Саяси көшбасшылық

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. САЯСИ КӨШБАСШЫЛЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1. Көшбасшылық теориясы, концепциялары және типологиясы ... ... ..7
1.2. Қоғамдағы саяси көшбасшылық теориясының зерттелуі ... ... ... ... 17


2. XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚОҒАМНЫҢ ЖАҢҒЫРУЫНДАҒЫ ҚАЗАҚТЫҢ САЯСИ КӨШБАСШЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

2.1. Қоғамның жаңғыруындағы қазақтың саяси көшбасшылығының қалыптасу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.2. Қазақстан Республикасындағы жаңғыру кезендеріндегі.Ұлт басшысының инициативалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67
Тақырыптың өзектілігі. Біздің еліміз Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізген құқықтық, демократиялық даму жолын таңдаған зайырлы ел. Қазақ елі өзінің ұлттық таңдауын жасаған бүгінгі жағдайда Қазақстанның саяси тарихының тек қазіргі таңдағы мәселелері емес, сонымен бірге өткен кезең оқиғалары да саяси өмір сферасымен топтастырыла, үлкен ыждағаттылықпен қайта зерттелінуде. Ел болып, бесігімізді түзеген бұл уақытта ұлт мүддесі жолында күрескен қазақ көшбасшылығы өкілдерінің қоғамдағы қызметі мен тағдырын зерттеп тануға да зор мүмкіндік туып отыр. Осымен байланысты қазақтың ұлттық саяси көшбасшылық өкілдерінің саяси көзқарастары мен халқымыздың тәуелсіздігі, ұлттық қазақ мемлекетін құру жолындағы қызметін зерттеу саясаттану ғылымындағы және қоғамдық-саяси өмірдегі өзекті мәселелердің бірі болып саналады.
XX ғасырдың басындағы қоғамның жаңғыруындағы қазақтың ұлттық саяси-көшбасшылығының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу, белгілі дәрежеде, тарихи қоғамдық құбылыс ретінде оның табиғи болмысын, тыныс-тіршілігін, әлеуметтік күш есебінде биік қасиеттері мен кемшіліктерін де танып білу екендігі түсінікті. Басқаша айтқанда, бүгінгі ұрпақ үшін олардың қандай тарихи іс тындырғаны ғана маңызды емес, тура сондай дәрежеде олардың қайраткер адам ретінде бар болмысымен кім болғандығы да мәнді, өйткені барлық өркениетті елдерде әрбір ұрпақ өзінің ерекшеліктерін, борыш-міндеттерін ата-бабаларының салған сара жолын терең әрі толық түсіне алған.
Қазақ қайраткерлерінің күрес тарихы негізінен екі кезеңнен тұрады, алғашқысы, ұлттық-демократиялық бағыттағы Алаш қайраткерлерінің, ал екіншісі, кеңес дәуіріндегі жаңа, жас буын өкілдері жүргізген күрес кезеңі. Алаштың көрнекті жетекшілері Ә.Бөкейханов, М.Шоқайұлы, Х.Досмұхамедұлы, және т.б. ондаған қайраткерлер Петербург, Москва, Варшава, Қазан, Омбы мен Орынбордың жоғарғы оқу орындары мен училищелерін бітіріп шыққан, аса білімді адамдар еді. Күні кешеге дейін, азуын қайраған кеңестік үкімет басқарған жылдарда ұлттық тәуелсіздік үшін күрескен қазақ қайраткерлерінің өмірі мен қызметін зерттеу мүмкін емес болатын. Ал, жазыла қалған күнде де, міндетті түрде кемсітіліп, қорланған эпитеттермен берілетін еді. Қазіргі жағдай өткен кезең уақиғаларын жан-жақты әрі терең зерттеуді талап етеді. Өткенге деген парасатты көзқарас қана оны дұрыс түсінуге жол ашады, яғни, бізге қазақтың саяси көшбасшылық өкілдерінің саяси ұстаным-көзқарастары мен қызметтерін тереңірек ұғынуға мүмкіншілік береді. Бүгінгі таңдағы біздің шұғыл міндетіміз осы туған халқын азаттық жолындағы күреске бастаған қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін әдәл баға беру болып табылады.
Бұл дипломдық жұмыс саяси көшбасшылық теориясына жете тоқталып, методологиялық негізін анықтай келе, XX ғасырдың басындағы қоғамның жаңғыруындағы қазақтың ұлттық саяси көшбасшылық өкілдерінің қоғамдық-саяси қызметіне саясаттану ғылымының бағыт-бағдары негізінде зерттеуге арналған. Саяси қайраткерлердің бүкіл саналы өмірі халқымыздың тәуелсіздігі жолындағы күреске бағытталды. Сондықтан да олардың саяси егемендік және ұлттық мемлекеттілік жолындағы қоғамдық саяси қызметін зерттеудің өзектілігі күмән тудырмайды.
1. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы, 1994; Таңдамалы.(Избранное) Алматы, 1995; Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы, 1991; Жан сөзімді кім түсінер? Алматы, 1994; Жаңа низам. Алматы, 1996; Чокай-оглы М. Туркестан под властью Советов (К характеристике диктатуры пролетариата) Алма-ата, 1993; Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992; Досмұхамедұлы Х. Аламан. Алматы, 1991.
2. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995; Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабижанов Б., Мектепов А., Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы, 1996; Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993; Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995; Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы, 1997,
ХХ ғасыр басындағы ұлттық саяси көшбасшылық қызметі мен тағдыры. Алматы, Жалын баспасы, 2004; Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия.История Алаш - орды 1917-1920гг. Москва, 1994; Қоңыратбаев О. Тұрар Рұсқұлов. Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі.(Түркістан кезеңі 1916-1924жж.) Алматы, 1994; Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. Ж.Ақпаевтың саяси-құқықтық көзқарастары. Алматы, 1996; Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов. Алматы, 1996. Симтиков Ж.Қ. Сұлтанбек Қожановтың қоғамдық –саяси және мемлекеттік қызметі(Түркістан кезеңі 1916-1924жж.) Т.ғ.к. ғыл.дәрежесін алу үшін даяр.дисс.қолжазбасы. –Алматы, 1997.
3. Нұрпейісов К. Мұстафа Шоқай Қазақстан мен Түркістаннның 1917-1927 жылдардағы қоғамдық-саяси қызметі, өмірі туралы.//Қазақ тарихы, 1997, №2; Шәмшатұлы И. Отаршылдықтың озбырлығы Мұстафа Шоқайдың саяси-әлеуметтік көзқарасы хақында.//Ақиқат, 1995,№4.
4. Ишмухамедов А.Ш. Казахстан в контексте мировой цивилизации. А., 1992: Сәрсенбаев Т.С. К проблеме национальной государственности.//Межвуз. Сб. Науч. Трудов.АГУ им.Абая. А., 1997;Сармұрзин А.Г., Қойгелдиев М. Халықтың жарық жұлдызы («Қазақ» газетінің шығу тарихынан).//Жұлдыз, №9, 189-194-б; Нарматов С.З.,Мұсатаев С.Ш. Қазақстандық жалпыұлттық идея: мәні, мақсаты, қалыптастыру технологиясы. Астана.2002.; Нұрымбетова Г.Р. Ораз Жандосов: қоғамдық-саяси қызметі.Алматы. 2000; Саяси ілімдер тарихы. Алматы.Білім.2008.; Әуелғазина Т.Қ. ҚРғы жеке тұлғаны саяси әлеуметтендіру ерекшеліктері. Монография. «Сага»,2006.
5. Боффа Дж. История Советского союза. Т. I. М., 1990; 3.27. Верт Н. История советского государства. 1900-1991.М., 1992.; Олкот М.Б. Казахи. Стенфорт, 1987; Бенингсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. Пресса и национальное движение среди мусульмен России до 1920г. Париж. 1964г.
6. Словарь иностранных слов. М., 596с.
7. Саясаттану. Сыздықов Ұ. Оқулық. Алматы., ҚазҰТУ 2006. 65бет.
8. Осипова Е.В. Социологическая система Вльфредо Парето // История буржуазной социологии XIX – начала XXвека. М., 1979. 316-317с.
9. Ашин Г.К. Основы элитологии. Алматы., 1996. 144с.
10. Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. Алматы. Жеті жарғы. 2005.117-119б.
11. Мырзабекова А.Ш. Саяси элитология Оқу құралы. Қарағанды Болашақ баспа 2004. 57-59б.
12. Арынов Е.М., Тулегулов А.К., Шоманов А.Ж. Элита Казахстана о будущем страны // Саясат, 1997, № 8. С. 12-15;
13. Илеуова Г. Смена политических элит в постсоветском пространстве // Поиск, 1997, № 3. С. 31-33;
14. Тулегулов А.К. Рекрутирование политической элиты Казахстана: вчера и сегодня // Саясат, 1997, № 11. С. 17-20.
15.Оболонский А.В. Постсоветское чиновничество, квазибюрократический правящий класс // Общественные науки и современность, 1996, № 5. С. 5.
16. Ашин Г.К. Основы элитологии. Алматы, 1996. С. 144.
17. Крыштановская О. Трансформация старой номенклатуры в новую российскую элиту // Общественные науки и современность. 1995, № 1. С. 62.
18. Крыштановская О. Указ. соч. С. 65.
19..Абсаттаров .Р.Б. Национальные процессы: особенности и проблемы. Алматы. Ғылым.1995
20. Lasswell H. On Polіtіcal Socіolgy. L., 1987. P. 132.
21. Моска Г. Правящий класс.// Социс. 1994.№10-№12.
22.Бурдье П. Социология политики. Пер. с франц. М, Socio Logos. 1993. 336с.
23.Подиновсий В.В. Парето – оптимальные решения многокретериальных задач. М. Наука. 1982.27-29С..
24.Р.Михельс. Социология политических партий условаиях демократии. Отрывок из работы//Диалог. 1991. №3. С44.
25.Федотова Л.Н. Элита масса в общественном мнении: проблема социальной элиты. //Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены, 1994.№6. 7-18с.
26. .Ашин. Г.К. Правящая элита и общество.// Свободная мысль.1993. №3 С66.
27. Гайдар Е. Государство и эволюция. М., 1995. С. 103.
28. Шоманов А.Ж., Жансугурова Ж.А., Машанов М.С. Характер и особенности лоббирующих групп в Казахстане // Саясат, 1997, № 5. С. 49.
29. Поппер К. Открытое общество и его враги. М., 1992. Т. 1. С. 163.
30.В.П.Елизаров. Элитистская теория демократии и современный российский политический процесс.// Полис. 1999. №1. С72-77.
31.Н,А.Бердяев.Общество и политическая элита.//Социс. 1998.№5.
32. Ашин Г.К. Элитизм и демократия // Общественные науки и современность, 1996, № 5. С. 69.
33. Тұхмарова Ш. Саяси көшбасшылық және оның қоғамдағы ролі.//Адам әлемі.2002.№2.
34.Ашкеева Н. Жастарды тәрбиелеудегі қазақ ұлттық саяси көшбасшылықтың ықпалы.//Саясат.2003.№6.
35. Крыштановская О.В, Хуторянский Ю.В. Элита и возраст: путь наверх // Социологические исследования. 2002.№4.49-60
36.Абылай хан туралы поэмалар мен аңыз әңгімелер жинағы. ҚР ҰҒА. ОҒК. 65-п. 1-дәптер. 40-42-бб.
37.Қойгелдиев М.Саяси көшбасшылық қызметі мен тағдыры. Алматы.2004. 4-9,11-16.
38.Қойгелдиев М. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы және М.Шоқай. //Ақиқат. 1993.№3.
39. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, Ататек,1995.25-27бб.
40.Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Алматы. Алаш. 2005.
41.Әуелғазина Т. XXғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі.//Дисс. жұмыс. Алматы. 1998. 24-0-25бб.
42.Назарбаев Н.Ә. Халыққа жолдауынан.2008.7 ақпан.
43.Әбішұлы Қ., Мектеп-тегі А., Әнес-тегі., Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан.//Ана тілі. 1992.23-шілде.
44.Қойгелдиев М. Алаштың Әлиханы.// Ақиқат. 1991.№11.
45. Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан. Вопросы колонизации.//Қазақ газеті.1910.№148.
46.Орынбор облыстық мемлекеттік архиві. (ООММ.). 21-к., 9-т.,4-іс, 128-п.
47.Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архиві.78754-іс., арх.№124, 3-т., 191-192-п.
48.Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда.Естеліктер мен тарихи деректер жинағы. Алматы. Жалын. 1996. 144-156бб.
49.Асқарұлы Қ.Алаш зиялылары. Алматы. Шартарап. 1998. 112-124бб.
50. Нұрман Ш.Т. Қазақ саяси көшбасшылығының кеңестік жер және қоныс аулару саясатына көзқарастары.//Қаз.ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2004.№2.
51.М.Дулатұлы. Алаш туы астында.// Қазақ газеті.1916.№255.
52.Тұхмарова Ш. Елім деп өткен ер тұлға. //Ақиқат. 1999.№4.
53. Қаза. Алаш азаматтарының рухына бағышталады. – Алматы: Қаза энциклопедиясы, 1998. – 560 бет. (356-362).
54. Яш Түркістан. – 1931. - №16. – 4-9 беттер.
55. Шоқайұлы М. Екі лекция хақында // Яш Түркістан. – 1930. - №14.
56. Шокаев Мустафа. Туркестан по властью Советов. – Алма-Ата, 1993. – с. 11-15.
57. Шоқайұлы М. Біздің жол // Яш Түркістан. – 1929. -№1.
58. Шоқай Мұстафа, Шоқай Мария. Естеліктер. – Ыстанбұл, 1997. – 55-56 беттер.
59. Шоқай Мұстафа, Шоқай Мария. Естеліктер. Алматы: Қайнар, 1998. – 106 бет.
60. Қаза. Алаш азаматтарының рухына бағышталады. – Алматы: Қаза энциклопедиясы, 1998. – 560 бет. (364-368).
61.Ахметов С.А. Х.Досмұхамедұлы – Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері.// ҚазҰУ хабаршысы. 2004.№2.
62. Әуелғазина Т. XXғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі.//Дисс. жұмыс. Алматы. 1998. 56-61бб.
63. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архиві.78755-іс., арх.№125, 3-т., 196-198-п.
64.Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы: Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы //Егеменді Қазақстан. – 1991.18-желтоқсан.
65. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы.1999. 16-17бб.
66. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996.- 272 б.
67. Азия асқарлары // Егемен Қазақстан.-2005.-15 желтоқсан
68. Жолдасбеков М. Сейдімбек А. Салғары Қ. Ел сенімін ақтаған Нұрсұлтан Назарбаевты қолдаймыз. // Егемен Қазақстан.-2005.-12 қараша
69. Байғұт М. Тұңғыш: ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаев туралы // Егемен Қазақстан.-2005.-23 желтоқсан
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………...........……………….......................3
1. Саяси көшбасшылық ... ... ... ... ... концепциялары және типологиясы .....…..7
2. Қоғамдағы саяси көшбасшылық теориясының зерттелуі……….......17
2. XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қазақтың саяси көшбасшылығының қалыптасу
мәселелері…………..............................................................
...............28
2.2. Қазақстан Республикасындағы жаңғыру кезендеріндегі-Ұлт басшысының
инициативалары
...........................................................................4
2
Қорытынды…………………………………..........……….…………...................64
Пайдаланған ... ... ... ... еліміз Қазақстан Республикасы
мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізген құқықтық, демократиялық даму жолын
таңдаған зайырлы ел. ... елі ... ... ... ... ... ... саяси тарихының тек қазіргі таңдағы мәселелері ... ... ... ... ... да ... өмір сферасымен топтастырыла,
үлкен ыждағаттылықпен қайта зерттелінуде. Ел болып, бесігімізді түзеген бұл
уақытта ұлт ... ... ... ... ... ... қызметі мен тағдырын зерттеп тануға да зор мүмкіндік туып отыр.
Осымен ... ... ... ... көшбасшылық өкілдерінің саяси
көзқарастары мен халқымыздың тәуелсіздігі, ұлттық қазақ мемлекетін ... ... ... саясаттану ғылымындағы және қоғамдық-саяси
өмірдегі өзекті мәселелердің бірі болып саналады.
XX ... ... ... ... қазақтың ұлттық саяси-
көшбасшылығының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу, белгілі дәрежеде, тарихи
қоғамдық құбылыс ... оның ... ... ... ... ... биік қасиеттері мен кемшіліктерін де ... білу ... ... ... ... ұрпақ үшін олардың қандай тарихи іс
тындырғаны ғана маңызды емес, тура сондай дәрежеде ... ... ... бар ... кім ... да ... ... барлық өркениетті
елдерде әрбір ұрпақ өзінің ... ... ... ... сара жолын терең әрі толық түсіне алған.
Қазақ қайраткерлерінің күрес тарихы негізінен екі кезеңнен ... ... ... Алаш қайраткерлерінің, ал
екіншісі, кеңес дәуіріндегі жаңа, жас буын өкілдері жүргізген күрес ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Шоқайұлы, Х.Досмұхамедұлы,
және т.б. ондаған қайраткерлер Петербург, Москва, ... ... Омбы ... ... оқу ... мен училищелерін бітіріп шыққан, аса
білімді адамдар еді. Күні ... ... ... ... кеңестік үкімет
басқарған жылдарда ұлттық тәуелсіздік үшін күрескен ... ... мен ... ... ... емес ... Ал, ... қалған күнде де,
міндетті түрде кемсітіліп, қорланған эпитеттермен берілетін еді. ... ... ... ... ... әрі ... ... талап етеді.
Өткенге деген парасатты көзқарас қана оны ... ... жол ... ... ... ... ... өкілдерінің саяси ұстаным-көзқарастары мен
қызметтерін тереңірек ұғынуға мүмкіншілік береді. Бүгінгі таңдағы біздің
шұғыл міндетіміз осы ... ... ... ... ... ... қазақ
зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін әдәл баға беру болып табылады.
Бұл дипломдық жұмыс саяси көшбасшылық ... жете ... ... ... ... XX ... ... қоғамның
жаңғыруындағы қазақтың ұлттық саяси көшбасшылық өкілдерінің қоғамдық-саяси
қызметіне саясаттану ғылымының бағыт-бағдары негізінде зерттеуге арналған.
Саяси ... ... ... ... халқымыздың тәуелсіздігі жолындағы
күреске бағытталды. Сондықтан да ... ... ... және ... ... ... саяси қызметін зерттеудің өзектілігі күмән
тудырмайды.
XX ғасырдың басындағы қоғамның жаңғыруындағы ... ... ... қызметі көп қырлы. Сондықтан да ол бір дипломдық немесе
диссертациялық ... ... бола ... Біз өз ... ... ... яғни қазақ зиялыларының белді өкілдері
Ә.Бөкейханов, ... ... ... тұлғалардың қоғамдық
қызметі, саяси ұстанымдары, көзқарастары, қоғамдық саяси ... ... етіп ... ... тек бір ғана осы ... өзін де бір
дипломдық жұмыс көлемінде қарап шығу мүмкін емес.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. XX ... ... ... ... ... ... ... олардың өздері бастап
берген болатын. Бұл ретте Әлихан Бөкейхановтың, Ахмет ... ... ... ... ... жөн. [1]. Ұлт
қайраткерлері қоғамдық ойға қозғау салу, ... ... ... ... мақсатымен патша өкіметінің отарлау саясатын әшкерелеп, қазақ
қоғамындағы әкімшілік басқару жүйесі мен жер ... ... ... ... ... ... Саяси күрескерлердің «Айқап» журналы
мен «Қазақ» газеті және басқа да басылымдарда жарияланған ... ... ... ... ... даму деңгейі мен бағыттарын
және ұлт-азаттық қозғалыстың бастау көздерін танып білуге болады.
XX ғасырдың басында қазақ қайраткерлеріне ... ... бел ... ... бастап жоғарғы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жылдардан соң қазақ саясаткерлерінің қоғамдық-саяси қызметін
зерттеуге ресми ... ... ... 1930-1932 жылдардағы сот процестері
мен ... ... ... ... ... ... жазалау
саясатынан кейін, олардың көпшілігі қуғындалып, ... жер ... ... ... мен ... ... зерттеу «жабық»
тақырыптардың біріне айналды.
Сексенінші жылдардың соңында ... ... мен ... ... ... ... ... қарау үшін Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитеті жанынан құрылған коммиссияның ... ... ... ... ... ... шығармалар жинақтары
жариялана бастады.
Сондай-ақ, бұл уақытта түрлі басылымдарда саяси ... ... ... ... ... ... ... Республикасы тәуелсіздігін жариялаған 1991жылдан бастап
зерттеліп отырған ... ... ... ... жүргізуге мүмкіншілік
ашылды. Зерттеушілер қазақ қайраткерлерінің ... мен ... ... ... ... ... қарастыра бастады.
Осы кезеңнен бастап ұлттық саяси ... ... ... және ... ... ... көзқарас тұрғысынан талдаған
К.Нұрпейісовтың, ... ... ... ... ... монографиялық зерттеу кітаптары, М.Қозыбаевтың,
Т.Омарбековтың, С.Созақбаевтың т.б. зерттеушілердің айтылмыш тақырыпты әр
қырынан қарастырған материалдары баспасөз беттерінде жарияланды. ... ... ... ... ... ... ... қызметіне жаңаша көзқарас ... ... пен ... ... орны ... Олар ... ... мүдде мен ерекшеліктерге негізделген жаңа әдістемелік
тұрғыдан қорытып зерттеген.
Түркістан автономиясын ұйымдастырған М.Шоқайұлы сынды саяси ... ... ... ... ... де ... көрді.[3].
Зерттеліп отырған мәселенің жекелеген тұстарына баға беруде және
ғылыми талдау ... ... ... ... С.З.Нарматовтың, Р.Б.Әбсаттаровтың,
М.Б.Тәтімовтың, Ж.Қ.Симтиковтың, Г.Р.Нұрымбетованың, Б.И.Иманбекованың,
Т.Әуелғазинаның, С.Ш.Мұсатаевтың және т.б.қоғамдық-саяси ... ... орны ... ... ... ... қоғамның жаңғыруындағы қазақ қоғамы мен оның
басы-қасында болған аса ... ... ... қызметіне баға
беруде шетел мамандарының жазған инициативалары де маңызды. [5]
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері:
- Саясаттану ғылымында арнайы пән ... ... ... ... теориялық-методологиялық аспектісін, саяси ... ... ... ауқымын көрсету;
- Қоғамдағы қазақтың саяси ... ... ... ... XX ... басындағы қоғамның жаңғыруындағы қазақтың ... ... ... қызметі мен идеяларын талдап,
маңызын ашу, саяси күресін бүгінгі күн тұрғысынан ... ... ... ... ... ... жұмыстың нақтылы міндеттері мыналар:
- Саяси көшбасшылық теориясының пайда болуы, ... ... ... ... ... ... Қазақ ... ... ... ... ... жасау;
- ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... сол ... саяси-әлеуметтік ақуалды анықтау;
- ... ... ... тәуелсіздік ұлттық мемлекеттілік
туралы идеяларының маңыздылығын дәлелдеп, объективті баға беру.
Дипломдық жұмыстың методологиялық және теориялық негізіне еліміздегі
және ... шет ... ... ... саласындағы кейінгі
жылдардағы соны зерттеулер құрады. Зерттеу барысында жалпы ... ... ... ... билік, саяси көшбасшылық, саяси
көшбасшылық құрылымы, қызметі тәрізді зерттеулерге кеңінен арқа сүйедік.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... жайындағы кейінгі кездері ... ... ... ... ... ... ... құрылымы: кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
XX ғасырдың басындағы қоғамның жаңғыруындағы ... ... ... ... көп ... ... да ол бір ... немесе
диссертациялық зерттеудің тақырыбы бола алмайды. Біз өз жұмысымызда
мәселенің бір ақ ... яғни ... ... белді өкілдері
Ә.Бөкейханов, М.Шоқайұлы, Х.Досмұхамедұлы сынды ... ... ... ... ... қоғамдық саяси қызметін зерттеу
тақырыбы етіп ... ... тек бір ғана осы ... өзін де ... ... көлемінде қарап шығу мүмкін емес.
1 . Саяси көшбасшылық ... ... ... Көшбасшылық теориясы, концепциялары және типологиясы.
Тарихи жағынан алғанда ... ел ... ... және олардың
дегенін істейтін бағыныштыларға бөлу идеясы өте ертеден бастау ... ... ... ... асыл ... (билеуші
көшбасшылыққа) және төменгі (қарапайым) адамдарға бөлді. Көшбасшылар мен
көшбасшылар (лидерлер) ... ... ... ... ... ... объектісі болып есептелінеді. ... ... 430 ... ... Ежелгі Грекияның белгілі саяси қайраткері Перикл:
«саясатты аз ғана адамдар жасайды, алайда ол жөнінде бәріде пікір айтады» ... ... ... ... ... мен әлеуметтік топтардың әдетте саяси
өмірге күнделікті тікелей қатынаса ... ... ... ... ... деп ... ... алған және өз арасынан дайындығы әрі беделі
бар көшбасшылар ... ... ... ... ... жігі
шұғылданады. Осымен байланысты саяси көшбасшылыққа және саяси көшбасшыға
қызығушылық таныту, осы күрделі де маңызды ... ... ... жасау көнеден тамыр тартады. Мысалы, Платонның ... ... жан ... аса дамыған, адамгершілікті меңгерген философтар
рухындағы ақсүйектер билеуі тиіс және қоғамның басқа ... ... ... ... ... тиіс.[7].
Алайда көшбасшылық теорияны көзқарастар жүйесі ретінде ХХ ... ... ... Г.Моска, В.Парето, неміс ғалымы Р.Михельс және
т.б. қалыптастырды.
«Көшбасшылық» терминін ғылыми айналымға енгізген ... ... ... «Жалпыға бірдей социология трактатында» (1916) ... ... ... ... Ол бойынша көшбасшылық ... ... ... ... ұсынудың арқасында келеді. Ол идея жүзеге
асқанда олардың энергиясы азайып, ... ... ... Олардың орнына
жаңа идеямен жаңа көшбасшылық билік ... ... ... алмасу қоғамда
әрқашан болмақ. Яғни, дейді олар, бір көшбасшылық екіншіні алмастырып,
жаңарып, қоғамды алға ... ... ... мен ... көшбасшылар - саясаттың аса ... Бұл ... өз ... ... мақсаттар мен мүдделерді
көздейді. Практикада халықтың көпшілік бөлігінің саяси үрдіске қатынасуы
әдетте ... ғана ... ... ... саяси көшбасшылар мен
саяси көшбасшылардың жүзеге асыратыны белгілі ... Осы ... ... француз тілінен аударғанда - "ең жақсы", "сұрыпталған",
"қалаулылар") және көшбасшы-лидерлер (ағылшын тілінен аударғанда лидер сөзі-
"алда жүретін","жол көрсетуші","басшы" мағынасын білдіреді). Олар ... ... ... ... қабылдайды және оларды жүзеге
асыруда мемлекеттік билік ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, билікте болып, оны ұстап тұруға
көмектесетін тұлғалық айрықша ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... ... және ... басқа
адамдарға жетекшілік ету құқы не ... ... ... ... ... уәждерді басшылыққа алатынын анықтау қажет.
Демек, саяси көшбасшылар мен ... ... ... - ... жэне ... ... ... рөліне не себепші болып отыр деген
сұрақ туындайды. Бұл сауалға жауап беру үшін, ең ... ... ... ашу ... ... көп ... ... мол, сынаптай сырғыған күрделі
құбылыс ... ... Оның ішкі ... ... ... саяси
көшбасшылық мен саяси көшбасшылық (лидерлік) ұғымдарының маңызы зор.
«Көшбасшылық» деген сөз француз тілінен аударғанда, ... ... ... ... ... Кез ... қоғамда билік тұтқасын
уысында ұстап, сан-салалы маңызды мәселелерді шешуде ықпалы мол, айтқаны
өтімді адамдар тобы болады. Оны - көшбасшылық деп ... ... ел ... сөзін сөйлегендерді «жақсы мен жайсаң» деп те атайды.
Саясаттың субъектілерінің мүмкіндігі, шама-шарқы әр басқа ... ... ... мен ... әлеуметтік топтардың барлығы бірдей
ұдайы саяси іс-әрекеттерге ... ... ... ... ... адамдардың
саяси көшбасшылық деп аталатын арнаулы тобы шұғылданады. ... ... ... әсер ... ... ... ... қатысатын немесе
оған ықпалы бар айрықша топты - саяси көшбасшылық деп ... ... ... ... ... шенеуніктік, төрешілдік, номенклатура (мәртебелілер ... ... ... ... бар шешімдер қабылдауға құзырлы
лауазымды орындарды иеленетін адамдар.
* билеп-төстеуші таптың үстемдігін қамтамасыз ... топ ... ... ... да ... иелену, шешім қабылдауға
қабілеттілік, өкіметтің қызметін жүзеге асыру елеулі өлшем ретінде алынған.
Дүние жүзінің әлеуметтану және саясаттану ... ... ... ... ... мен әр ... көзқарастар бар.
Сондықтан отандық және шетелдік саяси ғылымда саяси көшбасшылықтың не
екендігі жөніндегі ... те, ... ... те жоқ. Бұл ... ... ... ең ... "саяси ... ... ... ... ... білу ... ... ұғым көлемі жағынан
ауқымды, себебі ол басқарушы көшбасшылықпен қатар контркөшбасшылық яғни
саясатта белсенді ат ... ... ... ... ... дәл сол ... ... басқару рулінен шеттетілгендер мен саяси
оппозицияда қалғандарды қамтиды.
Саяси көшбасшылықты ... мен оның ... ... үшін ... ұсынған жөн деп санауға болады: біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... барлығының
күресінің түпкі мақсаты билік саналатын адамдар құрайды; екіншіден, олар
қоғамнан біршама өзімен-өзі болумен қатар, сол ... ... ... ... ұстайтын, қайсыбір де мысалы, билеуші және оппозициялық
бөліктің мәнді ерекшеліктерін сақтайтын, сонымен бірге, әр ... ... ... мүдделері, құндылықтары және мақсаттары ортақ
біріккен тығыз топты құрайды, үшіншіден, осы адамдарды саяси қайраткерлер
ретінде ... ... ... қоғамдық мойындау бар.
Билеуші көшбасшылықты саяси көшбасшылықтың жетекші бөлігі ретінде
оның саяси бағытты айқындауы, осы ... ... ... және саяси ресурстарды бақылауы айшықты белгісі болып табылады.
Қарапайым санада осы билеуші көшбасшылық әдеттегі саяси көшбасшылықпен ... ... бұл ... ... ... ... ... тікелей билікте тұрмаса да, оған қолдау көрсететін бөлігі
жанасады.[10].
Контркөшбасшылық - бұл ... ... ... ... ... ... атқаратын саяси көшбасшылықтың бөлігі. Кейде оның да билеуші
топқа кейбір басқару және ... ... ... ... қысым
жасау ресурстары болады. Әйтсе де бюрократияның жоғарғы өкілдері ... ... ... ... оның ... ... соңғысын
бюрократиялық аппаратпен шатастырмау керек. Дәрежесі кіші, орташа және
жоғары қызметтегі шенеуніктер билеуші ... тән ... Олар ... ... ... рөл ... ... қабылдаған саяси бағыт пен шешімдерді өмірде жүзеге асырушылар
ғана.
Осымен байланысты, жалпы саяси көшбасшылық деген не, оның құрамына
кімдер ... оның ... ... деген сұрақтар туындайды?
Саяси көшбасшылық - бұл қоғамды басқаруда ... ... ... ... ... ... шоғырландырған, маңызды саяси шешімдер
қабылдауға ... ... ... ... бар ... ... көшбасшылығының құрамына биліктік функцияны және уәкілдік
құқты иеленген жоғарғы дәрежелі қызметтегі кәсіби ... ... ... ... ... ... ... дамуының стратегиясын
дайындауға, саяси бағдарламаларды әзірлеу мен ... ... ... ... бар ... ... ... жатқызуға болады.
Саяси көшбасшылықтың басты сипаттарын баса көрсетеміз деп, оны ... ... ... ... ... ... орталығымен"
ұқсастырады. Жылдар өткен сайын көшбасшылық ... ... ... ... ... ... өзгеріске түспейді десек те болады.
Бұған
мемлекеттер басшылары ( монархтар, президенттер) биліктің атқарушы, ... және сот ... ... елшілік корпустардың және т.б.
жетекшілері жатады. Әр ... ... ... әр қилы баға ... ... саны 2-4 мың ... аспайды.
Дегенмен саяси көшбасшылықтың ішкі құрылымы болатынын ... ... ... ... ... жоғарғы, орташа және төменгі деп үш
деңгейге бөлінеді.
Жоғарғы саяси көшбасшылық өзіне жетекші ... ... ... заң ... атқарушы және сот билік тармақтарында, жоғарғы қызмет
орындарында отырғандарды (президенттің тікелей төңірегіндегілер мен премьер-
министр, оның ... және ... ... парламент спикері,
депутаттық фракциялардың ... ... ... ... ... ... қоғамдағы аса маңызды ... ... саны ... мейлінше шектеулі ғана адамдар ( 100-200 ... ... ... ... көптеп саналатын сайланған лауазымды
адамдардан: губернаторлардан, парламенттік депутаттардан, саяси ... ... ... көшбасшыларынан, сонымен қатар кәсіподақтардың
басшыларынан қалыптасады. Әйтсе де дамыған демократиялық ... ... ... мен ... ... ... жоғарғы
жігінің қатарына кіре алады. Жалпы орташа саяси көшбасшылық өзінің ... ... 5 %-ін ... аса ... адам ... сондай-ақ
аймақтық деңгейдегі билік органдарының өкілдерінен тұрады.
Саяси көшбасшылықтың төменгі жігін ... ... ... ... билік органдарының депутаттары және
аймақтық деңгейдегі партия қайраткерлері ... ... ... ... ... жігі ... қызметші-басқарушыларды,
мемлекеттік орталық жэне аймақтық деңгейдегі шенеуніктерді қосқан.
Негізінде ол ... ... ... ... ... ... .[11].
Өздерінің беделі есебінен билеуші көшбасшылықтың және өз күшімен
әрекет етуші көшбасшылықтың позициясын нығайтуда аса ... ... ... ... өкілдерінен тұратын, ... бір түрі ... ... ... ... саяси
көшбасшылықтың ерекше құрылымдық элементі ... ... ... ... спортшылар, шоу-бизнес өкілдері қайсыбір партияларға
сайлауда жеңіп шығуына ... ... ... ... ... ... ағымдағы саяси үрдістер кезіндегі саяси талаптарына қолдау
көрсетеді.
Саяси ... ... ... ... ... әскери,
полициялық, идеологиялық-ақпараттық, рухани-мәдени және ғылыми
мамандандырылған кіші ... ... ... көшбасшылық - бұл билеуші көшбасшылықтың бөлігі, ол өз
қолына ... ... ... ... Әкімшілік көшбасшылық жеке құрамында - ол ... ... ... ... да органдарына жоғары орын алған мемлекеттік
қызметшілердің жоғарғы жігі. Әкімшілік көшбасшылық ... ... ... ... ... оны өз ... жеке ... бөлуге де
болар еді. Әлеуметтану зерттеулері бюрократияны салыстырмалы түрде
өздерінің ... мен ... орай ... біріккен дербес
әлеуметтік жік екенін көрсетеді.
Экономикалық көшбасшылық - бүл меншік ресурстарының ... ... ... ... іске ... ... ... бөлігі.
Экономикалық көшбасшылыққа өз қолдарында материалдық және қаржы ресурстарын
шоғырландырған: ірі корпорациялар, ... ... және ... ... және ... ... ... көшбасшылықтың
бұл бөлігі экономикалық үстемдікті жүзеге асыра отырып, көптеген саяси
мәселелерді шешудің жолдарын анықтауға да ... және ... ... - билеуші көшбасшылықтың маңызды
жігі. Олар қоғам ... ... ... ... рөл ... ... ... көбінесе саясаттың шешуші ... ... ... және полициялық көшбасшылықтың құрамына елдің ... ... ... ішкі ... ... ... қауіпсіздік, арнайы қызмет және т.б. басшылары кіреді. Бірқатар
елдерде көшбасшылықтың бұл бөлігін саяси көшбасшылықтың қатарына ... ... ... ... ... ... Ол өз ... қоғамда дүние танымдық ұстанымдарды,
құнды ... ... ... мен ... қалыптастыру
функцияларын атқаратын идеологиялық майданның қайраткерлерін - гуманитарлық
ғылымдарының, білім берудің, діни қызметшілердің, ... ... ... өкілдерін кіргізген. Осы тұрғыдан ... ... ... - ... теледидар, баспасөздің рөлі аса зор.
Рухани-мәдени көшбасшылық - бұл рухани билікті алып жүрушілер. Ол аса
беделді әрі ... ... ... ... қайраткерлерінен және басқа
да шығармашылық интеллигенция өкілдерінен тұрады. Оның ... ... ... ... ... процестері: білім беру, әдебиет, өнердің
дамуы, оның адамгершілік қуатына ықпал ету сипаты мен деңгейі ... ... ... ... ... маңызды
позициясы бар. Ол интеллектуалды көшбасшылықтың аса ... ... Оның рөлі - ... мен ... дамуына, ғылым мен техникалық
прогреске және т.б. ... ... ... ... көшбасшылық топтар ішкі жағынан ... ... ... өкілдігіне ұмтылатын саяси үстем етуші топты құрай отырып, бәрі
бір-бірімен өзара тығыз байланыста әрекет етеді.
Осыған орай әрбір ... ... ... өз ерекшеліктері
болатынын айтуымыз керек. Көшбасшылықтың қандай болуы ең ... ... оның ... ... ... білім деңгейіне, тарихи
салт-дәстүріне, мәдениетіне және т.б. байланысты. Өз кезегінде саяси
көшбасшылықтың сипаты қоғамның қалпына және оның ... ... ... ... ... өмір сүруі мына факторларға байланысты:
1) адамдардың ... және ... ... ... ... процеске ... және ... тең ... еңбек бөлу заңы - басқару ісі арнайы кәсіби дайындықты талап
етеді;
3) басқару қызметі қоғамда ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінің кеңдігі,
ықпалының ... және ... ... ... пайдалана алатындығы;
5) саяси басшылықты үнемі және толық бақылап отырудың мүмкін
еместігі;
6) бүқара қауымның саяси ынтасының төмендігі, ... ... ... ... ... көшбасшылық - мемлекет билігінің тұтқасын ұстаған
топ;
2) ... ... - ... пен ... ... ... саяси шешімдер қабылдауға қатысатын іріктелген топ ;
3) орташа ... - ... ... іс ... топтар;
4) әкімшілік көшбасшылық - басқару ісін ... ... ... бюрократия.
Сонымен, осы заманғы қоғамның көшбасшылық сипаты айдан анық, саяси
көшбасшылықтың өмір ... ... ... - ... ... ... ... нәтижелігі оның ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатынын , кімдер ол құрамға өте алатынын анықтайды.
Тарихта саяси көшбасшыларды қалыптастырудың, ... ... ... ... екі түрі бар : 1) антрепренерлік және 2) ... Бұл ... ... ... таза ... өте ... ... антрепренерлік жүйе демократиялық мемлекеттерге, ал гильдий жүйесі
тоталитарлық режимге тән ... ... ... ... басқарушы қызметке үміткердің ерекше қасиеттері,
көпшілік жұртқа ұнай білу қабілеті басты орын ... ... ... ... ... мамандығына, т.с.с. онша мән берілмейді. Ол
ең алдымен өзінің тапқырлығын, жасампаздығын, ... ... ... ... ... ... болған Рональд Рейган да ... ... ... бұл түрі ... ... үміткерге қойылатын шектеулердің аздығымен сипатталады.
Сондықтан тұрақты демократиялық елдерде бұл түр кең тараған.
Антрепренерлік жүйе гильдий ... ... - ... ашық ... ... әр ... түрлі әлеуметтік
топтар өкілдерінің көшбасшылық құрамына өтуіне кең мүмкіндіктер ... ... ... ... ... саны ... ... кең, тіпті елдегі бүкіл сайлаушылар көшбасшылық
құрамын анықтауға қатысуы мүмкін.
Көшбасшылық ... өту үшін ... ... ... ... ... ... барысында үміткерлердің беделі, қабілеті,
іскерлігі, көрегендігі, ... ... – бәрі ... ... ... ... ескеріліп отырады.
Жоғарыда айтқанымыздай, антрепренерлік сұрыптау жүйесі ... ... тән. ... ... ... оны ... ... көшбасшыларға сұрыптаудың мұндай түрінің кемшілігі - саясатқа
сырттай жағымды көрінгенімен, шын мәнінде кездейсоқ принципсіз, ұрыншақ ... ... ... ... ... . Ондай адамдардың іс- ... ... ... ... ... өмірінде дау-жанжалдар, саяси
шиеленістердің мүмкіндігі ... ... ... билік сатысы бойынша баяу болса да ... ... ... ... ... ... ... көптеген
талаптар қойылады. Оған кандидаттық білімі, адамдар ... ... ... ... және ... жатуы мүмкін. Талапкерлер белгілі
бір таптың, топтың, тектің, партияның ... ... ... ... билік басына тандаудың бүл түрі жабық болып саналады.
Гильдия жүйесі бәсекелестікке жол бермейді, ... ... ... ... алатын, керітартпа түр. Оның артықшылығы -
саясаткердің болашақ іс әрекетін алдын - ала ... ... орай ... ... ... ... ... дау - жанжалдың
мүмкіндігін кемітеді. Осындай жүйенің бір түріне бұрынғы социалистік
елдерінде кең тараған номенклатуралық көшбасшылық жатады. ... ... ... ... ... :
1) ... Көшбасшылықтың құрамына кез - келген адам өте алмайды,
жоғары қызметке көшбасшылықтың ... ... адам ... ... ... ... ... әр қадамын андап басып, аяғының
ұшымен жүреді, жоғарының көзіне түсуге ұмтылады, ... ... ... ... ... ... мен көшбасшылық ішіндегі қызмет
сатысымен көтерушілерге ... ... ... талаптар көп: партия
мүшесі екендігі, жас мөлшері, еңбек стажы, білімі, осының ... ... ... ... берген мінездемесі, ... ... кез - ... сәйкес келмеген үміткерді кері қағып
тастау оп - оңай.
3) Селектораттың, сұрыптау жасайтын ... ... ... аз және ол топқа кіретіні құпия ... ... ... жоғары лауазымды басшылар тобы анықтайды. Оның ... ... ... " ... - ... кестім - үзілді " принципі билейді.
Гильдий жүйесі ішкі текетірес ... ашық ... бей - ... жол ... ... ... басқару
жүйесінің бюрократтануына, консерватизмге, конформизмге, көшбасшылықтың
қоғамнан бөлініп, ақсүйек ... ... ... ... жол ... Одағы тұсында гильдий жүйесін номенклатура деп атайтын.
Номенклатура құрамы мемлекет тарапынан ... ... ... ... Оның құрамында болып, ... ... ... ... ... ... жэне ... конформизм; жоғары тұрған
басшыға ... ... ету, ... жығылу, ретін тауып жағыну; көзге түсу;
туыстық және жершілдік ... жең ... ... ... ... ... ... жүгіну; өзіндік позицияның, жеке ... ... ... айла ... ... дер ... жұмысы жөнінде
көзін тауып хабарлай білу, тапсырылған істі тігісін жатқызып ... ... ... ... ... іскер, қабілетті, өзіндік ой - пікірі бар
адамдарды шетке ығыстырады да , ... ... ... ... қалыптастырады. Бізді ұзақ жылдар бойы осындай номенклатуралық
қасиеттерді бойына әбден ... ... ... ... белсенді адамдардың өсуіне бір ғана ... бас иіп, ... ... ... мен ... ... ойынның тәртібін қабылдауға тиіс еді. ... ... өз ... табатын.
Номенклатуралық көшбасшылықтың өз ішіндегі қарым - қатынасы ... ... және ... ... қабылдау ісіне қатысуға ұмтылу -
ішкі ашық ... ... ... ... ... ... лауазымы,
мәртебе, бірінші басшымен көңілдестік шешуші роль атқарады.[17].
Бүгінгі Қазақстан жағдайына келсек, саяси көшбасшылықтың қалыптасу
жүйесі өте ... ... ... Кеңестер Одағы тұсында қалыптасқан
номенклатуралық жүйені бұзу оңайға түсе қойған жоқ. ... ... ... бойы ... ... ... ... жаулап алған әдет-салтты аз ... ... ... ... ... өте қиын екені түсінікті.
Біріншіден, билік тұтқасын ұстап, айтқаны жүріп тұрған номенклатураның
жоғары эшолондарының көбі Одақ ... ... енді ғана ... ел
іші абыр-сабыр болып жатқанда өз үлестерінен айырылып ... ... ... ... ... ... ауыстырды, есіктің
маңдайшасындағы жазбаларды өзгертті, ... ... ... ... ... немесе құдасының атына фирма аша қойып, май ... ... да ... жоқ. Ең ... - олар ұстаған билік тұтқасынан ажырамауға
жан салып, тоталитарлық ... ... ... ... ... мейлінше тырысты. Номенклатураның жұрнағы әлі де етектен
тартуынан тиыла қойған жоқ. Өкінішке қарай, жең ... ... ... көз ... ... ... сарқыншақтары көрініс беріп қалады.
Бұл құбылыстардың сыбайлас жемқорлыққа ұласуы қоғам үшін ... ... ... байып алғандардың, олигархтардың түрлі саяси топтардың билік
тұтқасына ықпал жасауға ұмтылуы — бүгінгі ... ... ... бірі екені
даусыз.
Екіншіден, ел билеген бұрынғы коммунистердің ... өз ... ... да аз ... ... пен демократияны ең алдымен
солар қолдап шықты. Одан басқа да тәуір қызмет орнына ... ... да ... ... ... ... де баршылық болатын.
Үшіншіден, біздің елде гильдий-номенклатуралық ... ... ... жолын таңдап, батыл саяси реформалар жасауға бет
бұруымызға орай антропренерлік сұрыптап ... ... ... қалыптасып,
күш ала бастады. Номенклатуралық жүйенің қазанына түсіп ... ... көп көре ... ... алдында именуді бастан
кешірмеген, білімді, қабілетті, батыл шешімдерге бара алатын жастарға жол
ашып, үлкен ... ... аса ... ... ... істердің тұтқасын
қолдарына ұстату дәстүрі нық қалыптасып келеді. .[18].
Қазақстанда, міне, осындай ... ... ... ... ... ... ... болашағы үлкен, қарымы кең екені даусыз.
Кез - келген елдің айбыны, мәртебесі, ұлттық рухының биіктігі, ішкі
тұтастығы «ел бастаған - ... қол ... - ... сөз ... ... ... - ... сан мәрте дәлелденген ақиқат. Ал
көсемдікті де, ... де, ... да бір ... ... ... ... асқан шеберлікпен ұстаған асыл тұлғалар ел жүрегіне жол тауып,
халықтың шынайы маңдайына біткен бағына айналған. Мәселен ... хан ... үшін ... дара ... ... елбасы, лидері болғаны белгілі.
Сондай-ақ, кез-келген әлеуметтік топтың, ... және ... ... ... болуы да заңды. Лидер - ағылшын ... ... ... топ серкесі дегенді білдіреді. Лидер - ұйымның немесе шағын
топтың беделді, ... сөзі ... ... ... ... ... іске асыруда шешуші роль атқаратын мүшесі. Ал ... дара ... ... ... топтың бір бөлігінің көшбасшылық роль
атқара отырып, бүкіл топтың іс-әрекетін бір ... ... ... отыруын
айтады.
Саяси лидердің қазақша баламасы соңғы уақытта әртүрлі айтылып жүр:
саяси ... ... ... ... ... ... елбасы деген ұғымдар бар. Біздіңше, осылардың ішінде көшбасшы
сөзі лидердің болмысына жақын келеді. Ал ... ... ... ... ... ие ... ... көшбасшысын - Елбасы деп атауға лайық.
Саяси көшбасшының негізгі атқаратын қызметі (функциялары) мыналар:
1) Қоғамның тұтастығын, тұрақтылығын ... топ ... ... ... ... ... топтастыру.
2) Тиімді саяси шешімдерді қабылдау.
3) Көпшілікті қабылданған саяси шешімдерді іске асыруға жұмылдыру.
4)Бақылау, марапаттау және ... ... ... ... ... ... ... пен бұқараның арасындағы байланысты қамтамасыз ету.[19].
1.2. Саяси көшбасшылық теориясының зерттелуі.
Көшбасшылық теорияны көзқарастар ... ... ХХ ... ... ... Г.Моска, В.Парето, неміс ғалымы Р.Михельс және ... ... ... XX ... ... ... өзекті
тақырыпқа айналды. Кез-келген қоғамдағы саяси көшбасшылық ... ... ... ... кім ... Саяси көшбасшылық
қандай қызмет атқарады? Саяси көшбасшылықтың ... ... ... ... орнатудың қандай тәсілдері бар?
Осы сауалдар төңірегінде зерттеу жүргізу белгілі бір ... ... ... ... ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді.
Көшбасшылықтың мемлекеттік саясатты жүргізудегі айқындаушы рөл ... ... ... ... ... құралдарды,
қоғамды басқарудың саяси тетіктерін иеленген ... ... ... еркін
білдіріп, елеулі дәрежеде қалыптастыруымен, іске асыруымен байланыстырады.[
20].
Гаэтано Моска ... ... ... ... ... (1896) деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен
бағынушыларға бөлінеді деді. Оған ұйтқы болатын қасиеттерге әскери ... діни ... ... ... Осы үш ... оның ойынша,
адамға басқарушылар (көшбасшылық) қатарына кіруге есік ашады. ... ... ... ... ... ... теориясының негізін
салушылардың бірі. Г.Моска «Саяси ғылым негіздері» атты еңбегінде адамдар
2топқа: басқарушылар мен ... ... деп ... ... ... тұрақты, мәртебелі, байлықтың да, биліктің де, сый -құрметтің де
қызығын көріп жүрген топ. ... - ... ... ... ... ... өз ... кіргізуге тырысады. Бұл көшбасшылықтың
құлдырауына алып келеді. Оны болдырмау үшін қоғамның демократиялануы, яғни
еркін пікір алмасу ... ... Осы ... ... ... топ ... яғни еркін пікір алмасу орнауы шарт. Осы арқылы қоғамдағы саяси
топ жаңартылып ... ... ... ... жауап бере алмаса, орнын
басқаларға босатады. Г.Моска билеуші
топқа кірудің үш жолын көрсетті. Олар: әскери атақ, ... ... ... ... оның ойынша, адамға басқарушылар ... ... есік ... ... ... ... ... болмайтынын
дәлелдеген. Сондай-ақ индустриалдық қоғамның көптеген әлеуметтік күштерден
құралатынын, олардың кейбірі билеуші ... ... ... тиіс болатынын
тұжырымдайды.[21].
«Көшбасшылық» терминін ғылыми айналымға енгізген Вольфредо ... - 1923). ... ... ... ... (1916) ... ... айналу» теориясының негізін қалады. Бұл теория
бойынша көшбасшылық билік ... ... ... идеяны ұсынуының арқасында
келеді. Ол идея жүзеге асқанда олардың энергиясы азайып, ізденісі баяулай
бастайды. Олардың ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... қоғамда әрқашан болып отырады. Яғни, бір ... ... ... алға ... отырады. В.Парето-итальяндық
әлеуметтанушы-позитивист, экономист, көшбасшылық теориясын жасауға ерекше
үлес ... ... ... ... ... В.Паретоның
негізгі саясаттанулық инициативалары: «Социалистік жүйелер» (1901), «Саяси
экономия оқулығы»(1907), «Демократияның түрленуі»(1921) және т.б. ... ... ... В.Парето әлеуметтік конттық позитивистік
бағытын ұстанды. ... үшін ... ... ... ... ... Ол ... «ең жақсылардан, басқарушылардан және
көшбасшылыққа жатпайтын бағыныңқылардан тұрады. ... ... ... осылайша жіктеу тән, ал циркуляция, көшбасшылықтың алмасуы бүкіл
тарихи дамудың қозғаушы күші» болып табылады. [22].
Саяси көшбасшылықтың өзі ... ... ... оның ... ... ... өздері өмір сүріп жатқан ... ... ... ... ... бір ... қасиеттерді иеленуге тиіс деп пайымдайды.
Бұл қасиеттер тарихи ... орай ... ... Заманауи жағдайларда
саяси көшбасшылықты қалыптастырудың кейбір өзіндік ерекшеліктері бар, ... ... ... қарым-қатынастардың сипатымен айқындалады.
Моска мен Парето қойған "көшбасшылықтың жаңару және ауысу үрдісі қалай
жүреді, көшбасшылық ... ... яғни ... ... ... ... танылған жаңа адамдардың оған кіруіне жол ашық па?"
деген сауалдардың да мәні зор. Көшбасшылықтың өзі бірегей ... ... топ ... ... ... ... ... де өзара бәсекеге түскен әрқилы топтардың барын байқауға болады. Ең
абзалы, лидер басымдыққа жеткен ... ... ... ... да ... ... ... қорғауға тиіс емес, оның міндеті – ... үшін ... ... ... Әдетте, саяси лидерлер өзі
шыққан топтағы белгілі бір саяси көшбасшылықтың ... ... ... қарапайым тұрғындардың, бұқараның ... ... ... ... ... ... иеленеді. Моска саяси топты
нығайтып, жаңартатын үш ... ... ... ... атап ... отырып, солардың ішінен тек біріншісіне ғана
баса назар аударады.
Бір ... ... ... "де - ... ... сыңаймен
көшбасшылықтың бәрі мұрагерлікті қалай көреді. Осы ... ... ... байланысты саяси топ не "жабылып" қалады, не азды-көпті
жаңару жолына түседі. Моска алғашқы тенденцияны - аристократтық, екіншісін
- демократиялық деп ... ... ... және ... ... тән ... қоғам түріне іш тартады.
Парето ұсынған сұлба көпшілікке онша белгілі емес (ол қарауындағыларды
бағындыру үшін негізінен материалдық күшті пайдаланатын ... және ... ... пен ... ... үкіметті бөліп қарауды ұсынады).
Р.Михельс "олигархияның темірдей ... ... ие ... ... - ... өмір сүре алмайтындығын түсіндірді. Г.Моска басқарылатын әлдебір
ұйымдасқан көпшіліктің және ... ... ... ... ден қойды. Көшбасшылықтың заманауи тұжырымдамаларындағы басым
бағыт институционалдық тәсіл болып табылады. Айқындаушы бағыты - елеулі
салдарлары бар ... ... ... ... түсінігінің бірінші артықшылығы оның ... ... ... ... ... ( 1876-1936 ) «Саяси партия, демократияның олигархиялық
үрдістері ... ... (1911) ... еңбегінде «олигархияның темірдей
заңын» шығарды. Оның ойынша, бұқара халықтың өзін-өзін ұйымдастыруға ... ... ... ... ... жағдайында кейбіреулер
жұртшылықтың қолдауына ие болды. Сөйтіп кәсіби дайындалған адамдардан
тұратын басқару аппараты пайда болады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қояды. Соның нәтижесінде
билікті өз қолдарынан ... ... ... ... ... шеңбер пайда болады. Мұнда ат төбеліндей байлар саяси және
экономикалық билікке ие болады. ... ... ... ... ... ... ... темірдей заңы» осы дейді Р.Михельс. [24].
Американың саясаттанушысы Райт Миллс (1916-1962) «Билеуші көшбасшылық»
атты еңбегінде АҚШ-тың XX ғасыр ортасындағы ... ... ... көшбасшылықты мәртебелер жэне стратегиялық рөлдер ... топ ... Оның ... ... үшін ең ... рөл ... саяси,
экономикалық және әскери институттар. Соған ... ... ... ... және ... ... құрайды. [25].
Франция саясаттанушысы Р.Ж. Шварценбергер «Абсолюттік ... ... ... ... жабық каста ретінде сипаттайды. Францияда
ол саясаткерлерден, жоғары ... және ... ... ... ... құрайды. Олар үкіметті қалыптастырады, мемлекетті
билейді, ірі ... мен ... ... қоғамда саяси көшбасшылықты тудыратын факторлар қандай? Оларға
мыналар жатады :
1) қоғамға арнайы білімі, тәжірибесі, қабілеті бар ... ... ... ... (туа ... және әлеуметтік (оқу, тәрбие
барысында қолы жеткен) теңсіздіктері;
3) қоғамда басқарушы ... ... ... ... ... ... ... селқостығы (күнделікті өмірде
әркім саясаттан шалғай өз жұмысымен айналысады).» [26].
Саяси көшбасшылық стратегиялық мақсатты ... ... ... ... ... ... өз жоспарларын жүзеге асырудың тетіктерін
табады, қоғам алдындағы қойылған мақсаттардың жүзеге ... ... ... көшбасшылық деп қазына - байлықты, қаржы - қаражатты
бөлуге байланысты және т.б. ... ... ... ... ... мәртебесімен ықпалы бар ұйымдасқан топты айтады.
Қазіргі саясаттану ғылымында білімнің көшбасшылық деген арнайы саласы
бар. Ол көшбасшылықтың қалыптасу жағдайын, оның ... ... ... ... ... ету әдіс-тәсілдерін және т.б. зерттейді.
Қоғамның үш негізгі саласындағы - экономикадағы, саясаттағы, ... ... ... ... орта ... сол ... ... мүшелері болып табылады. Осыған орай көшбасшылық топтары:
(басқарушы да, ... ... де), ... және әскери болып
бөлінеді.
Ақпараттандырылған қоғамда масс-медиа мен ... ... ... орын ... Көшбасшылықты институционалдық түсінудің
екінші артықшылығы оның мәселеге қатысты таза ... ... ... ... ... ететіндігі.
Отандық басқарушы көшбасшылықтың құрамына екі жікті:
1) республикалық және аймақтық ... ... ... эшалондарына жайғасқан саясаткерлерді;
2) экономика субъектілерін: жеке ... ... ... ... ... корпорациялар, ... ... ... ... қоғамдар сияқты
беймемлекеттік, мемлекеттік кәсіпорындардың, ірі және ... ... ... басқарма мүшелерін, басқа да ... ... ... ... осы екі жік ... етене байланыста болады. Бір жағынан,
экономикалық көшбасшылықтың өкілдері биліктің ... ... ... ... ... Екінші жағынан, саяси көшбасшылық бизнеске
сұғына кіріседі. Бұл ... ... ... барын айтуға тиіспіз: бұрынғы
коммунистік елдердің барлығында жеке меншік иеленушілер табының пайда
болу ... ... ... жүргізуші құрылымдарға арқа сүйеді.
Социологиялық зерттеудің мәліметтері бойынша үкіметтік құрылымдағылардың ... ал ... 61 ... ... ... номенклатураның
сапынан шыққандар екен. ... ... ... посткеңестік
республикалардың басқаларынан да байқауға болады. Іс жүзінде мемлекетті
партиялық номенклатура жекешелендіріп алды. ... ... ... ... ... ... болды, тіпті, өзінің жаназасында баюға,
дәлірегі, өз жүйесінің ... ... одан ... ... тағы да
номенклатуралық жүйені тудыруға үміт кеткен есепқор, әрі ... ... ... - ... ... ... ... түбегейлі өзгерістердің бірі — көшбасшылықтың жекелеген
топтарының "дүниеге келуі", нәтижесінде, олардың іштей жіктелуі, саралануы.
Социализм кезінде экономикалық көшбасшылық ... тек ... ... ғана айтылатын, өйткені: "меншік иесі - мемлекет" еді. ... ... жеке ... ... ... ... келіп жатыр
десек, артық айтқандық емес. Посткоммунистік даму кереғарлықтарының бірі ... ... ... ... ... ... шет қалуы. Тап осы
кереғарлықты былайша жатық түсіндіруге болады: яғни, посткоммунистік қоғам
өзінің өмір ... ... ... ... ұсқынын, атап айтқанда: "билік
дегеніміздің өзі - басты ... ... ... ... ... ... болжам екі бағытта зерттеу жүргізуді: жаңа экономикалық
көшбасшылық капиталының қай ... ... ... ... ... ... жаңа саяси көшбасшылық иеленген саяси ... ... ... үшін ең ... ... ... өзгерістерге қарқын мен қарым бітірерліктей өзінің билік
ресурстарын қалай пайдаланатынын ... ... ... ... көшбасшылық статусына қатысты
көптеген теориялық ... ... ... ... оның
заңдастырылғанын көрсету қажет. Біріншіден, ... да, ... де ... көп ... ... ... түзілген: Президент пен
Парламентті тікелей халық сайлайды. Екіншіден, ол конституциялық тұрғыдан
сараланған. ... ... ... ... ... ... көшбасшылық даусыз басымдық иеленді, оның соңынан өз кезектерімен
мемлекеттік және шаруашылықтық көшбасшылық ілесті. Бүл иерархия заң жүзінде
қуатталды, ... ... ... тым ... ... ... үш ... - арламенттің, президенттің,
үкіметтің болуы, сондай-ақ олардың әрқайсысының іс-әрекет аясы да ("құқық
күші" де) конституциялық тұрғыдан ... ... ... көшбасшылық -
нақты қоғамдағы, нақты тарихи сәттегі өкімет ... ашық ... ... ... көшбасшылық: көшбасшылықтың барлығы ізгі мұраттарды,
істі, идеяны бейнелеп берерліктей ғана билікке ие. Олар ... ... « ... тірі ... ... ... алынды. Алайда,
ол жүйесімен мінез-құлықтың үлгісін өндіру оның билігінің негізгі ... ... бір топ бар. Бұл топ - ... ... ғалымдар, журналисттер, өнер және спорт жүлдыздары) және де
оның ... ... топ ... ... ... ... ... көшбасшылық өзінің салыстырмалы
тәуелсіздігіне негіз салатын рәміздік ... ... ... ала ... ... ... саясатты қоғамдағы құнды мұраттарды
тарату мен жобаларды жүзеге асырудың аясы ретінде түсінеді: « Ізгілік ... ... тап ... ... сөз де, әлі санада сақталған тарих
тәжірибесі де, ең ... ... өзі ... ... карикатураға
айналып кететіндігін көрсетіп берді ғой. Бірақ бұл әлеуметтік мәні бар
идеяларды іздестірудің, ... ... ... ... әр ... жіктерінің арасындағы сұхбаттың, «ақиқат» пен қоғамды дамытудың
қолайлы нұсқаларын бірлесе іздестірудің мән маңызын кеміте ... ... ... - ... ... ... болу.
Сыншы интеллектуал емес немесе, интеллектуал саясаткер бола алмайды деген
сөз емес. Бұл ... әр қилы ... рөл ... ғана ... ... ... саясаткер - интеллектуал, ал барлық интеллектуал - саясаткер болатын
ахуалды ойша елестетуге болар. Ал іс жүзінде, ең ... ... ... іс-әрекеттің, интеллектуал рухтың еншісіне тиеді. Біреуі - ... ... - ... ... кең ... алып ... - ... екіншісінен -сыншылдықты күтуге ... ... ... ... ... ойға ... жақсырақ
құрылуы үшін оған күмән келтіріп күдікпен қарайды.
Саяси жүйелердегі көшбасшылар мен бұқараның арақатынасы аса ... бірі ... ... Егер бұл кез-келген саяси жүйенің қажетті
құрамдас бөлігі дейтін болсақ, онда олардың қолайлы ара ... ... ... ... тұрары анық. Көшбасшылықтар үшін көшбасшылық - саяси
процестің шынайы субъектісі, ал бұқара - ... ... ... ... ... ... көрінеді. Көшбасшылықтарға қарсылар үшін саяси процестің
субъектісі - халық, ал ... - ... ... ... ... Осы ... ... нұсқасы, тоқайласар тұсы
бар ма? Лассуэллдің пайымдауынша, демократия олигархиядан қоғамдық тұрмысқа
мейлінше ықпал ететін көшбасшылықтың жоқтығымен емес, өзінің ... ... ... ... [28]. Мысалы, билік
қарым-қатынастарының салмақ түсірер нүктесі - ... мен ... ... ... жататын қолайлы саяси жүйе. К.Поппердің пікірі
бойынша, демократияның түйінді мәселесі көшбасшылыққа бақылау ... ... ... Ол: ... ... алу және ... ... отыру негізінен институционалдық проблема - нашар басқарушылар тым
көп залал келтірмеуіне бақылау орнату институттарын жобалаудың проблемасы
болып табылады", - деп ... ... ... ... ... билік аясын ... ... ... ... ... оны ... ... билікті үзілді-кесілді теріске шығаратын болсақ, онда осынау ой
-пікірдің өзін өрескелдікке ұластырып ... ... ... ... ... өзі салыстырмалы түрде оны ... ... ... ... ... Алайда, осы әкімшіліктің билік құруы мен
ықпал етуі деңгейіндегі мәселенің бәрі оның ... ... ... ... азшылық тобының мүддесін қорғай ма, әлде ... ... ... ма ... сайып отыр.
Демек, біз көшбасшылықтың болуы - демократия үшін ... да ... ... ... ... ... шығармайтын болсақ, онда
демократияны сақтап қалудың шарттары ... ... ... ... ... ... ... шығып кетпеуі үшін оны өз
өкілеттерін жүзеге асыруға ғана ... ... ... ... кең ... көшбасшылықты шектеусіз сынаудың мүмкіндігі,
биліктің тармақталуы жэне саяси, экономикалық, ... жэне ... ... ... ... өмір ... оппозицияның,
көшбасшылар арасында күрес пен бәсекенің болуы (олардың төрешісі, әсіресе,
сайлаулар кезінде халық болады); ... ... ... бәрі ... ... ... жандандырады. Бұқараның көшбасшылыққа сарабдал
сенімсіздігі табиғи нәрсе әрі елеулі дәрежеде сындарлы құбылыс ретінде
көрініп жүр: ол ... ... ... ... өз ... жиып
алуына бой бермейді.
Көшбасшылық мен бұқараның қарым-қатынасындағы екі ... ... ... ... ... кетуіне апарып соғатын нәрсе - оның
соңынан бұқараның көз жұмып ере ... де, ... ... ... ... ұшқарылық - бұқараның, көшбасшылыққа
мүлдем сенбеуінің де ... ... ... ... көп. ... ... көшбасшылыққа бақылау орнатуын қамтамасыз ... ... ... бұқараны саяси субъектіліктен айыруына мүмкіндік
бермейтін, керісінше - оның ... ... жүйе ... ... ... сенгіштігі, бір жағынан, соңғысының басқару
қызметін атқаруын жеңілдете түседі, екіншіден, оны билікті бір ... ... ... ... ... ... томаға-
тұйық, деспоттық топқа айналып, сырттан ... жас қан" ... ... ... ... ... ... процестің табысты ... үшін ... ... ... мен ... ... тәрізді
бірқатар шарттар сақталынуы қажет. ... ... ... бола ... саясаттанушылар, - көшбасшылық экспансионизмнің қаупі ... ... ... оның белгілі топтарының
басымдыққа жетуіне жол бермейтін белгілі бір демократиялық ... ... ... ... мынадай шарттар жатады:
1. Толық жариялылық, сөз бостандығы, бұқаралық ақпарат ... да бір ... ... ... ... ... теледидар
мен радионың баламалық органдарының болуы, олардың көмегімен кемшіліктерді,
қателіктерді ашық сынау;
2. Пәрменді ... ... ... топтарының
еркін
бәсекелестігінің, саяси плюрализмінің ... ... ... сыны ... ... ... ... бұқарасы, сайлаушылар төрелік етуі,
сол арқылы көшбасшылықты бақылауға алуы;
3. Әлеуметтік ынталылыққа көшбасшылықтың ашық болуы, олардың қатарына
қалың ... ... ең ... өкілдерінің енуі;
4. Бұқараның көшбасшылыққа сайлау науқандары арқылы кері әсер етуін
қуаттау;
Құқықтық мемлекетті ... үшін ... шарт ... ... ... мен ... ... сақтау шарттары
жатады.
Қалай болғанда да, ... ... ... ... ... өз ... ... атқара алмайды. Орыс философы Н.А.Бердяев
қоғамның даму деңгейі мен саяси көшбасшылық санының ... ... ... ... ... ... шығарды. Ол: «жоғары зерделі
зияткерлік бөлігінің ... ... ... ... ... 1 ... ол ... өмірін тоқырауға әкеледі. Ал көшбасшылықтың коэффициенті 5
пайыздан асса, қоғам дамуының ... ... ... айғақтайды»,-
дейді ғалым. [31].
Саяси көшбасшылық әр-түрлі келеді. ... ол ... ... ... қарай басқарушы оппозициялық көшбасшылық
деп ... ... ... деп ... ... ие, маңызды
саяси шешімді қабылдаушыларды айтады. Олардың қатарына ене алмай қалған,
бірақ сол үшін ... ... ... басындағылардың іс әрекетін сынап,
олқылықтарын тауып, қателіктерін көрсетеді. Олардың оппозициялық немесе
контр ... деп ... ... ... ... жасақталу тәсіліне сай ашық және
жабық көшбасшылық деп бөлінеді. Ашық көшбасшылықта барлық ... ... есік ... ... ... ол белгілі бір таптан, тектен,
шыққындармен ғана толықтырылады. Мысалы, гильдия жүйесі.
Индия саясаттанушы П.Шаран билік ету ... ... ... және ... деп ... ... ... дін, салт, жол-
жораға байланысты бөлінуді ... Оған ... дін ... ... келе ... ... ... басшыларды жатқызады.
Қазіргі көшбасшылыққа, заңға, формальды ережелерге сүйенушілерді жатқызып,
оларды өз кезегінде 4 ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы
көшбасшылық;
Мемлекет қызметкерлерінің жоғарғы жігін (министрлер, ... ... ... ... ... бір ... кәсіби мәртебесі және білімі бар ... ... ... ... ... ... көрсетілген 3 көрсеткіштің (табысы, кәсіби мәртебесі,
білімі) біреуі немесе екеуі жетіспейтін аралық (маргиналдық) жағдайдағы
адамдар. [32].
Қоғамның ... ... ... дамуы үшін көшбасшылық мен
кереғарлыққа келіп күреспей, қудаламай, шектеулер ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі көрсетіп
халыққа, еліне қызмет етуіне жағдай жасап, сапасын арттыра ... ... ... ... келсек, еліміз егемендігін
алғанымен билеуші топ онша ... ... жоқ. ... көбі ... ... ... қызметтер атқарып, коммунистік партия ыдырағаннан
кейін мемлекеттік институттарға (Президент, Парламент, ... ... ... 1993 ... ... бойынша биліктің үш тармағы тең
делінген. Алайда шын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы Президенттік билікті бекітіп,
атқарушы биліктің ... ... ... ... ... ... жасалған мүлікке ие болды.
Қазақстанның қазіргі көшбасшылыққа кімдер жатады десек, оған Президент
аппаратының құрамы (Президент, оның әкімшілігінің бастығы, ... ... ... ... ... министрліктер
басшылары мен орынбасарлары, дипломатиялық көшбасшылық кіреді. Олардың
арасында тиімді несиелер ... ... ... ... баршылық.
Олар қаржы-қаражат, экономикалық қорлар, қажетті мағлұматтарға иелік етеді.
Аймақтық көшбасшылыққа облыс әкімдері жатады.
Билеуші көшбасшылыққа тарту, оларды жаңғырту мәселесіне ... ... ... немесе солардың балаларымен толығуда. Олар орындарынан
босатылса, келесі лауазымды орынға отырады. Соның салдарында ол ... ... ... ... ... Шынайы көппартиялық
болмаған соң, саяси билікке олардың ықпалы шамалы. Сыбайлас жемқорлықтың
саны ... ... ... өз ... күйттеп, жалпы халықтың
жағдайы төмендеп, жұмысссыздық белең алуда.
Мұндай жағдайды болдырмай, тығырықтан шығу, саяси көшбасшылықтың ... ... ... үшін оларды ашық, жариялылық жағдайында, зерделі,
білімді, білікті, ... ... ... жаны ашып ... ететін
азаматтардан таңдаған жөн.
Қазақстандағы саяси көшбасшылықтың құрамын жаңадан толықтыру үрдісі
кейінгі кезде бірнеше ... ... Осы ... ... тәсілдерінің
бірі - Парламентке ... ... ... ... ... ... ... саяси көшбасшылықтағы өз орнын иеленуіне үміттенуіне
мүмкіндік ... ... ... да ... байқалып жүр: саяси құрамды
жаңадан толықтыру, яғни, саясаттағы басты рөлдерді жауапкершілікке алатын
қызметкерлерді даярлау мен ... ... ... ... ... ... жеке ... мен рулық-тектік, жекжаттық
негізде жүзеге асады. [33].
Қазіргі Қазақстанның көшбасшылықтың мынадай әлеуметтік-экономикалық
топтарға: Қазақстан ... ... мен ... көшбасшылыққа, өнеркәсіптік - қаржылық, аймақтық - салалық
топтарға, мұнай - газ, банк - қаржы ... ... ... ... ... ... осы ... оның ішінде саяси әйелдер
көшбасшылығының қызметі бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... жоқ. ... өзі сарапшылардың "Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... пен ... құпиялылық
ахуалында әрекет етеді", - деп ой түюіне негіз ... ... ... ... ... қоғамдық пікірді
қалыптастыруға қатысы ... ... ... отырған жағдайда, Қазақстандық
ғылыми және шығармашылық көшбасшылықтың ... ... де ( ... ... ... ... ... Ерлан Арынов, Раушанбек
Әбсаттаров) қоғамдық пікірге елеулі де пәрменді ықпал ете ... ... ... көшбасшылық мәселелері, сондай-ақ, білім беру мәселелерімен де,
елді ... ... ... ... де көп ... ... болмақ.
Ерекше көшбасшылық тектегі ең беделді жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... отыр. Олардың түлектері, түбінде,
елді ... ... ... ... Бұған Оксфорд, Кембридж, Бостон,
Сорбонна, Колумбия университеттері жатады. Әлемдік білім беру ... ең ... ... ... ... кезеңінде ең дарынды
да, қабілетті жастарды анықтап ... ... ... соң ... аса ... ... жүмыс істеп, өзінің сипаты жөнінен қалыптан тыс,
шығармашылық міндеттерді шешуге дайындайды, сол ... ... ... ... ... ... ... қоса университет
студенттері мемлекеттік мекемелерде тәжірибеден өтіп, басқару ісіндегі өз
қабілеттері мен ... ... ... да ... ... осы тәріздес оқу орындарын қалыптастырудың алғашқы қадамы
ретінде Қазақстанның экономика, менеджмент және болжау ... ... ... ... ... ... Президенттің «Болашақ» атты бағдарламасы
шеңберінде білім алып ... ... ... жаңа ... ... отыр. Өзге елдерде баламалық білім алуға мүмкіндік тууы әр -
қилы ортадан шыққан көшбасшылықтың ... ... ... әлем болмысын көріп танудың өзгеше өресін, жұмыс істеудің өзгеше
әдебін қалыптастыратыны анық. Шет елге ... ... ... ... ... де осы жүйенің тұтастай демократияландырып, жең ұшынан
жалғасқан жеке бастық, рулық ... ... ... ... ... пен ... абырой беделін көтеруге септігін тигізері
хақ. ... ... ... ... да, бүтіндей алғанда
азаматтық қоғам құру мен оны дамытудың келешегі де нақ осы ... ... ... ... ... ... ... қолдауға
мүмкіндік жасауға тікелей байланысты.
2. XX ғасыр басындағы қазақтың ұлттық саяси көшбасшылығы
2.1. ... ... ... ... ... ... сөзі ... тілінде «қоғамның белгілі бір ... ... ең ... ... ... деген мағына береді. Бұл
анықтама «көшбасшылық» ... ... ... ... ... ... ... қолданылатындығынан анық хабар берсе ... ... ... ... ... ... ғылыми, ғылыми-
техникалық деп түрлі жіктерге бөледі. .[35].
Қазақ тарихында жете ... ... ... ... лайық
мәселелердің бірі басқарушы ... ... ... ... оның ... түрлі топтардың, көрнекті өкілдерінің қоғамдық-
саяси қызметі. Бұл тақырыптың өзектілігі айқын, ... ... ... ... ... да ... топтың еліміздің бүгінгі және
ертеңгі тағдырына ... ... аса ... ... ... ... ... ұлттық басқарушы
көшбасшылығының XVIII ғасырда қалыптасып ... ... ... дерек көздері есебінде алдымен халық арасында ... ... ... мен ... ... ... ... құжаттарын атау
орынды болар еді.
Россия құрамына ену процесі ... ... ... басқарушы
көшбасшылығы қоғам алдында жалпыелдік мынадай үш мәселені ... ... ... ... біріншіден, жалпыұлттық мемлекеттікті сақтау және
оны нығайта түсу әрекеті еді. Әрине, бұл ... ... ... ... сұлтандардың жалпыұлттық дәрежедегі ортақ ... келе қоюы да ... ... бола ... ... Ондай тұтастыққа
Әбілқайыр бастаған топ Россия сияқты әлдінің ... ... ... ... Барақ сұлтан, Абылай хан, Төле би сияқты қайраткерлер
саяси бірлікке қол жеткізетін жолды басқаша түсінді. Әбілқайыр опат ... «өз ... ... Барақ сұлтан да жарық дүниеден өткен соң, Төле
бидің ... ... ... орта жүз бен ұлы ... ханы ... осы ... ... әрекеттің көрінісі болатын. ... ... тым ... екі жүзді қосу әрекетінен де ештеме шыққан жоқ. Құр
уайымнан шаршап-шалдыққан ханның ... ... ... ... бірге
өлген ұлы хандық тақта орнында көз жұмуы тек символдық мәні бар оқиға ... ... ... көтеріп, белгілі дәрежеде шешуге ден
қойған келесі ... ... ... бір ... біртіндеп отырықшы
тұрмысқа аудару қажеттілігі еді. «Төле бидің тарихы» сияқты ... ... ... ... бұл ... үш ... басы ... алқалы жиында кеңес
тақырыбы болғандығы айтылып, бұл істі Төле ... өзі ... ... жеті ... ... халыққа отырықшы тұрмыстың көшпелі мал
шаруашылығымен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... Әсіресе араға бірнеше жыл салып, қайталап
отырған жұт, мал шаруашылығының ... ... өте ... және
басқа жағдайлар қазақ көшбасшылықтың отырықшы тұрмыстың пайдалы жақтарына
батылырақ ден қоюға ... Оның ... ... ... қалыптасу, ұю
бесігі ролін атқарған Сырдария өңірі, оның бойындағы қалалар ... ... ... бір ... ылғи да ... ... болып келгендігі мәлім. Жалпы бұл процестің, яғни ... ... ... ... ... ... ... тобына үнемі
қайталанып тұрған шаруашылықтың дағдарыс ... ... өтуі ... ... ... келе ... құбылыс екендігі даусыз.
Жоңғар шапқыншылығы, «Ақтабан шұбырынды» көшпелі мал ... ... тағы да бір рет ... ... Бір ... ... ... негізделген экономикамен қуатты көрші мемлекеттердің
тегеурінді шабуылына төтеп беру қиын еді. Ал ... пен мал ... ... ... экономикалық қатынасқа бір кезде көшу туралы мәселе
қоюға әлі қажет шарттар ... ... ... жоқ ... ... ... ... елі терең рухани дағдарысты басынан
кешірді. Басы «Елім-ай» болып XVIII ғасырда ... ... ... жанрдағы
туындылардың басыңқы, жылаңқы болып келетіндігі содан. Ал жаны күйзелістегі
жұрттың ісінің өрге басуы ... Міне осы ... ... арылу,
рулық-жүздік танымнан жалпыұлттық санаға, дүниетанымға өтуге, ұлт ретінде
әлемдік кеңістіктегі өз орныңды анықтап алуға ... еді. ... ... ... бұл ... ... тура ... Бөгенбай, Саңырақ,
Тайлақ және басқа батырлар рулық мүддеге, патриотизмге жол ... ... ... ... ... өмірін тек өз руының ғана емес, ауыр
азапты жағдайдағы байтақ ... ... ... ... тек ... ... мен еркіндігі үшін емес, жалпыұлттық теңдік пен еркіндікті
мақсат тұтқан, ... ... ... ... ... ... ... жыраудың Бөгенбай батыр өмірден өткенде ... ... ... ... ел үшін,
Жауда кеткен кек үшін,
Алаштың абырой-арына
Сарып қылған бар күшін
....Қарияң келіп жылап тұр.
Еңбегі ... ер ... өтті ...... ... қазақ жұрты өмірінде орын алған
іргелі рухани өмір фактісі ... ... ... ... ... бұл кез
батырлықтың негізгі өлшемі батырдың өз руын немесе ... ... ... бүкіл халқын, байтақ Отанын қорғау ... ... ... ... би ... де ... ... ұғым, мүдде ортағасырлық
рулық, жүздік сана, түсініктерге ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай «қойыла бастаған» еді деумен шектелеміз.
Қорыта айтқанда қалыптасып келе жатқан ұлттық ... бұл ... ... ... қар ... қылаң беріп бас
көтерген тенденциялар осындай сипатта болатын. Ұлттық ... ... ... ... Қоғамның белгілі бір бөлігінің саналы ... ... ... тоқтап қалды. Қоғамдық санада рулық-жүздік
жіктелуден ұлттық тұтастыққа көшу ... Біз ... XYIII ... хан, Төле би, ... жырау сияқты ірі тұлғаларын алдымен қоғамдық
өмірдегі осы аталған жалпыұлттық іргелі мәселелерді ... күш ... ... ... ... жаңа ... ... құрмат тұтсақ керек.
Сонымен, XYIII ғасырдың 30-жылдары Россия империясының құрамына енуге
аяқ басқанда қазақ жұрты жоғарыда аталған іргелі ұлттық мәселелерді ... ... өте ... жоқ-тын. Егер біз бүгін Россия империясы
шеңгеліне ... ... ... ... осы ... ... өзінің логикалық шешімін таба алмай, ... үшін ... ... ... ... ... ... өткен ғасырларда бұл толық шешімін таба алмай қалған қоғамдық
мәселелерге жаңа, күрделілігі жағынан бұрынғылардан кем емес ... да ... Бұл, ... өз ... ... лайық тақырып
екендігі түсінікті. Ал Россия империясы құрамында ... екі ... ... ... ... басқарушы көшбасшылығының қызметі қандай өзгерістерге
ұшырады, енді ... ... ... ... ... отырған тақырыпқа байланысты бұл ... ... ... ... ... ... кезең шамамен 1731жылдан бастап, 1822жылға дейінгі уақытты
қамтиды. Оның ... ... ... ... бұл ... ... ... түрінде көрінген қазақ мемлекеттігін мақсатты түрде әлсірету,
іштей ыдырату саясатын ұстанды. «Царства ... ... не ... ... ... ... ордасына байланысты айтқан бұл пікірге жалпы қазақ
мемлекеттігіне қатысты айтылған ой ... ... бұл ... ... ... ... де ... түсінді. Жетісу облыстық
переселен мекемасінің ... ... оны ... ... ... ... развито окраинное ... ... ... Это ... формулировано в Семиречье: «Сеимречье
для семиреков», т.е. для ... ... как оно, ... ... ... ... быть прежде всего для русских».
Россия әкімшілігіне бұл мақсатқа жетуде, әғни ... ... ... оның ... мемлекеттік идеясын қазақтардың қоғамдық
санасынан біржола ысырып тастау әрекетіне қарсы тұрған ... ... ... ... ... ... болатын. Сондықтан да патшалық
биліктің көздеген мақсатына жету үшін ... ... бірі – ... ... ... оларды біріне-бірін қарсы қойып, бірақ
дара ... тым ... ... ... қазақ басқарушы тобы үшін XYIII ғасырдан ... ... оның ... ... ... ең ... мәселелердің
біріне айналды. Бұл мәселеге қатысты өзара ... екі ... ... ... ... аяқталды. Олардың арасындағы
ымырасыз қарсылық тіптен адам ... ... ... ... ... сұлтанның қолынан опат болуы (1748), Есі ханның ... ... (1797), ... ... ... ... сұлтанның адамдарының
қолынан өлім табуы осы теке-тірестердің көрінісі ... ... ... әкімшілік осы кезеңде-ақ хандық ... ... ... әзір ... қызметімен көзге түсіп үлгерген сұлтандарды
өткізуге тырысып, ал өзін ... ... ... ... ... ... билеушілерді тежеп, кейінге ысырып отырды. Мұны байқап
отырған қазақ билеушілерінің арасынан патша ... ... ... ... ... Орыс ... қолынан түрлі офицерлік және тағы
басқа шен-шекпен алып үлгерген Ахмет ... ... ... сияқты
сұлтандар орыс әскери жасақтарын бастап, қазақ арасындағы бас ... ... ... ... ... ... негізгі нәтижесі: әлсіз, ... ... ... ... жүйе ... ... мүмкіндігінен біржола
айырылды. Билеуші топ ... ... ... елдің күш-қуатын негізгі
мәселені шешуге ... ... ... Келесі, екінші кезең
Орта жүз бен Кіші жүздегі хандық билікті жойып ... ... ... ... ... ... ... бастап 1867-
1868жылдардағы әкімшілік-басқару реформалары арасындағы мерзімді қамтыды.
Бұл ... ... ... ... ... билікті жойған отаршыл әкімшілік
қазақ қоғамынын енді сұлтан және басқа ақсүйектермен біріге отырып билеуге
көшті, сұлтандарды төлеңгіт ... ... ... ... Осы ... ... шекарасына түскен бекіністер енді қазақ ішінен бойлап ене
бастады. ... ... ... ... енді өз жұртынан ... ... оны ... ... үшін орыс ... шығатын болды.
Бұл тарихи кезеңнің бірден-бір ерекшелігі – билеуші топтың ... екі ... ... ... еді. Оған ... ... алғы шарт
түзеп берген XIXғасырдың алғашқы жартысын ... ең ... үш ... ... алған.
Кеңесары Қасымұлы бастаған соғысқа ұласқан ұлт-азаттық қозғалыстың
жеңіліске ұшырауы болатын «Зар заман» ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамының терең дағдарыс кезеңіне енгендігінің
көрінісі ғана болып қана қойған жоқ. ... ... ... ... да мойынсұнбайтын рухани күштің де бой көрсетуі еді. Шортанбай
ақын:
Енді еркіндік ... ... ... торы бар.
Ендігі жүрген жігіттің,
Маңдайында соры бар, - десе, бұл айтылған ойды азаттық үшін ... ... ... деп ... ... ... ... болар едік. Бұл
жолдарда керісінше күйректіктен жігерлілік басым, ... ... ... бар.
XIX ғасырдың алғашқы жартысы – Қазақстан үшін тарихи кезең, яғни,
саяси, мемлекеттік еркіндіктен біржола ... ... ... ... ... тарту кезеңіне қадам басу уақыты. Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... дербестіктен отарлық
тәуелділікке өтудің өзіне лайық рухани болмысы ... ... ... ... туындыларының ортақ өзегі – тарихи жеңіліске ... ... ... ... ... және дәл ... меңзей
отырып, сапалы азаттыққа бастайтын жаңа рухани серпіліске жол ашу еді.
Бұл тарихи кезеңнің қорытындылары: билеуші ... ... ... ... ... 1731жыға дейінгі шекараны мемлекетік
дербестікті қалпына келтіру әрекетінен ештеме ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстың тарихи бір кезеңі
өзінің ішкі мүмкіндігін ... ... ... ... би сияқты
топтардан тұратын билеуші көшбасшылық ендігі отыру мүкіндігінен ... ... ... ... ... ... әкімшілік-басқару
реформасынан бастап патшалықты құлатқан 1917жылғы революциялық өзгерістерге
дейінгі аралықты қамтиды. Бұл тарихи кезеңнің негізгі сипаты: сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Россия
империясының провинциясына, шеткі аймағына айналды. Қазақ ... ... ... ... ... ... өз ... жариялады.
Қазақ қоғамындағы түрлі сословиелік айырмашылықтар жойылды, қазақ жұрты
(оның ішінде ... ... де бар) село ... ... ... ... ... жағдайда россиялық әкімшіліктің қазақ ... ара ... да ... ... ... Қазақ қоғамын
басқару ісін жаңа кәсіби сатыға көтеру мақсатында ... ... ... ... басқару аппаратына қажет мамандар даярлауға
кірісе бастайды. Орысша білім және тәрбие алған қазақ жастары өз жұртының
арасында орыс ... мен ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин белгілі дәрежеде осы мақсатта қызмет
жасады. Дегенмен, бұлардың өздері де көздерін ... ... ... әкімшіліктің еркін орындаушыларға айналған жоқ-тын. Олардың көңіл
күйіне терең қайшылық байқалды. Бір жағынан олар ... ... ... қазақ жұрты ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... олардың тереңдеп еніп келе
жатқан отарлық тәуелділік дәуірінің жағымсыз жақтарын аңғармасқа да шарасы
жоқ еді. ... ... ... ... ... орыс ... Қазақстанда жүргізген реформаларына деген
наразылық осы көңіл-күйдің көрінісі болатын.
XIXғасырдың екінші жартысында, яғни 60-шы ... ... ... ... ... атаулыдан аттап өтіп Қазақстанды ашық отарлау
ісіне кірісіп кетті. Үкімет ішкі Россиялық губерниялардан қазақ жеріне орыс
шаруаларын жаппай ... ... ... іске ... ... ол ... ... заңдық және экономикалық ... ... қана ... жоқ, ... ... ... санасында өздері жөнінде
қазақ жеріне алдыңғы, дамыған өркениеттің ... мен ... ... ... өкілі бейнесін қалыптастыруға күш салды.
Патшалық ... ... ... осы мазмұндағы идеологиясы
бойынша жергілікті халықтың өмірінде құрметтеуге тұрарлықтай соншалықты
елеулі құндылықтар жоқ еді, ... да ол өмір тез ... ... сай ... ... ... ... Осы түсінік россиялық
оқу орындарында білім ала бастаған қазақ жастарының санасына да ... ... ... ... ... бұл идеяны сол күйінде қабылдай
қоймады. Үкіметтің аграрлық ... ... ... ... ... қоныс
аударушылардың пайдасына алып беру, ... ... ... көбейе түсуі жаңа қалыптасып келе жатқан ұлттық зиялылар ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс идеологиясын
қалыптастыруға, бағдарламасы анық саяси партияға бірігуге ... ... ... жаңа ... бастаған ұлттық көшбасшылықпен екі
жақты ойынға түсті. Бір ... ұлт ... ... ... ... ... ... (Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов, Б.Қаратаев,
Т.Нұрекенов ж.б.) саяси қуғынға алынды.
Патшалық билік пен жаңа қалыптаса бастаған ұлт зиялылары ... ... ... ресми билікке қарсы тұрған ... ... ... ... ол ұлттық мемлекеттік дербестік және
тәуелсіздік мәселесін жаңа ... ... ... 1917жылдың соңына қарай
өмірге келген алашорда және ... ... ... ... ... жігерлі еңбегінің нәтижесі ғана емес, сонымен бірге оның ... ... ... ... ... де ... Бұл тарихи кезеңнің қорытындылары: өмірге ел тағдырына, заман
ағымына ... ... ... қана ... оны жаңа ... сай ... ... (модернизация) ынталы және қабілетті саяси күш келді. ... ... ... мен ... ... мен қызылдарды қоса
алғанда енді бой көрсеткен ұлттық зиялы – көшбасшылықтың ұсыныстарына құлақ
аспақ түгілі, одан ... іске ... да. Өмір ... ... айтқандай Россия сияқты империя жағдайында тіптен ұлттық автономия
түрінде де азаттық алу мүмкін емес ... ... ... ... ... әкелген зиялылардың мақсат-мүддесі, арман-тілегі өз заманына
лайық биік, асқақ тұғырдан көрінді, сонымен бірге ... ... күш ... де ... ... демократияның соңынан ергіштігі,
тәжірибесінің аздығы) сол ... ... ... жатты. Қазақ
зиялыларының алғашқы буынын өмірге әкелген россиялық ұлы державалық мүдде
енді өзіне ... ... ... көшбасшылықтың басын жұтты. ... ... ... бақытқа халықты оның саналы бөлігі – ұлттық
зиялыларсыз, көшбасшылыққа ... ... ... ... ... мен ... ... болашағының күмәнді екендігін
осыдан-ақ аңғаруға болатын еді.
Большевиктер мен олардың көсемдері ... ... ... ... мен ... ... ... емес
ұлт-азаттық мүдделерді көздеген көшбасшылықты жолықтырды. Сондай-ақ бұл
көшбасшылықтың халық арасында ықпалы айтарлықтай зор еді. Мұны ... ... ... тастау, сонан соң барлығын ... ... ... ... ... ... Жергілікті патрия съездері мен
конференциялардың қарарларында ұлттық интеллигенцияның маңызды орны ... ал ... ... ... ... және ... ... тастау бағыты іске асырылды. Қазақ елінің қоғамдық
мәселелерін ... ... ... ... ... ... келу жөніндегі ұсыныстары қабылданбады. Большевиктер
қазақ қоғамының мәселелерін «буржуазиялық интеллигенттерге» ... ... ... мол еді. Саяи ... ... алған
большевиктер енді алашордашыл зиялыларды ұлттық негізгі мүдделерінен алыс
тұрған, «буржуазиялық ұлтшылдар» - деп ... ... ... пен ... көшбасшылығының арасы – қытай қабырғасы орнатылды. 20-30-шы ... ... ... зиялыларды жою шаралары ... ... лас ... ... ... еді. ... ғасырдың басында Ресейде жаңа кезең басталды. Әсіресе, саяси
өмірде. Қоғамды баурай бастаған революциялық қозғалысты, ... ... ... ... ... ... арнаға бұру арқылы патшалық билік
жаңа әдіс-айлаға көше бастады. Мысалы, 1905 жылғы ... ... ... ... елде ... ... ... бұқараның пікірін
білу, халыққа еркін пікір ... ... ... ... ете ... ... ... мемлекеттік Думаны, яғни Ресей парламентінің шақырылатындығын
хабарлады. Империя ... ... ... ... да құлағына жетті. Осы
кезде Әлихан Бөкейханов бастаған зиялылар саяси өмірге ... ... ... ... ... ... ... бұрын-ақ басталып кеткен
болатын. Бұл, әсіресе, олардың кітап ... ... ... ... ... ... 1905 жыл ... Ресей империясы, оның ішінде қазақ
халқының өміріндегі жаңа кезең болғанын атап өту керек. Бұл жөнінен ... ... ... ... ... жазған естеліктерінде
«Қазақ зиялылары үшін, қазақ саяси тобы үшін осы 1905 жыл жаңа ... ... деп ... ... 1905 жылы ел ... ... ... түрлі аймақтарында патшаға арыз-тілек айту процесі басталып
кетті. Ол туралы Ә. Бөкейханов 1905 жылдың жазын «арыз-тілек ... ... ... деп ... ... аймағында, Солтүстік, Орталық, Шығыс және
Батыс Қазақстан аймағының түкпір-түкпірінде, ... ... ... орыс үкіметіне өздерінің арыз-тілектерін білдіріп, ... ... ... ... қазақ қоғамына ортақ проблемалар
көтерілді. Әрине, ең алдымен, ауызға алынғаны жер мәселесі. ... ХІХ ... ... ... ... ... ... аударуға қарсылық
көрсетті. Әсіресе, қазақ жеріне ... еніп келе ... ... ... ... талап етті. Өйткені, бұл кезде, ХХ
ғасырдың 1905-06 ... ... ... ... облыстық, уездік
переселен мекемелері ашыла бастады. Олар қазақтың жарамды жерлерін алып,
ішкі Ресейден келген қоныс ... беру ... ... Яғни бұл
кезде қазақтың жарамды жерлерден біржола ... қалу ... ... ... ... жер ... оң шешуді алға тарту табиғи нәрсе
еді» деп бағлады тарихшы.200 ... бері ... ... ... әбден
тоздырған қазақтың саяси мәселелерге араласу құбылысы қарқын алды. Мәселен,
1891 жылы қабылданған «Қазақ даласын басқару» ережесінің ... ... ... ... өте ауыр ... ... ... басшылық
уысында болған генерал-губернаторлар Ресей үкіметінің басқару жүйесіне
қарсылық танытқан қазақ зиялыларын ешқандай сотсыз, ... ... ... жылға жер аудару құқын иемденді. Жалпы қазақ қоғамында патшалық биліктің
мүддесіне озбырлыққа, жөнсіздікке кең жол ашып ... ... ... ... ... ... талап етті. Көтерілген арыз-
тілектердің қатарында ең өзектісі ағарту мәселесі еді. Патшалық ... тар ... ... ... ... ашу үшін, мешіт салуға
міндетті түрде жергілікті орыс билігінен рұқсат ... тиіс ... Әрі ... дін мәселесіне шектеу қойды. Тіпті қазақтарды топ-тобымен ... ... ... Соған жағдай туғызды. Түрлі экономикалық-саяси
тетіктерді пайдаланды. Қазақ балаларына еркін, жүйелі түрде ... ... ... ... ... тілінде білім беретін мектептер ашылмады.
Ашылғандары – орыс-түзем мектебі деп аталды. Оларда ... ... ... ... қазақ балалары өз ана тілінде замана талабына сай білім ала
алмады. Білім жүйесінің қалыптаспауы мен ... ... ... ... ... сауатсыз болды, яғни ... ... ... ... билік түгелдей орыс әкімшілігінің ықпалында болды. ... ... ең ... буын – ... билік орыс әкімшілігінің
қолындағы қолжаулығы болды. Орыс әкімішілігінің еркін білдіруші, айтқанын
орындаушы ... ... ... Міне елде ... ... орын алып тұрғанда
арыз-тілектерде осындай бағдарламалық мәселелер қойылды. Басқаша айтқанда,
1905 жылы Қазақстанның түкпір-түкіпірінде ... ... ... ... ... бағдарламалық негізі болатын. Кейін 1917 ... ... ... ... бұл партия өз бағдарламасында 1905 ... ... ... ... ... ... енді. 1906 жылы
бүкіл Қазақстанда Мемлекеттік Думаға сайлау процесі ... ... ... ... ... ... Ахмет Бірімжанов,
Алпысбай Қалменов сияқты депутаттар болды. .[39]. ... ... ... ... ... орын ... Әр аймақтың қазағынан бір-ақ
депутат сайлану керек деп, ... ... ... ... ... Ә. Бөкейханов Петербургқа І ... ... ... күн қалғанда ғана жетті. Әрі І Думаның жұмысына белсенді араласа
алмады. Ахмет Бірімжанов бел шеше ... ... І ... ... ... туралы айта алды. Сондай-ақ ерекше тоқталып өтер мәселе – Орынбор
губерниясынан сайланған депутат, түбі – ... ... ... ... ... ... депутатпен бірігіп Ресей үкіметіне арыз-тілек беріп,
Қазақстандағы жер мәселесін, яғни ... ... ... ... оң ... көтерді. Ақиқатында І Дума өзі де ұзақ ... ... Оған ... ... ... ... ... сынға алуы еді. І және ... ... ... ... ... ... Негізі, 1917 жылға
дейін жұмыс жасаған төрт Мемлекеттік Думаның Оның 3- және ... ... жоқ. ... 1917 ... ... заңы ... патшалық билік
қазақтарды Мемлекттік Думаға депутат болу құқынан айырды. Оған себеп болған
– І және ІІ Мемлекеттік Думада қазақ ... жер ... ... өте ... ... өте белсенді түрде көтеруі, оны үкімет алдына
нақты қоя ... еді. ... ІІ ... ... ... ... ... жерінен басқа проблема жоқ па?» деген наразылық та
айтылып қалды. ... ... ... ... ... яғни қазақ
депутаттарының Мемлекеттік Думаны пайдаланып, өздерінің ұлттық негізгі
мәселесін, жер мәселесін ... ... және оны ... ... ... көзі жетіп, 1917 жылғы 3-июль заңы бойынша қазақ
қоғамынан депутат сайлау ... ... Атап өтер ... І ... ... орыс Мемлекеттік Думасында мұсылман фракциясы ... ... ... екі ... ... ... ... зиялылары 4
бірдей Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы арқылы талап-тілектерін ... ... ... ... ... ... болса, кейде Ахмет
Байтұрсынов та сайланды. Олар сол кезде татар, әзірбайжан және ... Еділ ... ... ... ... ... мен ... сайланған бірлікте осы қазақ қауымының ең өзекті деген
мәселелерін көтеріп отырды. Бұл өзін өзі ... өте ... оң ... Сол ... ұлт-азаттық көтеріліс басшысы Әлихан Бөкейханов
Мемлекетік Думаның пайдалылығын тура түсінген қайраткер-ді. ... ... ... ... естеліктерінде: «Біз Мәскеу, Петербор жоғары оқу
орындарында ... ... ... елге ... ... каникулда ауылда,
ел арасында жүргенде уақытты босқа өткізбей, елге, ұлтқа қатысты өзекті
мәселелерді зерделеп, ... мен ... ... каникулдан қайтқанда
Петербургтағы мемлекеттік Дума жанындағы мұсылман фракциясына жеткізіңдер»
деп ... ... оған ... көп ... ... түрде
атсалысқандығын айтады. Мемлекеттік Дума құрамындағы Мұсылман фракциясы
студент жастардың саяси кемелденуіне, саяси жұмыста мол ... ... ... ... ... Дума арқылы жұмыс істей отырып ... өсу ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының қызметіне біз тарих ғылымында ... ... ... ... – осы ... Дума ... ... қазақ
зиялыларының тәжірибесін талдау, Мемлекеттік Дума оларға не берді, ... ... ... ... қатар, біз Мемлекеттік ... тура ... ... Оған ... ... ... өз ... Мұстафа Шоқай Әлихан Бөкейхановтың ұсынысымен, Петербургта білім
ала жүріп, 1913–17 жылдары Мемлекеттік Дума ... ... ... ... Бұл Мұстафа Шоқай үшін де бұл үлкен сасяи қызметте үлкен бір
мектеп болғаны сөзсіз деп ... өтті ... М. ... ... ... ... ... зиялылары белгілі бір дәрежеде ол кезде
тәжірибесінің аздығына байланысты аса сенгіш еді. Олар көп ... ... ... ... қалды» дейді. Мұстафа Шоқайдың бұл пікірімен белгілі
бір дәрежеде келісуге ... Шын ... ... зиялылары белгілі бір
дәрежеде Мемлекеттік Думаға мүше бола отырып, ... бір ... ... ... ... ... ... проблемаларын шеше аламыз деген
түсінікте болды. Әсіресе, ... ... ... жылдарында. Әрине,
Мемлекеттік Думаның ролі, маңызы үлкен. ... ... Дума ... ... ... проблемаларын көтеріп, шешуге болады деген, ол
әрине, балаңдықтың белгісі болатын. Бірақ, дегенімен, ... ... ... ... жағын біз ұмытпауымыз керек деп ойлаймын «Қазақ тарихында түгел
қамтылды, айтылды деуге бола ма?» ... ... М. ... «Бұл арада
мына мәселені ескеруіміз керек. ... ... ... зиялыларының
Мемлекеттік Думадағы қызметіне байланысты өз дәрежесінде қамтылмай келе
жатқан ... бір ... бар. Ол – сол ... ... ... ... аз
ұлттарға деген тәкаппар, жоғарыдан менсінбеушілікпен қарайтыны ... Ол ... ... ... өз ... ашық ... «Ресейді
арқасына салып сүйреп келе жатқан орыс жұмысшысына, орыс шаруасының ... орын ... ... ... аз ғана ... не ... ... торыға, шағыла айтқаны бар. .[40]. Және бұл арада мына ... ... ... ... жүйенің орныққан уақыты – Мемлекеттік Думаның
қызметінің басталған кезі. Сол кезде ... ... ... ... құрамында болған кезде еш уақытта тең ұлт ... ... ... біз ... ... ... ретінде білуіміз керек. Бізге ондай
теңдікті патшалық жүйе бермес те еді. Оны бейбіт, демократиялық ... ... емес еді. ... орыс ... ... ... ... ел, мемлекет боламын деу – балаңдық еді. Оған еш уақытта илануға, еш
уақытта сенуге болмайтын еді. ... ... ... ... – осы. ... қазақ халқы тек қана дербес мемлекет құрып, басқа елдердегі өркен
жайған, тамыр жайған демократиялық ... ... ... ... біз ... ... қажет, лайық саяси басқару жүйесін
қалыптастыра аламыз. Біз соған көзімізді жеткізіп, сол ... ... ... ... ... Бізге басқа жол жоқ! ... бұл ... ... ... ... Біз тек қана ... ... ғана өсіп-өркендейміз. Бірақ, осы ... ... ... ... Біз ... болып қалуымыз үшін басқа жол жоқ дегенге
бір жақты табан тіреліп қалмауымыз ... Өмір ... ... ... түбінде жекелеген ұлттардың түрлі ... ... ... мойындауға, түрлі ұжым-ұйымдарға мүше болуға тура келеді.
Онсыз даму болмайды. Сондықтан, әрине, біздің болашақ ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ылғи өз тарихымызға
қайырылып, сабақ алып, оның ... ... ... ... Мемлекеттік
Думасындағы жұмысын әр уақытта сабақ алып ... ... ... бір нышаны
оқулықтар мен оқу құралдарына ... ... ... ... ... ... ... қалдыру. Рас ол оқу құралдарында бар. Бірақ
оларды жан-жақты ... ... ... болашақтың үлесінде. Біртіндеп
айтылады. Тархта елеу, екшеу деген болады. ... ... ... ... ... ашып ... ... бола қалатын құбылыс
емес, ол біртіндеп баяндалатын болады. Біртіндеп көрсетілетін болады. ... ... ... ... ... ... сонай патшалық
үкіметтік Думадағы шеттелуінің басы емес пе?» деген ... М. ... ... ... ... 1906 жылы І Мемлекеттік Дума жабылғаннан
кейін Әлихан Бөкейханов басқа ... ... ... биліктің
Мемлекеттік Думаны шектеуге байланысты жасалған қарсылық құжатына, «Выборг»
манифесіне қол қойды. «Выборгке» қол ... үшін ... ... ... Самараға жер аударылды. 1917 жылға дейін Қазақстанға келу ... ... бұл ... ... ... ... Дума арқылы қазақ
қоғамында жаңа саяси күштің өмірге келгендігін танып, ішін тартқаны ... Ол ... күш ... ... болатын. Қазақтың жаңадан саяси
сауатты қалыптасып келе ... ... ... өсіп келе ... Тіпті бағдарламалық негізде күресе алатын саяси күштің өмірге
келгендігін анық ... ... 1906 ... ... ... ... саяси қайраткерлеріне деген көзқарас өзгере бастады. Енді олар сол
саяси қайраткерлердің сыртынан бақылау қою, ... ... ... ... ... ... іске аса бастады. Қазақ халқының патша
үкіметіне деген ... ғана ... ... ... де қазақ зиялыларына
деген көзқарасы да өзгере бастады. Екеуінің арбасу ... ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауындағы көтеріліп
жүрген келелі мәселелердің бірі – ... ... ... ... ... ... ... көзделген мақсаттар мен ... ... ... асуы ең алдымен басқарушы саяси көшбасшылық
тобын іріктеу ... ... ... ... алға қойған жоспарлы
мақсаттарды абыройлы орындау саяси жүйенің негізгі құрылымын – мемлекеттік-
партиялық ... ... ... ұйымдар мен қозғалыстарды,
бірлестіктерді басқарушы кәсіпқой, ... және ... ... ... жетекшілер корпусынсыз мүмкін емес. Қазіргі кезеңде елімізде ... ... ... ... (көппартиялылық, фракциялық
қызметке) байланысты саяси ... ... ... күшейіп, ал оның
жетіспеуі заңды құбылыс танытуда.
Жолдауда: ... ... ... қатарына – жете даярланбаған
және нашар ұйымдастырылған мемлекеттік басқаруды ... жөн» ... біз өз ... бүгінін бүкпесіз талдап, сын ... ... ... ой ... ... ... соқпайды.
Батыстық либералдық демократияның қалыптасу ... ... ... ... топ ... рөл атқарған. Ал
қазіргі шығыс Европа (ТМД елдерінде) елдерінде шығармашылық интеллегенция –
жазушылар, публицистер, музыканттардың, т.б. саяси рөлі ... ... ... ... өзі де ... Бұл ... ... «Мұның өзі де таза қазақстандық проблема емес. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кезеңнен
кейінгі елдер бетпе-бет келді. Бүгінгі таңда көптеген проблемаларды тез
еңсеру де мүмкін ... деп ... ... ... ұзақ ... ... кадрларды іріктеу мен
жоғарылатудың басты өлшемдерін де анықтап отыр:
1. өз ұлтының отаншыл әрі әділ, ісіне адал, ... ... ... ... басқаруға білек сыбана іс тындыруға әзір, басым ... ... ... ... ... ... ұзақ ... міндеттерді қоюға қабілеттілік,
оларды жаңа жағдайда шеше алатын жігерлілік.
Егер ... ... ... ... туралы» (1995ж.) ереже
толық орындалса, олар белгілі бір ықпалды күштің жетегінде ... ... ... ... қасиеттің, кәсіпқойлықтың жоғары
деңгейіне көтерілер еді. Сонда халық қоғамдық құбылыстарға күмәнданудан,
сенімсіздіктен ... ... еді. Ал, бұл ... ... ... ... қарауынан туындайтыны сөзсіз. Егер адамдар саяси өмірге
тығыз араласпаса, демократиялық ... ... түсе ... ... Бүкіл азаматтарымыз қоғамдағы келеңсіз жағдайларды әшкерелеп,
ашып, түзеп, оған жол ... ... бұл ... ... ... ... адам үшін және ... адам жасайтындығын ескергеніміз
жөн.
Саяси қызметкердің кәсіпкерлігі, қызметінің ... ... ... ... кәсіптік парызына, адалдығына байланысты.
Олай болса, қандай да саяси қызметкерге ... ... ... қаламайтын нәрсені істеме» деген ережесі сабақ болуы тиіс.
Біздің елімізде саяси көшбасшылықтың қалыптасу ... ... де ... ... ... ... бірнеше жолдары
бар. Соның бірі – Парламентке сайлаудың демократиялық ... яғни әр ... ... ... ... ... тобына өтуіне мүмкіндіктің
берілуі. Прапорционалды сайлау жүйесі, саяси партиялардың өз ... ... ... бойынша жіберу ерекшеліктері саяси көшбасшылық
құрамын өзгертуге жол ашады.Қазақстан ... ... ... ... де ... жол ... ... Парламентінің жоғары палатасына – Сенатқа
жанама сайлау құқығы берілген. Сол бойынша ... ... ... ... ... ... Дегенмен, Сенатқа білгілі бір
сандағы депутаттар сайланбайды, оларды ... ... ... өзінен
кейбір саясаткерлердің көшбасшылық тобына енуіне қиындық туындайды. Ал
контркөшбасшылық үшін ... жол ... ... ... сайлау жүйесі бойынша финанс, адамдық және
өкімет ресурстарына ие емес депутаттардың көшбасшылық тобына ену ... ... ... ... ... ... ... және адам
ресурстарына қарағанда құндылық деңгейі жоғары, одан біз ... ... ... ... ... ... тез жету
мүмкіндігіне ие екендігін көреміз. Бұдан байқайтынымыз, біздің елімізде
саяси ... тобы ... ... ... (қозғалыс) принципі
бойынша қалыптасады. Яғни көшбасшылар бір көшбасшылық топтан өтеді, ... ... ... ... ... енуі өте ... ... Республикасындағы саяси көшбасшылықтың 66,3 проценті
ауылдық жерден шыққан өкілдер. Бір өкініштісі, ... ... ... ... көшбасшыларын қалыптастыруда ауылдық тұрғындардың
мүмкіндігі әлдеқайда төмендеп ... Оның ... ауыл ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарының жеткіліксіздігі, жоғары ... ... ... ... әсер етуде.
Мемлекетіміздегі саяси көшбасшылықтың 71,9 ... ... оқу ... ... ... ... Елдің саяси көшбасшыларының
бейнесі, болашағы, білім беру жүйесінің ... мен ... ... ... ... ... беру жүйесіне ерекше көңіл бөлу –
болашаққа ... ... ... ... көшбасшыларды топтастыруды
да, даярлау мен іріктеуде де шешуші рөлді саяси партиялар мен ... ... ... кәсіпқой, қабілетті, отаншыл кадрларды даярлау
жөнінде, Елбасы ... ... ... ... мемлекеттік
жүйесін құру қажет, онда оларды елімізде және сырт жерлерде нысаналы әрі
тиімді даярлаудың, оларды қызмет ... ... ... ... ... тетігі, әлеуметтік қорғау кепілдігі әрі басқарудың ең
іргелі ресурсы – ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы жаңғыру кезендеріндегі-Ұлт басшысының
инициативалары
Н. Назарбаев өз инициативаларынде, ең алдымен, тәуелсіздікке ие ... ... ... ... өз ... құру ... ... атап көрсетті. Оның айтуынша: біріншіден, “Бұрынғы
КСРО республикаларының өз мемлекеттілігін құру ... ... ... жоқ. Халықтар кеңес жылдарында да ондай үміттен күдер үзген жоқ.
Қуғын-сүргінге қарамастан, өз мемлекеттілігін ... ... ... ... ... тарихынан көптеп табуға болады” [66, 128-129
бб.]. Иә, ондай мысалдарды қазақ ... ... да ... ... ... патша үкіметінің, кейіннен кеңес ... ... ... ... ... ... бір ... әр түрлі
себептермен айырылып қалған, өзінің ұлттық мемлекеттілігін қайта қалпына
келтіру жолында жүргізген ... еш ... да ... жоқ. ... ... - Махамбеттің, ХХ ғасырдың басындағы Алаш зиялыларының
ұлттық мемлекет үшін күресі 1986 жылы ... ... ... ... ... уақыт насихатталған “адамдардың тарихи жаңа
қауымдастығы – кеңес халқы” ... ... ... тұрғыдан тереңнен
қалыптасқан, объективті тұрғыдан өспесе, өше ... ... ... ... жоққа шығару мақсатын көздейтінді” [66, 131 б.]. Бірақ, ол
да жұртшылық санасынан “ұлттық мемлекетті жаңғырту идеясын” ... ... Н. ... ... ... басқа бөліктеріндегідей емес, КСРО-
ның ыдырауы тарихи негізі жоқ атымен жаңа ... ... ... ... ... ... ... кейін күшпен жойыла жаздаған
мемлекеттіліктердің ... ... ... ... Біз тек ... ғана емес, мемлекеттіліктердің жаңадан жандандырылуы және
заңдандырылуының ... ... ... ... деп ... болар
едік”-дейді [66, 131 б.]. Бұл да толығымен тарихи шындыққа сай келеді. ... ғұн, ... ... ... ... ХҮ ... ... бастап
қазақтардың өз мемлекеті болғандығын ешкімде ... ... ... ... ... ... біз де өз мемлекеттілігімізді ... ... ... айналыса бастадық.
Үшіншіден, Н. Назарбаев: “Ұлттық жаңғыру, мемлекеттілікті ... ... ... ... аса бермейді”-дей келе [66, 132 б.], сондай
қиындықтардың бірі - ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерде ерекше күшейетін бағыт – ... ... Оның ... ... ... ұпай ... ... тайынбайды. Ең бір қасиетті ұғымдарды да саудаға салады. Олар
адмадардың үлкен уәделерге, даңғаза ... оңай ... ... ... ... ... күрделі мәселелерін оп-оңай шешіп тастауға
серт береді... этнопопулизм – ... ... ... ... емес. Ол – вирус. Онымен ұдайы күреспей болмайды”-дейді [66, ... КСРО ... да, ... тәуелсіз елдердің тұрғындарының да
популистердің талай тұрлерін көргендері де, олардың ... ... ... опық ... де рас. Оның ... ... большевиктер партиясының
“шаруаларға жер”, “жұмысшыларға завод пен ... ... ... елде ... ... деген жалған уәделеріне сеніп ... орыс ... ... ... ... ... ... халқы да аз
тартқан жоқ. Жалған уәде берушілер бүгін де жеткілікті. Сондықтан ... ... ... жүргізілуі керек. Олардың өміршеңдігі және олармен қалай
күресу керектігі туралы: “Қоғамды одан әрі ... де ... ... ... ... ... ... де, идеологиялық
жолмен де күресіп, көп ештеңе бітіре алмайсың. Онымен күрстің жалғыз жолы ... ... ... ... ... күш салу”- дейді, Н. Назарбаев
[26, 133 б.].
Сонымен қатар, Н. Назарбаев өзінің ... ... атты ... ... ... іс ... ... жолдары мен
өзіндік ерекшеліктері туралы да ... Ол ... ойын ... үй сияқты, көз алдымызда қирап қалуына ... ... ... ... әбден сынға ұшыраған мемлекттік аппраттың нәтижелі
жұмыс істей алатындығын айта келе: “Қазақстан ... ... ... ... ... бой ... жоқ. ... сипатына және
даму барысына орай бірте-бірте өзгертіліп, жаңа сапаға көтерілді.
Әсіресе мемлекеттілігімізді қалпына келтіруіміздің эволюциялық сипаты
басым болғанын ең ... ... деп ... [66, 134 ... ... бір жүйеден екінші жүйеге көшуде революциялық емес,
эволюциялық жолды ... ... ... ... дұрыс жолды
таңдай білгендігін толығымен дәлелдеп отыр.Түбегейлі қоғамдық өзгерістерге
революциялық жолмен тезірек жетпек болудың халыққа не ... тағы ... өз ... жақсы белгілі. Большевиктер партиясының сөзіне сеніп
үш бірдей революция жасаған, сөйтіп қоғамды өзгертпек болған Ресей халқының
жағдайы ... ... ... жолды таңдаудың Қазақстанға не бергендігі туралы: Н.
Назарбаев өз еңбегінде: “Біз ... мен ... ... ... ... жаңа жүйе табылғанша, оны ... ... ... ... ... ... ... Бұл, бәлкім, Қазақстанның
саяси-экономиклалық орнықтылығының ең басты себептерінің бірі ... [66, 134 б.]. ... ... ескі мемлекеттік машина
әлсіреп мүшкіл хәлге түскенде: “ескі ... ... салу ... ... діни және ... ... қылмыстың
қаулап өсуіне қолайлы жағдай туғызатындығына тарихтан талай ... ... ... ... ... мемлекеттік аппарат орнықтылықтың бірден-бір
кепілі болып табылады”-дейді, Н. Назарбаев [66, 135 б.].
Иә, бізде “бөліне жарылушылықтың, ... ... ... және
ұлттық өшпенділіктің” болмағаны да, бұл жерде тозығы жеткен мемлекеттік
аппарттың өз ... ... да рас. ... де ... ... тән, К. Маркстің кезінде тамаша суреттеген “жабайы
капитализімінің”- ... баю ... түсу / ... ... ... ... көбірек қарпып қалу - С. С./, бопсалау, жаппай ... ... ... т.т. ... ... де рас. ... да, біртіндеп саябырсытуда да сол ескі мемлекеттік аппарат ... ... жоқ. ... қалыптасқан жаңа жағдайда ескі мемлекеттік
машинаны дұрыс пайдалана білу ... ... өзін ... ақтады деп
айтуымызға болады. Бірақ мұндай ... ұзақ ... ... емес ... жаңа ... жаңа міндеттер қойып, жаңа шешімдер қабылдауды талап
ететіндігі белгілі.
Осындай,біздегі жаңа ... сай жаңа ... ... ісінде
пайда болған міндеттердің бірі туралы Н. ... ... ... ... ... бір мәселе – мемекеттігіміздің сипатын анықтау
міндеті шықты. Қазіргі бар құрылымның ... ұзақ емес ... ... 1990- 1991 ... бір ... ... жүйеге көшер кезде кездесетін
екі ұдай ахуал орын алды: президенттік билік ... және ... ... өмір ... ... да дәл ... ... қону орын
алды”-дейді [66, 135 б.]. Бұл ... ... ... ... ... бірі ... бір жүйеден екінші жүйеге көшу кезінде атқарылуға тиісті
міндеттердің күрделілігі және ... ... Н. ... рөлі ... асқарларында”: “Ел алдында үш қабатты транзит міндеті, яғни бір
мезгілде үш ... ... ... ... ... экономикаға; бір
партиялық әкімшіл, әміршіл жүйеден демократиялық жүйеге, дәстүрлі санадан
либералдық құндылықтарға өту міндеті ... ... өзі ... мемлекеттік
құрылым мен экономикалық жүйені түбірінен бұзу ғана емес, ... ... ... қасаң ұғымдарды, адамдардың ойлау жүйесі мен өмір сүру
салтын батыл еңсеруді талап етті.
Осындай ... ... ... ... ... қойылды: бірте-бірте
қимылдау, сөйтіп реформаның қарқынынан айырылу ... ... ... ... ... біле тұра ... да ... іс- әрекеттерге
бару”-деп жазылған [67, 44 б.]. Бұл, Н. Назарбаевтың өз еңбегінде ... өмір ... ... ... Н. Назарбаев “Ғасырлар тоғысында”, осылай, ұлттық мемлекет құрудың
теориялық негіздерін жасап, оның жолдары мен ерекшеліктерін көрсетсе, жаңа
сипаттағы ... ... ... ... мен оны нығайту жолдары
туралы ... ... ... атты ... одан әрі ... мемлекет құру сияқты істің, сол мемлекет құрушы ұлттың тарихымен,
бүгінімен және болашағымен тығыз байланысты аса ... іс ... ... ... ... сүйене отырып негіздеген.
Ол, “Тарих толқынында”: “Егер сыртқы ... ... қоя ... ... ... ... онда ... әрекеттің аясы үш түрлі
фактормен анықталмақ”-деп [65, 20 б.], мемлекет құрудың ұлт ... ішкі ... яғни ... ... Оның ... ең ...... бірігу (интеграция) мен ыдыраудың
(дезинтеграция) ... [65, 20-21 бб.]. Осы ең ... ... ... ... салдары мен мемлекеттіліке тигізген әсері туралы: “Қазақстардың
өз ... ... ... дерлік Тәңірдің жазасындай болып, қазақ
мемлекеттілігінің мүмкіндігін ... ... ... ... [65, 20-21
бб.].Сондықтан ыдыратқыш үрдістермен күрес ұлттық әрекеттің ең ... ... ... айтқан. Н. Назарбаев: “ ... өз ... ... иниститутарын, құндылықтарын жетілдірудің мән-
маңызы әскери құрлыстан немесе сыртқы саясат иниституттарын жасақтаудан ... олқы ... ... ... ... ... ... [65, 21 б.].
Екіншіден, Н. Назарбаев әрі қарай қазақтың ұлттық тұтастануы үшін ... ... ... ... ... ... дей ... “Бұл – дербес
мемлектетті сақтау және дамыту. Бұл – мемлекеттік тіл ... ... ... және нақтылы әрекетке ұластыру. Бұл – Қазақстанның ... [65, 21 б.]. ... ұлт ... тұрған, ұлтты біріктірер
нақты міндеттерді атап көрсете отырып, ол ... аса ... ... ... көп ... ... ететін міндеттер екндігін әрбір қазақтың
білуі ... ... ... ... аумағының тұтастығына,
нақтылы экономикалық, әскери, ақпараттық дербестікке қол жеткізу дегеніміз
мейлінше күрделі және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ететін үрдіс екенін сезіну әрбір қазақ үшін әліппелік ақиқат
болуға тиіс”-дейді [65, 21 б.].
Үшіншіден, ұлттық рухты ... ... және ... қазақ
зиялыларының ерекше рөлі туралы айта келе Н. Назарбаев: “Ұлттық мүддеге
қызмет ... ... ұлы ... шын мәнінде көрсетіп берген әйгілі
тарихи қайраткерлердің, мемлекет ... ... легі ... ... Олар ... ... дамытудың нысанасын жиырмасыншы
ғасырдың бас кезінде-ақ көрсетіп берген ... ... ... ... ұлттық әрекетшілдігімізге қатысты ғасыр басында Алаш қайраткерлері
бастап берген жолнұсқалар ғасыр соңында жалғасын тапты деп айта ... ... төл ... ... ... ... ... тамаша үлгілерін
көрсете білген зиялыларымыздың болғандығын, солардың үлкен бір ... ... ... және ... ең жаңа ... құра ... ... бастаған істің тікелей жалғасы екендігін айтқан
[65, 22 б.].
Сонымен қатар, Н. ... ... ... ... халқы үшін өзінің
ұлттық мемлекетін құру ісінің КСРО-ның күйреу салдарында аяқ астынан ... ... іс ... ... ... ... ғасырлар бойы
армандаған мақсатына қол жеткізуге тек ... қана ... ... аталарымыздың осы мақсатқа жету жолында қандай қиыншылықтарға болса да
төзе білгендігі туралы: “Жатжұрттық басқыншылармен болған соғыстарда ... ... ... ... ... ... ... тұрған,
тоталитарлы ғасырды бастан кешсе де мойымаған ... іс ... ... ... ... ... ... құру мүмкіндігін ғасырлар
бойы дайындады”-дей келе [65, 51 б.], ... ... сол ... ... қаншалықты маңызды екендігі туралы: “Енді, бүгінгі таңда
қазақ ... ... ... кеше ... ... құру жолында өз ішіндегі ара-
дара келіспеушіліктің салдарынан қарқынын тоқыратып алса, мұны еш нәрсемен
ақтауға болмайды”-дейді [65, 51 ... әрі ... ... ... құру ... аса ... да ... екендігі туралы: “Мемлекеттік құрылыс та немкетті қарауды мүлде
көтермейді.Бұл – ... ... ... ... өте ... әрі ... қамтитын аса күрделі жұмыс”-дейді [65, 54 б.]. ... ... бұл ... сол ... іргесін қалаушы негізгі ұлттың
жауапкершілігіне ерекше назар ... ... ... ... ... салып берген халық ел ішіндегі ... ... ... ... жауапкершілікті арқалауға да дайын болуы керек.
Егер біздің халқымыз бүгінгі таңда басымыздан кешіп отырғандай жаңа
мемлекеттің ... ... ... ... ... қиындықтар мен
мұқтаждықтарға және сонымен үндес тарихтағы терең өзгерістерге төтеп ... онда ... ... туралы үмітіміздің күйреу қаупі алдымыздан
шығады. Сонымен бірге ұлтымыздың да ... ... ... қожырап тынуы
мүмкін”-дейді [65, 54-55 бб.].
Демек, атап айтсақ, екі ғасыр тоғысында құра ... ... ... ... ... салып берген халықтың”, яғни
қазақ халқының қолында, өз кезегінде қазақ халқының тағдыры сол ... ... ... Сондықтан, қазақ халқы, мүмкін соңғы рет,
тарихтың ... өз ... ... ... басқалармен
терезесі тең ұлт ретінде өмір сүру мүмкіндігінен айырлып қалмауы тиіс. Олай
болса, Н. ... ... ... ... үшін: “Бүгінгі таңда, ұлттық
тұтастығымызға тұғыр ... азат ... ... ... ... ... та, міндет те жоқ” [65, 56 б.].
Сонымен, қорыта айтсақ, ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында ... ... ... ... қалпына келтіру сияқты аса күрделі де
қиын, маңызды да ... ... да ... ... ... ... ... Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... ... оның ... құру ... істің теориялық негіздерін қалап, оның жолдары мен ерекшеліктерін,
негізгі кезеңдері мен ... ... ... ... ... жаңа ... құру қазақ халқының ғасырлар бойы көксеген
ұлттық мемлекет құру ... ... ... ... ... ... тамыры тереңде жатқан бұрынғы мемлекеттеріміздің жаңадан жаңғыру
еді. Үшіншіден, Қазақстан бір ... ... ... ... революциялық
емес, эволюциялық жолды таңдаған. Төртіншіден, жаңа жағдайға сәйкес жаңа
мемлекет қалыптастыра білуде ескі мемлекеттік ... ... ... ... өзін ... ... Бесіншіден, ең бастысы, жаңа қалыптаса
бастаған ұлттық мемлекеттің тағдыры, сол ... ... ... ... ... ... өз ... қазақ халқының тағдыры, сол
мемлекеттің беріктігімен тікелей байланысты ... ... ... ... тұжырымдарының айқын дәлелі өмірдің өзі.
Қазақстан халқының, қазақ ұлтының өз мемлекеттілігін құру ісіндегі бүгінгі
күні қол ... ... Бұл ... ... ... ... ескеруге тиіс маңызды фактор.
Әрине, басқа да кез келген өз мемлекеті бар халықтар сияқты қазақ халқы
үшін де ... ... ең ... ... – өз ... ... тұрақтылығын, мызғымас беріктігін қамтамасыз ету және жылдан-
жылға қорғаныс қаблетін күшейте беру ... ... ... дүние
жүзінде кем дегенде үш мыңнан астам ұлттар мен ұлыстар болса, солардың ... ... ғана өз ... бар. ... ... ... ... бүгінгі күннің тарихи шындығы. Сондықтан өз мемлекетін ... ... ... ... үшін осы ... ... қалу, оны мүмкіндігінше
нығайтып, дамыта беру – оның ұлт ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің, Қазақстанның 2030 жылға дейінгі ... Ұзақ ... ... ... арасында бірінші болып
көрсетілуі, оның ел үшін маңыздылығының айқын дәлелі. Ел Президенті ... ... ... – 2030” атты ... ... ... “Адамзат
дауының бүкіл тарихи тәжірибесі мемлекеттің алға басуы және тұрақты өсуі
жүзеге асырылатын қажетті шарттардың ... оның ... ... ... ... ... куә. ... пен тәуелсіздікті
жеңіп алу жеткіліксіз, оны табанды ... ... ... ... ... Егер біз өз мемлекеттілігімізден айрылып, егемендігіміздің
стратегиялық ... өз ... бен ... ... ... ... кешірім жоқ” десе [49, 35 б.], “Қазақстан 2030” Даму
стратегиясының жарияланғанына сегіз жыл толуына орай, 2005 жылы 11 ... ... ... ... атты ... ... біз
мемлекетіміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жағдайдың бәрін жасадық”-
деді [68, 32 б.].
Демек, тәуелсіздігіміздің алғашқы күнінен ... ұлт ... ... қасиетті, ең басты мақсат - ұлттық қауіпсіздігімізді қамтамасыз ету
мақсаты болған. Өз ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік
тәуелсіздігінің сыртқы атрибуттарының пайда болу, қалыптасу және ... ... ... ... Ал, ... ... Республикасының
тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев инициативалары болса, сол
ұлттық қауіпсіздік және сыртқы ... ... ... ... көзі ... атқарады. Оларды деректанулық талдаудан өтікізу арқылы
пайдалана білмей Қазақстан Республикасының ұлттық ... ... ... ... ... тарихын да терең зерттеп-зерделеу мүмкін
емес.
Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жене сонымен тығыз ... ... ... ... ... ... ... өзінің “Ғасырлар тоғысында”, “Бейбітшілік кіндігі” атты ... және ...... ... атты ... ... 2001 жылы ... көрген “Бейбітшілік кіндігінде” Н. Назарбаев
ұлтымызға төнген ең басты қауіп – ... ... ... ... ... ... ... жабу және жалпы ядролық қарудан бас тарту сияқты
аса үлкен қатерден қалай құтылғандығымыз туралы ... ... ... ... ... ешқандай да өлшемдермен айтып ... ... ... ... ... ... ұлт ... сақталып қалуы немесе
ядролық апаттың салдарында жер бетінен біржола жойылып ... ... ... бірінші кезекте қазақ халқының тарихының басты
ерекшелігі , оның ұлт болып өмір ... ... жер ... жойылып
кетуіне деген басты қауіптің тәуелсіздіктен әлде қайда бұрын, оның өз
жерінде пайда болғандығы және оның іс ... ... ... ісін ... бойы еш кедергісіз жүргізгендігі. Ол - қазақ жеріне орналастырылып,
сынақтан өткізіліп жатқан атом ... Ол - КСРО ... ... ... ... ... ... Н. Назарбаев өз кітабында осының
бәрін еш бүкпесіз ашық ... ... ... ... ... ... еліміздің тұңғыш Президенті ретінде, демек ... ... ... адам ... Н. Назарбаевтың өз ұлтына
қауіптің қай жақтан төнгендігін және оның салдарын жете ... ... оның өз ... ... нақты деректері ұлттық қауіпсіздік
тарихының маңызды дерек көздерін құрайтындығына еш күмән болмауы ... ... ... кіндігінде” Қазақстан жеріндегі ядролық қару
туралы жан ... ... ... ... келтірген. Олармен танысу
бүгінгі және келешек оқырмандарға ... ... ... қауіпті жағдайда
өмір сүріп, тәуелсіздік арқасында қандай тажалдың құшағынан құтылғандығын
жете түсінуге көмектесері даусыз. Әрине, барлық ... ... ... ... ... Дегенмен, кейбір мәліметтерге жасалған талдаудың
өзі де, ол мәліметтердің қаншалықты құнды екендігін, ел ... ... ... қатерлі екендігін көрсетеді ғой деп ойлаймыз.
Мысалы, Н. ... ... ... ... ... “1991
жылдың басына қарай Қазақстан аумағында жаппай қырып-жойатын қарудың орасан
арсеналы болды, ол континентаралық баллистикалық зымырандарға арналған ... ... мен ауыр ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы ядролық стратегиялық күшткер кешені жаппай
қырып-жойудың ядролық зарядтарды діттеген жеріне жеткізудің алуан түрі, ... ... ... ... ... қай аудандарында
қаншасы орналастырылғандығын айта келе: ... ... ... ... ... континентаралық баллистикалық зымырандарды ұшыратын
148 шахталық қондырғы шоғырландырылды. Осынау шахталарда тұп-тура ... ... Р-36М УТТХ ... ... СС-18 ... орналастырылды. Осынау әрбір зымыран онға дейін бөлініп кететін,
әрқайсысы бір нысанға ұмтылатын ... ... ... 7,6 тонна салмақ алып ұшып, радиусы 12 мың километрдей жерді
тас-талқан ете ... [69, 17-19 ... ... жан ... ... қырып-жойыу қаруының қоймасы болып
қана қойған жоқ, сонымен қатар ол сол ... ... ... ... да ... Ол ... Н. Назарбаев: “Қазақстан стратегиялық қару-
жарақ пен оны жеткізу құралдары орналастырылған жай ғана орын ... ... елде ... ... ... ... қуаты жағынан тұтас
бір индустрия, өзіндік бір “мемлекет ішіндегі мемлекет” еді.
Өзінің көлік паркі /қару жеткізудің ... ... ... ... ... мен ... ... жер асты қалалары /жерде ... ... ... ... ... ... ... пункттер/, өнеркәсібі /уран кеніштері мен бастапқы
байыту зауыттары/, зерттеу мекемелері ... ... ... ... ... лабораториялары/ бар “мемлекет ішіндегі
мемлекеттің” өз “азаматтары” да – ... және ... ... ... [69, 23 б.]. Бұл, соғыс бола қалған ... ... ... ... ... “мемлекет ішіндегі
мемлекетпен” бірге қасқағым сәтте ... ... ... сөз. ... ядролық қарудың қазақтарға әкелген зардабы, кез келген ... аз ... жоқ. ... жердегі ядролық және зымырандық-ядролық
полигондардың санын ескерсек, - деп ... Н. ... - ... ... ... ... деген ойға амалсыз тірелесің. Сол ядролық
сынақ полигондарының бірі – ... ... ... ... аса ... объектісі болды... Жарты ғасырдан астам уақыт бойы Семей
ядролық полигонының осынау ... ... 456 ... ... [69, 24 б.]. Неге дәл ... ... Неге дәл ... Шәкәрім, Мұхтар
ауылы? Бар қазақты ойландырған осы сұрақтар Елбасын да ... ... ... ... ... нақ ... ... неге құрылды деген сұрақтың
жауабын табуға өзім де ... ... ... ... ... мен ... өзінен-өзі орны толып отыратын арзан шикізат деп санауға ... үшін ... мың адам ... ... де ... түсінемін. 1930
жылдардың жазалау өртінде тап ... ... ... ... өкіметтің бірнеше жүз мың адамның өмірі мен денсаулығын ... ... ... ... Іс жүзінде олар мемлекеттің әскери-саяси
мүддесіне бола саналы түрде ... ... ... ... ... ... қарсы бар мәнін аша келе, Абай елінің сол өкіметтің
антигумандық саясатының құрбаны болғандығын ... [69, 50 ... ... өз ... ... ... жетілдіре түскен атом
қаруларының нақты түрлеріне сипаттама бере ... ... адам ... ... ... туралы нақты дәлелдер де келтірген. Ол: “Қазақ
ғалымдарының есебі бойынша, Семей полигонында ... және жер ... ... ... ... ... қуаты 1945 жылы Хиросимаға
тасталған атом ... ... 2,5 мың есе көп ... Осынау сынақтар
Қазақстанның тіршілік өрісі мен халық денсаулығына тигізген сұмдық нұқсаны
сипаттау үшін тіл ... деп ... [69, 55 ... әлі онша ... бір ғана атом ... өзі Хиросима сияқты
бір қаланы жойып жіберсе, одан 2,5 мың есе артық атом ... ... ... ... ... ... ... өзі қиын.
Ал атом қаруының қуаты артқан үстіне арта түсті. Мысалы, 1989 жылы ... ... ... ... ... ... туралы Н. Назарбаев:
“Үңгірлердің бірінде қуаты 70 ... ... ... ... ... ... жер бетінде саңлаулар пайда болып, олардан екі тәулік бойы
радиоактивтік газдар шығып жатты. ... ... ... радиоактивті бұлт
30 мыңнан астам адам тұратын аумақты ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл көрсеткіш қалыпты жағдайда сағатына 15-
20 микрорентген болатын табиғи радиациялық фоннан екі жүз есе асып түсті”-
деп жазды [69, 56 б.]. ... ... ... ... ... және ... Қазақстан облыстарының шекарасында Азғыр ... 1965 ... ... ... ... өнеркәсіптік мақстатта 26
жер асты ядролық жарылыстар жасалынған. Н. ... ... ... ... ... аудандардың халқына радиациялық қауіптің бар
екендігі туралы ескертілмеген де. Полигонға жақын аумақтың халқы ... ... ... ... ... ... Демек, ұлттық
қауіпсіздік ең алдымен ... ... ... алған ядролық қарумен
байланысты болды. Тәуелсіздік қарсаңында республика билігін өз қолна ... ... ... өз халқын сол ажал қаупінен құтқару ... ... осы ... ... ... ... туралы ол былай деп еске
алады: “1989 жылы 30 ... күні ... Іле ... ... ... ... кеңесінің депутаты ретінде Кеңес Одағының ең жоғары заң шығарушы
органының мінберінен сөйлеуіме тура ... ... ... көп, ... ... ... ... еткен М.С. Горбачев көзілдірігінің шынысы
жалтылдап, мұқият, сақтана қарайды: ... ... ... ... ... Регламент бар дегендей. Орнымнан тұра беріп, бәрін, әсіресе ең
бастысын айтып үлгерем бе деп ойладым...
Мінберден ... ... “1949 ... бері ... істеп келе жатқан,
жарылыстарды әуелі жер ... ... ... ... ... ... ... Сол кезден бері төңректегі жұрт саны төрт есе өсті. ... ... ... адам ... тіпті пайдалы-мыс деп сендіргісі
келеді. Біз мұның бүгінде мемлекеттік қажеттілік екенін білеміз. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... бұл туралы
жұртқа айтып беру керек қой. Сол ... күн ... ... ... ... ... шығынды айтпағанның өзінде ...” деген
сөздерімнен ... ... ... ... ... залдың төрттен
бірін құрайтын әскери ... ... ... ... ... ... ... шамалы өзгергендей еді.
Ненің өзгергенін баяндамадан, сөзден кейін түсіндім. Қатынас өзгерген
еді. Елдің ең басты ... ... ... қой! Ырың-жырың
басталып жүре берді. Кулуарда естімеген сөзім жоқ. ... ... ... ... ... ... сатылып кетіппін /кімге екенін айта қоймайды/,
ақыр аяғында ең ауыр айып – державамыздың қорғаныс қаблетін ... ... ... ... ... сайлады?” деген әңгімесі естеріңізде
болар?
Әскерилер жер қойнауындағы ... ... ... ... ... ... КСРО-ның ең жоғары генералитетіне сынақтарға тиым ... ... жабу ... анық бір ... ... ғана ... еді. Қазір мұның бәрін күле отырып еске түсіремін, бірақ сол ... ... ... ... ... ... [69, 80-81 бб.].
Дегенмен жағдай тез өзгере бастады. 1989 жылдың басынан бастап Қазақстан
халқының ажал ... ... ... ... ... ... ... сипат ала бастады. Алматыдағы Жазушылар үйінде әлемге
танымал ақын әрі қоғам ... ... ... ... ... ... ... антиядролық “Невада-Семей”
қозғалысы құрылды. Ол ... Н. ... ... ... жұмысшыларды, әр түрлі жастағы көптеген басқа адамдарды
біріктірген қозғалыс Семей ... ... жабу және ... ... сынақ
полигондарының қызметін тоқтата тұру жолындағы ... ... зор ... ... “Антиядролық қозғалыста Олжас Сүлейменовтың жеке өзінің
еңбегі орасан зор”-деп, О. Сүлейменовтың еңбегін ... атап өтті [69, ... ... 24 сәуірінде Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан
тарихында тұңғыш ... ... ... ... ... ... көтерілуіне мүмкіндік берді. Н. Назарбаевтың өзінің айтуынша, ... ... ... ірі ... ... бірі 1990 жылы 24 ... өткізген “Әлем сайлаушылары ядролық қаруға қарсы” атты ауқымды
конференция болған. Қозғалыс ... елді ... ... ядролық сынақты
тоқтатып, Семей полигонын жабу туралы петицияға 130 мың ... қол ... ... ... ... ... бір ғана көңіл ауанында
– ядролық сынақтар жасалмасын, атом қаруы жойылсын ... ауан ... ... Н. ... [69, 84 б.].
Дегенмен ол кез әлі ... ... ... тұрған кез болатын.
Қазақстан Президенті ретінде Н. Назарбаевқа қысым күшейтілді. Ол ... ... ... ... барлық салмағы Қазақстан Президентіне түсетін.
Мәскеуге апта сайынғы: бірде әскери-өнеркәсіптік ... ... ... ... хатшысы О. Баклановқа, екінші жолы үкімет төрағасы Н.
Рыжковқа, ақыр аяғында М. Горбачевтың ... ... ... ... де ... ... ғана: жұртқа басалқы айт, олар сені тыңдайды дейді.
Ал жалпы алғанда, әлде ... ... үшін енді ... үш, әрі ... жыл ... ... ... қаржымен көмектесеміз дейді, басқа да
бірдеңелерді айтады. Кейбір өркөкіректер тарапынан ... да ... ... М. ... ... көп ... өзгерген, әрекет өрісі
біршама ұлғайған болатын”-дейді [69, 84-85 ... сол ... ... КСРО ... біршама ұлғайған
әрекетінің негізінде Н. ... өз ... Одақ ... ... ... ... ... шақырып ядролық полигонды
жабу туралы мәселені талқыға салды. Сол бір тарихи сессияның жұмысы туралы
Н. ... өз ... ... ... ... ... дейін
созылды. Сөз тимей қалған адам жоқ... Қорытынды сөзімде мен жауапкершілікті
өз мойныма ... ... ... ... ... ... жарияладым. Ядролық тарихтың бір беті және ең оңай
емес беті, сөйтіп жабылды...”деп ... [69, 85-86 бб.]. 1991 жылы ... ... Н.Ә. ... ... ... сынақ полигонын жабу
туралы” № 409 Жарлыққа қол қойды.
Сөз жоқ, бұл ... ... ... еді. ... ол ұлт басына төнген
қауіптен ... ... ... ... ... жоқ. ... ... жабу арқылы
ұлттық қауіпсіздік үшін күрестің тек бірінші кезеңі ғана ... Алда ... ... ... ... Көп ... ... өз тәуелсіздігін алуына
байланысты ұлттық қауіпсіздік үшін күрестің жаңа ... ... ... яғни ... дербес мемлекеттілігі жағдайында, жалғасқан
ұлттық қауіпсіздік үшін ... те ең ... сол атом ... ... ... ұстап дүниеге келген ертегідегі баладай, Қазақстан,
тағдырдың тәлкегімен, ... ... ... ... ... атом қаруын
ұстаған күйі келді. Бірақ бұл фактор ... ... ... ... жоқ. ... ... берген бұл “сыйын” Президент Н. Назарбаев
ұлттық қауіпсіздікті нығайту мақсатында, атом қаруына ие ... ... ... берулеріне мәжбүр етуге шебер пайдалана
білді. Бұл, Н. Назарбаевтың, ұлттық қауіпсіздікті сақтау саласындағы ... ... ... ... ... ... саясат саласындағы да,
үлкен табысы болды.
Қолында атом қаруы бар жаңа мемлекеттің пайда болуы Батыс елдерін ... ... Ол ... Н. ... “Ғасырлар тоғысында”: “Тіпті
Кеңес Одағы әлі бар кезден ... ... ... ... ... ... ... хатшы Джеймс Бейкер мені ... ... ... Түн ... ауа ... Бейкер елдегі жағдайды
білгісі келді. Бірақ сол кезде-ақ, Батыс ядролық қару ... ... ... ... ... Бұл ... сол жылғы 16 қыркүйектегі Алматы
ұшырасуында ашықтан ашық сөз болды”-деп жазды [47, 60-61 ... ... Н. ... Дж. ... ... ... ... Қазақстанда қалдыра тұруға мәжбүр екендігін, ... ... ... ... ... ... оларды басқа
жаққа көшіріп жіберуге қақысының жоқ екендігін айтқан. Ол: ... ... ... ... қаруды өзімізде сақтаудан ... ... ол ... өз ... бен ... үшін ... жеткізе түсуге тырыстым. Расында да, ол кезде ... ... амал ... Егер біз ... да ... ... ... берік кепілдік
берілетініне көзіміз жетсе, тек ... ғана ... қару ... ... Бұл – ... ол келіссөздегі басты мақсатым болды”-деп жазды
[47, 63 ... ... ... осы ... бойынша Н. Назарбаев пен Джеймс
Бейкер Алматыда тағы кездесті. Дж. Бейкер ... ... ... ... 1991 ... желтоқсанда өткен Н. Назарбаевпен болған сол
кездесуі жайында: “Мен таңғы үште ғана өз ... ... ... болған әлгі үш сағаттық жолығысымның бұған дейінгі өткізген
жолығыстарымның ішіндегі ең жақсысы болғанын іштей сезіндім. Ол ... ... ... әсер ... ... лидер екен... Назарбаев
керек нәрсені дәл көре ... ... ... жүзеге асатындай жүйелі
жолға қоя ... ... [47, 64 ... жылғы желтоқсандағы кездесуде мемлекеттік хатшы Н. Назарбаевқа
тәуелсіз мемлекеттің Президенті ретінде Президент Д. ... ... ... ... ... ... ... табыс етті. Н. Назарбаев алдағы
сапарға дайындық жасай ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ядролық қаруы екендігі түсінікті болатын. Н. ... ... ... ... шешу ... ... Ол ... “Азия
асқарлары”: “Ядролық қаруға ие болуды, бәлкім, кейбіреулер тағдырдың бізге
бере салған ғажайып сыйы сияқты көрген де болар. ... ... ... “сыйдың” біздің жас мемлекетіміздің болашағы үшін қаншалықты ауыр әрі
құпия ... бар ... жете ... ... қарудың тағдыры туралы
мәселені қағидатты түрде шешіп алу ұлттық қауіпсіздігіміздің басты ... ... [39, 12 ... Н.Ә. ... Қазақстанның атом қаруы тағдырына қатысты
ұзақ ... ... ... ... ... елдерінің өкілдерімен
және басшыларымен болған кездесулерінде ... ... ... ... ... ... ... тура келді. Мысалы, ол АҚШ-та ... ... ... ... ... 1992 жылдың мамырында менің
Америка Құрама Штаттарына алғашқы ресми сапарым басталды. ... ... жету оңай ... ... қол қойуға ұсынылған құжаттардың
алғашқы нұсқаларынан сау-тамтыққа ештеңе қалып ... Әр ... әр ... дауластық. Меніңше, бұл американдықтарға да оңайға түспеді. Тек бір
күні таңертең Джеймс Бейкерге менімен төрт рет ... ... ... Әр ... ... ол ... өз президентіне абдыраған күйінде кететін.
Ақыр аяғында қысым көрсетуге көшті. Егер ядролық қарулар туралы ... қол ... ... қалған мемлекетаралық құжаттардың бәріне де қол
қойылмайтыныны ... Ал ол ... ... ... ... ... қауіпсіздігіне кепілдік беру жөнінде
бір ауыз сөз айтпайтын.
Мен де дегенге жетпей тынбау үшін тәуекелге ... ... ... ... өзірлене бастайтынымызды айттым. Ақыры американдықтар райларынан
қайтты. АҚШ-тың біз сұраған кепілдіктерді ... ... ... қол
қойылды”-деп жазды [47, 65 б.].
Дегенмен бұл әлі толық жеңіс емес еді. АҚШ 1992 жылы ... ... ... ... ... ... ... сөз көтерді. Н.
Назарбаевқа тағы да табандылық танытуға тура келді. “Мен тағы ... ... ұлы ... ... қауіпсіздігімізге кепілдік
берсін, сосын біз өз ... ... ... ... бас тартамыз...
АҚШ-тың ресми адамдары Қазақстанға ядролық қаруларды таратпау жөніндегі
келісімге “ядролық қарусыз ... ... қол ... ... ... атақтан үзілді-кесілді бас тарттық”-деп жазды Н.Ә. Назарбаев [47, ... ... ... ... тезірек құтылуы керек екенін біле тұра ... ... ... ... ... Н. ... өз кітабында:
“Бізге ядролық қарусыз мемлекет атанудан басқа жол жоқ екенін сол кезде-ақ
түсінгенмін. Алайда ... ... ... ... ... қамти бастаған аумалы-
төкпелі жағдайда, Қазақстанның қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеті тұрды.
Сондықтан да, маған бірнеше ... ... ... тура келді. Ол,
менің пікірімше, ... боп ... ... ... ... ... тұтастығы мен егемендігіне кепілдік берулеріне
мәжбүр етті”-деп түсіндірді [47, 65-66 ... ... өзі ... ... ... ... және ... пост” газетіне берген сұхбаттарында жасаған
еді. Егер ... ... өзі ... ... ядролық қаруды
болашақта да сақтап қалуға тиіс болып отыр. Біз өзге республикаларға, тіпті
ең күшті, ең ірі ... да өз ... ... ... ... ... жол бермейміз”-десе, екіншісінде, “Неге Англия мен
Франция отыз жыл бойына ядролық қару таратпау режиміне қосылмай келді? ... ... тек ... ғана ... Бұл әдепке сыя ма?”-деген. “Сол-
ақ екен, бұқаралық ақпарат құралдарында Қазақстанның ислам елдеріне ... ... ... ... ... хабарлар қарша борай жөнелді. Бұл
бізге қысым жасап бағудың жаңа бір жолы еді. Оған да ... ... ... ... ... ... бастады. Қазақстанға шетелдік
меймандар ағыла бастады”-дейді Н. Назарбаев [47, 66-67 бб.]. ... ... ... ... ойластырылып жасалынған және өзін
ақтаған тактикалық қадам болған.
1992 жылдың 22 қаңтарында Алматыға ... ... ... ... ... Р. Дюма келіп Н. Назарбаевпен келіссөздер жүргізді.
“Ғасырлар тоғысында” сол келіссөздерден үзінді келтірілген. Онда Р. ... ... ... ... ... ... саясатына
түсіністікпен қарағандылығы айтылған. 1993 жылы Б. Клинтонның ... ... ... ... ... ... жаңа ... У. Кристоффер келді. Ол бұрынғы келісімді ескермей, Қазақстанды
ақысына ештеңе ... ... ... ... ... келісім-шартқа
қол қойғызуға көндіргісі келді. Н. Назарбаевтың ... ... ... ... әккі ... жарқын әсерлермен
арбап алып, қол қойылатын құжаттарды жеріне жете зерттеуге мүмкіндік ... [47, 69 ... У. ... Н. Назарбаевтың үзілді-кесілді қарсылығына тап
болып, ақыры ... ... ... ... ... ... Ол ... “Нью-Йорк Тайс” газетінде 1993 жылдың 24 қазанында Элейн
Сиолино деген автор “Қазақ Американы өз беделін ... ... ... тақырыппен кең ... ... ... Онда ... ... ... ... Штаттарман саясат ойнап, ұтып шықты.
Президент Назарбаев пен мемлекеттік ... ... ... ... ... демонтаж жасауға берілетін 85 миллион долларлық ... ... ... ... көрсетілген техникалық
келісім-шартқа қол қойып, сол ... деп ... ... ... ... ... мырза Назарбаевтың кабинетіне кіргенде,
қазақ лидері оған қолындағы қаламды тастай тұруды ... ... ... қол ... ... деді ол, - “бірақ Клинтонмен көзбе-көз
отырып қана…”.
АҚШ пен ... одан арғы ... және ... нәтижесі туралы Н.
Назарбаев: “1993 жылдың желтоқсанында АҚШ ... А. Гор ... ... ... ... ... мен оған ядролық қару мәселесінде неге
мұндай бағыт ұстанғанымды егжей-текжейлі түсіндірдім.
Ақыр аяғында, АҚШ-қа барған келесі сапарымда Б. Клинтонмен кездесіп, ... ... ... ... ... ... ғана ... қауымдастық
тарапынан шын кепілдік алу туралы нақты келіссөз бастауға мүмкіндік туды.
Тек сосын ғана ядролық ... ... ... қатерлі қарудан кезең-
кезеңімен елден әкеттіріп, ... ... ... ... [47, ... жылғы 5 желтоқсанда Қазақстан үшін шын мәніндегі тарихи оқиға
болды. Ядролық қаруды таратпау ... ... ...
Ресей, АҚШ, Ұлыбритания ... ... ... ... туралы Меморандумға қол қойылды. Кейін оған ҚХР мен Франция да
қосылды. Осылай өз Президенті жүргізген табанды саясаты арқасында ... ... ... ... ... ... ... қадірлейтіндіктерін куәландыра алды.
1995 жылы Қазақстан өз жерін атом қаруынан ... ... Ол ... ... “1995 ... 26 ... Қазақстан аумағындағы ядролық қару
мәселесі тиянақты шешімін түгел тапты. Мен сол күні республиканың ... ... ... ... мемлекетіміз аумағынан тасылып
әкетілгендігін мәлімдедім”-деді [47, 72 ... ... ... ... ... ... атом қауіпінен Қазақстан
осылай құтылды. Өткен ғасырдың соңғы онжылдығында өзінің ... ... ... ядролық қарусыздануды қолдау шешімімен бетбұрысты қадам жасаған
Қазақстан ядролық қаруы бар державалардың кепілдігін осылай ала ... ... ... ... ... күллі әлемге паш етті.
Қазақстанның әр бір қадамын жіті қадағалап ... әлем ... Н.Ә. ... осы ... ... әділ де, ... ... КСРО-ның бірінші және соңғы президенті М.С. Горбачев 2001 ... ... ... ... ғасыр – ядролық қарудан азат бейбітшілік үшін” атты
конференцияда сөйлеген сөзінде: “Президент Назарбаев пен оның ... ... ... және ... ... державаға айналдыру туралы
шешім қабылдауға қиын-қыстау кезеңде, ... ... ... бәрінде
ірі өзгерісті оқиғалар болып жатқан кезде ... ... ... ... ... ... тура ... Бірақ халықтың
қолдауына арқа сүйеген президент Назарбаев ядролық қарусыздандыру саясатына
және таратпау тәртібін нығайту мен әлем қауіпсіздігіне ... үлес ... ... ... ... ... арқылы ол халықаралық
қауіпсіздікке байланысты ірі проблемаларды ... ... ... үлгі ... ... пен ерлік көрсетті”-десе [37, 35
б.], ЮНЕСКО-ның бас ... К. ... 2001 ... 25 ... ... барлық сұмдығын өз басынан өткерген ... ... ... ... ... бастамасын өте жақын қабылдаймын, ал Бас директор
ретінде Қазақстан Республикасының Президенті Н. ... ... ... ... талпынысын құттықтаймын”- дейді [37, 36 б.].
Ал, Ұлыбританияның сыртқы істер ... Дж. Стро 2004 жылы 5 ... және Н. ... жеке өзі ... ... үлес қосты.
Қазақстаннан үлгі алған бірнеше мемлекет ядролық қарудан өз еріктерімен
бас тартты. Менің ойымша, әлем Қазақстанға алғыс айтуға тиіс”-дейді [37, ... ... ... ... Н.Ә. ... ... ... қимылына қолдау көрсеткен пікрлерді әр түрлі елдердің басшылары
мен қоғам қайраткерлері айтты. Оған ... ... ... ... ... ... ... бас тартуының дұрыстығын дәлелдейтін
ең басты аргумент, ол Қазақстан халқының бүгінгі бейбіт өмірі.
Бірақ, өмір көрсетіп ... ... ... ... ... бір ... емес. Ол тек осы ... ... ... бірі ғана. Басқа да халықтар сияқты біздің де ұлттық
қауіпсіздігімзе төнген қатерлер жеткілікті. ... күні ... ... ... ... деп айта ... Оның ... дәлелі, лаңкестердің
шабуылына ұшыраған, әлемнің ең қуатты алпауыт мемлекеті АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... да, халықаралық және
аумақтық қауіпсіздік аясында, өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында
ядролық қаруды жойудан басқа да, ... ... ... көрінісі
болып табылатын көптеген іс-шаралар атқарды. Олар: шет мемлекеттермен
дипламатиялық ... ... ... ... екі ... арқылы шекараларды анықтау, халықаралық ұйымдарға мұше ... ... ... ... ... т.т.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің осы ... ... сан ... қол ... ... ... ... көзінде Президент Н.Ә.
Назарбаев тұрды. Ол ... ... ... ... ... өмір сүре
бастаған алғашқы күндерінен ... ... ... ... ... мәселелері бойынша белсенді позиция ұстады. Ядролық
арсеналдан бас ... сол ... ... маңызды қадам ғана болды.
Нұрсұлтан Назарбаев аумақтық қауіпсіздік және ынтымақтастық идеяларын
мейлінше табандылықпен және жүйелі түрде жүргізіп келе ... ... ... және ... ... қалып та отыр. Ол ТМД аумағындағы және Орталық
Азия ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстан Еуразиялық экономикалық ... ... ... шарт ... ... Шанқай ынтымақтастық ұйымы /ШЫҰ/ сияқты ірі-
ірі ... ... ... ... ... ... жазды [39,
13 б.].
Н. Назарбаев “аумақтық қауіпсіздік және ынтымақтастық идеяларын мейлінше
табандылықпен жүргізіп” қана қойған жоқ, ... ... сол ... өз ... ... ... Демек, Н. Ә.
Назарбаев инициативалары ... ... ... ... қатар,
мемлекеттік тәуелсіздігінің сыртқы атрибуттары тарихының да маңызды дерек
көзі болып табылады. Оларды пайдалана білу Қазақстан ... ... ... ... ... және ... жазуға көмектесері даусыз.
Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясат саласындағы алғашқы қадамдары туралы
Н. ... ... ... ... ... ... он ... т.б. инициативаларынде сыртқы саясаттың күрделі
мәселелеріне талдау жасаған. ... ол ... ... өзі ... мемлекеттің қандай жағдайда өз бетінше өзге мемлекеттермен бейбіт қатар
өмір сүре бастағандығы туралы: “Тоқсаныншы жылдар – ... ... ... ... ... құлау кезеңі, орнықсыздықтың
күшейіп, аймақтық және ішкі соғыс, кең ... ... ... ... асқынған тұсы.
Біз халықаралық байланыстарымызды өрістетіп, кейбір саясатшылар мен
ақпарат құралдары туғызған ... ... ... ... ... ... мәселені қатар шешуге тура келді. Біріншіден, біздің
мемлекетіміздің шын сипатын танытуымыз керек болды. ... ... ... ... оның ... мен ... ... етуіміз қажет болды. Үшіншіден, әлемдік шаруашылық жүргізу ... ... ... ... ... болды. Біздің сыртқы
саясатымыздың қалыптасу кезеңі осындай ... ... ... ... ... [47, 191-192 ... үшін ... Республикасына, тәуелсіз мемлекет ретінде, Президент
Н.Ә. Назарбаевтың басшылығымен күллі ... ... ... ... ... сияқты аса үлкен және қиын жұмысты
атқарып шығуға тура келді. “Біз өзімізді аямадық. ... ... ... бойы жалғасып жүрді”-деп жазды Н. Назарбаев [47, 193 б.]. ... ... ... ... ... бес жылы ... ... түбегейлі жетістіктерге жетті. Қазақстан, ... ... ... ... дерлік елдеріне танылды.
Қазақстанның сыртқы саясат саласындағы қол жеткізген нақты жетістіктері
туралы айта келе Н.Ә. ... ... ... ... адам ... ... ретінде: “Егер расымды айтсам, тарих үшін тым ... ... ... ... ... мен адам ... де, өз халқымның
перзенті ретінде де, Қазақстанның әлемдік қауымдастық мемлекеттерімен шын
мәніндегі терезесі тең ... бола ... зор ... ... тарихтың осындай ұмытылмас кезеңінде, әлемдік ... ... ... болу ... ие болғаным үшін, шексіз ризамын”-деп, толғана
жазды [47, 195 ... ... ... ие болу үшін алдымен талай тар жол, ... өту ... ... Н. ... өз ... ... алғашқы адымдары туралы көптеген мәліметтер келтірген.
Мысалы, ол Қазақстанның сыртқы саясат саласының ... ... ... ... ауыр ... ... сияқты, жоғары дамыған қуатты,
мамандандырылған еңбек ресурстары бар, пайдалы ... аса бай, ... ... ... шоғырландырылған мемлекет халықаралық дәрежедегі
бірде-бір келісімге отырып көрмепті”-дейді [47, 197 ... ол рас. ... ... ... аты бар заты жоқ ... ... ... негізінен шет елдік қонақтарды қарсы алу, ... ... ... алыс ... ... ... ... мәселелер,
оның ішінде тікелей Қазақстанға қатысты да мәселелер, ... ... ... ... дипломатиялық өкілдігі болған жоқ. Дипломатия
сияқты өте ... ... ... ... да ... ... Н. Ә.
Назарбаевтың өзі де дипломатия өнері сияқты ... ... ... ... оны табиғаттың өзі берді, өмірдің өзі үйретті. Н. Назарбаевтың: ... ... ... ... өзіміз қалыптастырмайтын болсақ, біздің
мүдделерімізге орасан нұсқан келуі мүмкін екендігі ... ... ... ... ... ... [47, 197 ... өзінің сыртқы саясатын екі жақты дипломатиялық қатнастар
орнатудан бастады. ... ... ... ... ... ... ең ... екі жақты дипломатиялық қатынас орнату, ... ... ... ... ... аралық шарттарға отыру т.т.
қажет еді. Өзінің егемен мемлекет ретіндегі алғашқы екі ... ... ... ... ... Ол ... Н. ... “Алғашқы
сапарым 1990 жылы Президент Тұрғыт Озалдың ... ... ... ... ... ... әлі ... қоймағанына қарамастан,
біздің делегация барша протоколдардың бәрін ... ... ... ... біз 1990 жылы 25 ... ... ССР-інің мемлекеттік
егемендігі туралы мәлімдеме қабылдағанбыз”-деп жазды [47, 198 б.].
Демек, біріншіден, Қазақстан өзінің сыртқы саясат саласындағы ... ... ... ... өмір ... ... кезінде-ақ бастаған. Бұл,
Қазақстан сыртқы саясатының екінші ... еді. ... жеті ... әлі ... ... күні ... бірақ әлі күш-
қуатынан айырыла ... алып ... көзі ... ... ... өзі ... еді. ... өз өкілеттілігінен бір мысқал да шегінгісі
келмеді. Сондықтан оның тарапынан қандай да болмасын ... ... ... ... ... да, ... да екі ... келісім орнатуға
заңды мүмкіндік берген 1990 жылдың 25 қарашасында жарияланған Қазақстанның
Егемендігі туралы декларациясы ... ... өз ... сай ... ... ... басқа елдермен дипломатиялық және консульдық өкілдік
алмасатындығы, халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... субъектісі екендігі сияқты егемен елдерге тән сыртқы
атрибуттар көрініс тапқан еді. Қазақстанның халықаралық ... ... ... ... ... ... өмірге келуі мен маңызы ... ... ... аса ... ... ... қабылданды.
Егемендіктің қарсыластары Мәскеуде де, Қазақстанда да, тіпті ... ... ... да аз емес еді. ... ... ... созылды.
Барлық мәжіліс менің қатысуыммен ... ... ол ... ... ...... күні есебінде заңды түрде мақтаныш етеді. Ол
кез үшін бұл өте батыл қадам еді. ... ... ... қошеметтеп
қабылдауына аталмыш құжаттың да көп ықпал еткені рас”-деп жазды [47, 199
б.].
Бұл Н. ... ... ... ... ... ... рет келіссөз
жүргізуі еді. Өз еңбегінде Н. Назарбаев Түркия және оның басшылары ... мен ... ... ... аса ... жылылық сезіммен айта келе,
президент Т. Озалдың Байкалдан Жерорта теңізі мен ... ... ... ... әлемінің басын қосатын Ұлы Түркия құру пиғылының болғандығын,
оған ... ... ... ... ... ... ол жаңа ғана
қол жеткен ... бас ... ... сөз еді. ... Елбасының өз сөзімен
айтсақ: “Бір “үлкен ағаның” орнына екінші “үлкен ... ... ... ... [47, 202 ... басшыларының пантюркизм идеясы негізінде әзірлеп, өздеріне
ұсынған мәлімдемеге қол қоюдан бас ... ... Н. ... ... ... қатты ренжітуге тура келді. Мен бұл ... ... ... Біз тек ... ... ... ... дедім. Түбіміздің бір екені рас. Аталастығымыз да
рас, ... ... көп ... де шын. Ұзақ ... ... үзіп ... да ... Мен жаңа ғана қолымыз жетіп отырған
тәуелсіздігімізді, әр ... ... ... ... ... үзіліп қалған сабақтастыған қайта жалғастыруды ... біз ... ... және мемлекеттермен байланысымызды үзе
алмайтынымызды, кіммен ... да, енді ... ... тең емес ... түсе ... ескерттім”-дейді [47, 202 б.].
Қазақстан Президентінің мұндай дәлелдеріне кемеңгер саясатшы ретінде Т.
Озал түсіністікпен қарап, екі ел арасындағы ... ... қаяу ... Ал, Н. ... ... ... ... басшысы ретінде алғашқы
сыннан сүрінбей өтіп, өз ұстанымы бар басшы екендігін көрсете білді. ... сол ... ... ... ... жатты. Қазақ-Түрік қатнасының ірге
тасы осылай қаланды. Бір жылдан соң Түркия Қазақстан ... ... ... ... ... болып бүткіл әлемге жария етті. Екі
ел ... ... ... ... дами ... жоқ, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... алар орны ... Ең алдымен олар мәңгілік көршілер.
Тағдырдың жазуымен бірнеше мыңдаған жылдар бойы олар әр түрлі деңгейде ... ... ... бір ... ... ... келеді. Жәнеде одан ары жасай
береді. Екіншіден, Қытай әлемдегі ... ең көп Ұлы ... ... ... жылдары экономикасы қарқынды дамып келе жатқан қуатты мемлекет.
Сондықтан Президент Н. Назарбаев Қытаймен қарым-қатнасқа ... ... Ол: ... ... ... ... ... Аспан асты Елімен
қарым-қатнас ең басты маңызға ие боп ... ... ... ... дамуы көбіне-көп Қытаймен байланысты болады. Көптеген елдер
Қытаймен арақатынасты өз ... ... ... ... деп ... ... үшін ... болашағы зор, экономикасын қарышты қадаммен дамытып
жатқан мемлекетпен ... ... ... ... ... ... [47, 205-206 бб.].
Н. Назарбаев қытай-кеңес қатнастарының соңғы 40 ... ... ... ... ... жақ та бірін-бірі жау тұтты. Әскери доктриналар екі жақты
да бір-бірінің ең басты ... деп ... ... жалпы саясат,
жалпы насихат бізді Қытай – ... ... ... ... ... 206 б.]. Екі ... екі ... көршінің арасындағы ондаған жылдарға
созылған ондай қатнас ... аға ... ... Оның екі ... ... ... де ... белгілі. Әсіресе, тағдырдың жазуымен екі жаққа
бөлініп ... ... екі ... да ... ... ... қалған
қазақтар оны жақсы біледі.
Дегенмен заман өзгерді. ХХ ғасыртың соңғы ширегінде Қытайда ... ... ... ... өз тәуелсіздігін алып, екі ел
арасындағы қатынас жаңа ... ала ... Екі ... да ... экономикалық
қарым-қатнас орнатуда Қазақстан Президенті Н. Назарбаевтың еңбегі ... ... ... ... ... туралы Н. Назарбаев: “Менің ҚХР-ға
бірінші сапарым 1991 жылы ... ҚХР ... Цзян ... ... Ли ... ... ... шахарбасыларымен кездестім. Шығыс
Қытайдағы еркін экономикалық аймақтарды көрдім. Ол сапар бұл ел ... ... ... ... ... ... ... “қағаз жолбарыстар” жайындағы ұшқалақ ұғымдардан арылмауға
жағдай қалмады. Басшылармен де, ... ... де ... ... ... ... іші мен ... тыныштыққа деген
құлшыныс айқын байқалды. Ол біздің көзқарасымызбен де ... ... [47, 207 ... ... ... сапары көп ұзамай-ақ өз жемісін берді. Ең
бастысы шекараның екі ... ... ... ... ... ... қазақ жастары ата мекендеріне көптеп келіп әр түрлі оқу
орындарында білім алу ... ие ... ... тез қарқынмен дамыты. Ол
туралы Н. Назарбаев: ... ... өте ... ... ... сапардан соң, барлық сауда жолы ашылды. Бір ... ... ... ... он есе ... ... бойы саудасы басталды. Алты асу ашылды”-
деп жазды [47, 208 б.].
Қытаймен ... ... тез ... ... көпшілік үшін пайдалы
болғандығы шындық, бірақ алғашқы кезде біздің ... ... ... ... қалғандығы да рас. Бұл мәселе Елбасының екінші сапары
кезінде өткен келіссөздерде арнайы қарастырылып, төменгі ... ... қол ... Осылай, аз уақыт ішінде экономика саласында көп
мәселелер шешілді. Мұндай нәтижені ... де ... ... ... “Шынымды айтсам, бастапқы кезде екі арадағы мәселелердің
барлығының шұғыл шешім таба ... ... ... ... Бұл – ... ... қып суреттеп тастаған көп жылғы насихаттың салқынынан
әлі арылып болмағандығымыздан шығар”-деп жазды [47, 208 б.].
Дегенмен, ең басты мәселе – ол ... ... екі ел ... дау
туғызып, шешілмей келе жатқан 1700 шақырым шекаралық жер мәселесі еді. Бұл
мәселе де Н. ... ҚХР ... Цзян ... “іш ... ... ... ... 1995 жылдың қыркүйегіндегі Елбасының Қытайға
барып ... үш ... ... ... ... мәселелерді, оның
ішінде шекара мәселесін де, түпкілікті шешуге қол жеткізді. Ол ... ... ... нәтижесінде біз Қазақстан мен ҚХР арасындағы
достық қарым-қатнасты одан әрі ... мен ... ... ... қол қойдық. Қорғаныс министрліктерінің байланыстары туралы
меморандумға, метеорология саласындағы ғылыми-техникалық ... ... ... мен ... ... ... – Қытай шекарасы
туралы келісімді ратификациялау жөніндегі грамоталар алмасу протоколына ... ... [47, 210 ... сияқты күрделі мәселені шешуде Қазақстан Президентінің ... Цзян ... жылы да, ... қарым-қатнас орната білуінің де
маңызы аз болмаған сияқты. Ол туралы ҚР сыртқы істер ... Қ.К. ... ... ҚХР ... Цзян ... ... ... сенімді
қатынас орната білгендігін ерекше айтуымыз керек. Бұл фактор, егер ... ... екі ел ... ... ... келу ... маңызға ие болды. Оған шекара туралы келісімді де ... ... ... ... бірі ... сенім білдіріп, егер Цзян Цзэмин
болмағанда таласты территориялар мәселесі еш уақытта өз шешімін таппас ... Бұл кең ... және ... ... ... ... ... жазды [14, 202 б.].
Одан әрі Н. Назарбаев өз кітабында ҚХР-мен ... ... мен ... ... ... ... дәлелдей келе: “Қандай елге
барсам да, оның мәдениеті, әдет-ғұрпы, тарихы, діні, адамдарының ... ... ... ... тырысамын. Қытай құбылысын, Оңтүстік-Шығыс
елдерін ... ... ... ... ... ... ... түскендігі жайындағы пікірге илана түсемін. Конфуцийшілдік
нақты ... ... мән ... [47, 213 ... ... ... атрибуттарының қалыптасуында Еуропа
елдерінің де өзіндік ... бар. ... ... ... ... ие болған өркениетті Еуропа елдерінің Қазақстан тәуелсіздігін
мойындап, оған қолдау көрсетулерінің біз үшін маңызы өте ... еді. ... өз ... осы ... ... ... аса ... да
ықпалды елдердің бірі – Англия Премьер-Министрі М. Тэтчермен кездесуден
басталғандығын ... Ол: ... ... ... Тэтчер менімен
кездескісі кеп, бірнеше ұйымдарды ара ... ғып ... ... ... Ол бір ... ... ... аялдама жасайтындай қып
жоспарлапты. Сөйтіп, алғаш рет ... ... ... – барлық
жағынан да аса іскер әйел екен. Екеуміздің де ең адал жауап алғымыз келген,
бірақ ешкімге жарияламайтын ... бар еді. ... ... жетті: Тэтчер
“джентельмендік” сертінде тұрды... М. Тэтчерден де ... ... ... ... өз ... ... болып шықса, Ұлыбритания үкіметі бізді
қолдайтын болды. Ол аз ... М. ... ... ... ... ... кепілдік беру керектігіне Европа мемлекеттері
басшыларының көздерін ... уәде ... ... [47, 214-215 бб.].
Н. Назарбаевтың М. ... ... бұл ... 1991 ... ... ... ... Кеңес Одағының кезінде болған еді.
Бұл ... ... ... Ұлы ... жайында ұрандар айтыла бастадған
болатын. Кейбіреулердің ойынша Солтүстік Қазақстан ... ... ... шықты. Осындай жағдайда Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... үлкен еді. “Сондықтан да мен
М. Тетчермен кездесуге үлкен мән бердім. Ол да ... ... ... ... кейін біз онымен Мәскеуде және Лондонда екі рет ... Н. ... [47, 216 ... ірі мемлекеттері ГФР мен ... да ... ... ... Н. Назарбаев өз кітабында Батыс Германияның Сыртқы
істер ... Ганс ... ... және ... ... ... ... кездесулері туралы да өте құнды ... ... де ... ... ... ... ... отырып, Н.
Назарбаев олардан өзінің көп нәрсе үйренгендігін айтады. Мысалы, ол Геншер
туралы: “Оның кейбір ойлары мені ... ... ... ... ... мұң екен, біздің ол жайындағы түсінігіміздің ... ... ... ... тоталитарлық жүйеден жаңа шығып жатқан
мемлекеттің басшысы ... ... ... - өз ... ету ... мен әдістерін, ойлау жүйемізді түбегейлі ... ... сөз. Ол - өз ... үшін ... өзің ... шалу деген
сөз. Ол – адамдардың пікіріне құлақ асу, ойындағысын ашық ... ... ... ... ... ... қай ... да бұл дүниеге терезесі тең
боп туғанын мойындау деген ... ... ... ... ... – нағыз француз. Қашан көрсең де, сыпайы, ... ... ... ... ... ауыр сырқат шекті. Саяси тағдыры да шырғалаңдарға толы
болды. Меніңше бұл – ... ... ... бір ... ... арасынан елді он төрт жыл бойына билеген жалғыз ... ... ... ... ... ... мен ... тағдырына тигізген
үлкен ықпалын бағалай ... ... ... ... ... ... ... тарихта генерал де Голльден кейінгі екінші орынды
иемденеді деп ... ... [47, 217-223 ... ... мемлекеті әлемдегі өз орнын анықтау үшін көп векторлы
сыртқы саясат жүргізуге тиіс болды. Н. Назарбаев өз еңбегінде ... ... ... Сауд Аравиясына, Иран ... ... ... Кореяға, АҚШ-қа барған сапарлары туралы, Сингафур Президенті Ли
Куан Ю-мен ... бір ... ... туралы жазбалары Қазақстан
Республикасы мемлекеттілігінің сыртқы атрибуттарының ... ... ... ... құрайтындығы күмәнсіз. Ондағы мәліметтерді пайдалана
білу еліміздің көпвекторлы ... ... ... ... ашып
көрсетуге көмектесері анық.
Сонымен, қорыта айтсақ, Н.Ә. ... ... ... ... да ... ... Қазақстанның мемлекеттік
тәуелсіздігінің ішкі және және сыртқы атрибуттары тарихының да ... көзі ... ... ХХ ... соңына қарай әлем картасынан ... ... ... ... ... ғана тән ... атрибуттары – ұлттық
валюта – “теңге” мен Ел Ордасы – Астана қаласының пайда болуына ... бар ... ... ... ... атқартқан адам ретінде,
ұлттың қауіпсіздігі мен мемлекеттілігін ... ... ... ... ... ел ... ... ұлттың тыныштығын қамтамасыз ету
мақсатында әлем алпуыттарынан кепілдік ала білген адам ретінде Н. ... ... ... да, ... ... да ... екендігі
талассыз.
Егер, ұлттық ақшамыз “теңге” тәуелсіздігіміздің экономикалық негізін
қаласа, “Астана” Елбасының алысты болжай білер көреген ... ... ... ... саяси символына айналды. Ал ядролық
қарудан өз еркімен бас тарту қазақ ... ажал ... ... ел ... басқалармен терезесі тең дәрежеде қарым-қатнастар
жасауға жол ашты.
Қорытынды
Еліміз ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның саяси тарихының тек бүгінгі
мәселелерін ғана емес, сонымен катар ... де ... ... ... күн тәртібіне қойып отыр. Бүгінде Казақстан Республикасында
демократияландыру процесі жүріп жатқан кезде XX ... І-ші ... ... ... ... ... ... оған саяси
тұрғыдан өз бағасын беру қажет деп ойлаймыз.
Қазақстан Республикасының ... ... ... - ... ... және кұқықтық мемлекет".[64]. деп
атап көрсетілген. Бұл ... ... ... сан ғасырларға созылған
күресінің занды нәтижесі.
Сонымен, біз қарастырған ... ... ... ... ... жүргізген күресіне арналған дипломдық жұмысымыздағы ... ... ... ... ... ... империясының саяси-әкімшілік және
экономикалық жағынан толық бағындырылған отар аймағы еді. Қазақ қоғамының
барлық жақтары — ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
Қазақстанның Ресейге қосылуының ... ... ... ... ... ... Ресейдің отаршылдығы басқа елдердің
отаршылдығынан асып ... кем ... жоқ. ... ... ... ... Дініміз тәрік, тіліміз ... ... ... ... халге ұшырадық" ,[65].- деп турасын айтты.
Ғасыр ... ... ... және ... ... ... өріс алды. Патша өкіметінің отарлау саясатына
қарсы халықгың ... ... арта ... Осы ... ... тарих
сахнасына қазақ қоғамы үшін жаңа дербес әлеуметтік-саяси ... ... бұл ... ... ... ... оны жаңа сапалық
деңгейге көтерді. Қазақ зиялыларының жетекшілері Әлихан ... ... ... Шоқаев, Мұхамеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Халел
Досмұхамедов, Жанша Досмұхамедов, ... ... ... ... ... және т.б. ... кайраткерлер туған халқының азаттығы жолында
ондаған жылдар бойы (1905-1919 ж.ж.) ... әрі ... ... ... өріс ... қазақ зиялыларының ұлттық— демократиялық
қозғалысы ... ... ... ... халқының атынан петициялар
жазуынан, қазақ халқының мұқтаждықтарын талқылаған съездер өткізулерінен,
саяси ... ... ... құру ... ... ... ... қызметіне белсене ат салысуынан айқын көрінді. Нақ
осы кезеңде ұлттық саяси көшбасшылық ... 1911 ... ... ... ... журналы және 1913 жылдан бастап жарық көрген «Қазақ»
газеті беттерінде жалпы ұлттық ... ... ... ойға ... мен ... ... деген ынтасын арттырумен айналысты. ... ... жаңа ... ... ... араласып, бүкіл
қазақ жұртын негізгі мақсат – ұлттық ... жету үшін ... Шын ... олардың бүкіл саналы өмірі қазақ халқының ұлттық
мақсат-мүддесін қорғайтын, саяси-экономикалық және ... ... ... құру ... бағытталды. Ұзақ әрі ... ... ... үш ... өмірі бойына табиғат ... ... ... халықтың түпкілікті мақсат-мүддесін қорғаған саясаткерлер
қызметінің маңызын да, ... ... де ел ... ... ... ... бас ... қайраткерлер ел тұтастығы, ұлт дербестігі
жолындағы күрестен және өздері армандаған тәуелсіз ... ... ... сара ... еш ... ... халық есінде мәңгіге
қалды.
Бүгінде саяси күрескерлер армандаған күн туды. Олар туған ... ... ... ел ... көре ... да, оның ... кәміл
сенген еді. Біз қарап отырған тарихи ... ... ... қазақ елінің ұлттық бостандық үшін күресінен бөліп алып ... ... еді. ... ... ... да басқа қоғамдық
құбылыстар сияқты өз заманының және өз ... ... еді. Ал, ... үшін бұл тарихи кезеңде бірінші кезекте ұлттық бостандық тұрды.
Ұлттық көшбасшылықтың кеңестік төңкеріске ... ... ... идеологиясы, ұлттық қайта жаңғыру бағдарламасы бар еді. Өз ретінде
бұл идеология, бағдарлама іске асып, ... ... онда ... елі басқа
елдің, өзге мемлекеттің идеологиялық арбауына көнбейтін еді, ... ... ... ... бой алдырмайтын еді, яғни ... ... өзі ... жағдайға жетіп, өзін-өзі басқара
алатын еді.
Қорыта айтқанда, қазақ елінің ғасыр басындағы ұлттық ұю, ... ... ... ... кеңестік билік орнап, ұйытқы элемент –
алаштық ... ... ... – күшпен жойылғаннан кейінгі кезеңде
үзілді, тоқтап ... ол ... ... үшін ұран болатын. Ол ұран қазақ елін бірігуге,
тұтас ел болуға шақырған. Сонымен қатар, өркениетті даму жолында ... ... ... ... осы ... сай идеялар жеткілікті.
«Алаш» зиялыларының болғандығын, олардың ұлт үшін аянбай еңбек еткенін, сол
үшін мерт болғандығын естен ... ... ... жоқ. Біз үшін ... ... ... ... Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа
Шоқай қазіргі ұрпақ үшін ... ... ... ... Сол ... іздейік. Жапонның жақсы мақалы бар: «Өткендердің іздегенін ізде,
жолымен жүрме» Бұл дұрыс ... сөз. Егер біз ... ... ... Ұлт ... ұлт ... дегенде сол азаматтарды үлгі тұтсақ,
біз ешқашан ... Елім ... ... ... ... ... М.Дулатовтың ұстанымын ұстанса аяғын
шалыс баспайды деп ... ... ... идеясы ұлт тұтастығы болды.
«Алаш» ұстанымы - халық ұстанымы, ұлт ұстанымы. Қазақ ... ... ... ... ... өмір сүретін болады. «Алаш» идеясы - халықтың
құндылықтарын сақтау, оны ұрпаққа ... ... Ал біз үшін ең ... ол ... атамекеніміз - қазақ жері, оның асты-үсті байлығы.
«Алаш» идеясы сол қазақтың асты-үсті ... ... ... үшін ... ... ... ... жыл бойы осы мақсат үшін күресті. ... ... ... өз ... ... алу үшін тер ... ... Әлихан Бөкейхановтың: «Мемлекеттігі жоқ халық - жетім халық»
деген қанатты сөзі ... ... ... ... жоқ ... ... жалтақ халық деген сөз. «Алаш» зиялылары мемлекет үшін, ұлт үшін
күресті. «Алаш» зиялыларының мақсаты ... ... ... ... рухани
құндылығын, салт-дәстүрін ұрпаққа жеткізу болды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы, 1994; ... 1995; ... А. Ақ жол. ... 1991; Жан ... кім түсінер?
Алматы, 1994; Жаңа низам. ... 1996; ... М. ... ... ... (К характеристике диктатуры пролетариата) Алма-ата, 1993;
Түркістанның қилы тағдыры. Алматы, 1992; Досмұхамедұлы Х. ... ... ... К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995; ... ... М., ... Б., Мектепов А., Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі
мен шығармашылығы. Алматы, 1996; Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих ... ... ... 1993; Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995; Тұтас
Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. Алматы, 1997,
ХХ ғасыр ... ... ... ... ... мен тағдыры. Алматы,
Жалын баспасы, 2004; Аманжолова Д.А. ... ... и ... - орды ... Москва, 1994; Қоңыратбаев О. Тұрар Рұсқұлов.
Қоғамдық-саяси және мемлекеттік ... ... ... 1994; ... М. Алаш ... ... саяси-құқықтық
көзқарастары. Алматы, 1996; Өзбекұлы С. Барлыбек ... ... ... Ж.Қ. ... Қожановтың қоғамдық –саяси және ... ... ... ... ... алу ... –Алматы, 1997.
3. Нұрпейісов К. Мұстафа Шоқай Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... туралы.//Қазақ тарихы, 1997,
№2; Шәмшатұлы И. Отаршылдықтың озбырлығы Мұстафа Шоқайдың саяси-әлеуметтік
көзқарасы хақында.//Ақиқат, 1995,№4.
4. ... А.Ш. ... в ... ... ... ... Сәрсенбаев Т.С. К проблеме национальной государственности.//Межвуз.
Сб. Науч. ... ... А., ... А.Г., ... ... жарық жұлдызы («Қазақ» газетінің шығу тарихынан).//Жұлдыз, №9, 189-
194-б; Нарматов С.З.,Мұсатаев С.Ш. Қазақстандық ... ... ... ... ... ... Нұрымбетова Г.Р. Ораз
Жандосов: қоғамдық-саяси қызметі.Алматы. 2000; ... ... ... ... Т.Қ. ҚРғы жеке тұлғаны саяси әлеуметтендіру
ерекшеліктері. Монография. «Сага»,2006.
5. ... Дж. ... ... ... Т. I. М., 1990; 3.27. Верт ... советского государства. 1900-1991.М., 1992.; Олкот М.Б. Казахи.
Стенфорт, 1987; Бенингсен А., ... Ш. ... и ... ... ... России до 1920г. Париж. 1964г.
6. Словарь иностранных слов. М., 596с.
7. Саясаттану. Сыздықов Ұ. Оқулық. Алматы., ... 2006. ... ... Е.В. Социологическая система Вльфредо Парето // История
буржуазной социологии XIX – ... ... М., 1979. ... Ашин Г.К. ... элитологии. Алматы., 1996. 144с.
10. Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. Алматы. Жеті жарғы. 2005.117-119б.
11. Мырзабекова А.Ш. Саяси элитология Оқу ... ... ... баспа
2004. 57-59б.
12. Арынов Е.М., Тулегулов А.К., Шоманов А.Ж. Элита ... о ... // ... 1997, № 8. С. ... Илеуова Г. Смена политических элит в постсоветском ... ... 1997, № 3. С. ... ... А.К. ... политической элиты Казахстана: вчера и
сегодня // Саясат, 1997, № 11. С. ... А.В. ... ... ... ... // ... науки и современность, 1996, № 5. С. 5.
16. Ашин Г.К. Основы ... ... 1996. С. ... ... О. Трансформация старой номенклатуры в новую ... // ... ... и ... 1995, № 1. С. ... ... О. Указ. соч. С. 65.
19..Абсаттаров .Р.Б. Национальные процессы: особенности и проблемы. Алматы.
Ғылым.1995
20. Lasswell H. On Polіtіcal Socіolgy. L., 1987. P. ... ... Г. ... ... ... ... П. ... политики. Пер. с франц. М, Socio Logos. 1993. 336с.
23.Подиновсий В.В. Парето – ... ... ... задач.
М. Наука. 1982.27-29С..
24.Р.Михельс. Социология политических партий условаиях демократии. Отрывок
из работы//Диалог. 1991. №3. ... Л.Н. ... ... в общественном мнении: проблема социальной
элиты. //Мониторинг общественного мнения: ... и ... ... 7-18с.
26. .Ашин. Г.К. Правящая элита и общество.// Свободная мысль.1993. №3
С66.
27. Гайдар Е. Государство и ... М., 1995. С. ... ... А.Ж., ... Ж.А., ... М.С. Характер и особенности
лоббирующих групп в Казахстане // Саясат, 1997, № 5. С. 49.
29. Поппер К. ... ... и его ... М., 1992. Т. 1. С. ... ... теория демократии и современный российский
политический процесс.// Полис. 1999. №1. ... и ... ... ... Ашин Г.К. Элитизм и демократия // Общественные науки и ... № 5. С. ... ... Ш. Саяси көшбасшылық және оның ... ... Н. ... тәрбиелеудегі қазақ ұлттық саяси көшбасшылықтың
ықпалы.//Саясат.2003.№6.
35. Крыштановская О.В, Хуторянский Ю.В. ... и ... путь ... ... ... ... хан ... поэмалар мен аңыз әңгімелер жинағы. ҚР ҰҒА. ОҒК. 65-
п. 1-дәптер. ... ... ... қызметі мен тағдыры. Алматы.2004. 4-9,11-
16.
38.Қойгелдиев М. Қазақ ұлт-азаттық ... және ... ... ... К. Алаш һәм ... Алматы, Ататек,1995.25-27бб.
40.Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Алматы. Алаш. ... Т. ... ... ... ... ... қоғамдық-
саяси қызметі.//Дисс. жұмыс. Алматы. 1998. 24-0-25бб.
42.Назарбаев Н.Ә. ... ... ... Қ., Мектеп-тегі А., ... ... ... тілі. 1992.23-шілде.
44.Қойгелдиев М. Алаштың Әлиханы.// Ақиқат. 1991.№11.
45. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік архиві. (ООММ.). 21-к., 9-т.,4-іс, 128-п.
47.Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архиві.78754-іс.,
арх.№124, 3-т., ... Ғ. Алаш ... ... мен тарихи деректер жинағы.
Алматы. Жалын. 1996. 144-156бб.
49.Асқарұлы Қ.Алаш зиялылары. Алматы. Шартарап. 1998. 112-124бб.
50. Нұрман Ш.Т. Қазақ саяси ... ... жер және ... ... ... ... Тарих сериясы. 2004.№2.
51.М.Дулатұлы. Алаш туы астында.// Қазақ газеті.1916.№255.
52.Тұхмарова Ш. Елім деп ... ер ... ... ... Қаза. Алаш азаматтарының рухына ...... ... 1998. – 560 бет. (356-362).
54. Яш Түркістан. – 1931. - №16. – 4-9 ... ... М. Екі ... ... // Яш Түркістан. – 1930. - №14.
56. Шокаев Мустафа. Туркестан по властью Советов. – ... 1993. – с. ... ... М. ... жол // Яш ... – 1929. ... ... Мұстафа, Шоқай Мария. Естеліктер. – Ыстанбұл, 1997. – ... ... ... ... ... ... ... Қайнар, 1998. – 106
бет.
60. Қаза. Алаш азаматтарының рухына ...... ... 1998. – 560 бет. ... С.А. Х.Досмұхамедұлы – Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері.//
ҚазҰУ хабаршысы. 2004.№2.
62. Әуелғазина Т. XXғасырдың бірінші ... ... ... ... жұмыс. Алматы. 1998. 56-61бб.
63. Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архиві.78755-іс.,
арх.№125, 3-т., 196-198-п.
64.Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы: Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тәуелсіздігі ... ... ...... ... Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы.1999. 16-17бб.
66. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996.- 272 ... Азия ... // ... ... ... Жолдасбеков М. Сейдімбек А. Салғары Қ. Ел сенімін ақтаған Нұрсұлтан
Назарбаевты қолдаймыз. // Егемен Қазақстан.-2005.-12 қараша
69. Байғұт М. Тұңғыш: ҚР Президенті ... ... ... // ... желтоқсан

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гендер21 бет
Желі - кәсіби іскерліктің жаңа бір түрі4 бет
Жылдам тамақтандыру мейрамханаларының түрлеріне сипаттама16 бет
Ресей мен АҚШ: Орталық Азиядағы қауіпсіздік және геосаясат60 бет
Саяси элита және оның қоғамдағы рөлі13 бет
Стратегия9 бет
Мектеп көшбасшылары тәлімгерлік пен коучинг арқылы өз мектепте еңгізілген өзгерістердің тиімді болғандығын қалай түсінуге болады5 бет
Мектепте өзгеріс еңгізу үшін көшбасшының іс-әрекеті15 бет
Саяси элита және саяси көшбасылық3 бет
Қазақстан Республикасының президенті – Ұлт Көшбасшысы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь