Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының жазылу тарихы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

Бірінші бөлім. Романға жол (Ғ. Мүсрепов және Қ. Исмағұлов) ... ... ... 9

Екінші бөлім. Бас қаһарман бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

Үшінші бөлім. Шығармадағы халықтар достығы және патриотизм ... ..27

Төртінші бөлім. Көркемдік туралы ойлар және көркемдік шешім ... .38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
КІРІСПЕ

Бітіру жұмысы тақырыбының өзектілігі: Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінен-ақ Қазақстан ақын-жазушылары майданға аттанды, қанды шайқастарға қатысты. Олар қару мен қаламын қатар ала жүріп, қас жауымен соғысты. Майдан үстінде қаруланған қаруымен неміс-фашистеріне қарсы соққы берсе, аздаған соғыс өрті толастаған сәтте өзінің жауынгер жолдастарының ерлік істерін, Отан, туған жер туралы ойларын қаламмен толғады.
Қ.Аманжолов, Ә.Сәрсенбаев, Т.Жороков, Д.Әбілев, Ж.Саин, Б.Момышұлы, М.Ғабдуллин, Қ.Бекхожин, А.Жұмағалиев, Қ.Әбдіқадіров, Б.Бұлқышев және басқалары қаруы мен қаламын қатар ұстады. Олардың қатарына қаламын қаһарлы күндері ұштаған Х.Ерғалиев, С.Сейітов, С.Мәуленов, Ж.Молдағалиев, М.Әлімбаев, Т.Ахтанов, Ә.Шәріпов, Қ.Қайсенов сынды қаламгерлер келіп қосылды. Соғыстың сұрапыл мектебінен өтті.
Майдангер ақын-жазушылар құдіретті сөзімен үнемі жанқиярлықпен шайқасқан жауынгерлерді қанаттандырды, жігерлендірді, жауға деген өшпенділік өртін өршітті. Өздері де алғы шепте нағыз батырларша шайқасты. Қазақ қаламгерлерінің майданға тікелей қатысуы, жауынгерлермен бірге болуы әскери тақырыптағы шығармалардың шындықпен байытылған мазмұны мен идеялық дәрежесін биікке көтерді.
Әскери тақырыптың дамуына басылымдармен қоса, соғыс кезінде ана тілімізде шыққан майдандық газеттер де үлкен игі ықпалын тигізді. Бұл майдандық газеттердің шығуы жауынгерлер арасынды тың өрлеу туғызып, оларды жаңа жеңістерге бастады. Окопта, жорықта, шабуыл үстінде туған жауынгерлік жырлар, майдан даласында жазылған мақалалар мен очерктер, әңгімелер, поэмалардың алғашқы үзінділері де осы газеттер арқылы жетіп отырды.
Ұлы Отан соғысы тақырыбы алғаш негізінен поэзияда көрініс берсе, ұзамай басқа жанрлардың да тақырыбына айналды.
Соғыс жылдары қазақ әдебиеті мен журналистикасының тарихында тұңғыш рет әскери очерк пайда болды. Ақын-жазушыларымыз майдан батырларын да, тыл еңбеккерлерін де газет бетінде көркем публицистиканың арқауы етті.
Әскери очерк жанрының қалыптасуына майдандық газеттердің қосқан үлесі аз болған жоқ. Майдандық газеттердің қызметкерлері, әскери тілшілер Ә.Сәрсенбаев, Ж.Молдағалиев, Қ,Әбдіқадіров, С.Сейітов, Ә.Нұршайықов, Б.Бұлқышев және басқалары оқ пен оттың арасында, ұрыс шебінде жүріп, патриоттық туындылар берді. Олар соғыс шындығын, майдан өмірін өз көздерімен көрді, ұрыс үстіндегі небір керемет оқиғаның куәгерлері болды. Сондықтан да олардың очерктері Ұлы Отан соғысының көріністерін шынайы қалпында көрсетіп, жауынгерлер жүрегіне игі әсері болды.
Әскери тақырыпты игерудегі шығармаларды соғыс үстінде тез дамып, жетілуіне көп ұлтты кеңес әдебиетінің игі әсері болды.
А.Толстойдың, М.Шолоховтың, И.Эренбургтың, Н.Тихоновтың, Л.Леоновтың, А.Сурковтың және басқа сөз зергерлерінің шығармаларын жауынгерлер де, тың еңбеккерлері де ынтыға оқыды.
Әсіресе әскери очерктер жазған А.Фадеев, А.Серафимович, П.Павленко, К.Симонов, Л.Соболев, Б.Горбатов, Б.Полевой, А.Кривицкий тағы басқалар болды. Бұлардың қаламынан сол бір айбарлы күндерде туған очерктер, әдебиетіміздің асыл қазынасына қосылды.
Москва түбінде жаудың шабуылына тойтарыс берген қазақстандық 28 батыр туралы Александр Бектің, Шығыс жұлдыздары Мәншүк Маметова туралы Ольга Чечеткинаның, Төлеген Тоқтаров туралы Евгений Юнганың очерктері жарияланды. Орыс әдебиетінің озық үлгілері қазақ ақын-жазушыларына жаңа тақырыпты шығармашылықпен игеруге игі ықпалын тигізді.
Бұл тұста М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсрепов, Ғ.Мұстафин, А.Тоқмағанбетов, Ә.Әбішев және басқалары орыс жазушыларының үлгісімен бүтіндей әскери-публицистикаға ойысты. М.Әуезов «Ерлік-елдің сыны», «Отан ұран салғанда», «Ер бауырларға – ел сәлемі», С.Мұқанов «Батыр қыз», А.Тоқмағанбетов «Ел үмітін ер ақтар, ер есімін ел сақтар», Ғ.Мұстафин «Тарының тәңірісі» очерктерінде майдан мен тылдағы адамдардың ісін, ой-арманын баяндады. Кеңес адамдарының Ұлы Отан соғысы майдандарындағы жауынгерлік өмірі, тылдағы еңбегі тарихи шындықтың шеңберінде әрі нақты, әрі суретті өрнек тапты.
Халықтың рухани байлығы – көркем әдебиетті жасайтын тек қана шын талантты да дарынды тұлғалар екені талас тудырмайтын шындық. Олай дейтініміз, қазақ халқының өскен әдебиетін кемел әдебиетін бүкіл әлемге танытқан да, таныстырған да сол алып тұлғалар болатын. Туған елінің көркем әдебиетін саф алтындай талай-талай шығармалармен байытып, мәртебесін биіктеткен А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов болып келетін санаттың қатарында тұрған алыптардың бірі – Ғабит Махмұтұлы Мүсрепов.
Ғабит Мүсрепов шығармашылығындағы негізгі тақырыптардың бірі ─ ел тарихындағы үлкен асу ─ Ұлы Отан соғысы, сол соғыстың зардаптары, рухани тәжірибелері. Ғабит үшін бұл тақырып Толстой айтқандай, жазбауға болмайтын, жазбасыңа қоймайтын тақырып еді.
Ұлы Отан соғысы адамзат тарихындағы белгілі бекет. Яғни, өмірдің өз талабынан туындаған тақырып. Ол ─ мәңгілік. Соғыс ─ жазушы үшін қан майдан, өмір мен өлімнің белдесуі, ерлік пен ездіктің сынға түсуі ғана емес, сонымен бірге адамгершілік, адалдық өлшемі, ар тазалығы.
Ұлы Отан соғысы тақырыбы жазушы шығармаларының негізгі өзегі десе де болғандай. Оның алғашқы мақала, очерктерінен бастап, «Қазақ солдаты» романына да арқау болған осы тақырып.
Жазушы Ғабит Мүсрепов бұл жылдары майдандағы, тылдағы кеңес адамдарының ерлік қимылдарын бейнелейтін бірнеше очерк, мақалалар жазды. Оның «Албырт тас», «Ел үшін туған ер», «Манастың ұрпағы», «Ту да, намыс та біздің қолда», «Шегінбелік бір адым да», «Советтер Союзының геройы Нүркен Әбдіров», «Кек күшін берекелі ісіңде көрсет», «Батырдың анасы» сияқты очерк-мақалаларында қаһарлы жылдардағы кеңес жауынгерлерінің тұлғасы, патриоттық сезімі әсерлі суреттелгенін көреміз. Жазушының бұл публицистикалық шығармаларында Кеңес Одағының батырлары Нарсұтбай Есболатов, Әлікбай Қосаев, Нүркен Әбдіров, Дүйшенқұл Шопақовтың отты жылдардағы қаһармандық ерліктері шынайы шындық тұрғысынан суреттеледі. Әсіресе, Гастеллоның аңызға айналған ерлігін қайталаған Нүркен Әбдіровтің жарқын образын нанымды бере білген. Нүркеннің соңғы ерлік қимылы алдындағы ой-тебіреністері әдемі түйін тапқан.
Кеңес жазушыларының Ұлы Отан соғысы тақырыбына жазылған шығармалары Ғ.Мүсреповке де көп ой салды, шығармашылық септігін тигізді. Қаламгер сол шығармаларды дәйектілікпен оқып-зерттеп, бұл тақырып туралы белгілі тоқтамға келді. Сөйтіп, «Қазақ солдатына» барар жолда олардың тәжірибесінен үйренгені ешқандай талас тудырмайды.
Бұл бағытта Ғабит Мүсрепов біраз тәжірибе жинақтады. Әсіресе, Мүсреповтің очерк, мақалалары сол тұстағы көкейкесті әлеуметтік мәселелерді айқын да өткір бейнелеуімен дараланады.
Ұлы Отан соғысы жазушының шығармашылығына бүтіндей өзгеріс жасап, жаңа бағыт берді.
Қазақтың тұңғыш әскери романы атанған «Қазақ солдаты» романы қалай дүниеге келді? Жазушының ерекшелігі неде деген сұрақтарға жауап іздеп, зерттеу жұмыстарын жүргіземіз.
Бітіру жұмысы тақырыбының зерттелуі: Ғабит Мүсрепов шығармашылығы жөнінде, соның ішінде «Қазақ солдатына» қатысты жазылған М.Қаратаев «Сырбаз суреткер», Е.Исмайлов «Сын мен шығарма», Т.Нұртазин «Қазақ солдаты» романы, М.Базарбаев «Әдебиет және дәуір», С.Қирабаев «Октябрь және қазақ әдебиеті», Х.Әдібаев «Талант, талғам, тағдыр», Ә.Нарынбетов «Уақыт шындығы − көркемдік кепілі», М.Бекбергенов «Ғабит Мүсрепов прозасы», М.Атымов «Идея және композиция», Ә.Айтмағанбетов «Қазақ солдаты», Т.Ахтанов «Жауынгер образы», А.Оспанов ««Қазақ солдаты» қалай жазылды?», З.Бисенғали ««Қазақ солдаты» романының жазылу тарихы» және басқалардың зерттеу еңбектерінде, әдеби мақалаларында романның көркемдік жақтары, композициялық құрылысы, образдар жүйесі қарастырылды, орынды пікірлер айтылды, тиісті бағалар берілді.
«Қазақ солдаты» романы жайлы профессор С.Қирабаев: «Қазақ солдаты» − «Отан соғысы тақырыбына жазылған көп шығармалардың ешқайсысына ұқсамайтын, өзіндік орны бар, көркем туындылардың бірі» − деп баға береді.
«Қазақ солдаты» романына өз еліміздегі ғалымдардан басқа шетел ғалымдары да әділ бағасын беріп кетті.
«Шетел сыншы, жазушылар романды көп ұлтты совет әдебиетінің жетістігі деп бағалап, жақсы қасиеттерінің біразын айтып та берді. Мысалы, Париждің «Эроп» журналы мен Бельгияның газеті (Франция мен Бельгияда 1958 жылы шыққан) шалғай жатқан қазақ даласында «Қазақ солдаты» сынды тамаша шығарма жазылу себебі күллі совет елінде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени-қоғамдық өзгерістермен тікелей байланысты деп. өте дұрыс көрсетті». [108,16]
Ғабит Мүсреповтің осы шығармасы туралы И.Арамилев, Е.Лизунова, З.Кедрина, А.Вюрисер, Д.Добрев, П.Скосырев, Э.Ф.Рейн сынды ғалымдар мен сыншылары да өздерінің еңбектерінде кеңінен сөз етті.
«Қазақ солдаты» романын Г.Жаманқұлов, Н.Фазылов қырғыз, өзбек тілдеріне аударса, жалпы Мүсрепов шығармашылығы туралы туысқан халықтар әдебиетінде Г.Аминов, Г.Апанюк, М.Кербабаев, А.Кузнецов, К.Ниязов, т.б. мақалалар жазды. «Қазақ солдаты» болгар, поляк, румын, чехославакия, француз тілдеріне аударылды.
Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романы әдеби сыннан да, қалың оқырман қауымнан да әділ бағасын алған шығарма. Алайда белгілі бір шығарма туралы барлық пікір, ой-тұжырым айтылып болды деу − қате пікір. Өнер туралы, оның сан қыры мен сыры туралы барлық пікірдің айтылып болуы мүмкін емес. Әсіресе бұл сөз өміршең өнерді, шын ғажайып шеберлікті танытқан «Қазақ солдаты» сияқты шоқтығы биік озық туындыға тікелей қатысы бар. Бұл көркем шығарманың әлі де болса ашылмаған құпия сырлары бар деген сөз.
Енді біз «Қазақ солдаты» романының ашылмаған қырларын тереңірек зерттеп, жұмысты төрт тарауға бөліп қарастырамыз.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: Жазушының соғыс туралы жазылған «Қазақ солдаты» романының қалай жазылғандығын анықтау бітіру жұмысының мақсаты. Осы көздеген мақсатты дәлелдеу нәтижесінде төмендегідей міндеттер туындайды.
− Ғабит Мүсреповтің шығармашылық шеберханасының сырын ашу;
− Соғыс жылдарындағы халықтар достастығының беріктігін көркем мазмұнда қолдану.
− Кейіпкерлер бойындағы патриоттық сезімнің басымды-лығын суреттеу.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Бірінші бөлімде Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының жазылу тарихы, жазуға себеп болған факторлар, жазуға қажетті материалдарды қалай, қайдан жинады деген сұрақтарға жауап береді. Сонымен қатар шығарманың баспа бетін көруі жайында сөз етіледі.
Екінші бөлімде «Қазақ солдаты» романының бас қаһарманы Қайырғали Исмағұловтың романдағы тұлғасы мен өмірдегі бейнесін салыстырылады. Тарихи шындық пен көркемдік шешім бағаланады.
Үшінші бөлімде Соғыс жылдарында халықтар достығы беріктігін қаламгердің бейнелеуі жүйелі түрде ашылып, халықтар достығының шығармадағы алатын орны көрсетіледі.
Төртінші бөлімде Романға талдау жасау арқылы «Қазақ солдаты» романының көркемділігі, жазушы шеберлігі мен ерекшелігі қандай деген сұрақтарға жауап беріледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Айтмағанбетов Ә. Қазақ солдаты. // Соц. Қазақстан, 1950, 29 окт.
2. Аққуұлы Б. Ғабеңмен кездескен күндер. // Ана тілі, 2002, 17 қазан.
3. Ақыш Н. «Қазақ солдатын» қайта оқығанда...// Жұлдыз, №5, 2002.
4. Амандосов Т. Қажырлы күрес үстінде шыққан ұлы достық. // Соц.құрылыс, 1955, 11 нояб.
5. Амандосов Т. Қазақ совет әдебиетіндегі халықтар достығы туралы. Алматы,: Қазмемкөркемәдеббас, 1957.
6. Атымов М. Жанр сипаты. Алматы, 1971.
7. Атымов М. Идея және композиция. Алматы, 1970.
8. Ахтанов Т. Жауынгер образы. // Қаз. әдебиеті, 1956, 24 фев.
9. Ахтанов Т. Керуен. Алматы, 1969.
10. Ахтанов Т. Көкейкесті. Алматы, 1980.
11. Ашимханова С. Поэтика Габита Мусрепова. /Диссертация/. – Алматы, 1999.
12. Әбдіков Т.Оқушы сөзі. // Қазақ әдебиеті, 1962, 30 март.
13. Әбжанов Х. Ғасырмен бірге есейген. // Астана ақшамы, 2002, 16 қараша.
14. Әдібаев Х. Отты кезең сипаты. // Қаз. әдебиеті, 1969, 1 нояб.
15. Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971.
16. Базарбаев М. Әдебиет және дәуір. Алматы, 1966.
17. Базарбаев М., Нарынбетов Ә. Қаһарлы күндер әдебиеті. Алматы, 1968.
18. Базарбаев М., Сахариев Б. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы, 1965.
19. Бекбергенов М. Ғабит Мүсіреповтің прозасы. – Алматы: Рауан, 1990.
20. Бекбергенов М.Б. Ғабит Мүсіреповтің Прозасы. /Диссертация/. Алматы, 1964.
21. Бисенғали З. «Қазақ солдаты» қалай жазылған? // Абай, №3, 2002.
22. Бітібаева Қ. Ғабит Мүсрепов шығармашылығы. // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996, №11.
23. Ғабдуллин Н. Ғабең аға туралы. //Жұлдыз, №11, 1997.
24. Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы, 1982.
25. Ғабит Мүсірепов және әлемдік әдеби процесс. – Алматы, 2003.
26. Ғабит Мүсірепов туралы естеліктер. – Алматы: Қазақстан, 2004.
27. Ғабит Мүсірепов туралы тоғыз толғам. – Алматы, 2002.
28. Ғабит Мүсіреповтің көркемдік әлемі. – Алматы, 2002.
29. Дәуітов С. Өзі асылдың болады сөзі де асыл. // Сана, 1992, 25 наурыз.
30. Дүйсенов М. Кейіпкер тілі. Қазақ совет әдебиетінің мәселелері. –Алматы, 1960. Т.2.
31. Егеубай А. Кісілік кітабы. Атасы – Абай, ағасы – Мұхтар ардақтым. – Алматы,1998.
32. Жақсылықов Ә. «Қазақ солдаты» // Қазақстан мектебі, 1979, №8.
33. Имашев С. Ғылым мен мәдениет шыңына. Советтік Қазақстан, 1971.
34. Кәрібаева Г. Ғабиттің тілі. // Абай, №2, 2002.
35. Кекілбаев Ә. Заманмен сұхбат. – Алматы: Жазушы, 1996.
36. Көркем сөздің зергері. – Қызылжар: Асыл мұра, 2002.
37. Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985.
38. Күмісбеков Ө. Ғұмырға азық сол сұхбат. // Жас алаш, 1992, 21 наурыз.
39. Қабышев Ғ. Тағылымы мол еңбек. // Жұлдыз, 1972, №3.
40. Қабышев Ғ. Тарихта қалғың келе ме? – Алматы, 1978.
41. Қайырбеков Ә. Ғажайып Ғабең. // Егемен Қазақстан, 2002, 22 наурыз.
42. Қайырбеков Ғ. Елтінжал. – Алматы: өнер, 1990.
43. Қаратаев М. Ғабитпен қауышқан шақтар. // Егемен Қазақстан, 1992, 21 наурыз.
44. Қаратаев М. Социалистік реализмнің қазақ прозасында Қалыптасуы. –Алматы: Ғылым, 1965.
45. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. – Алматы: Жазушы, 1969.
46. Қаратаев М., Нұртазин Т., Қирабаев С. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1971.
47. Қашқынов Ж. Жазушы және оқырман. // Алматы ақшамы, 1992, 19 наурыз.
48. Қирабаев С. Ғабең романдары – рухани мәдениеттің озық үлгісі. // Егемен Қазақстан, 2002, 26 сәуір.
49. Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1968.
50. Қирабаев С. Өнер өрісі. – Алматы: Жазушы, 1971.
51. Қозыбаев М. Шындыққа жүгінсек. // Коммунисттік еңбек, 1982, 12 март.
52. Қоңыратбаев Ә. Қазақ солдатындағы Ғабит Мүсіреповтің Шегені кім? // Ленин жолы, 1978, 15 март.
53. Құрманғалиева Қ. Қайырғали Смағұлов. – Алматы, Жазушы, 1975
54. Құттыбаев Қ. Қазақ совет прозасында халықтар достығы идеясы. // Соц. Қазақстан, 1953, 11 янвр. Қызыл Ту, 1950, 22 ноя.
55. Молдағалиев Ж. Ғабит Мүсірепов – халық жазушысы.
56. Мусрепов Г. Солдат из Казахстана. – Алма-Ата: Жазушы, 1979.
57. Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. – Алматы, 1960.
58. Мүсірепов Ғ. Әдебиет – кәсіп емес, өнер. – Алматы: Жалын, 1987.
59. Мүсірепов Ғ. Библиографиялық көрсеткіш. – Алматы, 2002.
60. Мүсірепов Ғ. Күнделік. – Алматы: Ана тілі, 1997.
61. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. – Алматы : Қазбірмембас., 1945.
62. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. – Алматы: «Жаңа өмір» журн. Басп., 1951.
63. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. // Майдан, 1944, №1,2. (ұзақ әңгіме)
64. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. Повесть. // Майдан, №1, 1945.
65. Мүсірепов Ғ. Қазақ солдаты. – Алматы: Жазушы, 1967.
66. Мүсірепов Ғ. Қазақ солдаты. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1950.
67. Мүсірепов Ғ. Қайрош қалай батыр атанды? – Алматы, 1980.
68. Мүсірепов Ғ. Ой-сезім сәттері. – Алматы, 1996.
69. Мыңбай Р. Ғабеңнің батасы. // Жұлдыз, №1, 2004.
70. Мыңбай Р. Ғибраты мол Ғабең. // Жұлдыз, №4, 2002.
71. Нарымбетов Ә. Ғабит Мүсреповпен кездесу // Қазақ әдебиеті, 1969, 19 апрель
72. Нарынбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы, 1989.
73. Невская Б. Казахский роман за рубежом. // Вопросы литературы, №12, 1962.
74. Нұртазин «Қазақ солдаты» романы. //Әдебиет және искусство. 1951, №2.
75. Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. – Алматы, 1967.
76. Нұртазина Р. Ғабит Мүсіреповтің публицистикалық шеберлігі. – Астана, 2003.
77. Оразаев Ф. Қазақ әдебиетін зерттеушілер. – Алматы: Рауан, 1991.
78. Оспанов А. «Қазақ солдаты» қалай жазылды? // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1992, №4.
79. Оспанов А.А. Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының творчестволық тарихы. Диссертация. 1993.
80. Рейн Э.Ф. «Солдат из Казахстана» Габита Мусрепова. – Алма-Ата, 1971.
81. С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов – қазақ әдебиетінің классиктері. – Алматы: Арыс, 2002.
82. Сәрсеке М. Мен білетін ер Ғабең. – Алматы, 2002.
83. Сәрсеков Ж. Тарихи романдар. // Советтік Қарағанды, 1956, 29 июль.
84. Смағұлов Қ. Талмас талант. // Егемен Қазақстан, 1982, 21-наурыз.
85. Смағұлов Қ. Тұғырынан таймаған тұлға. // Қазақ әдебиеті, 1986, 3 январь.
86. Солдат из Казахстана. Пер. Злобина С. – Алма-Ата: Казгослитиздат., 1965.
87. Солдат из Казахстана. Пер. Злобина С. – Алма-Ата: КазОГНЗ, 1949.
88. Солдат из Казахстана. Пер. Злобина С. –Алма-Ата: Казгослитиздат., 1957.
89. Сөз өнерінің хас шебері // Жұлдыз, 1977, №3.
90. Сөзі – қылыш, тілі – алмас. // Астана ақшамы, 2002, 12 қыркүйек.
91. Тұманбайұлы К. Аристократ Ғабеңнің назарына ілінген «Қазақ солдаты». // Жас алаш, 2001, 3 наурыз.
92. Тілеужанов М. Астарлы әзіл. – Алматы, 1978.
93. Тілеужанов М. Сұңғыла ойлар сілемі. // Халық кеңесі, 1992, 5 тамыз.
94. Шаяхметов Ж. Қазақ халқының әдебиеті. // Ленин жолы., 1949, 17 май.
95. Шәмшатұлы И. Ғабеңмен алғаш кездесу. // Алматы ақшамы, 1992, 23 қыркүйек.
96. Ыбыраев Ж. Қазақтың алғашқы әскери романы. // Жалын, 1982, №1.
97. Ыдырысов Ә. Ғабеңнің екіауыз сөзі немесе ұлының ұлылыққа бас июі. Алматы, 2002.
98. Ыдырысов Ә. Ғабеңнің екі ауыз ескертпесі... // Жұлдыз, №7, 2002.
99. Ысқақ Д. Мүсіреповтің әдеби-эстетикалық ойлары. // Жұлдыз, №7, 2002.
100. Ысқақұлы Д. Көркем сөз – жанның сәулесі. // Азия Транзит, 2002, №6.
101. Ысқақұлы Д. Сырбаз суреткер. – Алматы-Астана: Қазақпарат, 2002.
102. Ысмайылов Е. Сын мен шығарма. – Алматы: Қазақтыңмемкөрәдбас, 1960.
        
        Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ҒАБИТ МҮСРЕПОВТІҢ «ҚАЗАҚ СОЛДАТЫ» РОМАНЫНЫҢ ЖАЗЫЛУ ТАРИХЫ
Орындаушы:
Ғылыми ... ... ... —— 20__ ... ... ... ... тақырыбы: Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының
жазылу тарихы.
Бітіру жұмысының көлемі: 49 ... ... ... мақсаты: Жазушының соғыс туралы жазылған «Қазақ
солдаты» романының қалай жазылғандығын анықтау бітіру жұмысының мақсаты.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Кіріспе бөлімде: ... ... ... ... мен ... Мүсреповтің
«Қазақ солдаты» романына келу жолы, романға берілген бағалар.
Бірінші бөлім. Романға жол. (Ғ.Мүсрепов және ... ... ... солдаты» романының жазылу тарихы, жазуға
себеп болған факторлар. Жазуға қажетті материалдарды қалай, ... ... ... ... бетін көрді? деген сұрақтарға жауап.
Екінші бөлім. Бас қаһарман бейнесі және ... ... ... ... ... бас ... Қайырғали Исмағұловтың
романдағы тұлғасы мен өмірдегі бейнесі салыстырылады. Тарихи шындық ... ... ... ... ... ... достығы және патриотизм.
Кейіпкерлер бойындағы патриотизм жан-жақты ашылып, ... ... орны ... бөлім. Көркемдік туралы ойлар және көркемдік шешім.
Романға талдау жасау арқылы «Қазақ солдаты» романының көркемділігі,
жазушы шеберлігі мен ... ... ... ... ... ... жұмысының мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: Роман, кейіпкер, ... ... ... ... ... шешендік сөздер, баяндау,
суреттеу, мінездеу, аллитерация, ассонанас.
Бітіру жұмысында пайдаланылған ... ... ... ... ... Романға жол (Ғ. Мүсрепов және Қ. Исмағұлов)….….....9
Екінші бөлім. Бас қаһарман бейнесі…………………………………......19
Үшінші бөлім. ... ... ... және ... бөлім. Көркемдік туралы ойлар және көркемдік шешім.....38
Қорытынды …………………………………………................................48
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.......…………………..……….....….50
КІРІСПЕ
Бітіру жұмысы тақырыбының ... Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... қанды шайқастарға
қатысты. Олар қару мен қаламын қатар ала жүріп, қас жауымен соғысты. ... ... ... неміс-фашистеріне қарсы соққы берсе, аздаған
соғыс өрті толастаған сәтте өзінің жауынгер жолдастарының ерлік ... ... жер ... ... ... ... Ә.Сәрсенбаев, Т.Жороков, Д.Әбілев, Ж.Саин, Б.Момышұлы,
М.Ғабдуллин, Қ.Бекхожин, А.Жұмағалиев, Қ.Әбдіқадіров, Б.Бұлқышев ... ... мен ... ... ... ... қатарына қаламын қаһарлы
күндері ұштаған Х.Ерғалиев, С.Сейітов, ... ... ... ... ... сынды қаламгерлер келіп
қосылды. Соғыстың ... ... ... ... құдіретті сөзімен үнемі жанқиярлықпен
шайқасқан жауынгерлерді қанаттандырды, ... ... ... ... ... Өздері де алғы шепте нағыз батырларша ... ... ... ... ... ... бірге болуы
әскери тақырыптағы шығармалардың шындықпен байытылған мазмұны мен идеялық
дәрежесін биікке көтерді.
Әскери тақырыптың ... ... ... ... ... ана
тілімізде шыққан майдандық газеттер де үлкен игі ... ... ... ... ... ... ... тың өрлеу туғызып, оларды
жаңа жеңістерге ... ... ... ... ... ... ... майдан даласында жазылған мақалалар мен очерктер, ... ... ... де осы ... ... ... отырды.
Ұлы Отан соғысы тақырыбы алғаш негізінен поэзияда көрініс берсе,
ұзамай басқа жанрлардың да ... ... ... ... ... мен ... тарихында тұңғыш
рет әскери очерк пайда болды. Ақын-жазушыларымыз майдан батырларын да, ... де ... ... ... ... арқауы етті.
Әскери очерк жанрының қалыптасуына майдандық газеттердің қосқан үлесі
аз болған жоқ. ... ... ... ... тілшілер
Ә.Сәрсенбаев, Ж.Молдағалиев, Қ,Әбдіқадіров, С.Сейітов, ... және ... оқ пен ... ... ұрыс ... ... туындылар берді. Олар соғыс шындығын, ... ... ... ... ұрыс ... ... ... оқиғаның куәгерлері болды.
Сондықтан да олардың очерктері Ұлы Отан ... ... ... ... жауынгерлер жүрегіне игі әсері болды.
Әскери тақырыпты игерудегі ... ... ... тез дамып,
жетілуіне көп ұлтты кеңес әдебиетінің игі ... ... ... ... ... ... және басқа сөз зергерлерінің шығармаларын жауынгерлер де, ... де ... ... ... ... ... ... А.Серафимович, П.Павленко,
К.Симонов, Л.Соболев, Б.Горбатов, Б.Полевой, А.Кривицкий тағы басқалар
болды. ... ... сол бір ... ... ... ... асыл ... қосылды.
Москва түбінде жаудың шабуылына тойтарыс берген қазақстандық 28 батыр
туралы Александр ... ... ... ... ... ... Ольга
Чечеткинаның, Төлеген Тоқтаров туралы Евгений Юнганың очерктері жарияланды.
Орыс әдебиетінің озық ... ... ... жаңа ... ... игі ... тигізді.
Бұл тұста М.Әуезов, С.Мұқанов, ... ... ... және басқалары орыс жазушыларының ... ... ... ... «Ерлік-елдің сыны», «Отан
ұран салғанда», «Ер ... – ел ... ... ... ... «Ел үмітін ер ақтар, ер есімін ел сақтар», Ғ.Мұстафин
«Тарының ... ... ... мен тылдағы адамдардың ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы майдандарындағы
жауынгерлік өмірі, тылдағы ... ... ... ... әрі нақты,
әрі суретті өрнек тапты.
Халықтың рухани байлығы – көркем әдебиетті жасайтын тек қана ... да ... ... ... ... ... ... Олай
дейтініміз, қазақ халқының өскен әдебиетін кемел әдебиетін бүкіл әлемге
танытқан да, ... да сол алып ... ... ... ... ... саф ... талай-талай шығармалармен байытып, мәртебесін
биіктеткен А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Дулатов, ... ... ... ... ... ... ... санаттың
қатарында тұрған алыптардың бірі – Ғабит Махмұтұлы Мүсрепов.
Ғабит Мүсрепов шығармашылығындағы негізгі тақырыптардың бірі ─ ... ... асу ─ Ұлы Отан ... сол ... зардаптары, рухани
тәжірибелері. Ғабит үшін бұл тақырып Толстой айтқандай, жазбауға болмайтын,
жазбасыңа қоймайтын тақырып еді.
Ұлы Отан ... ... ... белгілі бекет. Яғни, өмірдің өз
талабынан туындаған тақырып. Ол ─ мәңгілік. Соғыс ─ жазушы үшін қан ... мен ... ... ... пен ... ... түсуі ғана емес,
сонымен бірге адамгершілік, адалдық ... ар ... Отан ... ... ... шығармаларының негізгі өзегі десе де
болғандай. Оның алғашқы мақала, ... ... ... солдаты»
романына да арқау болған осы тақырып.
Жазушы ... ... бұл ... ... ... ... ... қимылдарын бейнелейтін бірнеше очерк, мақалалар жазды.
Оның «Албырт тас», «Ел үшін туған ер», ... ... «Ту да, ... ... қолда», «Шегінбелік бір адым да», «Советтер Союзының ... ... «Кек ... ... ісіңде көрсет», «Батырдың анасы» сияқты очерк-
мақалаларында қаһарлы жылдардағы кеңес жауынгерлерінің тұлғасы, патриоттық
сезімі әсерлі суреттелгенін ... ... бұл ... Кеңес Одағының батырлары Нарсұтбай Есболатов, Әлікбай
Қосаев, Нүркен ... ... ... отты ... ... ... шындық тұрғысынан суреттеледі. Әсіресе, Гастеллоның аңызға
айналған ерлігін қайталаған Нүркен Әбдіровтің жарқын образын ... ... ... ... ... ... алдындағы ой-тебіреністері әдемі түйін
тапқан.
Кеңес жазушыларының Ұлы Отан ... ... ... ... де көп ой ... шығармашылық септігін тигізді. Қаламгер сол
шығармаларды дәйектілікпен оқып-зерттеп, бұл тақырып туралы ... ... ... ... ... ... жолда олардың тәжірибесінен
үйренгені ешқандай талас тудырмайды.
Бұл бағытта Ғабит Мүсрепов біраз тәжірибе жинақтады. ... ... ... сол ... ... ... мәселелерді
айқын да өткір бейнелеуімен дараланады.
Ұлы Отан соғысы жазушының шығармашылығына бүтіндей өзгеріс жасап, жаңа
бағыт берді.
Қазақтың тұңғыш әскери романы ... ... ... ... ... келді? Жазушының ерекшелігі неде деген сұрақтарға жауап іздеп,
зерттеу жұмыстарын жүргіземіз.
Бітіру жұмысы тақырыбының ... ... ... ... ... ішінде «Қазақ солдатына» қатысты жазылған М.Қаратаев «Сырбаз
суреткер», Е.Исмайлов «Сын мен шығарма», Т.Нұртазин «Қазақ солдаты» романы,
М.Базарбаев ... және ... ... ... және қазақ әдебиеті»,
Х.Әдібаев «Талант, талғам, тағдыр», Ә.Нарынбетов «Уақыт ...... ... «Ғабит Мүсрепов прозасы», М.Атымов «Идея және
композиция», ... ... ... ... ... ... ««Қазақ солдаты» қалай жазылды?», З.Бисенғали ««Қазақ солдаты»
романының жазылу ... және ... ... ... әдеби
мақалаларында романның көркемдік жақтары, композициялық құрылысы, ... ... ... ... ... ... бағалар берілді.
«Қазақ солдаты» романы жайлы профессор С.Қирабаев: «Қазақ солдаты» −
«Отан соғысы тақырыбына жазылған көп шығармалардың ... ... орны бар, ... туындылардың бірі» − деп баға береді.
«Қазақ солдаты» ... өз ... ... ... ... да әділ бағасын беріп кетті.
«Шетел сыншы, жазушылар романды көп ұлтты совет әдебиетінің жетістігі
деп бағалап, жақсы қасиеттерінің біразын айтып та ... ... ... журналы мен Бельгияның газеті (Франция мен ... 1958 ... ... ... ... даласында «Қазақ солдаты» сынды тамаша ... ... ... ... елінде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени-
қоғамдық өзгерістермен тікелей байланысты деп. өте ... ... ... осы ... туралы И.Арамилев, Е.Лизунова,
З.Кедрина, А.Вюрисер, ... ... ... ... ... ... да ... еңбектерінде кеңінен сөз етті.
«Қазақ солдаты» романын Г.Жаманқұлов, Н.Фазылов қырғыз, өзбек
тілдеріне аударса, ... ... ... туралы туысқан халықтар
әдебиетінде Г.Аминов, Г.Апанюк, М.Кербабаев, А.Кузнецов, К.Ниязов, т.б.
мақалалар ... ... ... ... ... ... чехославакия,
француз тілдеріне аударылды.
Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романы әдеби сыннан да, ... ... да әділ ... ... ... ... белгілі бір шығарма
туралы барлық пікір, ... ... ... деу − қате пікір. Өнер
туралы, оның сан қыры мен сыры ... ... ... ... ... ... ... бұл сөз өміршең өнерді, шын ғажайып шеберлікті танытқан
«Қазақ солдаты» сияқты шоқтығы биік озық ... ... ... бар. ... ... әлі де болса ашылмаған құпия сырлары бар деген сөз.
Енді біз «Қазақ солдаты» романының ашылмаған ... ... ... төрт тарауға бөліп қарастырамыз.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: Жазушының соғыс туралы
жазылған ... ... ... ... жазылғандығын анықтау бітіру
жұмысының мақсаты. Осы көздеген мақсатты дәлелдеу нәтижесінде төмендегідей
міндеттер туындайды.
... ... ... ... ... ашу;
− Соғыс жылдарындағы халықтар достастығының беріктігін көркем мазмұнда
қолдану.
− Кейіпкерлер бойындағы патриоттық ... ... ... жұмысының құрылымы:
Бірінші бөлімде Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының жазылу
тарихы, жазуға себеп болған факторлар, жазуға қажетті ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар шығарманың баспа
бетін көруі жайында сөз етіледі.
Екінші ... ... ... ... бас ... ... романдағы тұлғасы мен өмірдегі бейнесін салыстырылады. ... пен ... ... бағаланады.
Үшінші бөлімде Соғыс жылдарында халықтар ... ... ... ... ... ... ... достығының шығармадағы
алатын орны көрсетіледі.
Төртінші бөлімде Романға талдау жасау арқылы «Қазақ ... ... ... ... мен ... ... ... сұрақтарға жауап
беріледі.
БІРІНШІ БӨЛІМ. РОМАНҒА ЖОЛ (Ғ. МҮСРЕПОВ ЖӘНЕ
Қ. ИСМАҒҰЛОВ)
«Зытып келем, зытып келем. Артыма ... ... ... келе
жатқаным – қашып келемін, артыма қарай беретінім – қорқып келемін». Ғабит
Мүсреповке тән ... ... бұл ... қайсымыз сүйсініп
айтпадық? Ана тілінің әсемділігіне қайсымыз қуанбадық?
Жазушы Сафуан Шәймерденовтің ... ... ... ... керемет
сөзі бар: «Әлі де талай-талай ... ... ... ... ... ... ... келеді. Сол кезде халқымыздың осы бір
тұстағы бел-белесіне үңілер адам болса, Мүсрепов шығармаларына соқпай кете
алмайтындығы айдан ... ... ... өтсе де ... ... зергері Ғабит Мүсперов
шығармашылығына соқпай кете алмаймыз. Біз де осы ... ... Отан ... ... ... ... ... солдаты» романының жазылу
тарихына арнамақпыз.
«Қазақ батыры» ─ сұрапыл ... ... ... тақырыбына жазылған
көркем шығармалардың сүбелісі болғандықан қазақ әдебиеті үшін тарихи маңызы
зор туынды.
Шығарма ең алғаш 1945 жылы ... ... ... ... «Майдан
альманағында» повесть түрінде жарияланғаны белгілі. Көп ... ... ... баспасынан жеке кітап болып басылып, оқырман қолына ... ... ... рет ... халқының неміс басқыншыларына қарсы
қаһармандық ерлігін күрделі прозада жан-жақты суреттеген шығарма болды. ... ... ... ... ... ... ... ерлігін
очерк желісі етті. Ғабит Мүсіреповтің осы шығармасында Қайырғали ... ... ... бір сәті ғана ... ... аты аңызға айналған
батыр туралы очерк жазумен ғана ... ... ... сияқты.
Бұрын жазушы Қайырғали Смағұлов ерлігімен газеттер арқылы таныс болса,
енді ... ... ... оның ... ... ... ... арқау етуге бекінген сияқты.
«Қазақ солдаты» романы ... ... ... ... ... ... ... шығуы – ұлттық әдебиетіміздің жаңа бір ... ... ... ... ... ана тілінде әскери
романның тууы оқырмандарын ғана ... қана ... жоқ, ... ... барысындағы соны құбылыс ретінде ұлттық мәдениетіміздің көркейе
түскендігің жарқын көрінісі болды, ─ ... ... ... ... ««Қазақ солдаты» Ғабит Мүсреповтің ой-
жоспарымен де, жазылу процесімен де қызғылықты жайларға толы ...... ... ... батыры» повесін жазуға әсер еткен жайлардың ең бастыларының
бірі сол ... ... ... ... ... 1944 ... 1 сәуірде Гурьев (Атырау) облыстық «Социалды
құрылыс» газетінде «Ер есімін ел сақтар, ел ... ер ... ... ... ... ... Қайырғали Исмағұлов туралы көлемді материал
жарияланған. Бұл материалда жергілікті авторлар Б.Қорқытовтың «Үстем болсын
мерейің» және О.Әжіғалиевтің «Батырдың туған жерінде» ... ... ... ... ... Қайырғалидың ерлік, ірілік, адамгершілік
қасеттерін шабыттана жазды. Қайырғалидың ... ... ... ... ... танытты.
«Берік пен Жәмек өлеңдерінде батырдың жауынгерлік сапары, майдандағы
ерлігі жайлы шолу жасап өтеді. Ал ... ... ... ... ... ... Отан соғысы жылдарында, «Колхозшыларға серт», «Батырдың
семьясы» дейтін шағын-шағын үш ... ... Осы ... ... жері ... колхозының қалай, қашан құрылғанынан
бастан, ... ... ... өсуі ... колхозшылардың Отан
соғысы кезіндегі еңбегі туралы айта келіп, «Теңдік» колхозының талай ұлдары
Қызыл Армия қатарында тәрбиеленіп, Отан ... ... жүр. ...... Қайырғали Исмағұлов. Ол Кеңестер Одағының Батыры деген
абыройлы атақ ... ... ... ... мен ... мәңгі өшпес
даңққа бөледі. Қайырғалидай батырды ... ... ... ... бүкіл ел риза» – деп жазған «Социалды ... ... ... ... «Теңдік» колхозшылары атынан Қайырғали
батырға берген ... ... Ал, осы ... ... ... деген бөлігін тұтас келтіру орынды секілді. Себебі, мұнда көпшілік
жұрт біле бермейтін Қайырғалидың семьясы, балалық шағы ... ... ... ... кезде дүние аласапыран болатын. Қазақстанда революция толқыны жер-
жерді қамтыған. Бір үйлі жан иесі ... оның ... ... өз ... бағып, кәсіп етеді. Әке мен шешенің жалғыз сүйеніші Досқали әлі ... ... ... ... ... ... рет «Бізге де еркін дәурен
сүретін күн туар ма ... оған ... кім ... деп ... ... бір жас перзент қосылды. Әлдеқандай жақсылық қайырымы
болады деп әкесі мен шешесі дүниеге жаңа келген перзентке «Қайырғали» ... ... ... ... жасы оннан асты. Бірақ тыжырынып қалған шаруа
талпынған жүректің дегеніне көнбеді. Қайырғали оқи ... ... ... өкініште болды.
Ол – ол ма?!
Сүйікті ана бейуақытта ... ... ... ... қайғысы
бәрінен күшті болды. Бұл 1932 жыл еді. Содан бес жыл бойы Биғайша ... ... ... Бұл ... еді: ... ... ... жігері
тасыған жас бала енді үйде жүріп зырлаған өмірді босқа ... ... ... ... не ... ... деп серт етіп, елін тастап басқа жаққа кетіп
қалған. Содан 1932 жылы Орал ... ... ... ... үйге
орналасады. Осында жүріп шаштараз мамандығын үйренеді. Және осы мамандығы
бойынша 1934 жылға дейін ... ... ... жыл ... соң ... айналып, өз үйіне келеді. Төңіректегі бір орынға ... ... ғана ... жүрегі жазылады.
Қазір Қайырғали батырдың ... ... ... ... Қалима, жеңгесі Ділдәр бар. ... ... Отан ... ... басқыншыларын жер жастандырып жүр.
Биғайшаның жасы 59-да. Ол кәрілікке қарамай, білек сыбанып колхоз
өндірісінде істейді. Биғайша соғыс ... ... ... болып алды.
Оның өнері ерте егілетін бау-бақша егістіктерін арнайы жылы орында өндіру.
Бұл жұмысқа ол әбден шеберленіп болған.
Қайырғалидың үлкен ... ... ... ... ... Ол да
өзінің егжей-тегжейіне дейін үйренген. Екі ұлы бірдей майданда, Отан
қорғауда ... ... ана түн ... ... етіп семьясын күйзелтпеді.
Атадан асып туған алып балаға құрметті атақ – Кеңестер Одағының Батыры
берілгенде Биғайша ана:
– Қарағым, ақ сүтімді адалдады, өзін де, мені де ... ... ... ... ... ... – деп ... ұлына ақ батасын берді», –
деп Қайырғалидың балалық шағы, өскен ортасы туралы, алған ... ... әрі ... ... мәлімет береді. Осыдан былайғы «Социалды құрылыс»
газетінің 5-7-8 сәуірдегі сандарында Қ.Исмағұловпен Гурьев ... ... ... ... ... материалдары үзбей жарияланып
отырған. Ал 9-сәуірдегі санында Қайырғалидың ... ... ... 1944 ... ... ... ... правда»
газеті де топтама материал берген екен. Бұл ... ... ... ... яғни, 1941 жылға Ростов қаласының түбінен
басталған, Кавказ тауларының бөктерінен Новороссискіге ... ... ... келіп, Керчь бұғазына десантшы болып ... ... ... ... бір батыр туралы жазылған сан ... ... ... Мүсреповті де қатты қызықтырады. Осы қызығу,
толқудан келіп қаламгерге шығарманы жазу ... жаңа ой ... ... шығармашылығындағы соғыс тақырыбы, ... ... ... ... бастау-бұлағын алған.
«Ғабит Мүсрепов Ұлы Отан соғысына қатысқан жоқ. Ендеше соғыс туралы
шығарма жазуы тіпті де оңай ... ... ... ... жазу ... Бұл ... ... ешкім де айта алмас: «Әрине, соғыста болмай-ақ, ... ... ... ... үйде ... ... шығарма жазуға болады.
Ондай жазушыны жалпы білімі болғанымен сауаты жоқ жазушы ... Ал ... ... ... надан болып шығады. Ондай кейіпкерлер, ... Отан ... ... ... жауды найзаға шаншып алып лақтыра береді,
лақтыра береді. Ал оның адамды лақтырған жеріне ... ттас ... ... Бұл ... асыл ... ауыз әдебиетінің тәсілі».
Әрине, бұдан соғыс туралы соғысқа бармаған адам жаза алмайды деген ... ... ... ... ... туралы жазбау керек, соғыспен
жазу керек» деген қанатты сөз айтқан. ... ... ... ...... ... көркем астарларын Ғабит Мүсрепов осы романында
шебер қолданады».[35,23]
Осы ... жазу ... ... ... ... ... өткізген. Автор осы шығарманы жазу барысында көп ізденіске барған,
ұзақ уақыт екшелген, очерк, ... ... ... ... ойға
оралуынан, көңілде пісіп жетіліп, жазылып бітуіне дейін өзіндік өзгеше сыры
бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... терең білгенін мейлінше айқын көрсетеді.
Ғабит Мүсреповтің ... ... зер ... ... қажетті өмір материалдарын іздестіру мен жинау жолы ... ... ... ... шын ... ... ... Кеңес Одағының Батыры Қайырғали
Исмағұловпен кездесуінен басталады. ... ... аз ... ... ... Өз қандастарымыздан ерен ерлік көрсеткен
батырды қарсы алуға сол ... ... ... ... ... өзі ... ... басында ағалық мейіріммен ыстық құшағына
орап, алғашқы сәттен тікелей өз қамқорлығына алған ... ... ... ... мен ... ... даңқты жерлестерімізді
соларға таныстырады. Осы кездесу жөнінде Қайырғали Исмағұлов: ... ... ... бар жас ... ... ... ... жазып
отыратын. Кейін барып білдім, ол Ғабит Мүсірепов деген жазушы екен. Сол
кезде қырыққа иек ... ... жас жас ... ... та ... ... бипаз сөйлейтін жазушы сол сапар менің өмірімнен көп мәлімет сұрап
білді. Әсіресе оны ... ... ... балалар үйінде ...... ... ... ... ... ... қалай кездестіргені,
шығармасының бас ... ... ... ... алғандығы жөнінде былай
дейді:
«─ Соғыс ... бір ... ... ... ... кезім еді. Бірақ
жөндемді ешнәрсе туа қоймады. Тегінде татымды бірдеңе шығару үшін ... жете білу ... Ал ... ... білесіңдер, майдаанда болып, оқ-
дәрі иісін иіскеуге дәм бұйырмады: ту ... ... бір топ ... ... ... ... елде қалдық... Қысқасы, соғыстың нендей ауыр
хикмет екенін ... ... нақ өзін ... ... кісі емеспін.
Ойлана келе бұл олқылықты толтырар іс ─ ұрыс ... ... ... ... деген тоқтамға келдім. Ондай куәгерлердің талайына
жолықтым. Амал не, солардың ... ... ... әлде ... ... майдангер кезікпеді ме, кім білсін?.. ... ... де ... ... ... түрлі жаттығуларға
шақырып, батыс жақта алапат соғыс жүріп ... еске ... ... ... ... біз деп отырғаным ─ өңкей ғалымдар мен ... ... ... филиалында өтпек кезекті кездесуге шақырды. Естуімізше,
майданнан ерен ... бір ... ... ... ... ... ... нағыз қас батыр деседі. Барлық сұхбатында болдық. ... ... ... ... ... ... ... көзі көрген ұрыстарды
талдайды, майдангерлердің тірлік жайынан да бүкпесіз сыр шертеді; соғысу
әдістері, ... ... оның ... ... да сан ... ұзақты күн тыңдап отырамыз, қайсыбірін ... ... ... ... ... ... аламыз. Лекторымыз жап-жас, әскери
дәрежесі небәрі аға лейтенант болғанмен, біз үшін ... кем емес ... ... тұрған сөзі де, қаққан қазықтай қаздиған өзі де, ұстараның
жүзіндей лыпылдаған мінезі декөңілді ... ... Бір ... ... ... сөзін бітірді. Айтып тұрған әңгімесіне бөгде бір сөз
қоспайды, жайыла отырып жалпылама ... ... ... ... де ... бір сөз ... ... содан аз күнде-ақ әскери қатаң тәртіптің
не екенін біліп-танып қалдық… Бір күні ... ... ... ... егде ... ... ғалым кісі дәріс басталған соң залға келіп,
соңғы орындардың біріне жайғаса ... еді, ... түсі ... ... саңқ ... «Ақсақал, орныңыздан тұрыңыз!» ─ десін. Ана кісі
орнынан сөлбірейе тұрды «бүгін ... ─ деп ... ... ... ... қатты ұялып, не істерін білмей қипақтап тұрып, кешіккен
себебін түсіндіре ... еді, ... ... ... ...
деп қайыра түйіп тастады….Амал қанша, ұрыс даласынан келген екпіні ... ... ... ... ... ... сөз таластару қайда,
байғұстың иығы салбырап, тұқия төмен қараған қараған ... ... ... ... ... ... де сабақ болды. Жеті күн ... бір ... ... әлгі ... ... сұхбатына құлақ түрдік. Міне
бастапқы ойым ─ осы ... ... ... ... біршама айналдырып көру
болатын. Турасын айтсам, оның майдан туралы ойлы да ... ... ынта ... да содан еді. Алайда, ұстараның жүзіндей ... ... күрт ... ... ... ... алмадым. Көкейімде
сол күнде түйіп жүрген ... те ... ... ол ... жоғары
тұрған шынайы әскери қолбасшы адам сияқтанды, өрем жетпес деп ойладым. Оның
білім-таным дәрежесі де, мұны енді ... ... ... ме, ... еді. Оған да ... оңай ... деп топшыладым... Сезіп отырған
шығарсыңдар, менің айтып отырғаным ─ кәдімгі өзіміздің Бауыржан Момышұлы.
... ... тағы да бір ... дүңк ете ... ... бір батыр жігіт келіпті, өзі тума ғалым дейді. ... ... ... ... қарқ қылып, бәрін риза етіп жатыр!». Жұрт жаппай
мақтаған ... ... неге ... ... көптен ұялаған майдангерім
бәлкім сол болса игі деген далбасамен сәтін салғай деп қағаз-қаламымды
сайлап, ... ... ... деп отырғаным ─ осы ... ... қара ... орнаған Виноградов көшесіндегі екі қабаит тас
үй, сол кезде ол ─ ... ... ... ... ғылыми орталық
болатын. Соның бірі ─ тарих, әдебиет және тіл институты атанған бізге төл
шаңырақ. Бір ... ... көп ... жоқ, мен ... кабинетке өзі
келіп сәлем берді. Батырлығында, сірә, қапы жоқ, омырауында ─ ... ... ... де ... сызылғңан, сіз-біз деп қымсынып тұрған нағыз
ұялшақ биязының өзі. ... ... осы ... ... ... ... Сөз ... көрсем, батырлар жырын, эпостарды ... ... ... сөзі ... ... ... ... туралы
сұрасам: «Ой, ағасы, майдан деген қып-қызыл қан төгіс қой, оны айтып ... емес ─ ... ... сүйретіп тірі келдік ...... одан ... ... Қойшы, екі-үш күн әурелеп, ақыры: ... ... ... ... ... ... кеудеңе не үшін тақтың?» ─
деп әңгіменің турасына көштім. «Пәлі, Ғабит аға, біздікі ... ... ... деп анау өзіміздің Алтайдың төрінен ─ Риддерден келген ... ... О, ... Төлеген сынды атпал ... ... Отан үшін ... ... ... ... Соларды жазу керек
қой!» ─ деп батыр майдандас достарын, ержүрек серіктестерін есіне алып, ... ... ... Ал өзі ... бір сөз ... ... кішіпейілді
білетін едім, мынау солардың серкесі болып ... ... ... ... ... ... ─ Мәлік Ғабдуллин! Кейіннен ірі ғалым
атанған, батырлығы да алғы шепте сыналған, халқымыздың асыл перзенттерінің
бірі еді ғой ол! ... не ... ... зор ... көп ... ... да, ... кейіпкер ете алмадым. Қолымнан келмеді. Енді халық
арасынан шыққан қарапайым солдаттардың ... ... ... ... ...... Ұлы Отан ... жаппай қатысуын көрсету
болатын, романның аты да осы ойдан өрбіді. Қол бастаған Бауыржан, ... ... ... болғанымен олар санаулы еді. Ал Қайрош тәрізділер
есепсіз көп болатын. Қайроштың романға кейіпкер болып шығуының түп ... ... ... ... пен ... ... артық-кемі жоқ он екі
күн әңгімелесіп ... ... ... ... ... деуге болады.
[37,91]
Өзі танысқан тамаша адамның ерлігін, азаматтығын басқалар да ... ... ... осы ... ... ... ... етіп қояды. Осындай
өнегелі адамның өмірін оқығанда қарапайым азаматтың өсу ... ... ... ерлігін көріп сүйсінесің де. Сүйсіну аз, жақсы
жанның тәлімі, өнегесі, ерлігі оқушыға ой ... қана ... ол ... ол ұстаған мақсат, еңбек жолы, ерлік үлгісін ... да ... Ал, ... ... ... ... ... бүкілхалқына аты әйгілі адам
екенін білуге оқырман өте ... ... ... тәрбиелік, үлгілі
жайлар, мақсаттылық, адалдық істері қиялдан туған кейіпкердің ... ... ... зор әсер ... ... ... болған, одан орын алған өнегелі азаматтың ерлік
жолын жазу Мүсреповке парыз. Осындай себептермен Қайырғали ... ... жайы ... ойлы жастың, сезімтал Қайырғалидың тағдыры, жан сыры Мүсрепов
қызығатын ең басты тақырып. Сол Қайырғали жазушының повесть, ... ... ... ... ... осындай әсерлер, байқаулар жинала,
қорлана келіп, өзінің көркемдік бейнесін табатын болса керек. Міне, осындай
жаңа көзқарас ... ... ... елге ... ... ... ... жазушы Қайырғали көрген шындықтың бәрін түгел айтпаса
да, ең керекті-ау, қажеттісі дегендерін оқушы алдына жайып салды.
Шығармадан А.Бектің ... ... тас ... ... ... ... Сол ... бұл романның қоғамдық санаға әсері айрықша
мықты болатын. Оны Ғ.Мүсіреповтің өзі де сезінген. Қаламгердің ... ... ... болғанымен шығармадағы оқиғалардың өткен уақыты, ... ... ... бар. ... ... тура сол ... деп айтуға болмайды. Алайда, ... ... ... ... ... шығару қиын.
Ғ.Мүсрепов «Қазақ батыры» романына эпиграф ретінде мына диалогты
алады:
« ─ Әуелі келісіп ... сіз ... ... мен ... Жоқ, сіз ... ... мен ... жасырмаймын...
Уәдеміз осы болды».
Жоғарыда автор да, батыр да өздерінің тек қана шындықты айтатынына
сенімді тәрізді. ... ... ... бір ұшында шындық жүргенмен, бір
ұшында қиял ... ... өз ... ... ... ... тақырыпты
дамытуға айтарлықтай үлес қосты. Бұл тұста жазушының аса күрделі әлеуметтік
тарихи және әдеби проблемаларды ... ... ... ... да жазушы осындай талаптар ... ... үшін ... үнемі ізденді, шығармашылық ізденіс кезеңінен өтті. Осы бір
сыры мол ... ... ... еніп, оны терең зерттеп, түбегейлі
меңгеруде Ғабит біршама ... ... ... ... оқуы көп ... Бұл ... де ... өнерін қызықтау, білу мақсатынан туды. Өзге қаламгерлер
қалай жазады, не ... не ... мұны білу ... үшін ... әрі пайдалы.
Бұл біреуге еліктеу емес, қайта пышақты қайраған тәрізді ... ... ... оқи ... ... кітапты да оқи біледі. Бұл екеуі
жазушының жанынан тастамас қайрағы.
Осыдан бастап болашақ шығармасына қиялдан кейіпкер іздеп ... ... ... өз ... сай ... ... әңгімелесті, келешек
кейіпкері сомдауға қажетті өзін толғандырған сұрақтарына жауап алды. ... жазу ... не ... ... ... ... өмірдің өз
ортасынан таиты. Енді осы естігендерді, ... ... ... шығарманы қалай жазу керек? Неге сүйену керек?
Бұлай қарағанда материал дайын, жетерлік, ... ... ... үшін ... ... ... жазу ғана қалған секілді. Алайда жазушыны
толғантқан, ... ... де ... Ол ... өз шығармашылығы
алдында, қазақ әдебиетінің проза жанрында алынбаған асудай болып жатқан
«қамалдарға» байланысты ... еді. ... ... ... ... ең ... ─ соғыс тақырыбы болатын. Осы тақырып Ғабит Мүсреповтің
«Қазақ батырына» дейінгі қазақ әдебиетінде ... ... ... келген еді. Бұл тұста қазақ әдебиетінің алдында, тіпті бүкіл ... ... жаңа ... алапат соғыстың шынайы бейнесін жасау
проблемасымен қатар заманның «батыры кім?», «оның ... ... ... сұрақтардың көркем шешуін беру міндеті де тұрды.
Ғабит Мүсрепов жаңа тақырыпқа шығарма жазар алдында осы көкейкесті
проблемалардың ... ... ... ... мен ... терең
сезіне отырып, өз ойын жүзеге асыруға тікелей кірісті.
Әрбір жазушы, шын ... ... өз ... ... қолтаңбасын
ала келетіндігі белгілі. Тегінде төл тақырыппен табысудың өзі біркелкі бола
бермейді. Кейде болашақ ... ... ... ... ... зерттеп жүріп табатын болсаң, енді бірде бастан кешкен сан алуан
оқиғалар тыным ... ... ... ... ... ... осы ... Ғабит Мүсреповке де «Қазақ солдатын» ... ... өзі ... ... айтқандық болмас. Әрине, ізденбесе, өмірге үңілмесе өзінен-өзі
«мен мұндалап» тұратын дайын тақырып жоқ. Сондықтан жазушының бұл шығармасы
көп ... ... десе де ... ... ... ... жазамын
деген жазушыда бұрын болмаған. Ал мұның өзі ... ... ... ... ... әсерінен туындаған.
Ғабит Мүсрепов ─ сөз қоры мол жазушы. Жазушының бұл романы әскери-
патриоттық тақырыпта ... ... ... туынды. Қазақ әдебиетінде
күрмеуі қиын күрделі тақырыпқа, үлкен жанрда алғаш қалам сілтеген Мүсрепов
болды.
ЕКІНШІ БӨЛІМ. БАС ҚАҺАРМАН ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ─ қаһармандық характер жасаған, кеңес ... ... ... патриоттық шығарма. Рухани дүниесі бай елі үшін ерлікке
де, өлімге де бел ... ... ... көз алдымыздан өтеді. Бұл –
бүтін бір ұрпақтың асқақ бейнесі. Сондықтан да, шетел әдебиеті ... ... ... ... ... деп ... ... тағдырынан
жаңарған ел, жасарған халық ... ... ... да, ... жүйенің бел омыртқасы шымырлаған өзегі – қайрош өмірі ... ... аян етіп тұр. ... бұлақтар мен композициялық
бұрылыстар, кейіпкерлердің іс-қимылы мен қызмет-әрекеті, ... ... ... оның ... ... дамып, осы арнаға құйып, негізгі
идеяны айқындап, баяндап, ал шығармаға тұтас бітім, тартымды сымбат ... ... ... ... бірге өсіп, біте қайнасқан, бірге ерлік
жасап, ... ... ... ... ... ... ... арасында – типтік жағдайда ашылған. ... ... ... ... ... бел ...... өмірі,
ұрпақ тағдыры.
Романды оқи бастаған шағымызға сонау бір ... ... ... ... бас ... ... туып ... ортасының күн-көріс,
характері, дамудың жаңа жолына бағдар алған ауылдың алғашқы жылдарда бастан
кешкен қиыншылықтары реалистік тұрғыдан ... ... ... жас ... ... әкететіндей жаңалықтан аз еді. Жаңалық кең
өріске еркін шырқап кете алмай, ескілік атаулы ... ... ... аяққа шырмауықша оралып жатқан кез болатын.
Осы кезде түскен қиыншылықтарды жас баланың қайыспай көтеріп ... ... ... жас ... бұл ... ... үшін ауылдан қашып,
қалаға тартады. Бірақ ол өзінің туып өскен жерінен бір жола безу ... ... күш ... бекем болып қайта келу ... ... ... ... ашу жолын үйрену үшін кетеді. Қайроштың ауылдан
қашуының ішкі логикасын, ... даму ... ... біз ... керек.
Қалаға барған Қайрошты балалар үйі өз тәрбиесіне алады, қамқорлық
жасайды, оқытады, білім береді. Сөйтіп, жас ... ... ... ... ... ... Қайрош көрген мұндай қамқорлықты сол секілді талай
кедей балалары көрген. Оқу оқуға, білім алуға талабы болғанмен ... ... ... келмейтін талай кедей-кепшік жетім балалар тек кеңес ... ғана ... ... ... ... бөленді. Қазақ
еңбекшілеріне Кеңес өкіметі әперген ұлан ғайыр бақыттың айқын бір көрінісі
осы еді. Жас ... ... ... ...... ... ... бір
өкілдеріне тән болған ортақ құбылыс болып табылады.
«Қазақ солдаты» романы жөнінде пікір айтқан Е.Лизунова, В, ... ... ... ... осы ... ... бөлімі
, яғни бас қаһарманның балалық шағы, жастық көзі суреттелетін бөлімі басы
артық деген ой айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... сол ... кезін жан-жақты кең қамтып суреттеу арқыл жалпы
қазақ елінің даму тарихына тән ... ... ... көрсетеді. Қайрош –
социалистік заманмен құрдас адам. Сондықтан Қайроштың ер жету, өсу жолдары
белгілі бір ... ... ... өсу ... да ... ... ... өсу жолын көрсету үшін ұзан ... мен ... шарт емес ... белгілі болса да, Ғабит
Мүсреповтің «Қазақ солдаты» жазылған кезде қазақ халқының Қазаннан ... ... ... ... онша көп ... Осы ... автордың бұл кезеңнің белесті-белесті асуларын ғана ... ... ... деп ... ... ... бір ерекшелігі –
балалар үйінде тәрбиеленуі ғой. Сондықтан да Отан қамқорлығын азаматтың
Отанға қауып-қатер төнген ... ... ... ... жан қиярлықтан жанын
қиярлықтан ерлік көрсетуіне ... ... осы ойды ... алғанын аңғармасқа
болмайды. Бүгінгі өмір шындығына арналған шығармада өткен өмір ... ... ... ... бір себебі осындай оймен сабақтасып жататындығын
әр кез айыра білген жөн.
Қайрош – кеңестік ... ... жас ... ол қолы ... місе
тұтпай, үнемі өрлей беруді, сатыдан-сатыға көтеріліп, биіктей ... Оның тұла ... ... ... жаңа ... ... ... жарқырап көрінеді, неміс фашизмі ... ... ... ... ... ... сағатта Қайрош өзі тіленіп майданға аттанады. Ол
– жауынгер. Ал оның ата-бабалары әскери тәртіпті ... ... ... өмірдің атадан балаға мирас болып қаған дәстүрі жоқ Әскер
қатарында қызмет атқару, әскери тәртіпті көру – ... ... ... ... ... ... орныққан жаңалық. Міне осы ... ... ... ... ... ... көрініп отырады.
Сөйтіп, «Қазақ солдаты» романында қазақ ... ... ... ... ... ... бас ... – Қайроштың жастық шағы, өсу, ер жету жолы,
әскери сапта жүрген кездегі қызметі оқушыны өзіне қызықтыра тартып ... ... ... ... мен өсу ... ... елінің
кеңестік өмірінің шынайы бел-белестері жатыр. Қайрош – жаңа ... Ол ... ... ... ... ... ... өкіметімен әкелік
қамқорлығы аясында ер жеткен ұлан. Оның ... ...... ... ... ... кейіпкердің өсу жолын, образдың
қалыптасу ... ... ... оқиғаны, міне, осы жайларға
байланысты ... ... ... ... тұлғасын ерекше даралап
көрсетеді. Ал ... ... оның ... ...... ... ... тұрған ерекше сипат емес, Қайроштың
замандастарының ... де тән ... ... Бұл ... ... ... ... көрсетумен қатар, біздің дәуір адамдарының
белгілі бір тобының, қалың қауымның жай күйін танытатындай типтік сипатты
білдіреді» ... ... ... ... оқу ... өзінің туған жері
Қайрақтыдан Гурьевке келгелі көрінеді. Орал қаласына ... ... ... баяндалады. Осы кездегі жас Қайроштың бойында ... бір ... бар. Ол – ... ... азамат болуға талпынуы,
осы жолда нендей қиыншылық кездессе де бас ... ... ... ... тіресе алыса білуі. Осы жолда бала Қайрош өмірдің талай-
талай сырларымен танысады, көп жайларды ... ... пен ... пен ... ара-жігін танып, айыра түседі. Қысылшаң жағдайларға
душар болып қалған шақтарында да оның еңсесі ... ... ... ... ... ойындағы нұрлы арманы солғындалмайды, қайта күрес-тартыс
үстінде.
«Мүмкін, менің алдымда сағым теңізіндей құлпырып, адыстан қол бұлғап
жаңа бір өмір ... ... ... ... ... ескі ... ескі
өміріне қанағат етпеген бала ойы осындай бір ... ... ... жүрген
шығар. О да мүмкін, бұ да мүмкін» - деп ... ... ... оқу ... ... жолында [62,120]. Жақсы үмітпен, жақсы арманмен келген баланы
қамқоршы қауым қарсы алады. Қайрош балалар ... ... Осы ... ... сол ... ... өкіметінде жас адамның жақсы азамат
болып өсіп, ер жетуіне қамқорлық жасалатыны аңғарылып тұр.
Бала ... оқу оқып ... ... ... ... бір ... Ол - әскери өнер. Жасы толғанда ол әскери курсқа өзі тіленіп барады.
Қайрош осы тілегі орындалып, курсаннат ... ... ... ... ... тұтқиылдан шабуыл жасайды. Сүйікті Отанының аясында мәпелеу көріп
өскен жас азамат Қайрош совет ... ... үшін ... ... ... Отанын сүю сезімі оның жігерін ұштап, қайратын тасыта түседі. Қайрош
майданға жіберуге сұранған ең алғашқы ... бірі ... ... рапорт береді. Осы бір сәт романда былай суреттелген:
«Ант ... ... жеті ... бірі болып командирлердің алдына
барып рапорт бердім.
─ Курс ... ... ... ... майданға жіберіңіз
дедім.
─ Сарталиев жолдас, артыңызға қараңызшы! – деді курс командирі жымиып.
Алғашқы бір қас-қаққандай сәтте жеті ... шыға ... енді ... ұзын ... кезекке айналып барады екен.
─ Орындарыңа!.. – деген ұзын ... ... ... де орнымызға
бардық.
─ Рахмет жауынгерлер!.. – деді командир. – Қазіргі сағаттан бастап,
бәрің де ... деп ... ... бір көрініс тек Қайроштың, тек оның жолдастарының ғана Отанға
деген патриоттық ... ... ... ... ... ... совет
жауынгерлерінің, сондай-ақ барша жұртымыздың Отансүйгіштігін, патриоттығын,
туған елін зұлым жаудан қорғауға әзір екендігін білдіреді.
Сөйтіп, ... іші ... , ... жүйесі, қисын-логикасы – бас
кейіпкердің өмір белестерін ... ... ... ... Қайрош
замандастарының қаһармандық тұлғасын жасаудан туған ерекшеліктер.
Қайырғали – жаңа ... өз ... ... ... ... етем де, ... ... ұрған жас. Жаны да, ары да таза. Өсу жолдарын ... ... ... ... жаңа ... қалыптасу, өсу процесін
көрсетеді. Қайрош өмірі жеңіл болған жоқ: жоқтықты да ... ... да ... Бірақ, Отан саясына алады, ана орнына ана ... ... ... ... бірі ... ... ... тауқыметін
өткеріп, ақырында Отанын жанындай жақсы көргкен патриот болып қалыптасады.
Қайрош ...... ... ... ... ... ... өскен
Қайрош пен оның достарының ерлікке толы өмірі – сол ... ... ... Жеке ... ... ... ауыр ... да, Отан ана оларға әр
уақытта демеу, алып жүрегінің нұрына бөлейді. Ауыр өткелдерден ... ... ... ... ол мал ... балалар үйінде болсын, шаштаразда жұмыс
істесін, әскер қатарында болсын – ізгі ... оны қол ... ... ... да, ... мұқалмай, жасымай өседі. Қайрош
өмірін сыр-сипатын жазушы тереңнен ашады. Жай өмір, қатардағы ... ... ... ... ... не ... не ... жоқ өмірден орын
таппай сандалған Хемингуэй, Ремарк қаһармандармен салыстырғанда, Қайроштар
бейнесі сол ... ... ... ... байқатады.
Романда Қайырғалидің характері жоталанып, айқын ашылған. Ол алдына
биік мақсат қоя білетін, ... ... ... ... ... жас ... көрінеді. Қайырғали өз арына, намысына нұқсан келтіретін
нәрселерге бармайды. Өз принципін берік ... ... ... ... кезде жас та болса талайды көрген қу мастердің ... ... ... өз ... ... ұстанады. Романның өн бойында ... ... ... ... ... берік адам болып көрінеді. Оның
характері тұтас, кесек. «Мен әр істі өз уақытында істеу керек деп ... ... ... Мен де өз ... ... ... азамат борышы не деп
сұраса, мен қару асынуда дер едім». Бұл ... да өз ... ... ... жоқ, ... ... ... сөзі. «Біреу бұл сабақты өткен
шығар, біреу өтпей-ақ жеткен шығар, онда менің не жұмысым бар, мен ... ... ... ... ... осы ... табандылығы істейтін
ісіне шалалықсыз әбден кезі жетіп кірісетін ... ... ... ... ... романда оның барлық іс-әрекетінен танылады.
Жазушы басты кейіпкерінің ... ... ... көрсеткен.
Қайырғалидың ескі солдаттан айырмашылығы, ... оның ... ... ... ғана емес, сонымен бірге азаматтық
борышын, тарихи борышын кең де ... ... ... өткен көп
күндердің бір сұрауы болатын шығар» дейді ол. Бұл өз ... ғана ... ел ... ... пайдалы етуді ойлаған, үлкен азаматтық ... ... ... ... ... ... ... бастап, оның өсу жолын
бірте-бірте дамытып көрсетеді. Романдағы өте бір ... ... ... ... ... бала ... ой тебірентер әсем
поэзиясымен бейнелі, ажарлы суреттейді. Балалық ... ... тән ... әсем ... жастық нұрлы ажарымен көрінген. Қайырғали өскен сайын
оның алдынан дүние есігі кеңірек ашыла береді. Өмірде әр ... ... Оның бәрі ... өмірінде із қалдырды. Оның ой дүниесінің
өрістеп, дүние ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Өмірдегі кейбір адамдар мен оқиғалар оны жиіркендіріп түңілдірсе, ... көп ... ... ... ... ... Қайрошты басқалардан гөрі өресін жоғары оның образын оқушының
есінде ерекше қаларлықтай етіп суреттеген Қайрош ... ... ... ... ... өседі. Ол есейе келе қоғамнан ... ... ... талапты адам болуға тырысады. Балалар үйінде ... дрсы ... ... ... көкте ойнауы, Бораштың ... оқып өз ... ... ... ... ойландырады. «Сарталиев
жолдас деген еді ол өзін-өзі бір ... - ... ... ... ғана қарап отыратын уақытың өтіп кетіпті, қоңығау әлдеқашан
қағылыпты, сен ... енді ... тура ... ... алу үшін ... талаптанып, өнер-білім іздейтін болады. Балалар үйі, мектеп, әскер
қатары, шекара, майдан – майдан оның тәрбиеленіп өскен, өнеге ... ... ... ... ізгі ... бірі – соғыстың қандай қиын
кезеңінде болса да ол үнемі асып-саспайтын ержүрек, батыл, ... ... ... ... ... ғана жеңіске жеткізетін айқын
түсінеді. Ол жеке ерлік ... ... ... ... бірдеңе мұрындық бола
алмаған, басқаларға ой түсіре алмаған, жеке ерлік ... ... ... ... ... ... романда күшті сипатталады. Ол
өзіне де, басқаға да талап қойғыш. Тек кіші командир ғана ... ... ... аға, ... да. ... де ... ... бас кейіпкері арқылы елді ... ... ... ... ... ... Отанымыздың бірлігі шебер
суреттеледі. Бұл бірлікті жазушы кейіпкердің сезімі қиялы, ойы ... ... ... ... елдің Отан үшін қызмет ететін әрбір азаматын
Сталиндік заманның жауынгері деп есептейді. Олардың ... сол – ... ... бірі ... ... дегенді айтады. Біз әркезде солдатпыз».
[1,3]
Романдағы Қайырғалидың жан ... бай. Ол сүйе де, ... де ... де, ... ... қуана да қайғыра да біледі. Жазушы кейіпкерінің
жан құбылыстарын психологиясын ... ... сан ... ашып ... ... кейіпкердің жанының жомарттығымен бірге оның ішкі такті,
табиға әдептілігі ылғи сезіліп отырады.
Кеңес ... осы ... ... жолындағы өздеріне жүктеген
міндетті, борышты жете түсінді, өздерінің Отан ... сол ... ... ... өздерінің батырлық даңқын әлемге әйгі етті.
«Қазақ солдаты» романында Қайроштың және оның ... ... ... жолы ... суреттеледі. Олардың ерлік мінездері, сана жауынгерлер
екендігі, бойларындағы ... пен ... ... ... зор
шиеленіскен тартыс үстінде ірі әрекеттер барысында көрінеді. Қайрош және
оның майдандас серіктері жау жағының күші осал емес ... ... ... ... жауды жеңу үшін зор қайрат, қажыр, жоғары рух ... ... ... ... ... ... оңай олжа таба ... деген ой жоқ еді менде,
- дейді Қайрош. – Алыстан жайқан, денесіне қол тигізбей келе ... ... ... жау, ... ... оңай алдырмайтыны жабайы солдат –
маған да айқын болып қалған». [53,133]
Қайрош - өз ... туып ... ... ... ... көретін, жүрегінде
Отанға деген махаббаты мол кеңес жауынгері. Отанды ... ... ... ... ... деп ... Майдан шебінде жүргенде ол даңқ құмарлыққа
салынбайды, қара басының ғана ... ... ... ... ... Отанының тағдырын тебірене ойлайды.
Бірі үлкен әрекетімен зор тұлға ретінде, екіншісі кішігірім әрекетімен
төмендеу сатыда көрінбек. Ал ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сыр сипатын танытқан болады. Сондықтан бас
қаһарманы айрықша атағанда, ... ... бас ... ... ... бейнелер деп ... ... ... ... баға беру ... ... романында өзіндік анық бояумен көрінетін тұлғалы
образдардың бірі – Владимир Толстов бейнесі. ... ... ... ... ... ... көңілді, адал дос. Оның мінез құлқынан
ақжарқын ... өз ... ... сипаттары жарқырап көрініс беріп
отырады. Бастарына талай қатер төнген қиындық туған сын сағаттарда Владимир
Толстов ... да ... ... ... өр қайратымен көзге
түсіп отырады. Ол қысылшаң жағдайларда жол тапқыш. Новосибирск қаласында
туып өскен ... ... ... ... ... өздерінің ақыл-ой
парасаттары жағынан жақсы ұғысып табысады. Майданның алғашқы күндерінен
бастап ... бір ... ... ... ... Сұрапыл соғыстың ауыр
өткелдерін бірге кешіп, асуларынан бірге ашады. ... ... ... ... ... мен Қайроштың достығы осындай сын
сағаттар ... ... ... Олардың бір-біріне айнымас адалдығы,
туысқандық бауырмалдығы, бір-біріне деген жүрек төріндегі ... ... ... кездерде ерекше көрініс береді.
Романда Владимир Толстовтың әскери өмірі жан-жақты көрсетіледі.
Владимир ержүрек жауынгер ғана ... ... ... ол ... ... Ол әскери бөлімде комсорг ... ... ... ... ... ... ... және осы жұмыстарының барлынын ең
негізгі мүддеге – жауды ... жеңу ... ... ... ... ... әр жауынгермен сөйлескенде, оның көкейіндегі ойын дәл
тауып айтуға тырысады. Міне, осы ... ... ... ... ... ... Қайроштың тілімен былайша суреттейді:
«Толстов неміс әскерлерінің қай жерге жеткені түгіл, өздерінің ... ... ... рет ... ... ойдағыдай орындап
қайтқанына көңілі көтеріңкі келіпті. Бойына дарытпай, алыстан сермеп, ... ... ... ... ... әлі ішіне кіргізбей келе жатқан жауды біз әзір
көре алған жоқ едік. Толстов - өз ... ... ... бірінші жауынгер.
Киімді өзгертіп киіп келе жатқан жау лектеріне үш рет араласыпты. ... ... ... да ... ... әзірліктен алған кейбір өнерін бірінші
рет орынды қолданғанына мақтанғырап та қояды. Өзі ... ... ... ... ... алдына салып ап, төгіліп келе жатқан жау ... ... ... қайтқан».
Майдан шебінде, соғыс өтінде ажалға қорықпай қарсы барып, батыл қимыл
жасайтын Толстовтың ерлік сипаты ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... Мүсреповтың әскери-патриоттық тақырыпқа жазған туындысы «Қазақ
солдаты» романының ... ...... ... ... образдар арқылы
шебер суреттеледі. Халықтар достығы романның бас кейіпкері қазақ Қайырғали
Сарталиевпен оның әскері, майдандас, орыс, украин, өзбек ... ... ... ... шындықтан, мақсаттастық, мүдделестік бірліетен негіз
алады. Халықтар достығы ... ... ... ... үзілмейді. Негізіг
идеясына байланысты жазушы ұлы Қазан төңкерісінің дүниені жаңартқан ... ... аяқ ... отырады. Біздің барлық жеңістеріміздің Қазан
төңкерісінің жемісі екенін ... ... ... шебер аңғартады.
Жазушы Қазан төңкерісінің, кеңес үкіметінің зор жеңістерін жаңа
заманмен құрдас жас адамның тағдыры, өмір ... ... ... Қараңғы
қазақ ауылында туған бала кең дүниеге ... көзі ... ... ... ... ... қалған оның туған елі де бірге, өсіп ... ... ... ... өсу ... ... жігін ашып алмай, өте шебер
қиыстырып, Қазақстан сияқты бүкіл бір ... өсу ... ... ... өн ... ... түлеп өсіп келе жатқан жаңа
дүниені байқаймыз. Романнан бүкіл өмір лебі, заман қарқыны, өз ... ... ... ... ... рухы анық ... Бұл кешегі
жетім, кейін ұшқыш болып биікте қанат қаққан ... ... ... ... ... өмірдегі өз орнын табу үшін ... ... ... де, ... ... ... шекара тұрмысынан да мол
сезіледі.
Жазушы ... тура отан ... ... ... ... қаһарлы
ауыр кезеңдегі ұлы күштің түпкі тамырын, негізгі бұлағын ашады.
Кеңес үкіметі жылдарында ұлы отанымызды мекендеген барлық ұлттардың
бір-бірімен ... ... ... ... тамыры бар достығы ерекше
нығая түседі. Осы ұлы достықтың белгісі әсіресе ұлы отан ... ... ... жарқырап көрінеді. Жазушы Ғ.Мүсреповтың романында осы
шыныққан достықты ... ... ... ... ... әр ... өз ... махаббатына бөлеп, сүйіспеншілікпен толғана суреттейді.
Басқа ұлт өкілдерінің образын ... ... ... ... ... өз ... алғашқы жылдарында-ақ қызу қолға алынған істің бірі
еді. Бұл салада жасалған ... ... біз атап ... ... де бар еді. ... атап айтатын бір жағдай, біздің әдебиетте
басқа ұлт өкілдерінің образын жасауда бірқатар ... да ... ... ... ... ... ... шеберлікпен терең
бейнелеу жолындағы тәжірибені өз бойларына терең сіңіре, игере алмауынан
туған жайт еді. Оның ... ... ... ... ... ... жете таныс та емес еді. Осының салдарынан өзге ұлт ... ... ... ... ... ... ... келді. Кейіпкерлердің қай ұлт өкілі екендігін образдың ... ... ... ... ... ... ... Бұл – елеулі кемшілік еді.
«Қазақ солдаты» романында жазушы біздің әдебиетімізде орын алып келген
мұндай кемшіліктердің болмауын қатаң ... Ұлт ... ... шынайы жасау үшін көп ізденген. Автор бұл жолда жалпы кеңестік
әдебиетіміздегі озық ... ... ... ... ... орыс
адамдарының және ұлт өкілдерінің образдарын нанымды етіп бейнелеген.
Шығармадағы ұлттық өрнектер, адамдардық ... ... ... ... зор ... ... ... белгілер. Кейіпкердің ұлттық
сипаттарын, ұлттық ерекшелік қасиеттерін ... ... ... ... ... ... жете білу мен қатар, сол ұлттың тарихын да, сол ... ... даму ... да, өсу, ... ... сипаттарын да
терең білуге тиісті. Ел өмірінде ... ... ... ... ... тұрмыс тіршілігінде де, күн көріс,
әрекетінде де жаңалықтар туып ... Бұл ... ... ... бар. Және бұл ... бір күнде орнай қалмайтын, біртіндеп
орныға беретін құбылыстар. Осы жайларды өмір ... ... ... ғана ... көздеген нысанаға жетеді.
Біздің кеңестік өміріміздің ... ... ... ... мекендеген барша ұлттардың мақсаты біреу, тілегі ортақ, бағдар
тұтқан нысанаға жету жолындағы ... ... ... әр ... ... әдет-ғұрып дәстүрінде тек өзіне ғана тән ерекшелік белгілері ... осы ... әр ... өз ... ... ... ... керек.
Сонда ғана ұлт өкілінің жанды да нанымды бейнесін жасай алады.
Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романында ұлт өкілдерінің бейнелері
өзіндік ... ... ... кейіптелген. Қазақ жауынгері Қайрош,
орыс ... ... ... ... Абдуллаев және басқалары – бәрі де жарақ
асынған жауынгерлер. Бәрінің де мақсат-мүддесі бөлек – ... ... ... жасаған жауды талқандау. Кеңес халқының бостандығы мен бақытын
қорғау. Бұлар бір саптағы жауынгерлер. Бәрі де бір ... ... ... ... ... ... ... белгілер, мінез-
құлықтарында өзіндік ерекшеліетер жоқ деп ойлауға бола ма? Олай ... ... еді. Сол ... ... ... ... ... сол ішкі күйдің сыртқы білінуінде ұлттық ерекшеліктерді
танытатын белгілер бар. Әр ұлт өкілінің ... ... ... ... сөзәнен – бәрінен де оның туған ұлтының сипаты сезіліп
отырады.
Міне «Қазақ солдаты» романындағы ұлт ... ... ... ... ... ... Бір саптағы кеңес жауынгерлері – Қайрош,
Шеген, Сәмед, Володя, Зонин, Ревякин, Мирошник, ... ... ... ... ... тән сипатты ерекшелік белгілерімен елестейді.
«Кейіпкерсіз көркем шығарма жазылмайды. ... ... ... Кейіпкер образын жасауда Мүсірепов өмірлік материалдарды,
қолжазба дәптерді пайдаланып, өз қиялының көрігінен өткізген. Жазушы тарихи
принципке сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... тағдыры арқылы дәлелдейді».[43,215]
Жазушының өз кейіпкерін тікелей көзбен ... оның ... ... туған бұл романның әлеуметтік астары мол, сан алуан кесек-кесек
характерлер жасалған.
Әдеби ... ... ... ─ прототипін анықтау жазушының
шығармашылық шеберханасының құпия сырын айқындай ... оның ... ... ... ... ... ... танытатын маңызды да пайдалы нәрсе.
Оның түп-төркінінде шындық негізі жататыны белгілі. Осы прототип ─ дайын
көшіре салатын ... ... өмір ... ... екшелмей, қаламгердің
көңіл қазынасына қорытылмай, жүрегінің ыстық ықыласына бөленбей, дәл сол
күйінде кестелей салатын өрнек емес, ... ... ... ... ... ... оны ... түсуде өмір шындығы ─
прототипті кеңінен пайдаланды, шығармашылық тұрғыдан іске жаратты.
Жазушы ... ... ... ... ... барысында өзі таңдап
алған кейіпкері Қайрошты романда барлық бітім-болмысымен мейлінше жарқын
көрсете алған. ... ... ... ... ... романға сол
күйінде көшіре салмаған. Өмірдегі Қайырғали арасындағы ұқсастықпен ... да ... Ал ... ... пен ... ... да өзгешелік, бір-біріне ұқсамайтын ерекшеліктері айқын байқалады.
Ғабит романда Қайроштың толық қанды тұлғасын жасауға барынша ... ... ... ... ... мақсатын ойдағыдай орындап шыққан.
«Қазақ ... ... ... жеке дара ... Ол ... мен ... ... алынып, біртіндеп өсіп, жетіледі. Қайрош
бойындағы табандылық, әділдік, адамгершілік қасиеттер оның ... ... жоқ, ... ... қосылған тың кейіпкерлерге тоқталсақ
олар: зор денелі, алып тұлғалы, бойы екі ... ... ... ... ... көңіл де аңқау, не айтсаң соған сеңгіш Егор, политрук Ревякин, майор
Русаков, Женко, Николай Шуруп т.с.с.
Бұл ... ... ... ... ... ... Қайроштың бар шиеленісті бір өзі ... ... ... ... ... ... ... ету үшін осы
образдарды қосқан. Сонымен бірге ... ... ... ... ... тағдыр.
Талғампаз суреткер қолындағы бар мағлұматты мұқият зерттей отырып, ой
елегінен ... ... ... мақсатына сәйкес қорытады, ... ... ... ... ... ... артады.
Осы жауынгерлер Қайрошқа сенімді тірек, жау сескентер серік болады.
Бір жеңнен қол, бір жағадан бас ... бір ... ... ... ақ ... ... ... бір романда шынайы көрініп,
біртіндеп өсіп, негізгі кейіпкерді толықтыра түседі. Қайрош образы осындай
характерлер ... ... ... ... осы кейіпкерлерін тарих сахнасына алып шығып, оларды әр
қырынан, іс-әрекет үстінде ... Бұл ... ... ... ... Қайрош бейнесін жан-жақты сомдап, типтендіріп, оның қаһармандық
ерлігін көрсеті үшін ... ... ... Олар ─ ... ... ... Бұл образдарды, әр ұлттың өкілдерін романға енгізу арқылы
жазушы олардың оқшау-оқшау өскен дарақ емес, ... ... ... ... ... ... алып бәйтерек ретінде алған. Семен Зонин, Егор осы
бәйтеректің бір-бір бұтағы. Бұлардың бәрі ... ... ... ... ... Осындай батырлар ғана өз Отанын неміс ... ... ... ... ... сюжетіне қосқан. Және Қайрош ерлігінің бір
ұшы осыларда жатыр деген ниетті аңғарту мақсатында ... бұл ... ... ... ... ... ... арқылы оқиға
шиеленісе ширығып, Қайрош тұлғасы шынайы шындық ... ... ... ... бұл кейіпкерлерді романға қосудағы мақсаты, дәуір
шындығын шындық ... ... ... ... толықтыру еді. Бұдан
жазушы көп нәрсені ұтқан. Осының ... ... ... ... үшін керек
болды ма дейсің. Бұған автордың жаңалығы ретінде қарау керек. Қайроштың
жараланып ... ... ... ... бір топ геройлар бар. Олар
Күләй, Тарасенко, Гришин.
Осындағы күйеуінен «қара қағаз» ... де өлді ... ... әр
келген жаралылардың ішінде жоқ па екен деп жанарымен іздейтін Күләй ... ... ... тағы бір ... Осы ... ... арқылы жазушы соғыс
тұсында «қара қағазға» сенбей, үміт отын өшірмей ... сол ... ... ... ... ... бейнесін аңғарта кеткен.
«Ғабит Мүсірепов Вася Гришин бейнесін ... ... ... ... ... соғыс кезінде жалғаспай қалған кеңес жауынгерлерінің
еңбек сүйгіштік қасиеттерін одан әрі аша түскен. Сонымен қатар Вася бейнесі
жазушыға Қайырғали ... ... үшін ... болған». [74,76]
Сөйтіп, бірінші бөлімде басталған бейбіт еңбек әуені ... ... ... ... және ... ... ... арқылы көрініп
отырады да, үшінші бөлімде тылдағы еңбекпен тікелей байланысты жаңаша өң
табады. ... Вася ... ... ... ... ... ... жүрген,
содан соң тезірек еңбек майданына араласқысы келіп жүрген ... ... ... ... ... сенімін айқын берген. Сондықтан да Вася
соғыстан кейін бірден Қарағандыға билет алмақшы.
Романда повестен көрінген ... бар ... ... қайтадан
өңделген. Повестегі бұрыннан бар кейіпкерлерге бүгінгі көзқарас арқылы
қарап, жаңаша таразылау, ой ... ... Оған Петр ... ... ... ... Шеген сияқты тағдырлас достарын атауға болады.
Романдағы ең басты қаһарман – кеңес жауынгерлерінің ұжымдық бейнесі.
Тарихта ... жоқ ... ... ... өз ... ... қанды
шеңгелінен азат еткен кеңес жауынгерлерінің ... ... ... ... толғана жырлайды. Жер-жерден, әр түрлі ұлттан құралған қилы
мінезді ... ... ... ... ұжымдық көркем образын
жасайды. Сол характерлері соғыс үстінде шыңдалып, ерлік жасайды. Осы тұста
филология ... ... ... ... ... ... келуі, қаһармандық мінездің көрінуі адамның алдына ... ... ... ... пен ... ел тағдыры таразыға түскен
қиын қыстау шақта ... ... ... Бұл ... ... ... сезімнің айқынырақ көрінетін тұсы. Сондықтан трагедиялық жағдай
мен қаһармандық мінез диалектикасы, бұл ... ... ... ... Ұлы Отан ... туралы жазылған шығармалардың басты белгісі,
басты ерекшелігі» ─ деп тұжырым жасайды. Керейқұлов Қ. ... ССР ... Фил. ... 1989, №4.
Кеңес халқының Ұлы Отан соғысында жеңіске жетуінің басты бір факторы ─
кеңес адамдарының жаппай ... ... ... ... ... шығармадан айқын сезіледі. Бұл ─ бір. Екіншіден, ... ... ... ... ... негізделгені, әрі ортақ мақсатқа бағыныштылығы білінеді.
Қанды майданда кеңес жауынгерлері ... ... ... ... ... ... абзал адамгершілік иесі екендіктерін де көрсетті.
Жауынгерлердің адамгершілігі, достығы соғыстың алғашқы аласапыран ... ... ... сынына түседі. Олар өздерінің сол ерлігін бұлдамайды.
Біз ерлік еттік деп ... ... ... етуді Отан алдындағы азаматтық
парызын адал өтеу деп ... Ал, ... бір ... ерліктің соғыс
жылдарында бұқаралық сипат алғаны белгілі болса, екінші жағынан Кеңес адамы
кішіпейіл бола ... ... ... ... ... екені белгілі
болды.
Ғабит Мүсперовтің майдан алдындағы бұлай бейнелей білуіне, ... ... Отан үшін ата ... ... ... ... Қайырғалиды өз
көзімен көруі, әңгімелесуі игі ... ... ... күші ─ ... ... мызғымас
достығында, Отанға деген сүйіспеншілігі мен фашизмге деген ... ... ... ... ... ... отырып зұлым жауға соққы береді.
Командир мен жауынгер арасында да ... ... ... әр ... ... сүйеніш, қосылғанда бір-біріне таяныш, жауға қарсы жойқын күш.
Жаумен бетпе-бет келетін кілең сайып қыран ... ... бірі ... ... үлгі алып ... ... ... бірлігі күште болса, біздің күшіміз ─ ... ... да көп ... ... көп ... ... Бұлардың
ақыл-ойындағы және бір асыл қасиеттері шығармада байсалды бейнеленген. Ол ─
отаншылдық. Отаншылдық қасиет олардың әрбір әрекетінен ... ... ... кезінде болсын, тіпті ұрыстың саябырсыған сәттерінде
болсын олардың жүрегін осы сезім, Отанды сүю счезімі билегені ... ... Олар ... ... ... ... қарсы жойқын күресі арқылы
қандай нанымды бейнеленсе, олардың Қырымға қарсы ... ... да ... ... мен адам ... ... алғанда осылайша ... ... ... ... ... де ... қырынан
бейнелейді. Бұл мәселе ... ... ... еркін дамып,
кейіпкерлердің қарапайым қарым-қатынасынан табиғи ... ... де ... боп ... ... ... ... Семен
Зонин, Петр Ушаков, Самед Абдуллаев т.б. бір-бірімен қалтқысыз қарым-
қатынасында ... ... ... ... ... ... жоқ.
Кейіпкерлердің адамгершілік қасиеттері ұрыс сәтіндегі қиын жағдайларда,
тамаша ерлік өнегесін көрсету үстінде бейнеленген.
Демек, ... ... ... Ұлы Отан соғысының ... ... ... достық ерлігі барынша шынайы да жарқын
суреттеледі және оқиғалар бірін-бірі толықтыра түседі, көз ... ... өлім мен өмір ... ... ... ... нағыз
патриоттардың қажырлы келбеті, қилы-қилы тағдыры өтіп ... ... ... ... ... ... Самед Абдуллаев, тағы
басқалар тағдырына ешкім де селқос қарай алмайды, ... ... ... ... ... өмірді басыңнан кешіріп отырғандай боласың, қайсыбір қиын-
қыстау кезеңдерде оларды қолтығынан демеп жібергің келіп ... ... ... ... жауынгерлердің ерлігі көп жағынан ... ... ... де ... ... керек. Олардың бір-біріне
айнымас адалдығ туысқандық бауырмалдығы, бір-біріне деген ... ... ... ... ... ... ... береді. «Егер
менен жолдастық деген не екен деп сұраушы болса – ол, өзі он екі ... ... ... ... астында жатып, мені құтқарғысы келген Володя
Толстовтың мінезі дер едім», - дейді Қайрош. [58,317]
Халықтар достығы кесапаты мол ауыр сынға ... ... ... кезіндегі
достық ─ кеңес адамдарына тән адамгершілікке негізделген шын достықтың
айқын көрінген кезі. Бұл ... ... ... адал ... ... осы достығы арқылы, тарихи нақтылы қимыл-әрекеті ... ... ... мен ... шын ... әлемге паш етті.
Сірә, мұнан асқан ... ... ма? ... ... бар ... елі қай
кезде де, қандай соғыста да дұшпанды талқандамай, сірә тынар ма? Бұл тұста
Отан соғысында ... ... ...... ... күш-
қуатымыздың молдығына байланыстылығымен қатар, кеңес адамдарының биік
патриотизміне, азаматтың абзал қасиеттеріне де ... ... ... тағы
да айқын танылады.
Кеңес елінің көп ұл ... ... ... ... бір
ерекшелігі –жауынгерлердің интернационалдық сезімінің күштілігі. Олардың
туысқандық, бауырлалдық ... Ұлы Отан ... ... ... ... Романда, міне, осының терең сырлары көркемдік ... ... ... интернационалдық сезім күйлері олардың
әрекет-ісінен, бүкіл мінезінен, арман-ойларынан жарқырап ... ... ... де ... ... ...... тез бітіп, тыныштық
күннің тез орнауы, өздерінің бейбіт еңбектеріне тезірек барып оралуы.
«Біз әр ... ... - ... ... - ... ... автомат
мойыныңнан түскеннен кейін де солдатпыз. «Қайрақты» колхозында ерте ... ... ... кәрі шешем де солдат, еңбек солдаты. Қазір майданда жүрміз
демесек, біз де сол ... ... ... ... ... ... ашты. Үлкен бір кітаптің бетін ашты да, сол күйінде тастап, майданға
кетті. Майданнай қайтқан соң, сол ашық ... ... ... ... оқу
керек. Кітап аты – «Жас өмір» болған соң, оның ... ...... күтіп жатыр...» [58,328]
Көп ұлтты кеңес жауынгерлерінің көп сыры Қайрош ... ... ... өз ... өз ... ... өзіндік өсу, қалыптасу,
шыңдалу жолы бар. Ревякин ─ шебер саяси жетекші, ақылды азамат; Мирошник ─
батыл да ... өжет те ... ... ... ... ─ адал ... жолдас; Петр Ушаков ─ ... ... ... ... ... Вася Гришин ─ арманшыл; Самед Абдуллаев ─ көңілді адам, ... ... ... ... ... ... көрінген. Толстов,
Зонин, Гришин ─ бұлар жазушы шеберлікпен жасаған ... ... да ... болашақ жақсылықтың жаршылары. Қара ниетті жауды
шешуге, өмірді, табиғаттты, ... ... ... аңсайтын замана
солдаттары. Осылардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... тұрған ер көңілді, ерекше жандар.
«Жазушы өзі сомдайтын образдарды адамның іс-әрекеті, мінез-құлқы,
сөйлеу ... ... ... ... ... әр
кейіпкерлерді өз ерекшелігімен көрсетуге, шығармадағы көркем образды ... жеке ... дәл ... болуына назар аударады». [29,94]
Осы жағынан алып қарағанда Ғабиттің көркем шығармадағы кейіпкерлерінің
ерекшелігі жарқырап көрінетін психологиялық галерея тәрізді.
Ғабит Мүсрепов ... ... ... ... мен ... ... ... шынайы бейнелеуге баса көңіл бөлген. Қайрош
пен оның ... ... ... ... ... танытуға барлық күш-жігерін жұмсаған.
Бір сөзбен түйіп айтқанда Ғабит ... ... ... ғана ... ... ... мінез, сөз, ой қайшылықтарымен ерекшеленеді.
Олар көбіне күрделі қақтығыстарға, ішкі психологиялық тартыстарға құрылады.
әр кейіпкердің тек ... ғана тән өмір ... ... ... көзқарасы, сөз саптауы бар.
«Жазушы адам характерін жасауда үлкен көркемдік шыңға ... ... ... ... ... ... ... образынан адам характерін терең аша алатын ... ... ... Әрбір кейіпкердің өз ерекшелігін жете түсіне білу
... ... ... ... ел ... ... трагедияны үлкен суреткерлікпен, барша шындық,
сын сипатымен ... ... ... барысы, оқиғалар логикасы сан түрлі
кейіпкерлер арқылы ... ... ... ... ... оқиғалардың нанымдылығымен,
шебер композисиясымен, характердің шыншылдығымен ғана шектелмейді. Оқушыға
эстетикалық ләззат беру үшін ең алдымен ... да ... ... ... ... ... ... тілдік шеберліктің неше алуан жарқын,
сәтті мысалдарын молынан ... ... ... характерлерді жарқ
еткізіп аша түсетін диалогтар да, ... ... ... ... ... де аз ... солдаты» романының тілі бай. Бұл шығармада ұлы суреткер Ғабит
Мүсреповке ғана тән ... ... сұлу ... ... тіл ... ... жазу ... тән ерекшеліктің бірі ─ символикалық
салыстырулардың молдығы. Ол кейде табиғат суреттерін ... де, ... адам ... тән жайларды елестетеді.
Ең алғаш қалаға келіп, тапқан достары – Шеген мен Бораш. Екі ... ... ... өте ... ... ... Қайрош көзімен көрген сипаты
мынандай: «Шеген сұлу, сұңғақ ... ... ... еттері болатын
иірілетін, күнге күйген, тобылғы торы екен. Қақпақ жауырынды, қыздай қыпша
бел, кеудесі жалпақ біткен, ... ... ... өте ... бала екен».
Осыдан әрі қарай Шегеннің сыртқы сымбатын мүше-мүшелеп түгел тізіп
шыққаннан кейінгі Қайроштың түйгені де ... ... ... мені ... тартып әкетті. Бір көгеннен-ақ мен де Шеген болғым келді.».
Жаңа көрген жасөспірім балаға Шегеннің сақылдап қатты күлгеніне ... Және ол осы ... ... а әр ... өмірдің ащы-тұщы, қайғы-
қуаныш дегендерін елемейтін, өмірдегі жалғыз мақсаты – уайымсыз еркіндік
деп, ... ... өз ... жету деп ... ... ешқандай шек
келтірмейді.
Шегеннің сөйлеген сөздері де ерекше. Ол ... ... ... ... ... ... айтады. Ойын күлбілтелемей қысқа қайырыфп тақ
еткізеді. Қасына ерген екі жас ... ... ... ... ... ... ... мал соңында салпақтап, жалаң аяқ, жалаң бас, күндіз-түні
күтімсіз жүрген Қайроштың бой басындағы ... ... ... ... ... қамымен бірге оларды бұдан әрі болғызбаудың амалын да шегелеп
айтады: «Ең алдымен ... бас ... ... өмір Оғап ... ... ... ... Екінші аяқ керек. Қашсаң – тқұтылатын бол, қусаң ... бол. ... боп ... құстай ұшатын бол!».
«Шеген бұл ақылды қаратабан қаңғыбас болып көшеде жүрген панасыз
балалардың бүгінгі ... үшін ғана ... ... ... ... үшін ... ... екендігін ескеріп айтады. Және өз басы ... ... ... Оған ... ... Қайрошқа сырқылып айтқан мына
сөздері куә: «Ол ағып бара ... ... қуып ... ... кете ... көріп қалса, қарғып түсіп, қала беруі де түк ... ... ... ... ... ойламай, көше баласының тірлігін күйттеп
жүрген әңгүдік ... ... ... ... ... ... ... қасында ұйықтап жатқандығын көргендегі секем алғанын кейін ол
былай түсіндіреді:
« ─ Шпана, бұзақылардың бірі болып жүре ме деп ... ... ... болады. Олар бізге жолдас емес».
Қайроштың мектеп табалдырығанан әлі аттамағанын естігендегі қынжылуы
да жаңағы сөздермен іштей қабысып ... Сен ... ... Оны ... қой! ... оқымаған бала оқыған балаға
жолдас бола ... - деп ... оның ... жөні бар. ... ... ... ... бар. Жайықтың жар қабағындағы үңгірде шәй
ішіп отырғанда ол жаңа ... іні ... тағы ... үш ... ... «Алтын жатса ─ алмаймыз! Бір ме?... Өтірік айтпаймыз! Екі ме?...
Алдау үшін өтірік ... ... екен ... ... үшін айтсаң
іркілме!... Үшіншім – үш күннің ішінде бізбен бірге қуанып, ... ... ... Өз ... ... қуанып, оңаша мұңаятын болсаң, сен бізге
жолдас та емессің. Қуана біліп, мұңая білмесең, тіпті жақсы!».
Қайроштың қалаға қаңғырып ... ... ... ... ... ... бір парасы осындай еді. Бұл өмірлік тағылым болды. Кейінгі
өмірінің көп-көп кезеңдеріндегі бастан кешкен кептерін ол осы ... ... жасы сәл ғана ... ... ... сондықтан бұған ешқандай
ақыл айтып білгішсімеген Бораштың мінез-құлқы мен жүріс-тұрысынан алған
ғибраты өз ... ... ... ... ... ... бейнесі
мынандай: «Бұл бір аққұба ғана, қағылез, қыз мінезді бала. Көздері де ... ... ... бар дүниеге таңдана қарайтын сияқты. Мөлдір ... ... түбі ... тұрғандай. Жаратылысында ауыр еңбекке
арналмаған сияқты. Сондықтан өгей шешенің отын-суына пысықтық жасай алмаған
соң оңай ғана ... ... болу ... ... ... бір ... ... байланып қалған ауыр бір күрсініс бар. Ол күрсініс езу
тартқанда да ... ... кете ... ... ... зерделей қарауының өзінде ол үшін көңілге бір
жола түйіп алатын терең сыр бар. Қайрош, бәлкім, ... ... рет ... өңінен оның ішкі жан дүниесінен көре білуді үйренді.
Ал сөйте тұрып, Бораштың өнерге, ... ... ... ... ... ... ... қандай?! «Зәурешті» тебірентіп тұрып тамылжыта
айтқандағы көмейінен көрініп тұратын адам ... мұңы мен зары ... ... рет естігендегі Қайроштың есі кете ... ... да, ... із-түссіз кеткен жоқ.
Бірі аға, бірі іні ретінде қадірі өткен осы екі жігіт Қайроштың ... ... ... қос ... екі жағынан демеп, алға қарай алып
ұшып отырғанын біз шығармадан айқын сезінеміз.
ТӨРТІНШІ БӨЛІМ. КӨРКЕМДІК ТУРАЛЫ ОЙЛАР ЖӘНЕ ... ... ... ─ сұрапыл соғыс жылдарында майдан тақырыбына жазылған
көркем шығармалардың тұңғышы болғандықан қазақ әдебиеті үшін ... ... ... ... ... Е.Исмайыловтың мына пікірі де тиянақтағандай.
«Бізде соғыс тақырыбына арналып өз мезгілі үшін үгіт-насихаттың маңызы
зор болған ... ... ... ... ... ... ... көркемдік шешімі жоқ. Әсіресе, прозаның көлемдіжанрында бұл ... ... ... ... осы ... батыл көрсетіп отыр. Шебер
суретті ұзақ әңгіме «Қазақ ... ... ... ... арқылы
сұрапыл соғыстың бейнесін, табиғат құбылысын өзіне тән стильмен көркем
суреттейді». ... ... ... ... ... ─ Ұлы Отан ... ... талқандау, Отанды қорғау, адамзат баласының мәңгі өмір сүруі мен
бостандығын мұрат тұтады. ... ... ... ... ... болған
фактіден алынды. Негізгі материялды өмірден ала отырып, ... ... ... ... ... жеткізуге тырысады. Шығарманың бірінші
жақтан баяндалуы да жаңалық екенін айта кеткен орынды. ... ... ... ... ... ... мен психологиясын мол енгізуге
жағдай жасаған. Осының ... ... ... мақсатында өзінің ойына, идеясына
бағындырған.
Ендеше, ел басына түскен ауыртпалықтың күрделі ... ... ... ма? Егер ... ... бұл ... жолы қандай?
Міне, «Қазақ солдаты» романының негізгі идеясы осы ... ... ... өзі ... ... ... тек қана ... өрбітеді. Оның шығармашылық өмір жолында «Қазақ солдаты»романын
шын шеберлікке ашылған ... десе де ... Бұл ... ... ... ... те ... жылы жарық көрген «Қазақ батыры» ... ... ... ... Бұл ... сыншы М.Қаратаев:
«Қазақ прозасында тұңғыш пайда болып, мыңызды рөл атқарған «Қазақ
батыры» повесінің алғаш көңілдегідей ... ... екі ... ... керек: біріншіден, қазақ әдебиетінде әсіресе прозада бұрын әскери
тақырыпта қалыптасқан бай дәстүрдің ... ... ... ... өз көзімен көріп білмеуі. Әрине, соның ... ... сөз ... ... ... бірсыпыра көріністерді көркем, тартымды етіп
суреттей алған, әсіресе оның бас ... ... ... ... өте ... және ... ... - дейді.
Повестің романға айналуына, жалпы қайта өңделіп, ... ... ... мен ... бас ... ... Қайырғали
Смағұловтың өзі жайлы көлемді еңбекті оқығаннан кейін өзінің туған ... ... ... ... елестете отырып жазған ... ... ... ... көмегі, пайдасы болды.
Мүсреповтің романында шығармашылық көркемдік биікке талпыну ... ... ... ... оны жазу барысында Ғабитке Қайырғалидың
өзі «қол ... ... ... осы ... де ... ... басылымында автор шығармасының композициялық құрылысын және
образдар әрекетін сомдау тұрғысынан ... ... ... ... ... толық қамти отырып қайта жазды.
Әсіресе, романға айналған шығарманың композициялық ... ... ... ... Бұл ... тұрғыдан да, баяндау, бейнелеу
тәсілдерінен де айқын байқалады.
«Біздің байқауымызша, екі нұсқаның арасында үлкен ... ... ... повестің негізгі оқиға желісін, композициясын, басты
кейіпкерлердің сыр-сипатын ... ... ... ... ... өңдеген,
толықтырған немесе жаңадан қосқан. Қажеті шамалы бірсыпыра детальдар алынып
тасталған. Бірақ ол толықтырулар жазушының қиялынан туған ... ...... ... ... өмір жолын тағы да бір еске алып,
өткен соғыс уақытын көз алдына ойша ... ... ... ... ... ... ... қолжазба дәптері мен хаттары».
«Қазақ солдаты» тікелей оқиғаға, ... ... өз ... ... те, ... да ... ... бір желіде, бір ізде
жазылған тұтас шығарма. ... екі ... ... ... іс-әрекетімен, сөзімен, тіпті өзіндік ... ... ... ... ортақ өзар ұқсастық бір-ақ нәрсе. Ол ─ ... ... ... ... ... ... өрбитін екі түрлі тартыс ... Оны бірі ─ ... ... ... ... ... ...
шекарадағы кезең, майдандағы өмір, жаумен ... ... ... ... ... ... ... өзгеше шешілген. Шығарма
ірі-ірі оқиғалардың тізбегінен құрылады» [54,8].
Роман үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім он тараудан құралып, ... ... ... балалық шағынан бастап, Қызыл Армияға алынғанға дейінгі
аралықтағы өмірі жайында айтылған.
Ал, екінші бөлім он үш тараудан тұрады. Бұл бөлімге ... ... ... ... ... ... оқиғадан басталып, алғашқы
жараланып қалуына дейінгі ... ... ... бөлім он бір тараудан тұрады. Бұл бөлімде ... ... ... ... ... ... ... кіріп, Кеңес
Одағының Батыры атағын алғанға дейінгі мезгілдегі оқиғалар ... ... ... ... повесть негізін толық сақтаған, ал,
екінші, үшінші бөлімдерінің оқиғасында ... ... ... ... ... көп ... бар. Жазушы повесть оқиғасын
бірнеше тарауға бөліп баяндайды. Бұл ... ... де, ... ... ... тарауларда оқиға кәдімгідей кең, ... ... ... ... ... ... ... повесі небәрі 95 беттен тұрса,
«Қазақ солдаты» 366 бет. Бұл тек көлем ... ғана ... ... ... ... сюжеттік желісінің кеңейтіліп, толықтырылып,
образдар жүйесінің тұлғаланып қайта ... да ... ... ... ... ... ... бір алуан басы артық
сөздер, жолдар алынып ... ал ... ... ... әр ... енгізілген. Соның нәтижесінде көптеген эпизодтар шымырланып,
бояуы қаныға түскен.
Сөйтіп, шығарма артық бөлшектерінен тазарып, ... сапа ... ... ... ... дәл ашатын ерекшеліктерге ие болған.
Шығарма тілдік, стильдік тұрғыдан көп өзгеріске ... ... ... ... үлкен өзгеріске ұшыраған соң, көркемдік қуаты артып,
образ-характерлер де өсіп, айқындала түседі. Осы ... ... ... ... ... ... Қайырғалиға қатысты нақты деректерді
суреткердің көңіл ... ой ... ... өз ... ... ... отырып жазған туындысы деп танимыз. Бұл повестің ... ... ... да, жемісті шығарма болғанына көзіміз жеткендей.
«Суреткердің алдында Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... міндеті тұрды. Онда соғыс ... ... ... ел ... мен ... ... ... да, жастар арасындағы
махаббат пен кеңестік тәрбиенің күші де, искусствоның шарықтығымен тылдағы
еңбек те көрінуге тиіс ... ... тек ... ғана ... жоқ. ... Отанын
қорғауға шыққан жаяу әскер мен әуе әскерін де, ... ... пен ... ... да ... ... болды. Осыдан барып романның геройлары
бәрі де бір мақсатқа ... Отан ... ... ... әр ... әр ... ұлттың адамдары болып шықты».[120,7]
Осындай алдына келелі де күрделі мақсат ... ... ... ... мүлдем дерлік өзгеріп кетті, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жойқын шайқасын көрсету,
кеңес елінің жеңімпаздығының кепілі ─ халықтар достығын, патриотизм ... ... ... тың белеске көтерген жаңа биікке бастаған.
Осы рух ... ... ... ... ... ... ... түрде
келіп ұласады.
Ғабит Мүсрепов романдағы ізденістері соғыс шындығын терең сипаттап,
кейіпкерлердің күйініш-сүйінішін жан-жақты ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін нанымды бейнелеп, дара тұлға
жасайды.
Романға повесте суреттелмеген жаңа ... ... ... ... ... ... ғана ... кейбір оқиғаларға
жазушы тереңірек талдау жасап, ондағы ... ... ... ... ... ұмтылады.
Соңғы нұсқада кейбір эпизодтар қосылған. Сонымен бірге сөздер,
сөйлемдер де ... Сөз ... ... құрылымы тұрғысынан
өңделіп, толықтырылған.
«Қазақ солдаты» романында майдан шындығы, әсіресе ... ... ... ... ... «Қазақ батыры» повесінде шамадан тыс
әсірелеп жіберетін ертедегі батырдың бейнесін жасаса, ал романда қатардағы
кеңес солдатының ... ... ... ... назар аударып,
өмірдің өзінен алынған реалистік образды жасаған.
Туған жері есіне түскен сайын ол ... ... ... ... Қайроштың өмірінде үлкен із қалдырады. Осыдан бастап ол өз елін
қорғауға, жауды жеңуге шындап бел буады. От пен ... ... ... ... қос ... ... Дегенмен, Қайроштың
әйтеуір соғыстың қиын сәттерінде жүретіні анық. өйткені оның дарын қуаты
соны талап ... ... ... ... қайтпайтын, бірбеткей жан. Сүйген
сүйіктісі Ақботаға қол жеткізу үшін қандай қиындыққа болса да төзуге, ... суға да ... ... ... ... те бар, ерлік те бар. Ойға
алған мақсатын орындай ... ебін ... ... ... да, ... ... алдап соғуға да құдіреті жетеді.
Романдағы Қайроштың толғаныстары оқырманды енжар қалдырмайды, өзімен
бірге қиялдауға, ... ... ... ... ... ... салып, өмір сабақтарынан ... ... ... ... бейне
ретінде әкеледі. Қайроштың өсу эволюциясы, өміршең бейнесі соның кепілі.
Шынайы суреткер «Қазақ солдатында» Қайрошты бірбеткей де ... ... ... ... да ... ... ... досына адал
ретінде бейнеленген. Қайрошты жазушы бізге осылай танытады. Қайрош ... ... ... ... ... ... Қайрошты жазушы уақытына
лайық батыр, ержүрек ... етіп ... ... дара ... тән ... ... ... ерекше тұлғаландырған.
Романда повестен көрінген бұрыннан бар бірнеше кейіпкерлер қайтадан
өңделген. Повестегі бұрыннан белгілі кейіпкерлерге бүгінгі көзқарас ... ... ... ой ... басым. Оған Петр Ушаков, Володя Толстов,
Самед Абдуллаев, Шеген сияқты тағдырлас достарын ... ... ... ... Қайроштың бала кезден бергі досы, әркез Қайроштың көкірегінен
орын алған, қиялында жүретін жан жолдасы. «Шеген, ... ... ... суға ... ... ... базарға бірге баратынбыз» ─ деп
Қайырғали еске алады.
«Біздің бұл шығармадан байқағанымыз ... ... ... ... ... юмор бар. Осы юмор ... ... көп сәтте орнын тауып,
қолданылады. Сонымен бірге, бұл юмор жеке ... ... ... түсіріп, көңілді характерлер жасауға септігін ... ... әр ... ... ... сезімдерді, түрлі құбылыстарды
есепке ала отырып сыр шертеді. Оқушыны өзіне тартамын деп жалған ... ... ... ... ... «ыстық» сезімдерге бөлей беру
сияқты түсінік, ... жоқ. ... ... ... да шын табиға
қалпымен өрістейді.
Үшіншіден, автор оқушыларымен әрдайым тығыз байланыста болады. Мұнысы
көп жерде орынды шығады. Ал, ... мұны ... ... ... баспалдағы
жасайтыны бар.
Төртіншіден, автор білгенінің бәрін үйіп-төгіп айта бермей, суреттеп
отырған ... ... ... ... ... ... жинақы
болуға бағдарлайды. Соның нәтижесінде автордың алған басты тақырыбының
сырлары жан-жақты ашылып, ... ... ... тұрады. Жазушы шығармада
жаңа образдар, жаңа теңеулер, жаңа сөз тіркестерін тауып отырады». ... ... ... өсу ... ... оны ... тарихи
жағдаймен қабаттастыра суреттейді. Өмірді нақ осылайша көрсету ... ... ... ... ісі, ... ... ... өзі өмір
сүріп отырған заманмен, тарихи жайлармен қабыса, біртұтас етіп ... тағы бір ... ... солдаты» романында әрбір кейіпкердің сөзі мейлінше дараланып,
олардың мінез-құлық ерекшеліктеріне қарай айтылады. Мұның бәрі шығарманың
көркем ... ... ... бір ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарының алғашқы
кезеңдерінде орыс жазушыларының, жалпы орыс ... игі ... ... шындық. Бұл тұста қазақ әдебиетінің проза ... ... әлі жете ... бұл ... ... ... озық ... Атап айтар болсақ, ... ... ... мен ... ... ... ... «Волоколам тас жолы» тағы басқалар. Бұлар Ұлы Отан
соғысынң әр қилы ... ... ... ... ... ... ... фашизмге қарсы ... ... ... ... ... ерлігі, тылдағы
еңбекшілердің еңбек сүйгіш ерен істері терең суреттелген.
Шығарманың «Зытып келем, зытып келем. ... ... ... зытам..,
зытып келе жатқаным қашып келемін, артыма қарай беретінім қорқып келемін»
деп басталуының адамға ерекше бір әсер ... ... ... сөйлемнің, оның жалпы стилі мен әуеніне
қаншалықты ықпал ететінін талантты суреткерлердің бәрі айтады. Әрі ... бар деп ... ... ... ... шығармасын бастай
алмай күн мен түнді арпалыспен өткізіп күй кешетін қаламгерлердің қиналысы
да осы алғашқы сөйлемге ... ... ... ... ... ... ... стилі мен жалпы пафосын осы бір ғажап сөйлем белгілеген
тәрізді ... де ... ... ... ... ... ... лирикалық шегіністер туындының формалық құрылымының ажарын
ашқан.
Жазушы характер табиғатын тап басып тани отырып, терең ... ... ... туындағын іс-әрекет, сөз, қимыл-қылықтарында
жасандылық жоқ. Ол кейіпкерлер өз шама-шарқына лайық әрекет жасайды, ... өз ... орай ... де ... Мүсрепов кейіпкерлерінің сөздерінен олардың ішкі жан дүниесі
ашылып, кескін-кейіптері танылады. Суреткер олардың атын атап, түсін ... да, ... ... ... іс-әрекеті, мінез-құлқы екенін айырып,
ажыратып отырамыз. Автор романның тартыс желісінің ... ... ... әр
қайсысына тән іс-әрекет, ... ... ... тілдік ерекше сипат
дарытады.
««Қазақ солдатынан» байқалатын бір ортақ ерекшелік – ... ... ... ... өткізіп, өз түсінігін, өз толғанысын аңғартуы.
Қаламгер өз ойын ... ... ... отырып, оқушысын да толғанысқа
жетелейді». [37,20]
Жазушы соғыс жылдарының картинасын, ондағы адамдардың ... ... ... ... бере отырып, бүкіл сол кезеңнің
панорамалық тұтас бейнесін көз алдына елестетеді. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... сыйымды психологиялық ішкі тебіреніске, іштегі
буырқанған сезімдер шарпылысының шыншыл шығуына көп ... ... ... ... ... ... тән әр ... қимыл әрекеттерді танып
отырамыз. Образдардың ашылуы мен ... ... ... да, нәп-нәзік
динамикалық тартылыс бар.
Майданды суреттеуде автордың бір ұтымды жері – еш ... ... ... яғни ... іс-әрекетінен алыстамайды. Майданға
байланысты жайлар сол адамның ісінен туындайды және ... ... ... ... адамның обрызын ашуға қызмет етеді. Соғыстың
сұрапыл қиындығын, трагедиясын, шайқастың барысын, оның ... ... ... ... ... ... сезініп отырамыз да, адам тағдыры үшін мазасызданамыз. Соғыс
тақырыбына бұлайша келу, адам ... ... ... ету ... әрі
орынды.
«Осы қаһарлы жылдарды өзінің романында суреттеуге автор ... ... ... Ол ұлы оқиғалардың бәрін қамтимын деп орынсыз баяндауға
бармайды. Барлық оқиғаны шығарманың басты кейіпкері – ... ... Оның ... қоршаған ортасын суреттеу арқылы соғыс жылдарының
көптеген тарихи шындықтарын оқушының көз алдына әкеледі». [45,100]
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... онда жауға қарсы омырауын оққа тосып, ерлікпен шайқасып ... ... ... ... Бұл ... көп ұлтты Отан
солдаттарының тамаша достығын қаһарман қимылын көреміз және ... ... ... ... ... өскенін, азаматтық жоғары
сатыға көтеріліп, даңққа бөленгенін көз алдымыздан өткереміз.
Шындыққа ол осы тұрғыдан ... Оның ... ... осы ... Онда ... ... табиғат құбылысы адам образын ... Адам ... ... адам ... ... ... оның ... ашып типтендіру үшін автор кейіпкерін халық өмірімен, соғыс
уақытындағы ... ... ... Осылайша керемет шеберлікпен
жасалған Ғ.Мүсрепов образдары көз ... да, ... де ... ... ... ... тұңғиық, мұраттары биік,
мақсаттары айқын. Әрқайсысы өз мінезімен, өз сөзімен есте қалып қояды.
Өткір мінезді, ... ... ... ... кейіптеуде жазушы
салған сара жол өзіндік ... ... ... ... ... ... отырып, қазақ халқының өмірі мен
тұрмысын, салт-санасын, ұлттық қасиет ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... олар ... темір
тозақтың бейбітшілік сүйгіш халықтың тегеурінді күшіне төтеп бере алмай
шытынауы, бұзылуы, осы ... күш ... ... ... ... ... ... романның негізгі арқауы. Ұлы Отан соғысы жылдарын
суреттеуге арналған бұл романның негізгі оқиғасы ... шын ... ... ... Ел ... ... ауыртпалық халық күйзелісі
шындыққа сай суреттеледі. Жазушы ... ... ... ... ... ... танылады.
Бізде соғыс тақырыбына арналып өз мезгілі үшін үгіт насихаттық маңызы
зор болған ... ... ... ... ... тақырыптық маңызы
зор көркемдік шешімі жоқ. ... ... ... ... бұл ... ... ... мәселесін осы шығарма батыл көтеріп тұр. Шебер
суретті ұзақ әңгіме «Қазақ ... ... ... сезінуі арқылы
сұрапыл соғыстың бейнесін, табиғат құбылысын өзіне тән стильмен көркем
суреттейді.
«Ғ.Мүсрепов өз ... ... ... ... қылкөпірдің үстінде
тұрғандай ең шешуші сәттерде сынайды. Романда тағдыры таразыға ... ... ... ащы ... ... ... ... тынысының мән-
мағынасын түсінетін қиын-қыстау жағдайларды басынан кешіреді». [25,78]
Қорыта айтқанда, шығарманың ... ...... ... ... ... ... ұжымдық бейнесі жинақталып,
үлкен бір арнаға тоғысқан. Сөйтіп, романда соғыста жеңіп шыққан ержүрек
кеңес ... соны ... ... қаһарманның сана-сезімін, жан-дүниесін, іс-қимылын ... ... ... ... ... оқырмандытолғандырады. Осы
тұрғыдан «Қазақ солдаты» - психологиялық ... желі ... ... мол шығарма.
Соғыс эпизодтарын, майдан өмірін романда повестегідей ... ... ... ... жазушы характерді толық таныту үстінде өмірлік
шындыққа көбірек ... де, сол ... Ұлы Отан ... ... күрестерді әр қырынан суреттеп, шығарманың халықтық сипатын көтерген.
Бұл туралы про. Н.Ғабдуллин:
«Ең біріншіден, бұл роман – халық күйін шертетін ... ... ... ... ... да ... ... адал ниеті, ақжарқын бейнелері
табиғи көркемдікпен суреттеледі.
Сөйтіп, «Қазақ солдаты» романы халықтық шығармаға ... ... дара бір ... ... аса бай, ... ... ... таныстырады.
Шығарма екйіпкері әйтеуір жүрген бір адам емес, ... өз ... тән ... ... ... ... де сол ... қасиеттерге бай
адамдар. Қайрош сөздерінде ұлттық мінез, халық даналығы бар.
Қаламгер бір адамның тағырын жазбайды, тұтас ұрпақтың ... ... әр ... сан қырлы әр алуан бейнесін жасап қана қойған
жоқ, сонымен қатар оны жарқын ... ... ... ... ... ... үстінде суреттейді.
Сөйтіп, романның көркемдік шешімінің халықтық сипат алуы да осыдан.
«Қазақ солдатының» негізгі идеясы мен ... ... ... деген
сүйіспеншілік, жауға деген өшпенділік. Осы идея ... өне ... ... ... Отан ... кең ... оның трагедиялық зардаптары, кеңес
адамының өз жерін қорғаудағы қаһармандық ерлігін көрсеткен «Қазақ ... ... ... шежіресі жасалып, сын шақтағы халық тағдыры, ... сөз ... ... ... трагедияда сөз жоқ. Осы қайғы-қасіретті
қаламгерөз туындысында көркем бейнелейді.
Автор өз ... ауыр күн ... өзін ... ... ... ... ... берер ең қажетті сөзін осы шығармада халық тілімен ... ... ... ... ... ұлт өмірін, ұлттың тыныс-тірішілігін,
мінез-құлқын, өнеге-тәрбиесін, сезім-сенімін ... ... ... сөздің нақышынан ерліктің ғажап үлгісі, ... өз ... ... анық ... ... келегнде мұның бәрі Қайырғали көрген, бастан кешірген күндер,
оқиғалар тарихы ғана емес, адамдар ... ... ... ... ... ... ойға толып тұрған кеңдік, тереңдік бар, ұлттық қасиет ... осы ... ... ... солдаты» халықтық шығарма.
Отан образы халық образымен біртұтас, бірінсіз бірі жоқ – осы ... ... ... ... ... роман, халықтық туынды деуіміздің сыры, міне,
осында.
Демек, Ғ.Мүсреповтің «Қазақ солдаты» халық өмірі мен өткен жолының,
елдік пен ... ... ... ... Ғ.Мүсреповтың романы өзінің
көркемдік әлемімен, эстетикалық қуатымен, реалистік табиғатымен халықтық
шығарма.
Өйткені бұл романның алтын арқау, асыл ...... ... ... Отан ... ... өз ... қасиеттерін қастерлеп жазған
жазушы халқының ... ... биік ... ... ... ... еткен Ғ.Мүсреповтың озған тұсы да осында.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, мен бітіру жұмысымды әдебиетіміздегі шоқтығы ... ... бірі ... ... ... ... ... болған өмір
оқиғалары қандай? Жазушы ізденісі қалай, қай ... ... Ұлы Отан ... ... ... жазу ... ... өзіне қандай шығармашылық
мақсат қойды? Және сол ... ... ... қалай тапты? – деген
мәселелерге арнадым.
Мен ... осы ... ... ... ой ... ... жұмысымды жазу барысында 1945 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін
жазылған ғылыми зерттеулерді, ... ... ... ... ... бір ... ғана емес, тұтас бір ұрпақтың
тағдырын, бірер жылдың ғана ... ... бір ... ... тарихта қалған
тар жол, тайғақ кезеңнің типтік суреттерін көреміз.
Жазушы осылайша қазақ ... ... ... ... ... батыл барып, түрі мен мазмұны жағынан үздік шығарма жазды.
«Қазақ солдатын» даралайтын ... ... не? Ол – ... рухы мен ... ... ... тақырыбына өзінше жол салған, өзгелердің ізін шиырламай,
жаңа көркемдік ізденістерге бой ұрады. Шығарманың бас ... ... ... Ол – Керчь, Қырым майданында көзге түскен барлаушы – ... ... ... ... Ол ... әкелі очерк жариялаған
автор кейін көлемді дүние жазуға ниеттенді де қыруар материал ... ... ... бір ... жолдастарымен,
майдангерлермен тілдесіп,көптеген мән-жайларды анықтады. Бірақ жазушы естіп-
білгендерін сол күйінде ... ... ... ... ... ... өткізді. Сөйтіп, романды жазу барысында ... ... ... ... КЕйбір тұстарын көркемдік шындық шеңберінде
ойша ... ... - Ұлы Отан ... кең ... ... ... бар. Осынау характерлердің әрқайсысының ... кіші ... өмір ... ... да ... ... шеберлігі. Ғабит Мүсрепов бүгінгі қазақ
әдебиетінде бұрын көрінбеген әскеи ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... тұсындағы елдің ерлігін де, жесірлердің көз
жасын да Ғабит Мүсрепов жазушы көзімен көрді. Қысқасы, ... ... ... алсақ та, онда уақыттың таңбасы бар. «Қазақ солдаты»
романында ... бір ... ... ... да ... ... ... тебіренбей, намысың қызбай, елдігіңді
ойламай, ерлігіңді сағынбай оқу мүмкін ... ... ... біткелі де алпыс бір жыл уақыт өтіпті. Бірақ оның
көк ... ... де, көз ... да бір жола ... ... ... ... өз елін, жерін қорғаудағы асқан ерлігі әлі талай тілге
тиек бола ... ... ... ... ... ... ... оның қазақ прозасында
әскери тақырыпты игеруде жетекшілік рөлі бар. Бұған мысал ретінде Ұлы ... ... ... ... ... Ә.Нүрпейісовтің «Күткен күн»,
Т.Ахтановтың «Қаһарлы күндер», ... ... ... ... ... ... офицерлік жазбалары т.б.
көптеген жазушыларымыздың туындыларын атауға болады.
Мүсрепов шығармасының жаңалығы сол, онда ... ... ... ... жауынгерлерінің ерлігі, олардың сан қилы ... ... ... ... деталь, штрихтер арқылы нанымды
ашылады. Демек, жазушының ... адам ... ... сөз ... ... Оның ... жаңа ... әрекеттерге қарап
көптеген жандардың бет-бейнесін, түр-тұлғасын танығандай, көргендей әсерде
боласыз. Сондағы қатал уақыттың ... ... сол бір ... ... ... ... ... шыға келетіндей көрінеді де тұрады.
«Қазақ солдаты» ─ Ғабит Мүсреповтің, одан ... ... ... ... ... бірі. Қазақ әдебиеті әлемдік аренаға Ұлы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы полпредтің
бірі, Қайырғали туралы хикая Болгария, Польша, Румыния, ... ... ... жаны ... дос ... ... қаһармандық
тұлғасын, таза жүрегін танытты», - дейді Х.Әдібаев.
«Қазақ солдаты» романы – Ұлы Отан соғысының ... ... ... бейнелейтін шығарма. Мұндағы бейнелер дараланып ... ... сан ... санатына қосылды. Шығармада суреттелген
әр ұлт өкілдерінің бейнелерінен олардың өзіндік ... ... ... ... да ... ... сұмдық соғыс туралы шындық қазақ әдебиетінде бұрын көрінбеген
кезде, соғыс тақырыбына сол тұста күрделі көркем ... ... ... ... ... ... Ғабит мүсреповтің бұл шығармасы ... ... ... ... ... өзінің беталысын
танытқан елеулі шығарма.
Ғабит Мүсреповтің көп жылдық еңбектенуінің арқасында «Қазақ солдаты»
дүниеге осылай ... ... ... ... ... Ә. Қазақ солдаты. // Соц. Қазақстан, 1950, 29 ... ... Б. ... ... ... // Ана ... 2002, 17 ... Ақыш Н. «Қазақ солдатын» қайта оқығанда...// Жұлдыз, №5, 2002.
4. Амандосов Т. Қажырлы күрес ... ... ұлы ... // ... 11 нояб.
5. Амандосов Т. Қазақ совет ... ... ... ... ... ... ... М. Жанр сипаты. Алматы, 1971.
7. Атымов М. Идея және композиция. Алматы, ... ... Т. ... ... // Қаз. әдебиеті, 1956, 24 фев.
9. Ахтанов Т. Керуен. Алматы, 1969.
10. Ахтанов Т. Көкейкесті. Алматы, 1980.
11. Ашимханова С. ... ... ... ... – Алматы,
1999.
12. Әбдіков Т.Оқушы сөзі. // ... ... 1962, 30 ... ... Х. ... ... ... // Астана ақшамы, 2002, 16 қараша.
14. Әдібаев Х. Отты кезең сипаты. // Қаз. әдебиеті, 1969, 1 нояб.
15. ... Х. ... ... ...... ... 1971.
16. Базарбаев М. Әдебиет және дәуір. Алматы, 1966.
17. Базарбаев М., ... Ә. ... ... ... Алматы, 1968.
18. Базарбаев М., Сахариев Б. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы, 1965.
19. Бекбергенов М. Ғабит Мүсіреповтің ...... ... ... ... М.Б. Ғабит Мүсіреповтің Прозасы. /Диссертация/. Алматы,
1964.
21. Бисенғали З. «Қазақ солдаты» қалай жазылған? // Абай, №3, 2002.
22. ... Қ. ... ... ... // ... тілі мен ... ... Ғабдуллин Н. Ғабең аға туралы. //Жұлдыз, №11, 1997.
24. Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы, 1982.
25. Ғабит Мүсірепов және ... ... ... – Алматы, 2003.
26. Ғабит Мүсірепов туралы естеліктер. – Алматы: Қазақстан, ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2002.
28. Ғабит Мүсіреповтің көркемдік әлемі. – Алматы, 2002.
29. Дәуітов С. Өзі асылдың болады сөзі де ... // ... 1992, 25 ... ... М. ... ... Қазақ совет әдебиетінің мәселелері.
–Алматы, 1960. ... ... А. ... кітабы. Атасы – Абай, ағасы – Мұхтар ардақтым. –
Алматы,1998.
32. Жақсылықов Ә. ... ... // ... ... 1979, ... ... С. ... мен мәдениет шыңына. Советтік Қазақстан, 1971.
34. Кәрібаева Г. ... ... // ... №2, ... Кекілбаев Ә. Заманмен сұхбат. – Алматы: Жазушы, 1996.
36. ... ... ... – Қызылжар: Асыл мұра, 2002.
37. Көркемдік кілті – шеберлік. – ... ... ... ... Ө. ... азық сол сұхбат. // Жас алаш, 1992, 21 ... ... Ғ. ... мол ... // ... 1972, №3.
40. Қабышев Ғ. Тарихта қалғың келе ме? – Алматы, 1978.
41. Қайырбеков Ә. ... ... // ... ... 2002, 22 наурыз.
42. Қайырбеков Ғ. Елтінжал. – Алматы: өнер, 1990.
43. Қаратаев М. Ғабитпен ... ... // ... ... 1992, ... ... М. ... реализмнің қазақ прозасында Қалыптасуы.
–Алматы: Ғылым, 1965.
45. Қаратаев М. Эпостан ...... ... ... Қаратаев М., Нұртазин Т., Қирабаев С. Қазақ совет әдебиеті. – ... ... ... Ж. ... және оқырман. // Алматы ақшамы, 1992, 19 наурыз.
48. Қирабаев С. Ғабең романдары – ... ... озық ... ... ... 2002, 26 сәуір.
49. Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1968.
50. Қирабаев С. Өнер ...... ... ... ... М. ... жүгінсек. // Коммунисттік еңбек, 1982, 12 март.
52. Қоңыратбаев Ә. ... ... ... ... Шегені кім? //
Ленин жолы, 1978, 15 март.
53. ... Қ. ... ...... ... ... Құттыбаев Қ. Қазақ совет прозасында халықтар достығы идеясы. // Соц.
Қазақстан, 1953, 11 янвр. Қызыл Ту, 1950, 22 ... ... Ж. ... ...... жазушысы.
56. Мусрепов Г. Солдат из Казахстана. – Алма-Ата: Жазушы, ... ... С. Өсу ... – Алматы, 1960.
58. Мүсірепов Ғ. Әдебиет – кәсіп емес, өнер. – Алматы: Жалын, 1987.
59. Мүсірепов Ғ. ... ...... ... ... Ғ. ...... Ана тілі, 1997.
61. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. – Алматы : Қазбірмембас., 1945.
62. Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. – ... ... ... ... ... ... Мүсірепов Ғ. Қазақ батыры. // Майдан, 1944, №1,2. ... ... ... Ғ. Қазақ батыры. Повесть. // Майдан, №1, 1945.
65. Мүсірепов Ғ. Қазақ солдаты. – ... ... ... Мүсірепов Ғ. Қазақ солдаты. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас., 1950.
67. Мүсірепов Ғ. ... ... ... ...... ... Мүсірепов Ғ. Ой-сезім сәттері. – Алматы, 1996.
69. Мыңбай Р. ... ... // ... №1, ... Мыңбай Р. Ғибраты мол Ғабең. // Жұлдыз, №4, 2002.
71. Нарымбетов Ә. Ғабит ... ... // ... ... 1969, ... Нарынбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы,
1989.
73. Невская Б. ... ... за ... // ... ... ... ... «Қазақ солдаты» романы. //Әдебиет және искусство. 1951, №2.
75. Нұртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. – ... ... ... Р. Ғабит Мүсіреповтің публицистикалық шеберлігі. – Астана,
2003.
77. Оразаев Ф. Қазақ әдебиетін зерттеушілер. – Алматы: ... ... ... А. ... ... ... жазылды? // Қазақ тілі мен әдебиеті,
1992, ... ... А.А. ... ... «Қазақ солдаты» романының творчестволық
тарихы. Диссертация. 1993.
80. Рейн Э.Ф. «Солдат из Казахстана» Габита Мусрепова. – ... ... ... ...... ... ... – Алматы:
Арыс, 2002.
82. Сәрсеке М. Мен ... ер ...... ... Сәрсеков Ж. Тарихи романдар. // Советтік Қарағанды, 1956, 29 ... ... Қ. ... талант. // Егемен Қазақстан, 1982, 21-наурыз.
85. Смағұлов Қ. ... ... ... // Қазақ әдебиеті, 1986, 3
январь.
86. Солдат из Казахстана. Пер. Злобина С. – ... ... ... из ... Пер. ... С. – ... КазОГНЗ, 1949.
88. Солдат из Казахстана. Пер. Злобина С. –Алма-Ата: ... Сөз ... хас ... // ... 1977, ... Сөзі – ... тілі – алмас. // Астана ақшамы, 2002, 12 қыркүйек.
91. Тұманбайұлы К. Аристократ Ғабеңнің назарына ілінген ... ... Жас ... 2001, 3 ... ... М. ... ... – Алматы, 1978.
93. Тілеужанов М. Сұңғыла ойлар сілемі. // ... ... 1992, 5 ... Шаяхметов Ж. Қазақ халқының әдебиеті. // Ленин жолы., 1949, 17 май.
95. ... И. ... ... ... // ... ақшамы, 1992, 23
қыркүйек.
96. Ыбыраев Ж. Қазақтың алғашқы ... ... // ... 1982, ... Ыдырысов Ә. Ғабеңнің екіауыз сөзі немесе ұлының ұлылыққа бас ... ... ... Ә. ... екі ауыз ... // ... №7, 2002.
99. Ысқақ Д. Мүсіреповтің әдеби-эстетикалық ойлары. // Жұлдыз, №7, ... ... Д. ... сөз – ... ... // Азия ... 2002, №6.
101. Ысқақұлы Д. Сырбаз суреткер. – Алматы-Астана: ... ... ... Е. Сын мен ...... ... 1960.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романының көркемдік ерекшелігі50 бет
StaticText,Label,Pаnel компоненттерінде мәтіннің жазылуы5 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
Жеке құжаттардың адам өміріндегі маңызы мен жазылу мақсаты7 бет
Келісімшарт, жазылу үлгісі8 бет
Криминалистикалық габитология түсінігі мен мазмұны10 бет
Мамандық бойынша ғылыми мақалалармен, мәтіндермен жұмыс.ғылыми мақаланың жазылуы, тезис құрастыру6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы өмірі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь