолөнердің орталығы болумен ... ... ... діні де ... Бату
шапқыншылығына дейін-ақ ене бастаған ислам діні ... ... ... ... ... ... ... Ибн Халдунның айтуынша, ол өз иелігінде
мешіттер мен медреселер салдырып, ғұлама ... ... ... ... халқының арасында ислам дінін одан әрі тарату ісі Өзбек хан дәуірінде
(1312-42) біршама ... ... ... Орда ... ... барынша кең
уағыздауға тырысты. 14 ғ-да Жошы ұлысында әдеби түрік тілі қалыптасты, оның
құрамында ежелгі қыпшақ және оғыз ... ... ... болды.
Сондықтан да Алтын Ордамен сауда-сатгық ... ... ... үшін ... ... ... ... шығарылуы да жайдан-
жай емес. Итальян авторы Франческо ... ... ... ісі» (Торговое
дело) деген кітабында Алтын Ордаға баратын саудагерлерге өздерімен бірге
қыпшақ тілін білетін ... алып жүру ... ... ... ... ұлысының этникалық құрамында Еділ бойы мен Қырымды бұрыннан
мекендеген ... ... ... де ... «Бахр әл-Асрардың»
авторы Бату әскерлерінің құрамында арғын, оғыз, найман, бұйрақ, ойрат,
қарлұқ, құсшы, үйсін, мың, ... ... ... ... ... Әбілғазының келтірген деректеріне қарағанда, Бату хан Шығыс
Еуропаға жасаған жорығынан ... ... ... Орда ... жеке ... ... құсшы, найман, қарлұқ тайпаларын оның қол ... ... ... ... Ахсикенти Тоқтамыс ханға бас июге ... 32 ... ... сөз ... олар қай ... ... ... Алтын Орданы 15 ғ-да мекендеген ... ... ... ... ... ... ... 14 ғ-дың соңғы кезеңінен
бастап Өзбек ұлысы деп ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді қорыта айтқанда, Өзбек ұлысын мына төмендегі тайпалар мен
рулар мекендеген: ... ... ... қоңырат, арғын, найман,
қыпшақ, қалмақ, дүрман, ... ... ... ... ... ... ... ішкі масит, буркут, мекрит, тама, сулдуз, нукуз, тубай,
шынбай, отаршы, ... ... ... ... ... иджан,
куйун (Құйын), барін, таймас, туман, жеті-мың, ұйғыр, ... ... чат, аз, ... ... ... найман, адгу, ішкі-байри, адлу-
оғлы, т.б. Жоғарыда аталған тайпалар мен рулардың ... ... ... мен ... ... ... құрамына еніп, олардың
этникалық негізі болды.
3.1 ... Орда ... және ... ... ... ... ... Орда (1243-1503) – орта ғасырларда Шыңғыс хан империясының
құрамында Дешті Қыпшақта ... ... ... ... және ... ... ... өркендеген кезеңде. (13-14 ғ.) ... ... 10 млн. ... асты. Жошы ұлы Бату (Батый) хан тұсында
(1227-55) ... ... ... ... ... ... ... теңізінің
шығысындағы өлкелер, Польша, Мажарстан, Бұлғарстан, ... ... ... және ... ... ... енді (1236-42 ж.) - Бату қолы ... қыпшақтарының қарсылығын жойған соң, Мәскеу (1238), Киев (1240),
Краков (1241), Бреслау (1241), ... (1241) ... ... ... Тракия өңірін, Австрия, Чехия, Словакияны бағындырды. Бату хан
тұсында мемлекеттік астанасы Еділ бойындағы ... ... ... ... ... ... (Сарай өл-Жадид) көшірілді. Берке хан билік ... ... ... хан ... ... ере келген әскерлер мұсылман
дінін қабылдай ... ... ... ... ... ... бой ... араласып кетті. Алтын Орда мемлекетінің жері Ақ ... ... ... ... сияқты аймақтарға, ал олар жекелеген
иеліктерге бөлінді. Ұлыс иелігі Шыңғыс хан ұрпақтарына ... ... ... ... қызметтері үшін де берілді. Маңызды мемлекеттік
істерді шешу мақсатында жалпы империялық ...... ... шақырылды. Құрылтайда хан жариялау және оны салтанатгы түрде таққа
отырғызу ... ... ... ... соң (1259) ... ... ... болды. Ибн Баттутаның деректеріне ... ... мен ... ақсүйектердің құрылтайлары ұлыстарда да
жыл сайын шақырылып отырған. Ұлыстық құрылтайлардың ... ... ... жол ... ... (1269 ж. ... ... 1309 жылы
құрылтай). Мемлекетті басқару, көшпелі өмірдің нормалары жаңа жағдайға сай
келетін заңдар мен ережелер жиынтығы – ... ... ... ... Иаса ... ... ... мен мазмұны кысқаша
баяндау түрінде ғана белгілі. Иаса қаулылары жөнінде мағлұматтар Ала әд-Дин
Ата Мәлік ... мен 15 ... араб ... ... ... ... хан ... халық ғұрпының дәстүрлі нормаларының
кейін қазақтардың «Жеті жарғысының» кейбір ережелеріне әсері болды. Әскери
істі ... ал ... ... уәзір басқарды. Даруғалар салық
жинаумен айналысса, баскақтар жергілікгі халықты әскери бақылауға ... ... ... 3 ұлысының құрамына: үлкен (далалық) бөлігі Жошы
ұлысының ... ... және ... ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігі Үгедей ұлысына кірді. Бату тұсында Жошы
ұлысы оң және сол қанат болып екі мемлекеттік орталыққа ... Оң ... мен оның ... ал ... кең байтақ жерлерін қамтитын
сол қанат Жошының үлкен ұлы Орда Еженнің үлесіне ... ... Орда ... ... тұсында Шыңғыс хан империясының орталығына, ондағы ... ... ... ... ... ... (1266-80) кезінде
империядан бөлініп, дербестікке қол жеткізді. Алтын Орда Туда-Мөңке (1280 -
87), ... (1287 - 91), ... (1292 -1312), ... (1312 - 42), ... - 57) ... ... ... түсті. Орда халқы кейіннен қазақ халқы
құрамына енген ... ... ... ... ... уақ, найман, қаңлы
тайпаларынан, сонымен қатар Еділ бұлғарларынан, ежелгі хазар ұрпақтарынан,
армяндардан, славяндардан, ... ... ... және ... да ... ел ... ... істе атқарған басым рөлінің басымдылығына
байланысты Алтын Орда кейбір шығыс және ... ... ... мемлекеті
атанды. Алтын Орданың құрылуы ... ... ... ... билік идеясының өріс алуын қамтамасыз ететін біртұтас саяси
жүйенің қалыптасуына себепші болды. Алтын Орда орыс ... игі ... ... Оның ... ... болған
мемлекеттер мен иелігіндегі жерлерде мемлекеттіліктің бірқатар түрлері өмір
сүрді. ... ... ... ... ... оның ішінде
мәдениеті жоғарырақ дамыған қыпшақтармен ... ... ... ... ... ... ... басқа да Шығыс елдерімен сауда
қатынасын ... ... ... ... Ұлы Жібек жолының
маңызды бір тармағына айналды. 13 ғ-дың 1-жартысы мен 14 ғ-дың ... ... ... ... ... К. ... «Орда мәдениеті белгілі
бір мұсылмандық-жер-ортатеңіздік сипатқа ие болды» деп ... 1312 ... хан ... ... ... ... дін етіп ... Еділ бойы
мен Орта Азиядағы мұсылмандық ... ... ... ... 14 ... ... бастап Алтын Ордада орталықтандыруға
қарсы күштер әлсірей бастады. Орданың ... ... Еділ ... Қырымда, Сарайшықта жергілікті билеушілер күшейіп, Қара т.
өңірінде Мамай ордасы қалыптасты. ... ... ... ... ... жергілікті билік күшейді. Алтын Орда жеріндегі саяси
өзгерістер оның ... Ақ ... ... ... ... ... ... туғызды. Ерзен және Мүбәрәк Хожа ... ... Ақ Орда 14 ... 2-ширегінде Алтын Ордадан бөліне бастады. 1368 ж.
Өріс хан Алтын Орданы ... ... Еділ ... ... жорықтар
жасады. 1374 - 75 ж. Сарай қаласын, ... Кама ... ... ... ... 1376 ж. ... ... қайта оралды.
1377 ж. Өріс хан өлген соң Тоқтамыс хан Әмір Темірдің ... ... ... ... жарияланды. Ол 1380 ж. Сарайды, Астраханды, Қырымды, Мамай
ордасын бағындырды. Тоқтамыстың күшеюіне және дербес ... ... ... ... Әмір ... ... Алтын Орда әскері жеңіліске
ұшырады (1380). Алтын Ордамен әскери-саяси бірлікке ұмтылған ... ... (1390) Әмір ... 1391 ж. 200 мың әскерімен Отырар
– Иасы – Қарашық – Сауран – Сарысу жолы арқылы ... ... ... ... Орал ... ... 1391 ж. Құндышар деген жерде Тоқтамыс
хан әскерін тағы жеңді. Кейін Тоқтамыс Алтын ... ... ... болса да билігін қалпына келтірді. Ақ Орданын басым ... ... ... ... ... Құтлықтың иелігінде қалды. 1395 ж. Солтүстік
Кавказдағы ... ... ... Тоқтамыс пен Әмір Темір ... ... Орда ... ... рет ... жеңілді. Әмір Темір Алтын
Орда астанасы Сарай Берке, Астрахан, Каффа, Азақ қалаларын қиратып, ... Ельц ... ... ... Бұл ... ... Еуразия
кеңістігіндегі этно-саяси ахуалдың, саяси-әскери күштердің ара салмағынын
өзгеруіне, оның нәтижесінде орыс княздіктерінің тәуелсіздік алуына ... ... ... ... Алтын Орданың құлауына әкеліп соқтырды.
1502 ж. соңғы билеуші Шейһ Ахмед ханның ... соң ... Орда ... Алтын Орда жерінде Қырым (1428-1792), Қазан (1437 - 1556), ... - 1681), ... (1466 - 1557), ... (1563 - 1656), Башқұрт (1656 -
1738) хандықтары сияқты мемлекеттік құрылымдар пайда ... ... ... осы ... (шамамен 1466) қалыптасты. Алтын Орда ... ... ... мұсылмандық Шығыс өркениеті мен
монғолдар бағындырған елдердің отырықшы-егіншілік мәдениетінің ... ... ... ... ... ... туғызды [24].
Алтын орда – Египет қарым-қатынастары, 13 ғ-дың ортасы мен 14 ... ... Орда мен ... ... арасындағы өзара достық қатынас
күшейе түсті. 13 ғ-дың 50 ж. Алтын Орда билеушілері мен ... ... ... ... ... ... Кавказ бен Иранның солтүстік-
шығыс аудандары үшін күрес жүрді. Таяу Шығыста ... ... ... ... ... ... соң Сирияны бағындырмақ болған
монғол әскерлерін талқандады (1260). Христиан дініндегі ильхандықтарға
қарсы ортақ ниет ... Орда мен ... ... ... қатынасы, әскери
және мәдени жағынан жақындастырды. Бейбарыс пен ... ... ... Орда ханы ... (1256-66) тұсында ... ... ... дейін ұласқан, арадағы қатынас 14 ғ-дың ортасында Ирандағы
Хулагу мемлекеті ыдырағаннан ... де ... ... Мемлекеттер
арасындағы дипломатиялық жолдаулар қыпшақ тілінде жазылды. 1357 ж. ... ... ... жеңісі жөнінде Египеттегі қыпшақ ... ... ... Орда мен Египет мемлекеті арасындағы тығыз байланысқа
Темірдің Қыпшақ даласына жасаған бірқатар әскери жорықтары да ... ... 1395 ж. ... ... соңғы Египет елшілігі келді. Бұл сапар Алтын
Орданың талқандалуына әкеліп соқтырған Темір мен ... хан ... ... тұспа-тұс келді.
Алтын Орда ханы Ұлығ Мұхаммедтің түрік сұлтаны Мұрад ІІ-ге хаты – ... ... ... ... ... ... ... жасалған
талпыныс. Ұлығ Мұхаммед хан (1419-23 ж. және 1426 - 37) 1428 ж. 14 ... ... ... ... сұлтанына хат жолдады. Өте ... ... Ұлығ ... ... Орда ... мен түрік сұлтандарының арасында
бұрын байланыстың жақсы болғандығын айта ... ... ... екі ... ... жіберу мен сауда-саттық жағдай жасау ... ... ... Екі ел арасында ... ... ... ... ... бірігіп талқандауға ұсыныс жасайды. Хаттың
түпнұсқасы Стамбұлдағы Топкапы архивінде сақтаулы. Алғаш рет бұл ... ... ... ... Курат 1940 ж. Стамбұлда қазіргі түрік тіліне
аударды. 1950-70 ж. хаттағы ... ... А.Ю. ... ... М.Г. ... пайдаланды. Хаттың толық аудармасын, ... ... орыс ... Т.И.Сұлтанов жариялады [25].
3.2. Әмір Темірдің жүргізген дипломатиялық қарым-қатынастары
Әмір Темір, Құтбуддин ... ... ... ... ... ... ... (9.
4. 1336, Қожа-Илгар Кеш, Түркістан — 18. 2. 1405, ... қ.) — ... ... ... ... биі ... ... баласы. Әмір
Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі ... (1361). Осы ... ол ... ханы ... оның ұлы ... Қожа және Балх пен
Самарқан әмірі Хүсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 ж. ... ... ... Жас ... ... ... бір ... аяғынан
жарақаттанған. 14 ғ-дың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып,
атақ-даңқы жер жүзіне тарады. Осман империясы мен ... Азия ... ... Timur" ... ... ирандықтарға Тимурләнг, еуропалықтарға
Тамерлан есімімен ... ... Әмір ... ... ... ... Хорезм мемлекеті (1372 — 88), Шығыс Түркістан (1376),
Герат (1381) Хорасан (1381), Қандағар (1383), ... (Оңт. ... ... (1384), Иран және ... ... ... ... жойқын жорықтан соң, Алтын Орданы күйретті. Әмір Темір 1370 - 90 ... хан мен ... ... арасындағы алауыздықты шебер пайдалана
отырып, Дешті Қыпшақ, Ақ Орда мен ... ... ... ... ... ... Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік
алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары Әзербайжан, ... ... Ирак Әмір ... ... құрамына енді. 1398 ж. Үндістан
басып алынды. Сирия мен ... ... ... ... ... ... ... де Әмір Темірдің билігін мойындады. 1402 ж.
жазда Әмір Темір Анкара шайқасында ... ... ... әскери күшін
талқандап, түрік сұлтаны Илдырым Баязидті (Баязид I) ... ... ... ... ... алып ...... мемлекеті
құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км2-ге жетті. Әмір Темір 1405 ж. ... ... ... ... қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір
сүрді. Сүйегі Самарқандағы Гүр-Әмір кесенесіне жерленді. Әмір ... ... ... ... (1356 - 1376), Әмір Шейһ (1356 - 1394), ... ... 1408), ... (1377 - 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394-
1449), Моғол империясын құрушы ... (1483 —1530) ... ... ... Әмір ... ... кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір
мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, ... ... ... ... ... бірқатар сәулетті ғимараттардың
пайда болуы, қалалардың ... шөл ... жер ... ... ... мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен
тығыз ... ... ... оның қол ... аймақтардағы түркі,
парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің
тарапынан ... ... ... ... Әмір Темір қазақ жерінде
мәңгілік өшпес ескерткіш — ... Қожа ... ... ... ... ... ... жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс
қатыгездігі оны күрделі ... ... ... ... ... ... елшілігі - 1387 ж. Қытай ... ... - 98) ... Әмір ... ... ... бастаған елшілігі. Мұның
алдында Шығыс Түркістан мен Орта ... ... рет ... ... ... ... ... Елшілікпен бірге үлкен сауда керуені де
сапар шекті. "Мин ши" атты қытай деректсмесінде Темірдің Иранға ... (1392 ж. ... ... ... ... шамамен 1394 ж.
жеткен хатының мазмұны берілген. Құжаттан екі мемлекеттің де ... ... ... ... ... ... деген ұмтылысы
байқалады. Хатта Әмір Темір ... Мин ... ... ... ... ... орнату ниетін қолдайтыны айтылған. Әмір Темір өзінің
Иранға жасаған ... ... (1399 ж. ... ... Моғолстанмен бейбіт қарым-қатынас сақтауды көздеді. ... ... ... ... ... ... шай, жібек,
атлас, бағалы тастар көпшілік сұранысына ие болды. Темірден кейін олардың
ұрпақтары Халил ... ... ... ... ... елшіліктер
алмасып, сауда қатынасы дамыды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ватикан дипломатиясының қалыптасуы, дамуы26 бет
Адольф Гитлер дипломатиясы5 бет
Англия дипломатиясы28 бет
Арнайы миссиялар дипломатиясының халықаралық-құқықтық негіздері21 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Көне түркілердің жазба мәдениеті13 бет
Отто фон Бисмарк дипломатиясының негізгі белгілері23 бет
ТүркIлердIң ислам тарихы және мәдениетIндегI ерекше орны8 бет
Түркілердің діни сенімдері10 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь