Халықаралық қатынастардағы аймақтық қауіпсіздік мәселелеріндегі орта шығыс

Кіріспе

1ТАРАУ ХХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ОРТА ШЫҒЫС ЕЛДЕРІ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕСІ

1.1 Орташығыстық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі Иран, Ауғанстан және Түркияның алатын орны, саяси.экономикалық әлеуеті мен орны ... ... ... ..2
1.2 Аймақтық қауіпсіздік және Иран.Ирак соғысының кейбір қырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7


2 ТАРАУ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ АЙМАҚТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕЛЕРІНДЕГІ ОРТА ШЫҒЫС

2.1 Таяу Шығыстағы «Жаңа қауіпсіздік құрылысы» және Орта Шығыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.2 Орта шығыстағы қауіпсіздік мәселесіндегі және саяси.діни қозғалыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
2.3 Орта Шығыс және «Үлкен Таяу Шығыс» доктринасы ... ... ... ... ... ... ... .72

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Бітіру жұмысымның өзектілігі. Орта Шығыс мемлекеттерінің оның ішінде Иран, Ауғанстан және Түркияның халықаралық саясатта алатын орны бірінші кезекте бұл мемлекеттердің географиялық орналасуы және оның ұлттық мудделері сияқты ұзақ мерзімді сипаты бар факторлардың ықпалымен қалыптасты. Жаңа технологиялардың және ғаламдану процесінің дамуына, планеталық сипаттағы қауіп-қатердің пайда болуына, жаңа экономикалық құрылымның қалыптасуына, аймақтық деңгейдегі халықаралық ынтымақтастықтың тереңдеуі мен сан алуандығына байланысты әлемде болып жатқан өзгерістер - мұның бәрі Орта Шығыс мемлекеттерінің саяси және экономикалық дамуының сыртқы саясатының бағытына түзетулер енгізуге мәжбүр етеді.
Көкейкесті халықаралық мәселелерді шешуге қатысты жедел әрі икемді үн қатуға, осы мәселелерде жаңа көзқарастарды әзірлеуді және іске асыруды талап етеді. Алайда, саясаттың негізге алынатын қағидаттары өзгеріссіз қала береді.
Азия мен Еуропаның қиылысындағы геосаяси орналасуы, экономикалық және әскери-саяси мүдделері, сондай-ақ қазіргі бар экономикалық әлеуеті Орта Шығыс аймақ мемлекеттері қауіпсіздік, аумақтық тұтастық принциптерімен аймақтағы тұрақтылық пен ізгі көршілік аймағын қалыптастыруға мүдделі.
Екі дүниежүзілік соғыстың және көптеген аймақтық жанжалдардың, Ирандағы Ислам революциясының, Ауғанстандағы ұзақ мерзімге созылып кеткен соғыс, биполярлық жүйенің қирауы мен социалистік жүйенің ыдырауы жаңа әлемдік тәртіп мәселесімен аяқталды. Бұрынғы қалыптасқан таптаурын түсініктердің орнына геоэкономикалық, геосаяси және геостратегиялық жаңа өлшемдердің уақыты келді.
Орта Шығыс әлемдік державалардың стратегиялық мүдделерінің түйісу орнына айналды. Осыған айғақ ретінде АҚШ мүдделері үшін аймақтардың маңызын атап көрсететін, белгілі американдық саясаткер 3.Бжезинскийдің төмендегі сөздері мысал бола алады: «Геосаясат аймақтық пайымдаудан ғаламдық сипат алу үстінде, бұл бүкіл Еуразиялық құрлықтан үстем болу - ғаламдық түрғыдан жетекшілік ету үшін негіз қызметін атқарады. Қазіргі уақытта еуропалық держава болып табылмайтын Құрама Штаттар халықаралық ауқымда жетекшілік етуде, бұл орайда оның билігі Еуразиялық құрлықтың үш перифериялық аймағына тікелей жүреді, осы позиция тұрғысынан ол әлгі аймақтардың ішкі аудандарына орналасқан мемлекеттерге өзінің қуатты ықпалын жүзеге асырады [1] деген пікірінің Орта Шығыыс мемлекеттеріне қатысы бар.
Кез келген мемлекеттің геосаяси жағдайы - саяси күштердің орналасуымен және олардың аумақтық үйлесуімен, сондай-ақ осы факторлардың қоғамның саяси өмірінің кеңістікте ұйымдастырылуының өзара байланысымен белгіленеді. Геосаясаттан дәстүрлі түрде географиялық детерменизм принципін негізге алып, мүмкіндікті айқындауға жағдай жасайтын сыртқы саясаттың құралын көреді. «География мемлекеттердің сырткы саясатындағы анағұрлым іргелі факторы, өйткені ол мейлінше тұрақты, өзгеріссіз сипатымен ерекшеленеді. Министрлер келеді және кетеді, тіпті диктаторлар да қайтыс болады, ал тау тізбектері өзгеріссіз қалады» - деп жазады американдық геосаясаткер Спайкмен [2].
1. Бжезинский З. Великая шахматная доска. Москва: Международные отношения, 2000. 254 с.
2.
3. Чжен Кун Фу. Геополитика Казахстана: между прошлым и будущим. Алматы. Жеті Жарғы. 1999. с. 43.
4. Рар А. Энергетические ресурсы Каспийского моря // Internationale Politik. - Русское изд. – 2001. - №1. – С. 49-57.
6 Тьюгендхэт К., Гамильтон А. Нефть. Самый большой бизнес. - М.: Прогресс, 1978. – 485 с.
7 О Коннор Х. Империя нефти. - М.: Наука, 1968. – 256 с.
8 Шевалье Жан-Мари Нефтяной кризис. - М.: Прогресс, 1975. – 245 с.
9 Ергин Д. Добыча. Всемирная история борьбы за нефть, деньги и власть / Пер. с англ. - 2-е изд. – М.: Изд. ДеНово, 2001. - 888 с.
10 Меркс, Фред. Черная кровь / Пер. с нем; Авт.предисл. Н.А. Симония. - М.: Наука, 1978. – 200 с.
11 интеро Родольфо Нефтяные конкистадоры. - М.: Прогресс, 1976. – 168 с.
12 Брутенц К.Н. Тридцать лет на Старой площади. Мемуары. - М.: Международные отношения, 1998. - 568 с.
13 Кожахметов К.К. Движение солидарности и борьба Арабских народов за свободу и независимость (сер.50-х-начало 80-х гг.). – Алматы: Оралман, 1999. – 200 с.
14 Саттаров Т. Персидский залив: нефть и экономическое развитие. - Ташкент: Ташкентский государственный институт востоковедения, 2003. – 240 с.
15 Сейфульмулюков И.А. ОПЕК в развивающемся мире / АН СССР, Ин-т мировой экономики и междунар.отношений. - М.: Наука, 1989. - 187 с.
16 Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной Азии. – Алматы: КИСИ, 1998. – 280 с.
17 Токаев К.К. Под стягом независимости: Очерки о внеш.политике Казахстана. – Алматы: Білім, 1997. – 736 с.
18 Амреев Б. Казахстан и Саудовская Аравия. – Астана: Елорда, 2003. - 280 с.
19 Идрисов Е.А. Қазахстан и мировой рынок нефти // Сборник материалов конференции. – Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан, 2003. – С. 18-22.
20 Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной Азии. – Алматы: КИСИ, 1998. – 280 с.
21 Алдабек Н.А. Қытай Халық Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы байланыс. Тарихы мен Болашағы // ҚазҰУ Хабаршысы. Шығыстану сериясы. – 2004. - №2 (27). – 50-53 бб.
22 Лаумулин М.Т. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология / Информ.-аналит.центр Континент. – Алматы, 2000. – 480 с.
23 Губайдуллина М.Ш. Геополитические контуры Центральной Азии: факторы и риски // Казахстан-Спектр. – 2000. - №1 (11). – С. 101-116.
24 Ашимбаев М.С.,
25 Ерекешова Л.Г. Иран как будущая региональная держава // ANALYTIC. – 2001. - №2. – С. 26-29.
26 Музапарова Л.М. История освоения нефтегазовых месторождении Казахстана // Caspian, Official Publication of KIOGE 98 – The Sixth International Oil and Gas Exhibition. - 2000. - С. 21-23.
27 Нурша А.К. Дипломатическая борьба вокруг Каспийской нефти в конце ХХ-начале ХХІ вв.: автореф.дис.канд.юрид.наук: 17.10.02. – Алматы, 2002. – 30 с.
28 Курганбаева Г.А. Нефтегазовый потенциал Каспийского региона в системе глобальных перемен // Каспийский регион на современном этапе: проблемы, тенденции, перспективы: Сборник материалов конференции. – Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан, 2003. – С. 23-41.
29 Абишев А. Каспий: нефть и политика. – Центр внешней политики и анализа. – Алматы, 2002. – 360 с.
30 Демченко П.Е. Арабский Восток в час испытаний. – М.: Политиздат, 1967. – 80 с.
31 Борисов Р.В. США: Ближневосточная политика в 70-е годы. – М.: Наука, 1982. – 216 с.
32 Международные проблемы Азии 80-х годов / Э.М. Алиев, С.И. Илларионов, В.П. Нихамин и др. – М.: Междунар.отношения, 1983. – 272 с.
33 Рысь Э.В. Персидский залив: горячая точка планеты. – М.: Знание, 1988. – 64 с.
34 Турсунов А. Саддам Хусейн. Как стать самим собой // Континент. – 2002. - №19 (81). – С. 18-20.
35 Апдайк Р.Дж. Саддам Хусейн. Политическая биография. Серия След в истории. – Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. – 512 с.
36 Маликов Б. Совет сотрудничества Арабских государств залива. – М.: Дар-Аль-Кимам, 1994. – 186 с.
37 Кожихов А. Нефтяные интересы мировых государств в Каспийском регионе и национальная безопасность Казахстана // Каспийский регион на современном этапе: проблемы , тенденции, перспективы: Сборник материалов конференции. – Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте Республики Казахстан, 2003. – С. 95-114.
38 Хамидуллина С.С. Оценка роли и места нефтедобыващего комплекса Казахстана на мировом рынке нефти // Казахстан Спектр. – 2005. - № 1. – С. 60-64.
39 Агаев С.Л. «Иран между прошлым и будущим» - М., 1997г.
40 Л.С. Васильев. «История востока» - М., 1994г.
41 «История Ирана» - М.,Изд. МГУ 1977г.
42 Мирский Г.И. «Армия и политика в странах Азии и Африки» М., 1970г.
43 Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. «Геополитика Каспийского региона» М., 2003г.
44 Примаков Е.Н. «Восток после распада колониальной системы» М., 1982г.
45 «Исламская революция и диалог цивилизации»// Восток 2001г.
46 Агаев С.Л. Иран: внешняя политика и проблемы независимости М., 1971г.
47 Феномен йсламской демократии // Континент 2003г.
48 Воскресенский А.О. Восток/Запад. Региональные подсистемы и региональные проблемы международных отношений. М.,2002.
49 Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. Астана 2001 г.
50 С.Акимбеков «Революция в Иране». Континент 2003. 2-15 июля.
51 .Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной Азии. – Алматы: КИСИ, 1998. – 280 с.
52 Гриневксий О. Тайны советской дипломатии. М.: Вариус. 2000 С.139 140.].
53 Arab Human Development Report 2003. http://www.religiousconsultation.org/Special_Features
54 Ергин Д. Добыча. Всемирная история борьбы за нефть, деньги и власть. – 2001. http://lib.aldebaran.ru)
55 Remarks of U.S. Secretary State C/ Rice at the American University in Cairo, Egypt. June 20, 2005. http://www.state.gov/secretary)
56 Рише П. Буш Видит Ближний Восток большим и мирным, http:/www.inopressa.ru/liberation/2004/03/09/10:16:00/дро)
57 Рише П. Буш Видит Ближний Восток большим и мирным, http:/www.inopressa.ru/liberation/2004/03/09/10:16:00/дро)
58 Рише П., Суле В. Буш как экспортер демократии, http:/www.inopressa.ru/liberation/2004/06/10)
59 Пастухов Е. Звезда Синяя // Континент, http://www.continent.kz/2005/12/15.htm.
        
        Мазмұны
Кіріспе
1ТАРАУ ХХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ОРТА ШЫҒЫС ЕЛДЕРІ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК
МӘСЕЛЕСІ
1.1 Орташығыстық ... ... ... Иран, Ауғанстан және
Түркияның алатын орны, саяси–экономикалық әлеуеті мен орны…………..2
1.2 ... ... және ... ... кейбір
қырлары…………………………………………………………………..............7
2 ТАРАУ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ АЙМАҚТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕЛЕРІНДЕГІ
ОРТА ШЫҒЫС
2.1 Таяу Шығыстағы «Жаңа қауіпсіздік құрылысы» және ... Орта ... ... ... және ... Орта Шығыс және «Үлкен Таяу Шығыс»
доктринасы.............................72
Қорытынды...................................................................
........................................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
Қосымшалар..................................................................
........................................
Кіріспе
Бітіру жұмысымның өзектілігі. Орта ... ... оның ... ... және ... ... саясатта алатын орны бірінші
кезекте бұл мемлекеттердің географиялық орналасуы және оның ... ... ұзақ ... ... бар факторлардың ықпалымен
қалыптасты. Жаңа ... және ... ... ... сипаттағы қауіп-қатердің пайда болуына, жаңа экономикалық
құрылымның қалыптасуына, аймақтық ... ... ... мен сан ... ... әлемде болып жатқан өзгерістер ... бәрі Орта ... ... саяси және экономикалық ... ... ... ... енгізуге мәжбүр етеді.
Көкейкесті халықаралық мәселелерді шешуге қатысты жедел әрі ... ... осы ... жаңа көзқарастарды әзірлеуді және іске асыруды
талап ... ... ... ... ... ... өзгеріссіз
қала береді.
Азия мен Еуропаның қиылысындағы геосаяси орналасуы, экономикалық ... ... ... қазіргі бар экономикалық ... ... ... ... ... аумақтық тұтастық принциптерімен
аймақтағы тұрақтылық пен ізгі көршілік аймағын қалыптастыруға мүдделі.
Екі дүниежүзілік соғыстың және ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге созылып кеткен соғыс,
биполярлық жүйенің қирауы мен социалистік ... ... жаңа ... мәселесімен аяқталды. Бұрынғы қалыптасқан таптаурын түсініктердің
орнына геоэкономикалық, геосаяси және геостратегиялық жаңа ... ... ... ... ... стратегиялық мүдделерінің түйісу орнына
айналды. Осыған айғақ ретінде АҚШ ... үшін ... ... атап
көрсететін, белгілі американдық саясаткер 3.Бжезинскийдің төмендегі сөздері
мысал бола алады: ... ... ... ғаламдық сипат алу
үстінде, бұл бүкіл Еуразиялық құрлықтан ... болу - ... ... ету үшін негіз қызметін атқарады. Қазіргі ... ... ... табылмайтын Құрама Штаттар халықаралық ... ... бұл ... оның ... Еуразиялық құрлықтың үш перифериялық аймағына
тікелей жүреді, осы позиция тұрғысынан ол әлгі аймақтардың ішкі аудандарына
орналасқан мемлекеттерге өзінің қуатты ... ... ... [1] ... Орта ... ... қатысы бар.
Кез келген мемлекеттің геосаяси жағдайы - саяси күштердің орналасуымен
және олардың аумақтық үйлесуімен, сондай-ақ осы факторлардың қоғамның ... ... ... ... ... ... ... түрде географиялық детерменизм принципін ... ... ... жағдай жасайтын сыртқы саясаттың ... ... ... ... ... анағұрлым іргелі
факторы, өйткені ол мейлінше тұрақты, өзгеріссіз ... ... ... және ... ... ... да ... болады, ал тау
тізбектері өзгеріссіз қалады» - деп ... ... ... [2].
Осы заманғы түсініктегі геосаясат – негізінен ұлттық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету тұрғысында ... ... және ... саясаттағы
қисынға байланысты.
Осы мәселеде профессор Чжень Кунь Фудың геосаясатты айқындауы ... ол ... деп ... ... тұрғыдан ойлау - өркениеттің
гүлденуімен бірге туындады және географиялық аумақ пен ... ... ... ... ... ... тұрғысында дамып отырды» [3]. Оның
анықтамасы геосаясатты ... және ... ... ... қызық. Оның сондай-ақ «геосаясатты айқындау, оның әдістемесі
мен мақсаттары бір елмен екінші елді ... алып ... ... көзге түседі...
Геосаясатқа қазіргі уақытта Халықаралық Валюта Қоры, Дүниежүзілік Банк
және БҰҰ сияқты көпұлтты әрі ... ... ... ... ... ... - ... қорытындысымен еріксіз келісесіз.
Бұл заңдылық Орта Шығыс мемлекеттеріне де тікелей қатысы бар.
Саяси ... ... ... ... ... «Қырғикабақ соғыстың» аяқталуы және екі ядролық державаның,
сондай-ақ екі қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... қаруды таратпау проблемасын шешкен жоқ.
Онға жуық жаңа елдер ядролық қаруды иемдену ... ... ... проблемасы ғаламдық сипат алды.
Коммуникацияның дамуы қарудың, есірткінің және ... ... ... ... ... ... Ұлттық шекаралар символикалық
функциялар атқаратын жаңа ақпараттық кеңістік қалыптасты.
Адамзат осы ... ... ... ... ... мен әдістерін
әзірге таба алмай отыр.
Жалпыға бірдей тұрақтылық пен қауіпсіздікке қатер төндіретін аймақтық
жанжалдар адамзаттың бас ... ... ... ... ... барлық құрлықтарда дерлік көрініс берген ... ... ... ... ... соғыстың басталуы деп қарауға болады.
Бұл орайда қазіргі жанжалдардың түптамырында көп жағдайда қандай да ... ... жоқ, ... қозғаушы күші негізінен этникалық, діни
және басқа да қарама-қайшылықтар болып табылады.
Осының барлығы біз ... ... ... жұмысының өзектілігін айқындайды.
Орта Шығыс мемлекеттері мен айақтағы қауіпсіздік мәселесін зерттеу
бітіру жұмыстың ... ... ... ... пәні – ... ... және ... елдерінің ықпалын,
күрделі механизмінің әрекеттестігін, олардың сыртқы саясат ... ... ... бағытын зерттеу.
Бітіру жұмысының мақсаты Орта ... ... және ... және ... мемлекеттерінің әлемдік геосаяси, ... ... рөлі мен ... ... ... жету үшін автор төмендегі міндеттерді қояды:
Орта Шығыс мемлекеттерінің ... ... ... анықтау
• Орта Шығыстағы қауіпсіздік мәселесі және аймақтық ... ... ... Ауғанстан мен Туркия орнын белгілеу
• Таяу Шығыстағы «Жаңа ... ... және Орта ... мәселесі
• Орта Шығыстағы жаңа саяси күштердің пайда болуы және «Үлкен Таяу
Шығыс» доктринасы сараптау
Бітіру жұмыстың ғылыми зерттелу деңгейі.
Ізденуші ... ... ... Орта ... ... ... алғы шарттарына және аймақтық қауіпсіздік мәселесіне ... ... ... көптеген көрнекті ғалымдардың ой-желістері мен
қорытындыларын, сонымен ... ... ... ... ... ізденуші жинақталған қайнар көздерді шетелдік (батыс, араб,
иран), КСРО, ... ТМД және ... деп ... ... аймақтың /Иранның/ мұнайды өндіру, тасымалдау және өткізу
мәселелерін зерттеуге арнаған батыс ... ... ... А. ... [4], К. ... [5] және А. ... [6] , ... [7] , Шевалье Жан-Маридың [8], Д. Ергиннің [9], Меркс ... ... ... [11] ... ерекше атап өткен жөн. Осы
авторлар өз ... ... ... ... ... орнына
шоғырландырды. Бұл авторлар өз жұмыстарын мұнай өндіретін ... мен ... ... ... ... әсер ету ... ... халықаралық саясатпен әлемдік мұнай индустриясы ... ... ... ... Иран ... зерттеуіндегі басты бағыттар болып 1980
жылдардағы аймақтағы күрделі ... өз ... ... ... жетілдіруге Кеңес Одағы ... ... ... үлес ... Атап ... Э.Г. Араслы , Р.Н. Андреасян,
А.Д. Казюков , Р.Н. Андреасян В.С. Баскин , И.П. ... В.В. ... ... Л.В. ... А.Г. ... , В.Ю. ... С.М.
Лисичкин, Е.С. Мелкумян, Т.А. Ниязматов, еңбектерінің орны ерекше.
Е.М. Примаковтың ... ... ... ... ... мемлекеттерінің ішкі және сыртқы саясаттарының даму бағыттарына талдау
жасалған, сонымен қатар еңбектерде, ХХ ... орта ... ... ... ... ... мемлекеттері және Жапонияның Таяу және Орта
Шығыстағы Израиль мен Араб Шығысы ... ... ... ... ... Одағымен ынтымақтастығы жайлы қарастырылады.
Орта Шығыыс аймағындағы 1970 жылдардағы ... ... ... ... ... ... саясаттары К.Н. Брутенц[12], К.Қ.
Қожахметов[13], Т. Саттаров[14], И.А. ... ... ... ыдыраған соң бұл мәселе жөнінде Ресей және ТМД елдерінің
көптеген ғалымдарының сүбелі еңбектерінің ірі толқыны бой ... ... , А. ... А.З. ... Л.И. ... В.А. ... Малышова, М.М. Слинкин, Р.В. Турсунов, У.З. Шарипов, В.В. Озоменко,
А. Яковенко, еңбектері кеңінен пайдаланылды.
Отандық тарихнамада Орта және Таяу ... ... ... ... ... қатынастардағы Ортам Шығыс мемлекеттерінің алатыын
орныы мен рөлін және Қазақстанмен Иран, Қазақстан Түркия мен ... ... ... ... ... ... қайраткерлерінің және ғалымдардың еңбектерін бөліп алып қарауға
болады. С.Акимбеков[16] С. ... Б. K. ... M. ... М. ... қауіпсіздік мәселесіне байланысты Н.Ә. Назарбаевтың
еңбектері ерекше орын алды. Ел басы өз ... ... ... ... ... ... ... баса көңіл бөледі.
Сонымен бірге, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... сыртқы
саясаттағы мұнай факторының рөлі Қ.К. Тоқаевтың[17], Б. Амреевтың[18], Е.А.
Ыдрысовтың[19] еңбектерін атап өтуге болады.
Автор ... ... ... ... ... ... негізге алып қолданды: С.М. ... , ... М.Т. ... , М.Ш. ... ... ... ... Орталық Азияда орналасқан елдермен Орта Шығыс елдер арасындағы
Каспий мәселесі бойынша тасымалдау және ... ... ... қарастырған.
Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі және оның құбыр арналарының
жүйесін құрумен байланысты ... өз ... М.С. ... Л.Г. Ерекешова[25], Л.М. Мұзапарова[26], А.Қ. ... ... А. ... ... деректік негізі бітіру жұмысын жазу барысында ... ... пен ... жету үшін ... кең түрі ... ... деңгейі бойынша төмендегідей сараланады.
Зерттеу деректерінің бірінші тобын Орта ... ... ... ... жасаған екінші дүние жүзілік соғыстан
кейінгі және ... жүйе ... ... аймақтың дамуы туралы
келісім-шарттары құрайды . Бұл келісім-шарттарының мәні мен ... ... ... ... ... ... ... береді. Сонымен қатар
жиналған барлық тәжірибені Орталық Азиядағы қауіпсіздік ... ... ... ... тобын Иран және Түркия елдерінің сыртқы және ... ... ... ... және заң ... құрайды
[65]. Деректердің бұл тобы Орта Шығыс аймағындағы ... ... және ... ... ... ... ... Аумақты
нақты тарихи процестердің өнімі болған, олар ... ... ... ... ... тобы халықаралық ... және ... ... ... ... ... сөздері және
еңбектері. Деректердің бұл аталған тобы аймақ саясатына қатысты қазіргі
кездегі өзекті ... ... ... ... ... ... ... кең деректердің аясының ішінен мынадай мемлекет қайраткерлерінің –
Хаттами, Хамит Карзай, С. Демирел, Т. Озал ... мен ... ... ... ... сұхбаттарда аймаққа қатысты болған ... баға ... ... ... ... зерттеліп отырған
маңызды тарихи оқиғалар бойынша көзқарастар ... ... ... ... ... ... РФ ... сыртқы істер
министрлігі, үкімет мүшелерінің сұхбаттарында, еңбектерінде қарастырылады –
В.И. Калюжный , Ю.Н. Мерзляков, М. Саффари, С.Л. ... ... ... ... ... ... беттерінде жарияланған
тақырыпқа байланысты құжаттар, мәліметтер, ... ... ... ... газеттер мен журналдардың әр түрлі жинақтары
жатады. Деректердің осы тобы зор фактілі материалдарға бай, олар ... ... ... және ... ... ... ... күрестің динамикасын және эволюциясын бақылауға септігін
тигізді.
Сонымен, ... ... ... барлық топтары зерттеудің
затын жан-жақты зерттеуге, алға қойылған ... пен ... ... ... ... тұжырымдардың ғылыми және объективті шынайлығын
қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысының методологиялық және ... ... ... және ... ... ... ... пікірлері қолданыс
тапты.
Ал енді тікелей зерттеліп отырған тақырыптың теориялық ... ... ... ... ... және ... ғалымдарының
еңбектері қолданылғандықтан оларды атап ... жөн. Оның ... ... ... – Д. Ергин; геосаясат бойынша, ... О.Г. ... Е.С. ... ,Т.А. ... С.М. ... ... Ю.К. Тыссовский,А. және тағы басқалары. ... ... ... ... мен ... ... ... Орта және Таяу
Шығыс мемлекеттері туралы пікірлері пайдаланылды.
Тарихи оқиғалар мен құбылыстарды ... - ... ... және ... жасауда тарихи қағидалар мен объективті
көзқарастар пайдаланылды. Сондай-ақ, жиналған деректерге ... ... ... ... тарихи-жүйелеу, хронологиялық, статистикалық
әдістері қолданыс тапты.
Сонымен қатар бітіру жұмысында өзге ... ... ... ... ... ... бойынша көзқарастары да орын алды.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Бітіру жұмысы құрылымы оның ... ... ... және ... ... сипатымен
қамтамасыз етілген. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытынды,
пайдаланылған әдебиет ... ... және ... ... ... ... ХХ ... ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ОРТА ШЫҒЫС ЕЛДЕРІ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК
МӘСЕЛЕСІ
1.1 Орташығыстық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі Иран, Ауғанстан және
Түркияның алатын ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасқан жаңа геосаяси
конфигурацияда Иран Ислам Республикасының алатын орны ерекше. Иран ... ... ... ... ... бастан кешеді. Аталмыш диплом
жұмысымның өзектілігі жаңа геосаясатпен және Иран ... ... ... ... ... ... ... – Оңтүстік Батыс Азиядағы аса ірі елдердің бірі. ... (1648 мың ... ... ... ... Түркия (солт
батыс), Ауғаныстан мен Пәкістан (шығысында), Ирак ... ... ... ... ... Иранды Еуропа елдерімен салыстырсақ, онда
оның аумағы Англия , ... ... ... ... ... ... тең ... Солтүстігінде Иранды Каспий теңізі жуып
өтеді , ал оңтүтігінде Парсы және Оман ... ... ... ... ... және Индонезия аумағымен тең. Шекара ұзындығы ,шамамен
80000 ... ... тең. Иран – ... елі ... ... ... ... шыққан ел атауы. Бұл атау Сасанидтер мемлекетінің (б. з.
д І І І – ҮІІ ғғ.) негізгі бөлігінің аты ... ... өз елін ... Иран деп атаған, ал батыс елдері және АҚШ оны бұрындары ... ... ... онда ... ... ... болып, сәйкесінше көпшілік парсы
тілінде сөйлеген. Сонымен қатар ... ... , ... орталық аумағы Фарс
немесе Парсы деп аталған. 1935 жылы Иран ... ... ... ... үшін әлем ... елді ресми түрде Иран деп ... ... ... ... ...... Иран ... 34 млн халықтың негізгі ядросы – парсылар халықтың ... ... ғана ... одан ... ... әзірбайжандар , күрдтер тұрады. 1905-
1906 жылдары қабылданған конституция бойынша мемлекет ... ... және ол ... күштердің бас қолбасшысы болатын ... ... еді. ... сол конституцияға бірнеше рет ... ... ... ... тәртібін орнатуға мүмкіндік беретін
айрықша құзіретке ие ... ... бұл ... әлеуметтік саяси дағдарысқа
соқтырған көпшілік наразылығын тудыруға себеп ... 1975 жылы ... бір ... жүйе ... наразылықтар туғызып, 1978 жылы өз
күшін ... ... бәрі ... ... ... кетуіне себеп болды,
яғни халық көтерілісінің нәтижесінде шах тәртібі жойылды. ... ... даму ... таңдаған дамушы елге айналды. Мұнай экспортынан
алынатын ірі табыстарды ... ... ... ... ... реформаларға сүйене отырып, Иран соңғы жылдары
шаруашылық дамуында үлкен секіріс жасады, енді оны артта ... ... ... деп атауға ауыз бармайды. 1972 жылы аяқталған ... ... жер ... ... ... 15 млн. шаруалар жер иеленді
(оның бағасы 15 жыл ішінде төленуі қажет), ... ... жер ... ... ... ... шаруалар еді. Осы реформаға дейін ірі жер
иеленуші болғандар , елден құн ... алу ... ірі ... ... Иран ... ... ... – индустриялық ел болып ... ... (1976 ... 20 млд. ... ... қаржыдан Иран өзінің
өндіріс саласын жедел қарқынмен дамытып келеді, оның жаңа ... ... ... ... ... ішінде автомобилдік, авиацалық,
әскери), металлургия саласын кеңітіп жатыр. Иран ... ... ... ірі ... тығыз байланысты. Осы елдермен
бірлесе отырып құрған өнеркәсіптердің тауарларын Иран тек өз ... ... ... ... ... дәрежеде Таяу Шығыс , Оңтүстік- Шығыс Азия және
Аумағындағы тауар айналымға қосу ... ... ... ... сырттан
ағылып келген қаржыны игере алмай , шетке шығара бастады. Ол ... ... ... арасында қаржылық көмек көрсететін ірі елге айналды. 1970
жылдары Иран Англия (1.2 млд. долл) , ... (1 ... ... (1 млд.) ... ... ақ Зайр және т. б. елдерге ... ... ... ... ... ... жалпы саны − 10 млд. долларды құрап, Иран
Халықаралық Валюта Фондының ... ... ... 1978- ... әлеуметтік саяси дағдарыс ел экономикасын әлсіретті. Мұнайшы –
жұмыскелердің шеруі мұнай табысын тоқтатып тастады . Ел экономиканың ... көзі ... ... ... ... орны ... ... Көптеген ірі факторлардың әсері себеп болған қазіргі күрделі
халықаралық жағдайда Ресей ИИР-ң ... ... ... өте ... Қиыр ... Кавказ, Каспий теңізінің зонасы, Орталық Азия
кіретін Жер ... ... ...... ... ИИР ... рөл
атқаратынына ешкім күмән келтіре алмайды. Иран ... ... ... ... Оман ... ... орташығыстық, кавказдық,
орталық-азиаттық, каспийлік ел бола отырып, ... ... ие. ... бүкіл жаралы жерлері Иранға байланысты ... жеке ... ішкі ... ... ... ... ... экономикалық, есірткі саудасы мен босқындар мәселесі, сепаратизм,
терроризм мәселелерінің қайсысы болсын тек ... ... ... ... ... Иранның көмірсутектік табиғи қазбалардың қайнар
көзі ретінде және мұнай-газ ... ... ... ... ... ... ие екендігін ескерту артық болар еді. ... ішкі ... қоры 90 ... ... ... Бұл оны ... ең
ірі мұнай өндіруші елдерінің біріне айналдырады. Бүкіл мұнай шығу ... ... және ... өз ... ... тән. Иран ОПЕК
елдерінің арасында мұнай өндіру ... ... ... орында келеді. Иран
Ресейден кейін газ қорлары бойынша әлемде екінші ... ... ... оның ... және зерттелген қорлары әзірге 21 триллион метр
кубты құрайды, бұл 14% әлем ... асып ... ... ... басқарып отырған әскери-саяси билігі ... емес – не ... не ... не ... өз қоғамының қазіргі әлемдік әлеуметтік-экономикалық даму
динамикасы мен ... ... ішкі және ... векторларының үйлесу
қабілетін арттыруға тырысады.
Бірақ соңғы кезекте Иран идеологтары мен ... шын ... ... төңкерісінің экспортының» жүзеге
асырылуы туралы сөз қозғалады. Бұл ... Иран ... ... ... ... шах ... Реза Пехлеви 40 жыл бұрын ... ... ... ... ... бас ... деген сөз емес, керісінше
бүкіләлемдік Ислам төңкерісінің қиялы идеясы Парсы шейіттерінің аймақтық
деңгейде басымдылыққа ие ... ... ... ауысты, яғни ең алдымен Қиыр
және Таяу Шығыста. Сондай-ақ бұл идеяның діни ... ... ... ... ... ... ... прагматизм
идеологиялық ойлардан басым түсті, ең алдымен шейіттерді қолдай саласында
басым түсті. Бұл тек ислам ... ... ... ... ... ... түзу ... насихаттаудан бас тартуда ғана емес,
сонымен қатар ИИР ішкі саясатын түзетуде де көрмеді. ... да ... ... жету үшін Иран Таяу және Қиыр ... ... ... құралдар пайдалануды жалғастырып келеді. Тегеран
Ауған шейіттеріне қолдау көрсетіп, «Хезболла» ... ... ... келеді. Ираннан шейіт руханилығының өкілдері дәстүрлі түрде ... ... бұны ... ... ... ... уақытта ИИР-дің аймақтық саясатының негізгі бағыттары ... ... ... ... ... аймағы
4) Каспий мәселесі
5) Орталық Азия мемлекеттері (бұрынғы КСРО құрамындағы елдер)
6) Палестиндік-израильдік ... ... ... ... соғыстың аяғында Иран өндірісі нашар дамыған, ауыл
шаруашылығында жартылай феодалдық қатынастар басым келген аграрлық ел болып
қала берді. ... ... ... ... ыдырауы және осы
реттегі капитализмнің үздіксіз дамуы елдегі ішкі саяси жағдайды ... Иран ... ... ... ... әсер ... қоймады.
Шетел тауарларының елге кіргізілуіне кең мүмкіндік бере отыра Иран ... ... тең емес ... ... ... шы ... ... Иранда феодалдылықтың қалдықтары мен үлкен
әлеуметтік бөлініс әлі де орын ... ... ... ие
әлауқаттылар және халықаралық сауда монополиясына қолы ... ... ... өмір ... Ал ұсақ буржуазия өкілдері мен ауыл тұрғындары
және де басқа әлеуметтік топтар ... ... өмір ... ... ... атты Иранның 50-жылдардың ортасымен 60 ... ... ... басты принципі елді басқа дамушы елдерден
оқшаулады. Осылайша ... Иран ... ірі ... ... ... тауар өндіру саласының біріне айналды. Сонымен ... ... ... дамыған ірі державаларға әскери алаң ... ... ... ... алып АҚШ пен ... да ... ... біржақты
бағдарлануы, елдің экономикасының құлдырауына, табиғи ресурстардың
тоналуына, көптеген тиімсіз несие ... ... ... ... ... соңы мен ... басындағы қаржы-валюталық дағдарысқа келді
[32].
Иранның экономикалық дамуы 70-жылдарда экономикалық өнеркәсіптік
кешенді ... Бұл ... ... ... ... ... ... Елге мұнайдан кешен қаржы көбейе бастаған кезде, бұл
кешен аяққа ... ... ... ... ... ... ... күштерді модернизациялау басталды. 1977
жылы Шілде айында Иран әскерінің саны − 342 мың адамнан асты, оның 220 ... ... ... 100 мыңы − ... ... 22 мыңы − әскери-
теңіз күштерінде болды. Одан ... 1980 жылы ... таяу ... 3 ... астам танктермен қамтылуы жоспарланды. Оның құрамында
“Чифтен”, “Скорпион”, “Викперс” маркалы танктер бар еді. ... ... ... ... ... ... ... жақын
жерлерінің экономикалық жағдайына да көп көңіл бөлініп, иран ... ... ... дамытудың 15 жылдық жоспары жасалды. Бендер-Аббас,
Бендер-Бушир, Бендер-Шахпура сияқты порттарды түбегейлі қайта ... ... ... ... өсті. Негізгі бағдарды әскери
объектілерді құруға бағыттаған Иранның 1978 жылы ... ... 5 ... ... бар еді: ... Харемшехр, Харк, Бушир, Бендер-Аббас,
Чахбехарда жер асты кемелері үшін әскери база ... еді. 1970 ... ... 1923 жылы салынған әскери-әуе күштерін (ЭӘК) қайта қаруландыра
бастады [34, 6-7 б.].
Ал атом энергиясын дамыту ... ... ... ... ... ... болатын. ХХғ. соңына қарай жалпы қуаты 700 НВт
– 18 АЭС салу жоспарлаған шах режимі батыс елдерінен ... ... ... ... және ... ... жасалған келісімшарт
бойынша Бушир ауданында әрқайсысы 1200 мВт-тық АЭС салу ... ... ... ... және ... көмегімен 4 тағы да 4 АЭС ... 1974 жылы ... ... ... шарты бойынша Иран
бес ядролық ... ... ал ... ... ... ... зерттеу
орталығын салуға кірісті. 1978 жылы Иран мен АҚШ келісімшарт ... ... 20 ... сегіз АЭС салынып, 64 млд.$ ... ... ... ... на ... ... ішкі ... және импорт арқылы шешілетін
болды. 70- шы жылдарда уран көздерін іздеу кең етек алды және 50-ге ... кен орны ... ... ... ... Таяу және Орта ... ... мемлекеттердің ықпал ету тәртібі ... ... ... ... ... күштерін жоғалтып алды.
Англияның рөлі де біраз әлсіреп қалды. Бұл тек қана соғыстың ... ... ... ... ... ... мемлекеттерде ұлт-азат
ету қозғлыстарының белең алуының ... де ... Дәл осы ... ... және ... ... бар АҚШ аймақтағы өз
рөлін күшейте бастады.
Бұл үстемдік тек 1979 ... Иран ... ... ... ... Иран Республикасының саясаты бірнеше стратегиялық
мүдделерімен анықталады.
Біріншіден, аймақтағы мемлекеттермен қарым-қатынасты реттеу, яғни ... ... ... ... (изоляциядан) шығуға бағытталған
ортақ саясат негізінде бірігу.
Екіншіден, өзінің солтүстік шекараларында қауіпсіздікті қамтамасыз
ету. Бұл ... ... орта ... ... тұрақтылық пен
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге де қажет мәселе деп қарастырады.
Үшіншіден, аймақтағы елдермен ... және ... ... Бұл салада Тегеран негізгі назарын ... және ... ... ... ... болуы көбінесе геосаяси
жағдайға байланысты болып отыр. Саяси ... ... ... ... қарама-қарсылығы) көп жағдайда Әзірбайжанмен
дүрдіараз қарым­қатынастың пайда болуына және екі жақты ... ... аз да ... ... ... Иранның Орта Азия және күнгей Кавказ елдеріндегі ... және ... ... ... ... ... ... де сипатталады. Анықырақ айтқанда Түркия мен қатынасы
күрдтер мәселесіндегі ... ... ... Иранның сыртқы саясатының сипаты оның ... тура ... ... ... ... да ... Тегеранның басқа елдермен қатынасында сақ болуына алып келді. ... ... ... ... кейбір күштер белсенді ... Ал Иран ... ... ... жақтайды.
Алтыншыдан, Иран аймақтағы Пәкістан, Сауд Арабия ... ... өсіп келе ... ... ... ... олардың аймақтағы
рөлі күшейіп кетпеуі бағытында да әрекет ... Иран ... ... ... өте үлкен көңіл
бөледі, ескере кететіні, ... ... ... ... өз ... ... жоюға күш жеткізетін өз энергетикалық жүйесінің
құрамдас бөлігі ретінде қарады. Ал сегізіншіден, Орталық Азия мен ... ... Иран ... ... ... және ... ... қарым-
қатынасты нықтауға және кеңейтуге болатын сахына ретінде қарастырады ... шын ... ... ... өз ... ең қызықты да5ең қиын
кезкңін басынан өткізді. Бірақ бүл қиын да,қызықты ... ... ... ... кедергі бола алмады. Соңғы отыз жылда ... ... ... ... ... яғни түрік-күрл мәселескмұны желеу етксн Еуропа
Одағының Түркияыы одаққа қабылдамауы,күрдке дедүрікке де,тіпті адамзат
атаулыға да ... ... ... да күрд ... етіп ... ... ... Соңғы оғі жыл ішінде елеулІ оқиғалардьщ бірі де
осы Абдуллах Өджаланыың үсталуы,бүл оқиға түрік-күрд мәселесінің бәсеңсуіне
жэне ... ... ... саябырлауына себеп болды.
Осы сияқты 1999 жылы ОБСЕ ... ... ... ... бүл ... ... ... мемлекеттерінің басшылары қатысуъишың
ішінде АҚШ президенті Билл Клинтон мен Ресей президеі-іті Борис ... ... ... ... жылы ... саяси өміріне ерекше реңк
әкелді. Бұлардың ішіндегі ең «қызығы»-қауіпсіздік мәселесі бойынша ... ... ... дсп саналатын АҚШ және Ресей президенттерінің өзара
сөзғе келіп қалуы. Клинтон Ельцинге ... ... ... ... ... іс жүзінде елдің орнына келу
процесі қағазға ... ... ... мен ... ... және тез өтпейтінін көрсетіп отыр. АҚШ пен ... ... ... ... мен ... ... келтіруде жақсы тарихи тәжірибесі бар секілді еді. Бірақ Ауғанстан
жағдайы антитеррористік коалицияның батыстық қатысушылары барлық ... ... ... жеке ... ... ... етеді.
Шынымен де, 2004 жылдың 21 ... ... ... жаңа 1383 ... ... ... еліне ІІІ-мыңжылдықтағы батыс өлшемімен қарауға
болмайды. Дәл осы кезде болашақ ... ... ... ... орын ... ... туып тұр. Тарихи түбірдің ортақтығы: тіл,
дін, мәдениет, салт пен ... ... ... ... ... ... Ауған халқына көмек көрсету мәселесін Иранның шешудің
социо-психиологиялық негізін құрайды. Сонымен қатар, өзі де ... ... 14 ... өмір ... ... кез ... жаңашылдыққа
жиреніш пен қарсылық көрсететін ауғандықтарды 21 ғасырға «сүйрелемеуіне»
де ... ... ол ... ... емес. Олар ауған халқына
Ауғанстанда 14 ғасырда орнатып, ұлттық және діни салт сана ... жаңа ... ... ... толыққанды көмек көрсетуіне
мүмкіндігі бар.
Біз бұны қаласақ та, қаламасақ та, 2004ж ... ... ... ... ... ... Оның ... түрлі жағдайлар бойынша
бөлінген. Географиялық та, экономикалық та, ... ... да. ... ел ... ала ма? ... ... ме? Көп ... Ауғанстанның бүгінгі
және келешек басшылығынан ғана ... ... ... ... ... ... да ... болады. Бұл жерде Ауғанстан
өміріндегі Иранның орнын айтпауға болмайды, ... ... ... ... ... ... мәселесін ИИР-сіз шешу мүмкін емес. ... да ... ... ... ... мемлекеті, қаржы дағдарысына байланысты өзінің
сыртқы саясат жүргізу жолдарының әдістерін біршама кеңейгенін түсінді. Оның
себебі, егерде бұрынғы уақытта жаһандық сипаттағы мәселелерді шешуде
бірінші ... ... ... тұрса, бүгінде көптеген саяси да, басқа да
жаһандық ... бар ... ... ... ... ... ... күш пен әр түрлі жаңа технологиялардың қолданылуымен шешіледі.
Әрине бұл салада Түркия өз ... ... ... ... Оған ... ... НАТО ... ішінде ұйымға тигізетін септігі
жоғарғы көлемде болып отыр. Бұндағы Түркияның басты мақсаты – НАТО ... ... ... ... ... өз экономикалық күшіне сай
дауыстық мәртебеге ие болу.
Бүгінгі күнде Түркия Орта ... ... ... ... ... ірі ... ... табылады.
Осыған орай, 90 жылдардан бастап Түркия Орта Шығыс аймағына ... жаңа ... ... ... Ол мынадай басымдықтарды алға қояды:
• Экономикалық ынтымақтастық пен табиғи ресурстарды игерудегі
ынтымақтастық;
• Ислам әлемімен ... ... мен ... тереңдетуге
бағытталған саяси сұхбат;
• Ауғанстандағы тұрақтылық;
• Яядролық қаруды ... ... ... ... ... ... ... заманның халықаралық жағдайының
мынадай ерекшеліктерін белгілейді:
Біріншіден, әлем қауымдастығы ішіндегі тығыз қарым-қатынастардың күшеюі
мен экономикалық жаһандануы. Яғни сыртқы сауда мен ... ... алыс ... мен басқа себептерге қарамастан ақпарат, байланыс
құралдарының дамуы әр түрлі мемлекеттер мен ... ... ... ... ... ... байланысты, Түркия нарықтық экономика
мен демократия жолындағы техникалық, қаржылай көмек көрсетуге бағытталған.
Үшіншіден, «жаһандық сипаттағы ... ... ... бар,
өйткені барлық жаһандық мәселелердің барлығын бір сипат біріктіреді: оның
салдары бүкіл планетаға немесе белгілі бір ... ... ... және ... шешу үшін үлттық шекарадан шығатын ... ... ... мәселелерге терроризм, ядролық кауіпсіздік,
босқындар мәселесі, ... ... ... ... және ... ... әлем қауымдастығындағы үлттық фактордың, яғни
өзінің белгілі бір ұлтқа тән болуы жөніндегі сана ... ... ... КСРО ... ... ... болған тенденция). Дүние жүзінің әр
түпкіріндегі аймақтық қақтығыстардың, әсіресе «қырғи-қабақ» соғысынан ... ... ... ... ... және діни себептердің салдарынан
екендігі бәрімізге мәлім . Түркия үшін ол күрт мәселесі.[40].
Осы ... ... ала ... ... ... ... өз ... жүргізгенде азаматтарының бейбіт өмірі мен елінің ... ... ... Бұл ... ... зор ... қосқан түрік
Президенттері С. Демирел, Т. Озал т.б.
Түркия Орта Шығыс ... ... әр ... ... ... ... Қатынастардың дамуы барысында кезеңдердің сипаттарының
өзгеруі ең біріншіден Түркияның саяси приоритеттерінің өзгеруіне байланысты
болды.
4-5 бетке ... ... ... ... және Иран-Ирак соғысының кейбір қырлары
1980 жылы 22 қыркүйекте Венада МЭШЕҰ мүшелігіндегі ... ... ... және ... ... жиналып, ұйым құрылуының 20 ... өту ... ... ... ... ... ... тарихы бойынша кітаптар дайындалды. Алайда оқиға басқа бағытта ... Сол күні ... ... ... ... Ирандағы нысандарды
бомбылаудың астына алса, жаяу әскерлер елдің шекарасын кесіп өтіп, ауыр
зеңбіректермен атқылады. ... ... аяқ ... ... ... мұнай тасымалдау жүйесіне қауіп төндірді. Ирак пен ... ... ... ... ... ... тұратын.
Иран-Ирак арасындағы 1980-1988 жылдардағы қақтығыстың пайда болуының
негізгі ... ... ... ... жатыр. Бұл, әрине 1637 жылы
Ефрат алқабында парсы мен арабтардың арасында ... ... ... ... ... [36]. Осы соғыстың нәтижесінде арабтар жеңіске жетіп,
екі халықтың арасында дұшпандық дәстүр ой-сезімі қалыптасты. Сондай-ақ екі
елдің ... ... ... бағытты (суннит және шиит) ұстап бөлінуі,
сонымен қатар осы ... ... ... да өз ... ... жоқ, яғни ... негізінде географиялық мәселе де жатты.
Оқиға түсінікті болу үшін, қақтығыстың негізгі ... және өріс ... ... ... ... Екі елдің бір-біріне білдіретін өзара
территориялық дау шара мен діни алауыздықтары Ирак ... ... ... ... ... болатын. Екі мемлекет арасындағы
шекара мәселесін шешуге бағытталған қадамдар ХІХ ... ... 1847 жылы ... және Иран ... арасында, Ұлыбритания және
Ресей патшалығының қатысуымен Эрзерум шартына қол қойылды. ... ... ... ... Шатт-әл-Араб өзені жағалауы арқылы бөлінді. Өзен
екі елдің экономикасы үшін аса ... ... ... ... ... суын ... ... құяды. Тигр мен Ефрат негізінен Ирак жеріне
өтеді, бірақ Шатт-әл-Арабтың өзі Иран мен Ирак ... ... және ... 200 ... ... Иран өзені Карунмен
қосылады, өзен тікелей теңізге шықпайды, ол алдымен Ирактан 800 ... ... ... ... келіп құяды. Бұл бұғазды Иран
бақылайды. Осындай стратегиялық маңызды өзен үшін ... ... ... ... ... ... болды. Жоғарыда айтылған шарт 1913 жылы
Константинопольдық хатта ресми ... ... осы ... ... Иран-
Ирак шекарасын белгілейтін арнайы комиссия құрылды. Осыдан кейін шекара
мәселесі ... ... ... қол ... бастайды, бірақ бұл
келісімдер екі жақты да ... ... ... ... табылуымен
қиындықтар, дау-дамайлар өрши түсті. ХХ ғасырдың басында Осман империясы
өзенді толық ... ... ... ... соғыстың кезінде бұл
бақылау құқығы Осман империясының ... ... ... Иракқа өтті.
Алайда, Иран жағы 1913 жылы ресми ... ... ... ... ... талқыланбағанын сылтау етіп, бұл құжаттарды қайта қарауды
талап етті. Ұлттар Лигасының араласуымен 1937 жылы 4 шілдеде екі жақ ... ... қол ... ... ... ... екі
мемлекетке де ашық теңіз саудасын жүргізуге рұқсат ... ... өз ... ... қысым жасауды жалғастыру негізінде, 1958
жылғы революциядан кейін екі ел арасындағы мәселе ұзақ ... ... ... 1968 жылы үкімет басына ... ... ... ... ... ... ... себебі − Иран
аймағындағы бірнеше өзендермен, Ирактың Тигр және ... ... ... болған 120 миль ұзындығына созылған ағынды өзен атырауы
жоғарыда көрсетілген бұрынғы Шатт-әл-Араб өзені еді. Шатт-әл-Араб ... ... ... ... Бұл өзен Иран үшін ... Парсы шығанағына
шығатын жалғыз емес, алайда ең басты жолдардың бірі болғандықтан, өзеннің
төменгі ... ... ... ... ... ... еді. Ал ... келсек
бұл өзен теңізге шығатын жалғыз-ақ жол болып ... Ирак ... 28 миль ғана ... ... 1400 миль ... ... ... болды.
Ирактың басты порты Басра Шатт-әл-Арабтың жоғарғы ... 50 ... ... судың таяздылығына байланысты оны тереңдету жұмыстары
жиі жүргізілді. ... ... ... ... нақты және
маңызды мағынаға ие болды. Жағдайды ушықтыратын тағы да бір жәйт, екі ... ... ... жүк тиейтін кешендер, мұнай ... ең ... ... ... ... кәсіпшіліктері Шатт-әл-Араб
өзенінің бойында шоғырланғандықтан, бұл өзеннің маңыздылығын арттырды ... б.]. Өзен ... ... тасымалдаудың бір жолы ретінде шаһ басқа ... және Харк ... ... ... салу арқылы, аса ірі супер
танкерлердің жүзіп келулеріне жағдай жасады. Ирак болса ... ... ... басым мөлшерін Шатт-әл-Арабтың енсіз өзен ... және ... ... ... құбырларының барына қарамастан
тасымалдады.
Шаһ және ... ... Баас ... ... Ирак ... ... 1975 жылы ... Шатт-әл-Араб өзені бойынша мәселеде
келісімге келді. Иран үшін бұл ... ... ... Ирак жағы ... жыл
бойы өзеннің шығыс жағалауы бойымен өтетін шекара ... ... ... яғни Иран ... ... ... ... ұсынысы бойынша ендігі
жерде шекара өзеннің кеме жүзетін айдынның ортасынан белгіленді. Сонымен
қатар, Ирак елінде мұнайға бай ... ... ... ... үшін ... жүрген, күрдтер этносына шаһ көмек көрсетуден бас
тартты. Күрдтер этносы Ирак халқының 20 ... ... ... жасаған бұл
іс-әрекетіне жауап ретінде, Ирак үш жылдан кейін 1978 жылы ... қуып ... ... өз ... ... жылы ... революцияның нәтижесінде, шахтың тақтан құлауымен
саяси жағдай ... ... ... төрт жыл ... ... ... ... өзінің елден қуылып
жіберілгенін, әлі толығымен мемлекет басына келмеген Саддам ... ... ... деп ... ... ... ... рөл атқарған Баас партиясына
және оның лидері Саддам Хусейнге қысқаша ... ... ... құрылуына, 1930 жылдары Париж қаласында білім алып ... екі ... Араб ... ... құру ... ... Он
жылдан кейін, Дамаскіге келген олар Баас ... – араб ... ... ... Бұл ...... және ... қарсы
біріккен араб мемлекетін құру мақсатын көздеген жалпы арабтық партия болып
есептелді. Көп кешікпей партияның бір тармағы ... ...... ... ... ... алдына қойылған жалпы мақсаттары
бірдей екендігіне қарамастан, екі тармақта өздерінің ... ... ... ... ... ... Суэцтегі жеңісінен кейін Саддам ... 1957 жылы ... ... кірді. Кейіннен осы партияда жүріп, ол өзінің
алғашқы қастандығын ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды. 1959 жылы 6 қазан айында партияның бір топ жастарымен
генерал ... ... ... ... ... ... Қасым жарақат
алады, сәтсіз аяқталған оқиғадан кейін Хусейн Мысырға қашып кетеді. Ол 1963
жылға ... ... ... ... ... Хусейн бірнеше жыл баасистердің
жасырын әскери топтарын басқарды. 1968 жылы ... ... ... ... ... ... ... Хусейн, 1979 жылы Ахмад Хасан аль-
Бакрдың орнына Ирак республикасының президенті болып жарияланды. 1979 ... ... ... және ... адам ... атақты иеленді. Ол өзінің
мақсатына жету жолында кедергі ... ... ... ... ... ... санады. Хомейнидің уағыздауынан кейін Саддам Хусейн қауіптенді. Себебі,
Ирак ... 60 ... ... ... ... Баас партиясы
суннизмді уағыздаушы азшылыққа ... 1980 жылы ... ... ... ... қастандықтан кейін, Хусейннің әмірімен Ирактағы
шиитердің аятолласы өлім жазасына кесілді. Бірнеше қақтығыстармен өзара
шабуылдардан соң, Ирак ... ... алу ... келді деп есептеп,
Иранға қарсы соғыс ашты [38].
1979 жылы ... ... Иран ... ... шиит дінбасыларының келуі
екі мемлекеттің арасындағы қарым-қатынастың қайтадан күрт ... ... Ирак ... ... Хусейнге қарсы Иранда құрылған компаниялардың
және ислам фундаменталистерінің өз елдеріндегі революцияны Иракта жасауды
көздеген идеялары да өз ... ... ... жоқ. ... Иран ... та ... жете алмады. Соғыста Ирак әуе ... және ... ... ал Иран адам саны ... артықшылығымен
көрінді. 1980-1987 жылдар аралығында екі жақтан да өлгендер мен ... ... саны бір ... адамға жуық болса, материалдық шығын
бірнеше жүз миллиард АҚШ долларына жетті.
Осылайша, 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак қақтығысы он жыл бойы ... және ... ... ... ... ... Парсы шығанағында
орналасқан мұнайды экспортқа шығаратын араб ... ... ... әсер ... ... ... ... шығанақта орналасқан осы
мемлекеттер соғысты тоқтату үшін ұжымдық және жеке дара ... ... ... ... орналасқан мұнайды экспортқа шығаратын
алдыңғы қатарлы араб елдерінің ықпалын үйлесімдіруде зор саяси мағына алған
оқиға болды. Ол 1981 жылы ... ... ... ... ... шығанағындағы араб мемлекеттерінің Ынтымақтастығы Кеңесі
құрылды, яғни ... 1981 ... 25-26 ... ... осы ұйымның жарғысы
Абу-Даби қаласында (БАӘ) өткен І ... ... ... ... ... ... ... − барлық салада ұйым мүшелерінің
арасында тығыз байланысты жүзеге асыру және ынтымақтастықты дамыту» [39].
Ұйымның Құрылтайшылары Сауд ... ... ... ... ... Оман, Катар, Бахрейн болды. Иран-Ирак соғысы Кеңес
мүшелерінің назарына ілікті. ... ... ... ... ... күш-жігерді толығымен қолдады, себебі, ... ... ... жалғасуы аймақ қауіпсіздігі оның ішкі саясатына шетел
араласуының қауіпін ұлғайтқан болар еді. ... ... және ... барлық сессияларының күн тәртібінде иран-ирак соғысының мәселелері
алдыңғы орында болды. Онда екі көршілес мұсылман мемлекеттерінің арасындағы
қантөгісті және соғысты ... ... ... ... талас үздіксіз
жүрді. Мемлекеттер ынтымақтастық Кеңесінің мүшелері барлық ... ... ... ... ... ... және тағы басқаларды
пайдалана отырып, ... ... ... үшін күш салды. Кеңес
мүшелерінің мемлекет өкілдері және олардың БҰҰ ... ... БҰҰ ... ... ... талқылауға ұсынды. Резолюцияны бір ... ... ... ... онда тез ... Иран және ... соғысты тоқтату, жауласып жатқан жақтардың ... ... ... қою және халықаралық құқық қағидалары негізінде
қайшылықты бейбіт түрде келіссөз бастау арқылы реттеуге шақырды. ... БҰҰ БА Иран және Ирак ... ... ... осы ... ... ... бейбітшілікке және қауіпсіздікке зор
қауіптілік төндіріп отырғандығы көрсетілді. Резолюция жобасы ... ... ... ... ... ықпал ететін кез келген
әрекетке ... ... ... ... ... онда БҰҰ Бас ... бейбіт түрде реттеу мақсатында өз күштерін бағыттау туралы
ұсыныс қарастырылды.
22 ... ... ... ... ... ... ... шектеледі. Осыған байланысты Ұйымның қайраткерлері айтқан түрлі
пікірлеріне назар аударсақ, бұл ... ... ... кең аумақтық ұйым
болып табылмайды, басқа ... ... ... ... ... Фахд ... айтқанда «басқа ұйымдардың бағдарламалары
мен мақсаттарына қарағанда ынтымақтастық Кеңесінің ... тән ... ... ... ұйым ... ол ... бір мемлекетке бағытталған
арнаулы мақсаты бар ұйым».
Осы Ұйымға біріккен алты ел ... ... және ... ұқсас, ең алдымен саяси құрылыстарының сипаты бойынша – монархиялы
мемлекеттер.
Осы жерде атап айтқанда ПШАМЫК ... ... ... ... иран-ирак қақтығысы болған жоқ. Сондықтан да осы ... алғы ... ... ... ... және болып жатқан
қарама-қайшылық пен қарсылықтарын зерттеп талдау өте қажет. ... ... ... ... ... ... ... экспортқа шығаратын
араб елдерінің қарым-қатынастарындағы қарапайым емес құрылымды, ал екінші
жағынан ислам әлемінің бөлінбейтін мүшелері болып табылатын Иран мен ... ... ... түсіну үшін қажет. Нақ осы қақтығыста тарих пен
қазіргі заман, ислам мен мұнай факторы, ізгі ерік пен ... ... ... осы ... ... ... ... қатар біртіндеп ... ... ... ... мәселесі жөнінде Парсы шығанағындағы араб
мемлекеттерінің ынтымақтастығы кеңесінің жедел ... ... ... ... Осы аймақтағы араб мемлекеттері антиамерикандық бағыт ұстанды,
оған тіпті аймақтағы АҚШ-тың одақтас елдерінің де наразылығын тудырған ... ... ... ... бас ... Израильмен әскери-
стратегиялық одақ құруы, Израильдің Ливияға басып кіруі, Ливияны ... ... ... ... [40].
Парсы шығанағындағы мұнайды экспортқа шығаратын араб елдерінің
ынтымақтастығының құрылуының алғышарттары мен ... ... ... ... ... ... осы ... айтарлықтай рөл
атқарған − Кувейт. Себебі мұнайды экспортқа шығаратын араб ... ... ... болып ұсынған Кувейт болатын. Нақ осы Кувейт ... ... ... ... ... ішінен Израильді жақтаушы елдерге
қарсы қысым көрсетуде мұнайды қару есебінде қолдану идеясын қолдаушылардың
белсенді қатарында болды. ... ... 1973 ... 17 қазан күні
Кувейтте өткен араб елдерінің ... ... ... егер ... жылы ... алған аймақтардан өз қарулы күштерін толығымен шығармаса,
мұнай өндіруді ай ... 5 ... ... ... тарихи шешім қабылданды.
Кувейт пен Сауд Арабиясы мұнай өндіруді 10 пайызға дейін қысқартты. ... күн ... соң араб ... ... ... ... етіп отырған АҚШ пен Голландияға мұнайды ... ... ... ... жылы ... ... Кувейт ханзадасы және премьер-министрі
Джабер аль-Ахмед ас-Сабах (қазіргі Кувейт ... ... ... Ол бұл
сапарында сонымен бірге БАӘ президенті Заид бен сұлтан Нахаянмен ... ... ... рет Кувейт ұсынған сыртқы министр дәрежесінде жан-
жақты қарастырылған ұйымды құру жөнінде ... ... Бұл ... ... ... ... ... дамыту және
күштерді шоғырландыру жөнінде мәселе қарастырылды.
1978 жылы Кувейт ... және ... ... ... ... араб мемлекеттерінде іс-сапармен болды. Осы іс - сапарында ол
тағы да ... ... ... іске ... яғни ... ... бір араб режиміндегі ұйымды құруды талап етті.
Алайда, ... ... ... ... ... ... ... басты себеп – араб мемлекеттерінің көршілес Иран шаһынан күдіктенуі
болды. ... ... бұл ... жоғарыда аталған ұйымды құру ... шаһ ... ... ... ... Иран шаһының мұндай
наразылығын толық ... ... бұл ... ... - ... ... ... шыға отырып, мемлекетінің мүддесін көздеуі.
Себебі шаһ ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті аталған келісім негізінде мұнайдан түсірген қаржысы 1971
жылы 1.944 млн. доллар ... 1972 жылы 2380 млн. ... 1973 жылы ... ... жетті [18, 71 б.]. Егерде Иран шаһ басшылығының осы аймақтағы
арақатынас күшін есепке алатын болсақ, 1970 ... ... ... ... оның ... ... көлемінде Иранның әскери-саяси және ... арта ... ... ... үкіметі 1969 жылдың сәуір айында 1937 жылғы Иракпен Шатт-әл-Араб
өзені бойынша өтетін басты шекара туралы шартты бір жақты ... ... ... бұл ... Иракпен қарым-қатынасының шиеленісуіне
алып келді. Осы жылы екі жақты ... және ... ... ... өз күшін жойды [18, 112 б.]. Иран ... ... ... ... үш ... басып алуынан кейін Ирак жауап ретінде
Иранмен дипломатиялық қатынасты үзді.
Осылайша Парсы шығанағындағы мұнайды ... ... ... ұйым ... ... ... басты фактормен қатар,
Иранның экспансиялық саясатының осы өңірде өсуі әсер ... 1980 ... ... өз ... ... ... қайтадан жандандырды. 1980 жылы қараша
айында Оманда өткен ... ... араб ... ... ... ... ал-Ахмед ас-Сабах тағы да шағанақтағы басқа да мұнай өндіруші
мемлекеттер ... ... ... стратегиялық жоспар құру
қажеттілігіне аударды. Бұл жолы ... ... ... ... ... ... ... процесін жеделдетті. 1980 жылы желтоқсанда
осы ойды ... ... ... араб ... Кувейттің
сыртқы істер министрі Сабах ал-Ахмед сапар шекті. 1981 жылдың басында осы
мемлекеттің дайындаған ... құру ... жоба ... ... ... ... ... ПШАМЫК құруға толығымен жол
ашылды. Парсы шығанағы аймағында жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... мүшелері жаңа басқа мұнай
құбырларын салу үшін барлық күштерін салды. Жоспар ... бұл ... ... ... ... қашығырақ салынып, болашақта Ормуз бұғазы арқылы
теңізбен тасымалдаудан бас ... ... Осы ... ... ... үшін қолданылатын су жолының мағынасы өте маңыздылығымен ... 1984 ... ... ... 9,1 млн. ... ... 7,3
миллионы, яғни күніне 80 ... ... ... ... ... ... ал ... құбыры арқылы тек 1,8 млн. ... ... ... ... ... ... ... 240 километр құбыр Оман шығанағының жағасына тартылды. Сонымен
бірге Кувейттен Оманға қарай мұнай құбыры салынды.
Енді ПШАМЫК құруылуына Иран мен ... ... ... ... ... Иран үкіметі Парсы шығанағында мұнайды экспортқа
шығаратын араб елдерінің бір ... ... ... білдірді. Себебі
Иран басшылығының ойынша осы аймақта құрылған кез келген одақ Иранға ... ... Ал Ирак ... араб ... ... ... бағынышты
болғандықтан ойларын толық айтпай екі ұшты пікір айтты. ... ... жаңа ұйым Араб ... ... (АМЛ) ... ... ... қарамағында болуы қажет деп есептеді. Осылайша Ирак ... ... ... жоқ.
ПШАМЫК өкілдерінің айтуынша Ирак мемлекетінің бұл ұйымға мүшелікке
қабылданбау себебі, Тегеранмен соғыста болуы. Егер ұйым Иракты өз ... онда бұл ... ... ... ... ... ... еді. Ал бұндай саясат «алты» мемлекет, яғни ... ... ... шығаратын араб елдерінің ынтымақтастығы Кеңесіне бірігу
кезінде қойылған мақсатқа қайшы келді, ұйым ... ... ... қабылдау жөніндегі ұсынған ұсынысына қарсы болды.
1981 жылдың аяғынан бастап ұйымның сыртқы ... ... ... ойлар жандандырылды. Қорғаныс туралы ұйым мүшелері арасында екі
жақты пікір пайда болды. Егер Кувейт өз ... ... ... ... ал Оман ... Батыстан тікелей әскери көмектен бас тартқан жоқ. ... ... оның ... жөніндегі ойы жоғарыда көрсетілген екі
жақты ойдың ортасы деп ... ... Оның ойы ... ... ... бас ... және ашық ... шетелден тәуелді
болып қалмау еді. Сонымен қатар Эр-Рияд өзінің ... ... ... ... ... ... ... мәселені шешуде Сауд Арабиясы осы
аймақта маңызы зор рөл атқарды. Сондықтан да Сауд ... ... ... ... саясатымен қатар Иран-Ирак қақтығысын бейбітшілік жолмен
шешудегі ықпалын қарастырайық.
Л.В. Валькованың ойынша «Сауд Арабиясының ... ... ... ерекше орын алады, себебі Парсы шығанақ аймағында осы екі
мемлекет басты бағыттты ұстап тұру үшін ... ... ... [26, 191 б.].
Көрші мемлекеттердің арасындағы қатынас әсіресе Иран революциясынан кейін
нашарлап ... Шиит ... ... ... ... ... араб
мұсылман мемлекеттеріндегі шииттердің наразылығын күшейткен болатын. Бұл
араб мемлекеттерінің ішінде Сауд мәліктігі де бар. ... ... ... революциясы мұсылман әлемінде шиизмнің көтерілуіне ықпал етті.
Сондықтан да ваххабистік Сауд Арабиясы мен ... Иран ... діни ... ол таза саяси еді. Өйткені Сауд Арабиясы шииттерді ... ... ... ... ... ... төмен лас
жұмыстарға пайдаланып, шариат сотында шииттердің ... ... ... ... ... пактісін құру жайындағы Сауд Арабиясының жоспарына 1967 жылғы
араб елдеріне қарсы Израильдің ... ... ... ... «Алты
күндік» соғыстан кейінгі жағдай араб ... ... ... ... ... айыптап, сонымен қатар Кувейт, Ливия елдерімен бірігіп
соғыстан жәбір шеккен Мысыр және ... ... ... ... көрсету
міндеттерін алды.
Ол кезеңде Сауд Арабиясының мәлігі Фейсал Израильге қарсы «қасиетті
соғысқа» – ... ... ... ұран ... Бұл ұран тек арабтарға
ғана емес, ... ... ... ... президенті Насер қайтыс
болғаннан кейін Фейсал Араб Шығысындағы беделдік үшін ... ... ... ... Мысырдың жаңа басшысы Садаттың саясатын қолдады. Сонымен
қатар Фейсал соңғыға өз ықпалын ... үшін ... ... араб ... қозғалысына қарсы қоюын тоқтатты. Мысырдың жаңа
басшылығымен қарым-қатынасты нығайту мақсатында ... ... ... ... ... ... ... саясатына қарсы күресте
мұнайды саяси қару ретінде қолдануға уәде ... ... ... ... Сауд ... беделі Израильді жақтаушы
елдерге қарсы мұнай шектеу ісінде ... ... ... ... мұсылман әлемі ғана емес, сонымен қатар араб
қоғамында өте ... ... ... ... ... да жоғарылады.
Мұндай жағдай Сауд Арабиясына дамып келе ... ... ... ... жол ... Осылайша, Сауд Арабиясы қазан соғысынан кейін
шақырылған, 1974 жылы ... ... ... ... ... араб елдерінің
кеңесінің шешіміне сәйкес Сирияға және ООП (ПАҰ) Палестинаны Азат ... ... ... ... Сауд ... ... ... тап
өкілдерінің панисламизм идеялары мұнай долларымен тығыз ... ... ... екі жақты жүйемен берілді. Біріншісі, Араб Шығысындағы
жекелеген елдерге (Израильге қарсы шыққандарға), ... ... ... ... асырылды. Қаржылай көмек саяси келісім шарттармен қабаттас
жүрді (Қосымша В ... ... ... ... ... ... мұсылман әлеміндегі
реакцияшыл күштермен келісімге келсе, мысыр үкіметінің саяси бағытттары
сауд басшыларының ойынан ... 1977 ... 19 ... айында Израильдің
қол астындағы Иерусалим қаласына Садаттың ... Сауд ... ... ... ... ... саясатында Иерусалим қаласы ерекше
орынды иеленді. Мүмкін, Сауд үкіметі АҚШ-тың басшылығымен ... ... ... ... ... ... ... еді, егер келісімшарт
басқа бір бейтарап елде өткізіліп және келісім кезінде Көне ... ... ... тағдыры орынды шешім тапқан жағдайда.
Сауд үкіметінің сыртқы стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... болады. Сауд Арабиясы 1979 жылғы 26
наурыз айындағы египет-израиль сепараттық бейбітшілік келісіміне үзілді-
кесілді қарсы ... ... ... ... ... ... ... саяси санкцияларға белсенді қатысты.
Ең бастысы Сауд басшыларының таяу шығыс мәселесін реттеуде ислам
жолын қуушылар ... ... ... да ... және ... ... ... мәселелерді шешуде, Палестинада тұратын халықтың
басым көпшілігі мұсылман болғандықтан негізгі мәселе ... ... ... ... ... ... де ... қолдауынан табуға болады. Себебі сомалиліктер мұсылмандар
еді.
1979 жылдың қараша айының аяғында, ... апта ... соң, ... ... Сауд ... ... 700- ге жуық ... Меккедегі басты мешітті көтеріліс басталысымен жаулап
алды. Оларды үкімет үлкен ... қуып ... Сауд ... басылғанымен, бұл оқиға барлық ислам әлеміне әсерін тигізді.
Желтоқсан айының басында Эль-Хасса қаласында ... ... өтті ... ... жылдың басы иран революциясынан ... ... ... сипатталады. Сөзсіз иран ... Азия және ... ... оппозициялық күштердің жігерленуіне
әсерін тигізді. Мұндай әсерді Сауд Арабиясы да сезді. Араб және ... ... ... ... ... ... ... шииттер
орналасқан шығыс аудандарында бірнеше толқулар өріс алды. Айта кететін ... Сауд ... ... ... құбырлары осы аймақтарда шоғырланған
болатын.
Иран революциясы ... ... ... өзгерістер
енгізді. Осындай күрделі мәселе де ислам ... ... ... Сауд ... мен Иран ... ... қатынасы тығыз
ынтымақтастықпен қатар, сондай-ақ, Парсы шығанағы ... ... ... ... ... ... ... Сауд басшылары
шығанақты Парсы немесе Араб шығанағы емес жай шығанақ деп атаған. ... ... ... және ... ... ... Сауд Арабиясын Парсы шығанағынан ... ... ... Алайда АҚШ Парсы шығанағына орасан зор қызығушылық
танытқандықтан және Сауд ... ... ... ... бұл ... ... кетуіне жол бермеуге тырысты.
АҚШ- тың басқарушы ... ... ... ... соң, ... өз ... ... көңіл аударды. Олар сауд мұнайы арқылы
Ираннан түскен түсімнің орнын ғана ... ... ... ... ... ... әскери базаларын құруға үміттенді. Сауд басшылары өз
елінде ... ... 1 млн. ... дейін өсіру арқылы, күніне 9,5 млн.
баррельге ... ... Сауд ... ... бұл акциялар Таяу Шығыс
мәселесін реттеу үшін жасалынып отырғандығын АҚШ ... ... ... деп ... назар аударуымыз керек, Ирандағы революция Иран мұнай саясатына
едәуір өзгерістер ғана алып келмей, ... ... ... ... ... АҚШ, сонымен бірге МЭШЕҰ күшін ретіне қарай орналастырды. Мұнай
өндіру күші иран ... ... шаһ ... ... ... 1979 жылы Иран ... 3,1- ден 3,5 млн. ... мұнай өндірді. Бұл
көрсеткішпен салыстырғанда Сауд Арабиясының 3 есе ... ... ... ... ... ... ... Сауд Арабиясымен
Иран «біркелкі саясат» ұстанса, Иранның ажырап, дербес ... ... бұл ... ... ... алып келді. Сәйкесінше, мұндай
өзгерістер МЭШЕҰ ішінде батыл күштердің күшеюіне ықпал етті. Сауд ... Иран ... ... басқа да бірнеше сұрақтар төңірегінде
байқалды. Соның ішінде, Иранның революциядан кейін ... ... ... Томб ... 1971 ... ... алынған және «Парсы шығанағы»
терминін сақтап қалуларына, сауд ... ... ... айта кету
керек, сауд басшыларын қатты ойландырған мәселе, ... ... ... елдерде (Сауд Арабиясын қосқанда), оппозициялық күштердің
жандануы болды.
Сауд-иран қарым-қатынасындағы мұнай саласы ... ... ... ... Оған ... ... екі ... де сыртқы
саясатында мұнай бағасын бірқалыпты ұстау және батыс мемлекеттермен ... ... ... ... жөнінде ұстанған бағытқа
тоқталсақ, Сауд Арабиясы және Иран ... ... ... ... ... ... ... басып алған бірінші «жауы» деп
есептесе, шаһ үкіметі сионистік басшылармен ... ... ... ... ... айында шаһ әскерлері Парсы шығанағындағы Абу-Муса, Кіші
және Үлкен Томб аралдарын басып алуын Сауд Арабиясының ... ... ... ... алды. Омандағы Дофар халқының ұлт-азаттық көтерілісін
басу мақсатында шаһ әскерлерінің кіруін Сауд үкіметі қолдамады. Саудтықтар
араб елдерінің ішкі ... Иран ... ... араб әлемінде шаһ
әскерлерінің ұлғаюына қарсы шықты. Шаһ саясатындағы секуляристік ... ... ... да, Сауд ... басшылары елдің басым
көпшілігін ваххабистер құрағандықтан (суннизм ілімінің бір тармағы), шиизм
ықпалының нығаюына ... ... ... Сауд ... екі ... ... ... Сауд басшылары Шығанақтың арғы жағалауындағы елде ... ... ... ... ... Оның үстіне, АҚШ тақты қорғауда
сенімді кепіл бола алмайтындығына көздері жетті. Екіншіден, ... ... ... жүзеге асуы, нәтижесінде дамушы елдерде ислам рөлінің
көтерілуі сауд ... ... ... ... де, иран ... ... сауд ... пайдасыз болды, өйткені, мұсылман
дінінің ең ... екі ... ... әлі ... ... өз ... келеді. Жағдай 1980 жылдың 22 қыркүйекте ... ... ... тіпті нашарлап кетті. Сауд Арабиясының басшыларының алдында
екі ұранды таңдап алу жолы ... Ол ... Араб ... және Мұсылман
тілектестігі. Сауд Арабиясы Араб бірлігі ұранын таңдап ... Оған ... ... ... біріншіден, 1970 жылдың аяғынан бастап Сауд басшылары
Ирак мемлекетімен қарым-қатынасты жақсарту бағытын ... ... ... Сауд ... ішкі ... көзқарастарынан туындаған еді.
Екіншіден, Иран мемлекетінің басшылары өздерінің сыртқы саясатында ... ... ... ұстанды. Сондықтан Сауд династиясы өздерінің
көзқарастарында Иранның мұсылман басшыларының әлсіреуін қалады.
Жоғарыда атап ... Сауд ... ... ... ... көп ойланбастан Ирак мемлекетінің жағына шықты.
Иран-Ирак соғысы басталғаннан кейін көп кешікпей, Сауд ... ... ... ... ... ... ... Эр-
Риядтың алдына қойған басты мақсаты Иракқа саяси және ... ... ... ... ... бірлестігін көрсетіп және Иран мемлекетін айыптау.
Күн тәртібіне ... 21 ... ... ... ... ... ... араб бірлестігі және ислам әділет сотын құру сияқты маңызды
мәселелер қарастырылды. Меккеде ... ... Сауд ... ... салған күш-жігерлеріне қарамастан Иран басшылығы қатысудан ... [17, 72 б.]. ... ... ... ... ... бірқатар
халықаралық мәселелер бойынша исламның орнын, ислам конференциясы ұйымында
Сауд Арабиясының рөлін күшейтті, дегенмен де ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерінің мәслихатынан кейін, бірден Парсы
шығанағында орналасқан мұнайды ... ... араб ... ... өтті. Кездесуде Меккеде ... ... ... ... ... қарастырылып талқыланды.
1983 жылы 7-9 қараша айында Доха қаласында өткен ... ... ... Иран және Ирак ... шығу ... ... екі ... халықтарының арасындағы қантөгіске жол бермейді,
өз қорларының таусылуын тоқтатады және араб ... ... ... ... ... шоғырландырады деген үмітте болды.
1984 жылы 27-29 қараша айында Кувейтте өткен ... ... ... ... пен ... зиян келтіріп отырған, иран-ирак
соғысының ұзаққа созылуының қауіпті екендігін атап өтіп, аймақтағы жағдайды
талдады.
Ынтымақтастық Кеңесі БҰҰ ... ... 1984 ... 1
маусымдағы №552 қарарындағы қағидалардың ... ... ... ... екі ... да ... ... алатын шешімді іздеуге
бағытталған күш-жігерге ат салысуға шақырды.
1986 жылы 2-5 ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңес иран-ирак соғысының мәселелерін тағы да қозғап,
аймақтың қауіпсіздігі және оның тұрақтылығы үшін ... ... ... баса ... ... 1986 жылғы БҰҰ ҚК №582 және №588 ... ... ... ... ... шекараға қою, қайшылықты
реттеуге бағытталған әрекеттерге ... ... ... ... Жоғарғы Кеңес халықаралық суларда кеме қатынасына және ... ... ... ... ... ... ... еркін кіріп шығуына қатысты халықаралық қауымдастықтың ... БҰҰ ҚК 1983 ... №540, және 1984 ... №552 резолюцияларын
қуаттайтынын бекітті.
1987 жылы 26-29 желтоқсанда Эр-Рияд қаласында болған ... ... ... соғысын тоқтату мақсатында қабылданып жатқан,
барлық кешенді күштерді қарастырды. 1987 жылғы 20 ... БҰҰ ҚК ... ... баға ... Бұл - ... ... ... қолдаған және
халықаралық қауымдастықтың еркін білдірген резолюция.
Ұзаққа ... ... ... ... ... ... қақтығысты тоқтатуға күш салғандарына қарамастан, осы
соғысқа еріксіз тартылып кету жағдайында болды. Әскери іс-қимылдар тікелей
шығанақта ... ... ... ... мен
танкерлеріне, мұнайды тасымалдау қауіпсіздігіне, теңізбен жүзу бостандығына
қауіп төндірді. 1987 жылы ... ... ... ... ... соң ... Араб ... үкіметі БҰҰ тұрақты бес мүшесіне
көмектесу жөнінде өтініш жасады. Бұл өтініш мұнайды және ... ... ... ... ... ... АҚШ өзінің туы астында 11
Кувейт танкерлерін ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін
американың әскери кемелерімен алып ... ... ... ... [9,
711 б.].
Кувейт басшылары АҚШ ... ... ... ... ... ... ... деп ойлағанымен, олар Вашингтонның толық
ықпалында ... ... ... АҚШ- тың Кувейт территориясында
әскери базаларды ... ... ... ... ... орналасқан мемлекет басшылары шығанақта шиеленіскен жағдайға
есеп беріп, ... ... ... жеке мемлекеттердің араласуын
қаламады. Сондықтан да Сауд ... ... және ... ... ... мүшелері шығанақ аймағындағы проблеманы шешуде барлық халықаралық
қауымдастықты, оның ішінде ірі мемлекеттерді БҰҰ тұрақты мүшелерін ... ... ... ... күш салу олардың режимдерінің қауіпсіздігін
сақтауда кепіл бола ... деп ... ... ... мынандай қорытындыға келуге
болады. Сегіз ... ... ... ... иран және ирақ ... ... ... алып келді. Бұл соғыс соғысқан елдерге зор зиян келтірді.
Олардың экономикалық потенциялдарын ... ... үшін ... ... ... екі ... ... дамуына тигізген әсеріне,
зардабына баға берер болсақ, ... екі ... ... үлкен
шығын әкелді. Соғыстың ең басты экономикалық зардаптары: өндіріс ... ... ... ... ... ... инфляцияның өсуімен
байланысты ішкі өнім өндіру қысқарып, импорттың ... ... ... ... бағасының қатты қымбаттауына алып келді. Әскери
қақтығыстың нәтижесінде, Иран-Ирак ... ... және ... ... ... зиян келтірілді.
Сондықтан, екі мемлекеттің мұнай өндірісіне соғыстың әкелген зиянына
жеке-жеке тоқталып өтейік. Иран 1979-1980 ... ... ... ... 50 пайызға, 1980-1981 жылдары 11 пайызға, яғни 1979 жылы 159,5
млн.тонна, 1981 жылы 74,1 ... ал 1982 жылы 66,2 ... ... ... ... ... ... Ирандағы жыл сайынғы мұнай
өндіру өндірісі орта есеппен 6,2 пайызға төмендеді, ... ... 7,2 ... кеміді.
1979-1985 жылдар аралығында мұнай экспортының жалпы көлемі 121,2
млн.тоннадан 77,5 ... ... ... ... ... 1979-1980 жылдары 44,3 пайызға, яғни 1228
млрд.риалдан 684 ... ... ... 1983 ... дейін айтарлықтай
өсімі байқалды. 1981 жылы түсім 731 млрд., 1982 жылы 1508 млрд., 1983 жылы
1621 млрд.риалға ... ... ... Ирак ... Карх ... және ... ... бомбылаудың нәтижесінде, 1984 жылы
мұнай экспортынан түсетін түсім 1066 ... ... ... ... ... 14 ... АҚШ доллары көлемінде шығын ... ... ... ... көзі болып табылатын мұнай түсімі 1985 жылы
14,7 млрд. АҚШ долларына, 1986 жылы 6 млрд. АҚШ ... тең ... ... ... ... ... ... 5 млрд. АҚШ долларынан аспады.
Иран қаржы ... ... ... ... ... ... өндірісіне тигізген әсеріне
тоқталсақ, 1979-1980 жылдар мен 1980-1981 жылдар ... ... ... 24 ... 6 пайызға дейін азайды. Мұнай өндіру 1979 жылы 170,3
млн.тоннаға, 1980 жылы 130 млн.тоннаға, 1983 жылы 44 ... ... ... ... жыл ... ... ... орта есеппен 13,8
пайызға қысқарса, мұнай экпорты 1980-1985 жылдар аралығында 26 пайызға
дейін ... ... ... ... ... экспортынан түсетін табыс көзі
3068 млн. АҚШ долларын ... ... 1981 жылы бұл ... 60 пайызға
түсті. 1979-1985 жылдары жалпы экспорт құны өзгеріп, Ирандағы көрсеткіштей
тұрақсыз болды.
1985 жылы Ирактың оңтүстік ... Сауд ... Янбу ... ... ... ... салынды. 1985 жылы Киркуктан Түркияға
дейін мұнай құбырлары тартылды. 1985 жылы осы ... ... ... 1 ... ... ... Сәйкесінше Ирактың мұнайдан түскен табысы 30,6
млрд. АҚШ ... ... ... 1985 ... ... Ирак ... 1,5
млн. баррель мұнай экспорттау мүмкіндігіне ие болды. Осының нәтижесінде
мұнайдан ... ... 1986 жылы 11,5 ... АҚШ ... ... өсті.
Осыған қарамастан, Ирактың экономикалық жағдайы мүшкіл болды. Ирак
жыл сайын соғыс шығынына 1 млрд. АҚШ долларын ... ... ... ... 30 млрд. АҚШ доллардан 6-8 млрд. АҚШ долларына дейін
қысқарып, Ирактың сыртқы ... өсіп ... ... ... аралығында жалпы экономикалық шығыны 185
млрд. АҚШ ... ... ... ... ... 60 ... ... құрады. Ирактың шығынының өсуі ... ... ... ... Атап айтқанда статистикалық мәлімет бойынша, екі елдің
соғыстан тікелей ... ... ... ... – 216 ... АҚШ ... ... – 193 млрд. АҚШ долларын құрады. Ирак соғысты 20 ... ... ... ... 60 ... қарызбен шықты. Ал Иран болса соғыста
көп шығынға түсе ... ... ... ... ... ... екі елге де оңай ... Иранның да, Ирактың да саяси-әлеуметтік дамуына қалай кері әсер етсе,
экономикасына да солай кері әсерін тигізді, соның ... екі ... ... секторы үлкен зардап шекті.
Соғыстың мұнай секторына тигізетін елеулі зардабынан ... ... араб ... де тыс қалған жоқ. Егер 1980 жылы Сауд
Арабиясының мұнай ... 497 ... ... бұл ... 1987 жылы ... ... 225 млн.тоннаға теңелді. Осындай экономикалық ... ... ... Араб ... ірі ... өндіруші араб елдерінде де
байқалды. 1980 жылы Кувейттің мұнай өнімі 83,5 млн.тонна болса, 1987 ... ... ... Араб ... ... ... соғыс қарсаңында
82 млн.тонна болса, 1987 жылы 47,5 млн.тоннаға дейін төмендеді. Көрсетілген
уақыт кезеңінде МЭШЕҰ мүшелігіндегі елдер ... ... ... ... Сауд ... ... ... түскен жалпы түсім
1980 жылғы 106,7 ... 1986 жылы 20 ... ... ... 23,1 ... 6-ға ... Ирак ... 26 миллиардтан 7-ге
дейін, БАӘ 19 ... 7-ге ... және ... 5 ... 1 ... АҚШ ... (Қосымша Г).
Алайда, 1980 жылдардың орта ... ... ... ... ... Ең ... Латын Америкасы және Африканың Азия
аймағындағы бірнеше ... ... және ... ... ... ... өсімінде осылайша, 1981-1990 жылдардағы ... ЭЫДҰ ... ... ... ... 1986 жылы 2,9 ... құраса,
1990 жылы 3,3 пайыздан асып кетті. Дамушы елдердің бірқатарында ... бас ... ... ... ... 7-8 пайызды құрады және мұндай
жағдай олардың әлемдік өнеркәсіпте беделін өсірді. Мұндай жағдай ... ... ... 1975 жылы 11,3 ... 1990 жылы 14,2 ... өсірді. Сәйкесінше, халықаралық энергетика тепе теңдігінде мұнай
бағасының өсімі мұнай экспорттаушы елдердің үмітін ... Ең ... ... ... 1990 жылы 10875 ... ... онда 1990 жылдың
екінші жартысында 11575 миллионға тоннаға жетті. Дүние жүзі елдерінің
сұйық отынды ... 1990 жылы 10410 ... ... ... 1995 жылы ... ... ... өндірісте бірінші энергетикалық қор 1990
жылы 41,8 пайыз көлеміне жетсе, ал оларды тұтыну – 39,4 ... ... ... ... ... ... мүшелігіндегі елдер үшін ... ... ... ... ... ... дамыған елдердің мұнай
тұтыну өсімі маңызды болып табылды. Осылайша, ЭЫДҰ мемлекеттерінің мұнай
тұтыну 1985 жылы 1442 миллион ... ... 1986 жылы ол 1480 ... ... ... Дәл ... ... яғни, мұнай тұтыну өсімін
Құрама Штаттары мен Жапониядан байқауға болады. 1980 жылдардың екінші ... ... бұл ... ... ... ... индустриалды
дамыған елдерде біртіңдеп мұнай импорты өсе бастады. Мысалы, АҚШ-та ... ... ... бола ... ... және ... ... импорты 1985
жылы күніне 5,1 миллион баррелге өссе, 1987 жылы 6,5 миллион баррель, ... ... 1,8 ... 3,0 ... тоннаға дейін өсті. Сонымен
МЭШЕҰ елдеріндегі 1985 жылғы мұнай ... ... 818 ... ... 1986 жылы 957 ... ... дейін, көтеріліп немесе 16,9 пайыз
алдыңғы жылмен ... Егер ... ... ... ... ... болсақ, бұл жерде де 1980 жылдың екінші жартысынан
бастап мұнай өндіру мөлшері артты. Мысалы, Сауд Арабиясының 1985 жылы ... ... ... 1986 жылы 251,3 ... ... ... ... 58,8
пайыз. Арабия монархияларының кен ... ... ... ... ... қосты.
Соғыстың зардабы саясат, экономика, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... осы қанды
қақтығыс қайталануы мүмкіндігін ашты. Иран-ирак соғысының ... ... ... күш ... ... ... ... пен ұлттың
маңызды мүддесіне зиян келтіретіндігі, саясат лидерлері мен ... ... ... сабақ болуы керек. Осы ұзаққа ... ... ... қолдану жолымен аяқталса да, ... ... ... мұнайды экспортқа шығаратын араб мемлекеттері, ең алдымен ПШАМЫК
барлық мүшелерінің ... ... ... қызметтері де өз үлестерін
қосты. Олардың субрегиондағы күрделі жағдайды дұрыс ... ... ... ... ... ... талаптануы, Ирак жақтан бірнеше ... ... ... ... көз жұмуларының нәтижесінде
соғысушы жақтармен келісімсөзге отыруға және Парсы шығанақ аймағы мен Орта
Шығыста бейбітшілік ... қол ... ... аяқ ... ... ... экономикалық қатынастарына
талдау жасай отырып, Жапония мен индустриалды дамыған батыс елдерімен қарым-
қатынасты күшейтуі байқалды. Көрсетілген елдер және басқа да ... ... ... жаңа ... ел ... ... Ирактың үлкен
сыртқы қарыздарына қарамастан осы мемлекетке ... ... ... ... бұл ... ... мұнайдың үлкен
қоры шоғырланған еді. Бұдан шығатын ... ... ... мемлекет
экономикасын дамытып және қайтадан қалпына келтірген жағдайда шынайы
жоғарғы түсімді ... ... ... ойы ... күмән тудырмайды. Әрине
олар өздерінің мақсаттары үшін Ирак ... ... ... ... етіп ... Ел ... ... өсуі
Ирак импортындағы капиталистік елдердің үлес салмағының өсімі айғақтайды.
1988 жылы Ирактың жоғары индустриалды дамыған елдерден жалпы ... ... ... жеткендігінен байқауға болады. Ал социалистік европа елдерімен
Азиядан, КСРО ... ... ... тек 8,9 ... құрады.
Оның үстіне дамыған капиталистік елдердің үлесіне Түркияның, Бразилияның
және ... ... ... ... ... 1988 ... Ирактың жалпы
импортының құны 75,8 пайызға жетті.
1990 жылдардың бас кезінде Ирактың халықаралық әлемдік ... ... ... күшеюі бұл елдің басшыларының
мүддесі батыс мемлекеттердің мүддесімен ұштасуына алып ... Бұл ... ішкі және ... ... ... ... Ирактың экономикалық
дамуы және оның жетістіктерінің даму бағыты қандай болары белгісіз болар
еді, егер ... 1990 жылы ... ... алып түбіне жететін
қателігі болмағанда. Кувейтке басып кірген ... ... қол ... ... мұнай қорының 1/5 иемденді. Ал егер онымен Сауд
Арабиясын ... ... ... ... ... ... керек) ол
әлемнің барланған мұнай қорының тең жартысына өзінің бақылауын орнатар еді.
2 ТАРАУ ... ... ... ... ... ШЫҒЫС
2.1 Таяу Шығыстағы «Жаңа қауіпсіздік құрылысы» және Орта Шығыс
Ішіндегі ұсақ ... алып ... және 5-6 ... ... ... ... саяси қауіпсіздік архитектурасы туралы талқылау
әлі басталған жоқ, себебі бұл дебаттарды жүргізетіндер жаңа ... ...... ... әлі түсінбеді. Кең шеңберде «орнатылатын
винттерді » қалпына ... ... ... ... ... сезім бар
сияқты. Бірақ құралды жөндеу жеткілікті емес, толығымен ... ... ... ... ... - архитектуралық метафораның мәні. Бұл ... ... жаңа ... ... ... Нағыз қайта салу
теракттардан ... ... ... шығаруға болмайды.
Осы орайда Таяу Шығыс дағдарысының Орта Шығыс ... ... ... ... ... ... ... аударсақ.
70 жылдардың ортасында Ливандағы оқиға өзіне ерекше көңіл аудартты.
Оның негізінде бірнеше себептер жатты.
Бірінші себеп. 1970 жылы «қара ... ... ... ... (ПДС) ... ... мәжбүр болды және палестиналықтардың
негізгі күші ... ... ... ... ... араб – ... ... палестиналық қашқындар лагері орналасты. 1967 жылы
соғыстың екінші толқынынан ... ... саны ... халқы аз Ливан
мемлкетінде 600 000 палестиналықтар ... ... ... ... тек ФАТХ қана ... ... ИФОП ДФОП және басқа
да ұйымдарда өзінің қарулы күштері болды.
Екінші себеп. Ливан ... ... ... ... ...... католиктер, провославтар және мұсылман – шииттер,
сунниттер, друздар.
Ливанның мемлекеттік құрылымында ... ... ... ... ... банк ... ... негізгі күш марониттердің қолында
болды, ал бұл өз кезегінде халықтың мұсылман бөлігіне жақпады және ... ... саны ... ... ... қарағанда көп болды.
Үшінші себеп.
Ливандық «мұсылмандық көшелер» Палестинаның азат ету ұйымын жақтаса,
христиандар, соның ішінде ... ... ... ұзақ уақыт
болуынан мемлекеттің конфессионалды құрылымы жойылып, ... ... ... ... ... негізінде Ливанда марониттер мен
шииттер арасында ... ... ... ... және ... ... ... ішінде де қақтығыс болып
тұрды. Лагерлер ішінде күштердің арақатынасы өзгеріп отырды, ал ... ... ... адам ... мен ... ... алып
келіп отырды. Ливандағы оқиғаның негізгі ерекшелігі ... яғни ... ... Ливандық коммунистік партияны (ЛКП) қоспағанда
кландық негізде құрылды. Ливандық ... ... ... ... ... себеп. 70 жылдардың ортасында жүз шақырымды Ливан мен Израиль
шекарасы өте тұрақсыз болды: ... ... ... ... бөлімшелердегі израильдық тұрғындарды атып тастап отырды. Ливаннан
өту теңіз арқылы да болып отырды және ... ... ... ... ... ... ... Израиль өзінің Ливанға қарсы ондағы
палестиналықтарды қайтару мақсатында «үлкен соғыс» ашқысы келіп отырғандығы
көрсететті.
Бесінші себеп. Сирия – ... ... да ... орынды алып отыр.
Бұл қарым – қатынасты тарихқа көз ... ... ... ... тұсында автономия түрінде Ливан Сирия құрамына күрді. Бірінші
дүниежүзілік соғыста ... ... ... ... соң қазіргі Сирия және
Ливан территориялары бірнеше сатылы Франция басқаруынан өтті: ... ... ... басып алуы (Сирияның ішкі аймақтары Хиджаздың
королі деп жарияланған, Меккенің шерифі Хусейн аль ... ұлы ... ... еді); ... Тира және ... ... құрамына кірген
Бейрутта Францияның жоғарғы комиссары Ұлы Ливанды құруы; Ұлттық Лиганың
Францияға Сирия мен ... ... ... ... тың ... ұсынған резолюциялары мен қызметі Таяу шығыстағы
мәселелерді шешуде оның теңдігін ... ... әлем ... ... ... ... мен Сабра мен Шатиладағы
лагерлердегі әйелдер мен балалардың өліміне күйзелді. АҚШ осындай жағдайда
Ливан – ... ... ... қатысты. Мемлекеттік хатшы АҚШ– тың
Шульн екі апта бойы Ливан мен ... ... ... ... ... ... құруды және 1983 жылы 17 мамырда Ливанға келісімді
байлар келістірілді.
80 жылдардың ортасында АҚШ ... ... ... кеін ... ... ... қыру ... басталып, жалғасын тапты. Бұған
екі себепті көрсетуге болады. Біріншісі, халықаралық күш кқрсету бәсеңдеді,
екіншісі, Иранда монархия жойылды.
Рейганның ... ... ... ... ... келіссөздерге
келуден бас тартты. Таяу Шығыстағы жағда ... ... ... ... ... соң АҚШ– тың жолы ащылды. Себебі көптеген жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... Шығыс дағдарыс жағдайында. Таяу Шығыстың қазіргі заман ... ... және оған қоса оның ... дағдарысты жағдайда.
Қазіргі таңда барлық елдер басынан өзгерістер өткізіп жатса, бұл ... ... ... ... ... ... еңбек күші және капитал
ешқандай кедергісіз өз жолымен өтіп жатса, Таяу Шығыс елдерінде ... ... және ... ... тән ... ... қазіргі уақытта тек даму үстінде жіне әрқашанда ... ... ... алға ... ... ... жоғарыға өтіп,
демократиялық жүйе құрып жатса, Таяу Шығыс елі қанша жыл өтсе де әлі ... ... ... және ... шыға ... ... ... бүкіл адамзаттың көңіл аударатын объектісіне айналып отыр, бекерден
оны «Terra media» деп атамаған.
Бұл жерде ең ежелгі ... ... ол ... ... ... келуде. Таяу Шығыс әлемдік аренада негізгі ... ... ... ... ресурстар мол, аймақтық нарықтық орталығы, 300 мил. ... іш ... ... ... ... ... Таяу Шығыстың көптеген
елдерінде ХХІ ғасырдың жетістіктеріне деген үлкен ұмтылушылық бар. ... ... ... ... реформалары, салық саласындағы
сфера жаңалықтар мен басқарудың жаңа ... ... ... технологияларды қолданса да Таяу Шығыс елдерінде дағдарыс атмосферасы
сақталуда. Таяу Шығыс ... ... пен ... шығу үшін ... Шығыстың дағдарыстан шығуы үшін бірінші кезекте сенім: аймақтың
сенімі, оның ... мен ... ... ... ... ... ... бара алатынына сенім, тұрақтылық пен
дамуға деген сенім қажет. Таяу Шығыс көбінде тұрақсыздық пен регресстің
көрсеткіші сияқты. Ал ол болашаққа ... ... ... болуы тиіс.
Жылдан–жылға созылып келе жатқан қақтығыстар аймақты әліретті, ... ... оның ... және ... ... ... ... өзінен кейін мұраға көп қиыншылықтар мен қантөгісті қалдырды.
Тез арада әлемдік тұрғыда жаңадан ойластырылған келісім жасау қажет. Ол
келісім аймақты жағдайды реттеуге, ... ... ... ... ... тоқыраудан алып шығуға , қантөгіс пен терроризмді тоқтатуға
бағытталуы тиіс.
Бұл мәселе әлемде өте күрделі де қиын оқиғалардың біріне айналып ... ... ... жеке өзі ғана шыға ... оған ... ... ... жауаптылықты халықаралық ұйымдарға бөлу қажет. Халықаралық
ұйымдар Таяу Шығыс елдеріне дағдарыстан ... ... ... ... ... ... да, Таяу Шығыс елдері ... ... ... ... пен ... ... ... пайда болады.
Егер «сенім» деген ұғым мәселені сипаттаса, онда «әріптестік» ... ... шығу ... мағына береді. Бейбітшілікті сақтау мақсатында
әлемде көптеген «әріптестік» ұйымдар мен мемлекеттер бар. Таяу ... ... ... ... мен оны ... көп айырмашылық
бар екендігін біледі. Біріншісіне қол жеткізу оңай, ал екіншісіне өте қиын.
Бейбітшілік – ол тұрақтылық пен дамудың көрсеткіші, ... пен ... ... Бірақ тек бейбітшілік, тек тұрақтылық
әріптестіксіз жүзеге аспайды. Олсыз нәтиже жақсылыққа апарма, тек
дағдарысқа ұшырата береді.
Әріптестік – тек ... ... ... емес, ал
әріптестік қауіпсіздік пен дамудың да әріптестігі болуы қажет. ... ... пен даму ... ... ... ... ... орындалатын болса, онда елде, аймақта тек прогресс
пен тұрақтылық болатыны кепіл. Тек осындай ... ... ... ... ... қажетті элементтерді жасауға болады, ал егер
әріптестік және өзара тәуелділік шын ... ... ... ... ... әдемі сөз болмауы қажет.
Бақытқа орай аймақта бейбітшілікке ұмтылған жаңа әріптестіктер пайда
болуда Қазіргі таңда Таяу ... ... ... пен ... құрылымын жасаушылар пайда болуда. Әрбір мемлекет ... ... ... ақылдасып, алдына мақсат ретінде ... ... және ... ... ... бой ... қажет.
Бұл мәселені шешуде негізгі концепция «Terra media». Оны ... ... ... ... жоқ: онда ... Құрама Штаттар ұйымдары,
Европаның Одақ, Жапония және Ресей қатысты. Сондай–ақ, оған Оңтістік ... ... ... және Парсы шығанағы кейбір мемлекеттері
қатысты.
Әлемде осы оқиғаға ... бар ... ... ... ... пен ... ... қажет екендігін түсінді. Сондай–ақ, бұл жаңа
құрылым барлық жылдын–жылға созылып келе жатқан мәселелерді ... ... ... ... Аймақтың барлық саласында: жастарды тәрбиелеу,
саясат, инфрақұрылым, ... және ... ... ... және
қауіпсіздікте, қантөгіс пен кек қайтару мәселесін ұмтылмай ... ... ... ... ... әр ... ұйымдар бір–біріне белгілі бір
тұрғыда қарсы жау. Осы мәселелердің барлығын «әріптестік», яғни халықаралық
«әріптестік» шешу ... ... ... ... – тек ... ... бір ұшы ғана.
Бүгінгі таңда Таяу Шығыс елдерінде қару–жарақты орналастыру,
әлеуметтік–экономикалық қиыншылықтар, араб мемлекеттері арасындағы күш
сынасу және ішкі ... ... ... қақтығыс, қантөгістер мәселені
қиындатып отыр.
Аймақта жаңа тәртіпті орнату үшін механизм керек, соның арқасында
ақылдасып, ... ... ... ... Таяу ... ... ... бастауға барлығы құлақ түретін орталық жоқ. Бұл орталық қанша
жылдан бері ұсынылып келгенімен орындалмауда.
Бейбітшілік процесс бұл ... жаңа ... ... ... ... ... ... да, Таяу Шығыс халықтарына да
бейбітшілікке, тұрақтылық пен қауіпсіздікке деген сенім әкелетіні рас. Бұл
механизмдер ... ... үшін ... және ... ... Ол ... ой–пікіріне емес, сол аймақтың, яғни Таяу Шығыстың пікіріне жүктелуі
қажет. Әрине бұл механизмді ... ... қиын да ... ... ... қақтығыстары бар жау мемлекеттерді отырғызып қойып, мәселені ... ... ... ... бірі ол – палестина–израиль қақтығыстары.
Бұл ... ол үміт пен ... ... ... ... өкінішке
орай діни және ұлттық тұрғыда экстремистер, екі жақтан да бейбітшілік
оорнатуға қарсылық ... өте көп. ... да ... ... ... ішкі ... көп ... жеңістер керек. Жеңістердің бірі, бұл – соғысқа деген
көзқарастың өзгеруінде, яғни соғысты қазіргі таңда бұрынының ісі деп
тануда. Яғни Таяу ... ... ... болмауы қажет. Бірақ бізге
нағыз, көрінетін жеңіс қажет: ұлттық қауіпсіздік, қоршаған ортаның жағдайы,
тұрақтылық, ... ... тең ... әділ ... Парсы
шығанағындағы капитал зонасының араб жұмыскерлерімен және израильдік
технологиямен байланыстыру. Мұның бәрі ... ... ... ... ... ... ... байланыстар Таяу Шығыс елдері арасында
қақтығыстардың аз болуына алаып ... ... ... ... мен ... ... негізінде әскери
сұрақтар талқылануда. Яғни жаппай қыру және басқа да қару-жарақтарды
тасымалдауды тоқтату мәселелері көтеруде. Соғыстан ... ... ... кейін парсы шығанағы 300 млрд. АҚШ доллары қаражатынан айрылды.
Бұл қаражаттың барлығы қару ... ... ... ... ... – ең ... – мәселелердің біріне айналып отыр, себебі жаппай қыру қарулары үлкен
аймақтағы талқылаулары қажет етеді. Таяу Шығыс аймағының экономикасын
қалпына келтіру үшін он жыл ... 30 ... АҚШ ... ... деп ... мамандар есептеуде.
Таяу Шығыстық «Terra media» тек жаңа ... ... ғана ... асуы ... Бұл ... тек ... өте келе
келіссөздер, келісімшарттар нәтижесінде жүзеге асуы шарт. Бұл келіссөздер
мен резолюциялар тең құқықты және ... ... ... Келісімге қол
қойғаннан кейін екі тарапта дұрыс және уақтылы орындауы тиіс. Олар ... ... ... ... ... ... атап өткен сенім, бейбітшілік, тұрақтылық, қауіпсіздік және
даму тек алға қойған мақсат ... ... ... ғана ... ... мен Палестина арасындағы достық 2001 жылы 1маусымда ЦРУ
басшылығы Джордж Генстің қатысуымен жүзеге ... ... бұл ... ... өте қиын ... ... 2000 жылдармен салыстырғанда атмосфера және ... Сол ... ... Билл Клинтон, премьер-министр Эхуд Барак ... ... Ясур ... ... келе ... деп ... ... Кемп –
Дэвидеде өтті. Достастықты жүзеге асыруда бақылаушылар тағайындалып,
шешілуде. Таяу ... ... ... тың мемлекет хатшысын да талап етуде.
Көптеген мамандар Палестина мен ... ... ... ... деп ... болатын, бірақ ол толық қанды жүзеге аспады.
Бірақ та оқиға өз жолымен дамып, ... одан әрі ... ... ... ... ... ... пен тұрақтылық келіседі
деп сенді, бірақ халықтардың оған деген сенімі жойылып, қақтығыстар мен
жаугершілік одан әрі ... 2000 ... ... ... ... ... өзгерді. Ариэл
шаронды премьер–министр етіп 2001 жылы ақпанда тағайындауы мәселені шешуге
жол іздеудің түрі еді. ... ... ... ... ... ... халықтардың
жарқын болашаққа деген сенімін жоя бастады.
Негізгі ауыр оқиғалардың бірі – 2000 жылы шілдеде Кэмп – ... ... ... Барак бірнеше ұсыныстар жасады:
← Егеменді және тәуелсіз палестиналық ... ... 97% ... ... ... мен Газа ... Израильдік қоныстарды алып тастау;
← Палестиналық мемлкетіне Израильдің ... ... ... ... ретінде еврейлер жері үшін;
Екі ел соғыс алдында дайын тұрған ... ... тың ... ... ... ... еді. ... 1982 жылы президент Рональд Рейганның
жазда сириялық агенттердің Ливанның сайланған президенті Башир ... ... ... ... Бегиннің Батыс Бейруттан өз
әскерін алып кетуге мәжбүр еткен болатын. Тура осындай ... 1991 ... ... ... ... ... Ицхак Шамирге
қысым жасау нәтижесінде Тель ... ... ... ... мін ... ... болатын. Қорыта келгенде, АҚШ– ... құру ... ... Таяу Шығыста жүзеге аспай шығады.
Израильде көбі Арафаттың Кэмп – Дэвидедегі келісімнен бас ... ... деп, ... ... келетін үміт деп баға
береді. Олардың ойы бойынша Арафат өте дұрыс емес ... өате ... ... жылы БҰҰ Бритинадық Палестинаны бөлу туралы палестиналықтарды бас
тартуымен салыстыруға болады. 1948 жылы 15 ... екі ... ... алып ... еді. ... ... ... орындалмауы,
Таяу шығыста қақтығыс, жаугершіліктің ары қарай тереңдеуіне алып баруда. Ол
мәселені енді тек тағы да ... ... соң ғана ... ... ... ... ... шығар деп баға береді мамандар.
Иерусалимді бейбітшілік ... десе де, онда ... ...... ... Қазіргі таңда қала Израиль мен
палестиналықтардың қақтығысының ортасында және тағы ... ... ... ... мәселелері: біріншіден, егемендікке
байланысты ... мен ... ... ... ... ... Израиль барлық қаланы алғысы келеді.
Екіншіден, қалада иудаизмнің көптеген қасиетті ... ... ... мен ... да бұл жер ... ... үшін ... жер болып ... ... ... әр ... ... ... қалалық әкімшілікке міндеттері өте
көп. Төртіншіден, ... ... ... да қала ... ... арасында тұрады. Оны реттеп тұру қажет болады. Бесіншіден, бұл
қалаға байланысты елдер, халықтар арасында өте көп оқиғалар бар.
Қаланың ... ... ... пікірлер израильдіктер
Ирусалимді өзінікі деп есептеді, 1948 жылы ... ... ... ие ... ... де өз ... алды. Иордания болса өз
бақылауына шығыс ... ... ... 1967 жылы ... ... бәріне билігін жүргізіп, заңды түрде қалаларға бақылаушы болды.
Бұл қала мәселесі толығымен шешілмеген. Кейбіреулер оны Израильдікі
десе, кейбірі араб ... ... ... ал Палестина жері деген
пікірлерін көрсетеді.
Осыған қоса ... БҰҰ ... ... 242
резолюциясын көрсетіп, онда Кеңесі араб – израиль қақтығыстарын шешуде
израильдің ... ... 1967 жылы ... ... ... ... және ... шекара жасау, өзара мойындау, су ресурстарын ... ... ... ... мәселесін дұрыс шешу және тағы басқа
мәселелерді көтерген. Тікелей түрде бұл ... ... ... тек ... ... мәселелері қаралып шешілетін.
Халықаралық қауіпсіздік de jure Израильдің қарамағындағы егемендігін
мойындады. Көптеген мемелекеттер және БҰҰ ... ... ... ... деп ... келіссөздерде – Иерусалим.
1993 жылы ООП және Израиль ... ... ... ... Оның
нәтижесінде қыркүйекте Зхат алмасты. Онда екіжақты келісім және ООП– ның
террор мен зорлық–зомбылық көрсетуден бас ... ... ... ... ... «Принциптер аралық өзін–өзі басқару Декларациясы» ... Бұл екі ... ... ... ... ... болып
табылады. Сондай–ақ, келісімшартта иерусалимде тұратын палестиналықтардың
сайлауға қатысуына құқық берілді. Соның ішінде ... ... ... мен Газа ... уақытта палестиналық әкімшілікте жүзеге
асатын болды. Осыған Иерусалимде ... ... ... ... ... ... ... болды. Сайлануға Иерусалимнің тұрғыны және
Иордан өзенінің батыс жағалауындағы екінші тұрғын жайы бар адам ... ... 1996 жылы 20 ... ... оған ... тұратын
палестиналықтар қатысты.
1993 жылы қазанда Израильдің Сыртқы Істер Министрі Шимон ... ... ... ... хат ... Онда ... қарастырып, шешуге тырысып жатқан мәселелері экономикалық ,
әлеуметтік, тәрбие мәселелері, ... және ... ... ... жерлер мәселесін қосқанда маңызды екендігін атап ... ... ... соң ... ... ... Иордан Хашимит корольдігі
мұсылмандарының Иерусалимдегі қасиетті жерлерін сыйлауға уәде берді. Осыған
қоса келісімшарттың тоғызыншы ... ... ... ... ... жерлерінің мәселесін шешу туралы айтылды. Осы кезде
палестиналық автономия de facto ... ... ... ... қаратып, ал Иордания өзінің функцияларын тек палестиналықтар Шығыс
Иерусалимді алған ... ... ... ... ... ... 1996 жылы басталып, 2000 жылдарға дейін
созылды. Бірақ ... ... әлі де ... келе алмай, Иерусалим
мәселесі шешілмей, оның өзі Таяу ... ... ... тоқыраудың
тереңдей түсуіне өз септігін тигізуде.
Иерусалим мәселесі, яғни оның егемендігін Иордания мен ... ... ... бірі ... ... Иерусалим қаласы діни жағынан да
мұсылмандардың да, христиандардың да ... жері ... ... ... Діни ... ... және қасиетті жерлерге байланысты дауларда
көбінеде даусыз келісімге келіп, бір–біріне көну өте қиын. Сондай–ақ, бұл
мәселеде қасиетті ... ... ... ... ... қажет,
себебі мемлекеттік саясатқа байланысты дін жағынан халық жапа шегіп қалмауы
қажет. Иерусалим қаласының ... ... ... болуы, оны
әкімшілікке бөлініп, екі елден бөліске түсіргенде де ... алып ... үшін ... ... ... жасау қажет.
БҰҰ 1949 жылы құжаттарында Иерусалимде 30 қасиетті жер көрсетілген, ал
2000 жылы ... ... ... 328- ге ... ... ... ... бар. Мысалы, салықтан босатылды, жергілікті
сақшылардың кіруіне тиым салынады, ... олар ... ... ие
болады. Бұл мемлекетті басқаруда көптеген қиындықтарға алып келеді. Таяу
Шығыста Иерусалим қаласына байланысты көптеген ... мен бас ... ... қоса ... мұсылмандар да, христиандар да баратын ... ... көп. ... ... ... дін өкілдерінің белгіілі
ретпен, ешқандай тәртіпсіздіксіз намаз оқып, дұға ... ... ... көп дін өкілдері болғандықтан басқа діе өкілдері бір–бірін
сыйлау қажет және ... ... ... ... ... 40- тан ... әртүрлі дін және этникалық топтар өкілдері
тұрғандықтан, оны ... ... ... және басқаруға болады.
Дін мәселесі.
Таяу Шығыста Израиль мәселесінде және басқа да Ливан ... ... ... әр ... дін ... және ... иелері болуы да
мәселені күрделендіруге түсуде. Ослода өткен процеске ... ... ... ... ... ... ... үкіметі тұсында |
|Ультраордокстар |33% |15% ... |32% |24% ... |58% |34% ... ... ... ... бейбітшілікке шақырылған процесс екі
кезеңде діни жағынан регресс жүріп, ... ... ... ... ... діндер жіне секулеристер көп ... ... ... ... саны өте аз ... Яғни бұл оңшылдар мен солшылдар арасындағы
қолдаудың дәрежесін көрсетеді.
Әлеуметтік құрылым.
Бейбітшілік орнатуға ... ... мен ... ... ... және ... сипаттарына байланысты
айырмашылықтары бар. Мысалы, білімі жоғары адамдар Ослодағы процессті
қолдайды. Бірақ Барак үкіметі басқарған тұста төмен ... ... 56%– ға ... ал ... білімді қолдаушылар 62% құрап, жоғары
білімділер 70%– ға жетті. Бірақ үкіметтің соңғы билеу жылдарында ол
азайып отырғанымен, ол маңызды болып ... қоса ... ... ішінде жалақы мөлшері де маңызды
факторлардың бірі. Ослодағы процессті көбінде жастар қоладаған болатын.
Сондай–ақ, Ослодағы бейбітшілік әрекеттерді ... ... ... да ... ... ер ... қарағанда 5–7%– ға көп.
Ослоның негізгі жақтаушылары: зиялы солшыл бағыттағы
әлеуметтік–экономикалық дәрежесі ... топ. ... ... ... және ... мен ... көп. ... қарсылардың бейнесі – діни немесе дәстүршіл
оңшыл бағыттағы әлеуметтік–экономикалық дәрежесі ... жас ер ... екі жыл ... ... ... қолдайтындар саны азайып,
қарсыластар лагері көбеюде. Бұл процестің қолдаушыларының санының азаюы
әлеуметтік фактор да әсер етті деп ... ... жылы ... Кэмп – ... ... іске аспауы палестиналықтар
мен израильдіктерді тығырыққа тіреді, себебі, ... ... ... ... ... мен Газа ... ... алған жерлерін
қайтарып алуға деген үміт ... ... ... ... көтерілісі жеті
жылға созылып келген процесті, яғни Ослодағы келісімді жоққа ... ... бұл ... екі түрлі түсінді.
Израильдіктер Кэмп – Дэвидтегі процесті олардың ... ... ... ... ... деп ... келді. Ал оны
зорлық–зомбылықпен палестиналықтар бас ... деп ... ... ... ... және ... күштер осы зорлық–зомбылықты өздері
жасап, қолдауы деп айқындады. Бұл ... ... ... бойынша
палестиналықтардың нағыз шынайы бет әлпетін көрсетті: олар Израильді
танығысы келмейді және ... ... ... келгісі келмейтінін
айтты. Сондай–ақ, Израиль оған қоса палестиналықтардың қашқындардың ... ... ... ... ... ал бұл ... мемлекетін
құртуға бағытталған процесс деп сипаттайды олар.
Палестиналықтар бұл жағдайды басқаша көреді. 1993 жылы ... ... ... ... Декларациясы қол қойылғанда
палестиналықтар бұл бейбітшілік қадам басып алушылықты тоқтатады деп ... ... ... ... алушылық жалғаса берді, ал палестиналықтар
Ослодағы процеске сенімі өшіп, оны ... ... ... ... ... ... үй салу үшін жін тағы басқа
әрекеттерді орындауға қолданып отыр деп ... ... ... ... ... ... бақылауда ұстау үшін жасап отырған
процесі деп айқындады.
Ішкі палестиналық және израильдік ... Кэмп – ... ... ... ... және зорлық–зомбылық туралы ... ... ... ... бір ғана ... ұзақ ... жалғасып келе жатқан қарама–қайшылықты тоқтатуға
болмайды деп есептаді. Израильдің ... ... ... ... араб шығыс Иерусалимнен және хромов тауынан бас ... төрт ... ... палестиналық қашқындардың Израильге қайта
қоныстануын сұрануынан қабылдамуы негізгі себептер болып табылады. ... ... тез ... ... ... ... ... Ол тек көп уақыт өткенде және уақытша достастық болуы мүмкін.
Кэмп – ... ... өте ... созылып, өзінің мәнін жоғалтып алды.
Бұл көзқарасты ... ... ... ... ... және ұлттың
палестиналық лагерь оппозициялары ұстанды.
Екіншілері үшін, Кэмп – Дэвидтегі сәтсіздік тек ... ... ... тек белгілері бір көзделмеген қателіктер арқасында болған ... ... және ... келіссөзге ... ... ... ... мәселенің күрделігі, дұрыс
емес елестетулер мен жеке ... деп ... Бұл ... ... ... ... соң қайтадан ... ... ... мүмкін дейді. Көзқарасты негізінде екі ... ... ... ... ...... ... бірінші және екінші көзқарасытардың ... ... ... ... сәтсіздігі төрт өзі–өзімен байланысқан
тенденция: фундаменталды ... ... ... ... ... ... ... дұрыс шешілмеуі ішкі саяси факторлар, осыған қоса
тағы да келіссөздердің қиын және күрделі ... жүру ... ... ... ... прогресс болатын еді, бірақ ол ... ... ... ... ... мен ... күтпеген
жағдайға қармастан барлық сұрақтарға байланысты, оған қоса Иерусалим және
қашқындар мәселесін қосқанда барлық мәселелерді шешіп, прогреске ие ... бұл ... ... асқан кезде екі жақта қолдауға дайын болмады. Эхуд
Баракка өз билік орнында отыруға аз қалды, ал Ясир ... және ... өте ... ... ... ... немесе шешілуінің бағасы
екі жаққа да қымбатқа түсті.
Ішкі саяси ... ... ішкі ... екі елге де қатты әсерін тигізіп, бейбітшілік
сақтауда екі ел ... ... ... қатты байқалады. Біріншіден, екі
жақтың да тұрғындарының пікірі бойынша, ... ... ... ... легитимді емес еді. Оған қарсы израильдік ... ал ... ... үшін ... да жол ... ... ... Цихак рабин өлтірілді. Палестиналық жақтан исламдықтар және
ұлттық оппозиция бейбітшілік процесінің заңды – ... ... Оған қоса оның ... ... ... ... автономиясы
әкімшілігін (АПА) танығысы келмеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... келді. АПА өзіне лигитимділіктің жетіспейтінін түсінді. Олардың
ішкі ... ... ... ... ... аламды.
Екіншіден, екі жақты тұрақты ... ... ... ... ... ... ... құра алмады. Израильдік үкімет
басында Еңбек партиясымен бірге 1996 жылы ең шешуші сәт ... ... ... сол ... ... ... ... қабылданған болатын.
Оңшылдар үкіметі Израильдің бұған дейін алған міндеттемелерінен бас тартып,
орындамайтын айтты. Екінші жарты ... 1999 жылы ... діни ... ... орталық партия иммигранттарды Ресейден келгендерді өзінің
лагері құрамына шақырып, олардың оның солшыл үкіметін қолдауды күтті, ... жылы Кэмп – ... ... процеске аз қалғанда, ... ... ... ... Ішкі ... және жеке ... ... соның ішінде Махмуд Аббас (Абу Масен) пен Ахмед
Кури (Абу Ала) ... ... ... ол Кэмп - Дэвидте ... екі ... да ... ... ... пен ... процеске сенімсіздікпен қарады. Көптеген прогреске қарамастан
көптеген қоғамдық пікірлер бұрынғы күйінше қалып отырды. Екі ... ... Кэмп – ... ... екі ... да ... ... мен қашқындар мәселесін дұрыс шешуге дайын болмады. 1993–2000
жылдар ішіндегі жеті жыл ішінде ... ... ... ... ашық ... ... Сол ... де Кэмп – Дэвид процесс жүзеге
аспай қалды.
Палестиналық қауымдастық Кэмп – Дэвидте ... және ... ... ... ... ... ... ресми
позициясы, яғни «немесе ол» деген көзқарасы ... ... ... құрудағы процесіне сенімсіздікпен қарап, ... ... ... және ... ... ... жол ... дегенге
сенімсіздікпен қарады. Израильдің міндеттемелері оған Храмо тауына ... ... ... ... құқық берді. Себебі онда израильдіктердің
зорлық–зомбылығынан палестиналықтарға табылу қиындап кетті. ... ... ... пен діни және саяси Израильдің топтарының Қабырға
мешіті мен ал–Акса аймағында ... ... ... құрылысы
палестиналықтарды өздерінің қасиетті жеріне деген қорқынышты одан әрі
көбейте ... ... ... ... ... 2000 жылы ... айындағы
сапарын қоғам оны аль – Харам ... ... ... ... ... түсінді. Бұл халықтың көтерілуіне алып келді.
Қарусыз шыққан халық көтерілісі аль – Харам территориясында ... ... ... ... ... мен газа ... өтіп, оған
израильдік сақшылар қару қолданып, демонстрацияда мыңдаған адам ... ... ... ... ... ... ... болмасын
тоқтату немесе оларды мүліктерін қиратумен негізделеді.
Палестиналықтар басып алуды тоқтатуды және жаңа ... ... ... Израильдік зорлық–зомбылық пен қорқытулардан кейін
палестиналық автономияның ... ... ... ... қалды.
Бейбітшілік процесінің сәтсіздігі немесе ПА– ның ... ... ... пен ... ... ... ... лигитимділікке күмән келтірді. Лигитимділіктің басқа да
көздері пайда болды: «Аль ... ... ... ... ... (исламдық лигитимділік), немес ООП (ұлттық лигитимділік).
Егер Израиль ... ... осы ... ... ... онда
Палестина автономиясының халықты сауда–саттық және өнеркәсіптік жағдайы
төмендеп, жұмыссыздардың саны көбейген сайын салық ... ... ... ... ... оның ... ... кептіріліп, жойылып
кетуі мүмкін.
Шығу жол қайда?
2001 жылы қаңтарда Табеда өткен палестиналықтар мен ... ... ... ... қаншалықты қарама–қайшылықтары
көп мемлекет болғанына қарамастан бейбітшілік орната алуға прогрестің бар
екендігін ... ... ... нәтижесі палестиналықтардың алдына қойған ... ... өмір ... немесе қауіпсіздік пен бейбітшілік ... ... емес ... ... ... ... ... өмір сүргісі келеді және өзінің Иордан өзенінің ... мен Газа ... ... мемлекет болып құрылғысы келеді.
70 жылдары ортасында палестиналықтардың ұлттық мақсаты қазіргі ... ... ... Ол ... Ұлттық Кеңесінде (НСП) 1998 жылы
Алжирде бекітіліп, ООП– ның ... ... ... одлан әрі құнды бола
түсті. Тебедегі келіссөздер барысында палестиналық мемлекет өзінің ешқандай
көршісіне жаулаушылық ... ... ... ... территориялық,
саяси–экономикалық бірлігі мен құқығын сақтауда халықаралық резолюцияларға
сүйеніп, бейбітшілікке өмір ... ... ...... ... жеңісі олардың
достық пен сенімде өмір сүріп, тұрақты көршілік қатынаста ... ... ... өмір сүретініне сенуі және екі жақтың да бейбітшілік
процеске сенуі.
Палестиналықтар ... ... ... ал ол ... сияқты барлық
қашқын – палестиналықтар мен өз ... ... ... келетін
диаспоралардың барлығына ашық болады. Бірінші кезекте бұл мемлекет тарихи
қарама–қайшылық кезінде қашқындар лагерінде өмір ... қиын өмір ... ... ... ... ... ... міндеттеді. Израиль мемлекетінің құрылымына ешқандай
зиянын тигізбейді, керісінше израильдік ... ... ... жол ... ... ... бас ... палестиналықтардың
тәуелсіздік алып, тұрақтылықта өмір сүруіне үлкен ... ... ... қанша уақыт өткенімен зорлық–зомбылық немес ... ... ... болмайтынын екі жақ түсініп, бейбітшілікке екі ... ... екі ... ... ... мен ... ... халықаралық стандартқа келтіруден, палестиналық жерлері басып
алуды тоқтату мен қоныстар тұрғызуды ... және екі ... ... ... қалыптастыруынан басталады.
Екі елге де тұрақтылық пен сенім пакетін жасау қажет және ол ... ... ... ... ... ... ... келтіру,
бақылау мен тексеру механизмі. Осы нәтижеге ... екі елде ... ... өте ... деп ... ... айтуға болады.
1967 жылы израилдік оккупация басталғаннан кейін ең ... ... ... ... ... Квасри Тукан Наблустан:
«Егер ООП бізді басып алудан ... ... ... ... онда біз ... ... барып, болашақ басшыларымызды кездестіреміқ. Бірақ
егер ол ... ... ... шешсе, онда біз алғашында делдал, кейін
басшылар боламыз».
Қарама–қайшылықты, яғни Палестинаның ішкі және ... ... ... кикілжіңді сипаттайды.
Басып алудың бірінші онжылдығында «ішкі» басшылық ... ... ... ... ... және дәрежелі жеке тұлғаларға, олар өз
кезегінде ірі жер иеленушіліктері Иордан үкіметінде билікте ... ... ... ... ... ... «ішкі» лидерлер шыға бастады. Олар сол
кезде шығып келе жатқан ұлттық ... ... ... ... ... және бургомистер, кәсіподақтар, «ұлттық фронттар»,
«ұлттық ... ... және ... да ... қолдады. Ішкі
басшылық израилдік басып алу органдарымен жұмыс істеуден бас тартып, ... ... ... Ал «сыртқы» басшылық басып алуға жауап
ретінде қарулы қозғалыс дайындап жатты.
Бейбітшілікті ортанудағы Ослодағы ... ... ... ... ... Ясир ... ... Бұл 1994 жылы ... ... ... алып ... ... және ... басшылықтарының
бөлініп, екі жақтан қимыл жасауына алып келді.
Арафат ... ның ... ... ... ... және ... ның атқару
комитетінің өкілі тұрғысынан барлық елдегін атқарушылық қызметтерін ... ... ... мен дәрежесін көтеруге жан салды. Ол өз қолына
барлық аппараттық «кіші – ... ... ... ... ... үшін де Ослодағы процесте делдал қызметін атқарған болатын. Қазіргі
таңда президент Арафат ... ... ... емес қозғалыспен
Палестинаның ұлттық азаттығы (ФАТХ) күресіп, Палестина ... ең ... ... ... ... ... өз ... мен дәрежесін көтеру үшін
ООП / АПА басшылығы мен ... ... ... ... ... әріптестерін
жай жұмыскер қызметіне қойып, тек өз қозғалысына кіргізісі ... ... ... араб ... құру ... ... оның мәні «революциялық» және «үгіт - насихаттың» болды, ал ол
прогрессшілдікке және ... ... ... ... ... өмір сүру ... негізгі саяси
идеологияда айырмашылық және ... ... ... ... ... ... Елде ... орнап, басқа партия қозғалыстарға кіруге
жол бермеді. Бірақ партия, ... ... ... сияқты қозғалыстарға
кірсең, бөлектенген, басқаша ойлайтындарға қосылып, ол палестиналық ұлттық
азаттықтан ауытқуы деп есептелді. Осылайша демократиялық саясат ... ... ... ... ... ... дәлелдеді.
Палестиналық ұлттық қозғалыстың лидері ретінде үш онжылдықта Арафат
қаласа да, қаламаса да Палестинаның ... ... ... ... ... ... ... есептелінеді. Бірақ «жалғыз заңды өкіл»
палестиналық халықтың физикалық түрде ... ... мен ... ... ... туындауда.
Палестиналықтардың басшылығында тұрған басшылардың құрып отырған жүйесі
антидемократиялық жүйе, ал бұл уақыт өте келе үлкен ауыр ... ... ... бұл өз ... палестиналық – мини – мемлекетін жойылуын
сипатталуын ... ... ... ... ... Таяу ... дағдарыс араб
әлемі саясатымен сипатталуда және ақпарат құралдарымен «арабтар үшін ... ... ... деп баға ... Бұл ... шын мәнінде де араб
әлемінде маңызды. 70 ... ... ... қосымша жағын
көрсеткен болатын: араб елдері қаржылай көмекке үміттенеді, «қайшылық үшін
рента» негізінде мысалы, қазірге ... ... ... ... ... жылдан бастап бейбітшілік процесі басталғанша ... ғана ... мен ... ... ... жүруде. Египет, Иордания сияқты
мемлекеттер діни және халықаралық қауіпсіздікте қатты ... ... жаңа ... ... ... ... ... емес. Сирия жалғыз
«фронтты мемлекет» ол Израилмен ... ... ... ... тұсында ешкім бақылаусыз ешқайда кетпейтін еді.
80 жылдары араб мемлекеттері ... оны ... ... пен «суық
соғыс» арасындағы демалыс деп түсіну қажет. ...... ... ... ... ... келіссөздер негізінде
тұрақтануға байланысты шешім қабылдата алмады. 2000 жылы шілдедегі Кэмп –
Дэвид ...... ... ... болуы бейбітшілік
процесіндегі дағдарыстық ... ... жылы ... ... аль – Акса интифада жарияланған кейін 2001
жылы ақпанда Ариэль – Шарон Израильдің премьер–министрі ... ... одан әрі ... ... қатар көптеген араб елдерінде осы негізде ұрпақ ауысу, иордан
королі Хусейннің 1999 жылы ақпанда өлімі және ... ... ... ...... ... ... болуы (өліміне бір апта бұрын
король Хусейн өзінің мұрагері ретінде үлкен ұлы Хасанның орнына ... 2000 жылы ... ... ... Ассадтың өлімі және
биліктің тез арада оның ұлы ... аль – ... ... ... биліктен
денсаулығына байланысты Сауд Арабиясының королі Фахданың кетуі және оның өз
орнын ағасы принц Абдуллаға ... Таяу ... араб ... арасындағы
қарама–қайшылығын жаңа буын берді.
Кэмп – Дэвидтегі келіссөздердің сәтсіздігінен кейін ... ... ... (ООП) ... Ясир ... БҰҰ– ның Қауіпсіздік Кеңесінің ... ... және ... ... ... алмасуы» бойынша басып алған жерлер мен арабтар бөлігі
Иерусалимнің жерін ... ... ... жаңа ... ... бастаған коалиция қабылдамады. Израилдің жаңа
премьер–министрі condito sine quanon ... ... ... ... ... ... Сайлауға дейін де, одан кейін де
Шароннан бұрынғы премьер–министр Эхуд Барактың палестиналықтарға Израилдің
басып алынған 97% ... ... ... уәдені қайта қайталап,
жүзеге асырады дегенді күтудің қажеті жоқ еді.
Кэмп – Дэвидтің ... ... ... екі ... ... қайта орындалуы және палестиналықтардың 1967 жылы ... ... ... ... міндеттемелері – қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Израилдіктердің палестиналық жерлерді басып алып, ол территорияларда
қару–жарақтың түрлерін орнатып, қарсы ... ... ... оған ... ретінде палестиналық – камикадзелердің ... ... ... ... ... жоқ ... ... атқа ие
болды. Әрине бұл соғыста палестиналықтардың шығыны израилдіктермен
салыстырғанда көп ... ... ... алуы ... яғни ... жұмысшылардың Израилдегі өз қызметіне
өте алмауына алып келді. Иордан ... ... ... ... 40%– ды ... Газа секторында 60%– ға жетті.
2000 жылы палестиналық экономикаға үлкен шығын мөлшері 1,15 млд. ... ... Оған қоса 2000 ... ... ... ... отыруы халықтың жағдайын төмендетті жіне орташа білімді
азаматтар тобының тәуелсіз Палестина ... ... ... шешу ... ... және ... сайлануы Иорданияға қауіп әкелді, ол ... өмір ... келе ... палестинаның мемлекеттің болуында еді.
Бірақ бұл зерттеп қарайтын болсақ Ариэль Шаронның ... ... ... ... кеңеюі және Иордан өзенінің Батыс ... ... ... онда ол ... үшін қауіп төндіруі мүмкін.
Араб мемлекеттері мәселені өздері шеше алмай көмекті ... ... ... Осы ... байланысты барлық араб елдері Митчелдің
баяндамасын қорғаған ... ... қоса ЦРУ ... Георг Тенеттің де
қайшылықты шешудегі шешімі қабылданған болатын. Әрине араб елдеріне ... ... ... ... негізгі рөлді алуы ұнап отыр.
Аймақтың барлық Шаронды қосқандағы лидерлері соғыстың болуы мүмкін емес
деп ойлайды. Каирлік конференция араб ... ... ... ... ... араб ... бейбітшілік процесін талқылады, оларды
көптеген елдер ... ... ... ... нұсқаны» алдыға
ұсынды. Мадридтік формула «территорияны бейбітшілікке айырбастау» аймақта
мәселені шешудің негізгі жолдардың бірі ... ... ... ... ... мен Израил арасындағы қайшылық өршуде.
2000 жылы қазанда Шарм – аль – ... қол ... ... және
оған Египет, Израил, Иордания және сондай–ақ, американдық ... ... БҰҰ Бас ... Кофи ... және ... ... жоғары өкілі:
Хавьер Солана қатысып, quo ante дәрежесін белгілеп, оны 2000 жылы ... ... ... да ... ...... ұсыныс 2001 жылы наурызынан бастап Кэмп – Дэвидте,
Ослода болған келіссөздерге мақсаттары ұқсас болып ... жылы ... ... ... тергеуші Комиссияның жасаған
ұсыныстары палестиналықтар үшін де, басқа да араб елдері лидерлері үшін де
құлаққа қонымды болды, ... ... екі ... ... болып, бір
уақытта зорлық-зомбылықты тоқтатып, бейбітшілікті процесті бастау ... ... ... ... ... ... ... наразылығын
туғызып отырған жаңа құрылыс орындары мен қоныстар процесін тоқтату. Арафат
үшін зорлықты тоқтату сенімді ... тең еді. ... 2000 ... ... Барактың ұсынысының альтернативасы еді. Израилдің Сыртқы
Істер Министрі Шимон ... ... ... ... аз ұсынса,
оның мұрагері Барак – өте көп ұсынуда» - деп түсіндіргісі келді.
Араб ... ... ... ... ... ... алға ... палестина – израилдік қайшылықты шешуде өз үлестерін
аз да болса қосты. Негізгі Египет, Сауд Аравиясы, Сириясы ... ... ... ішкі ... ... мәселелеріне көп көңіл бөлді.
Египет палестина – израил қайшылығын шешуде делдал ... ... ... ... ... көтергісі келді. Ал Сауд Арабиясы мен Сирия үшін
өзіндерінің ішінде саяси–экономикалық ... ... ... ... ... олар үшін өте ... сол себептен олар АҚШ, БҰҰ, Европалық Одаққа
мәселені үміт артып отыр.
2.2 Орта Шығыстағы қауіпсіздік мәселесі және ... ... ... ... ... мен «Хезболлах» аймағындағы процесті
әркім, яғни әр мемлекет өз позициясына қолданғысы келеді. АҚШ пен ... ... ... құтылғысы келіп жүр. Бірақ ол бұл
мәселені жетік ойлануы ... ... ... ... ... ... басу өте қиын және ... Олардың Оңтүстік Ливанда беделінің
жоғары екендігін ұйым көшелерге 200000 өзінің жақтастарын шығару ... ... ... ... ... араб және мұсылман
әлемінде болуы, Вашингтон мен Тел–Авивқа қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Ливанда үлкен саяси
күшке ие болса, онда оған қарсы келудің қажеті жоқ, ал керісінше олармен
келіссөздер диалогін ... ... ... ... ... ... террористік ұйымдар қатарына кіретін ұйымы АҚШ– қа саяси ... ... деп ... әлі ... ... Ол ... АҚШ– тың
мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс бірнеше рет атап айтқан ... ... ... ... әңгіме қаруланған ұйым туралы, яғни өздерін әлемге
өлтіруші шахидтер деп ... топ ... ... ... Олар ... ең ... ... ұйым мүшелері болып танылады. «Хезбаллах»
және оған қатысы бар экстремистерге бірнеше рет ... ... ... ... алып, тікұшақтарды басып алып кету тән. ... ... – осы ... ... Иран мен ... мемлекеттері тұр. Ол оның ең
әлсіз де, күшті тұсы болып ... ... ... жағдайда достық пен
бейбітшілікті түсіне, ... ... ... ... ... Таяу ... пен Ливанда жағдайын төмендетеді.
Қазіргі кезде бұл партия туралы ... ... ... ... шииттік
ұйымды сипаттайды. «Хезбаллах» (Аллах партиясы) ... ... ... ... Иран мен Иракта шииттер арасындағы көзқарастар жиынтығы
болып ... ... олар ... ... болатын. «Хезбаллах»
қозғалысы Хомейни аятолламен ... 1979 жылы ... ... ... ... орныққан болатын.
«Аллах партиясы» деп атануының өзі қозғалыстың таралу кеңдігін ғана
емес, әр бір мұсылманның ашық немесе ... ... ... мүшесі деп
тануында еді. Қозғалыстың құжаттарында: «Біз ... ұйым ... және ... ... да ... Біз бүкіл әлемдегі барлық мұсылмандармен қатысымыз
бар. Бізді күшті ... және ... ... нұсқалатын міндеттер
бар». «Хезбаллахтың» нүктесі Палестинада бар, Түркияда, ... ... да ... болып отыр. Әрине, олар танымалдығы, саяси ықпалы, әскери
күштігі жағынан Ливанның «Хезбаллах» ұйымына жетпейді.
Ливанда ол ұйым 80 ... бас ... ... ... ... кезде ол
ирандық ислам революциясын зерттейтін ұйым болған. Топтың лидері шейх Сейид
Мухаммад Хусейн Фадлалах ... 1982 жылы ... ... ... ... ... мүшелері Тегеранның «ислам революциясы ... ... ... Оны ... қиын ... Сол ... ішінде Хузестан ирандық ауылынан шыққан, ал ол ... ... ... ... еді. Оған қоса, «Ислам революциясы қоршаған корпусы»
әскери топтарын Ливандағы шииттік қозғалысқа ... ... ... жылы ... қаласында әскери–саяси «Хезбаллах» ұйымының пайда
болғандығы ... Оның ... ... ... ... ... және оның ... «сионизм мен имперализмге қарсы джихад»
деп атады. Күрестің мақсаты, Израил, АҚШ, ... ... ... ... ... ислам бақылауын орнату және Ливанда ислам
мемлекетін орнықтыру ... ... ... ... «Ливан
мәселелерін шешу – Ислам республикасын қүру, себебі мемлекеттің тек ... ... пен ... ... халыққа әкеле алады» - деп жазды.
Алғашқы кезде кіші топтасқан ливандық шииттер Ливан ... ... ... ... ... де еш ... ... алмай, ешқандай
проблема туындамаған болатын. ... тез ... ... ... ... ... ... «Хезбаллах» Жоғары Кеңеспен басқарылады, ол
12 адамнан тұрады. Кеңес аппараты 7 ... ... Оның ... әскер, әлеуметтік, үгіт – ... ... ... ... Ең ... ... рухани лидерлер Ливанның, иранның
шииттік қауымдастығы шешеді. Ұйымда қатал тәртіп орнаған. Ұйым ... ... ... мәселелерін бұлжытпай орындап, ислам шарттарын
бұзбауы қажет.
Уақыт өте келе «Хезбаллах» Бекаа аймағынан басқа ... ... ... ... ... бастады. Ұйымның саяси ықпалы және ... және ... ... ... ... бірдей өсті. Оның өзінің
штабтары болуы, жаттықтыратын лагерлері, қойма орындары ... ... 1990 ... ... ... ... 5000 аса (қазіргі уақытта
3 мыңнан асады) ... ... Оның ... ... жеңіп ату
қару–жарақтары, минометтар, ... ... ...... ... және ... ... «Катюша» болды. Ең соңғыларының
көмегімен олар тұрақты израилдік әскерлер мен ... ... атып ... және ... ... ... ... отырған
қару–жарақтарына қарайтын болсақ, оны соғысқа теңеуге болады. Шын мәнінде,
ашық қақтығыста ливандықтар израилдік, ал әскердің дәрежесінен ... ... 1996 жылы ... ... «Хезбаллах» ұйымының қарулы атыстарына жауап
ретінде оларды жоя да алмады. «Жебелер» аспанға ... олар ... ... ... ... ... алмады. Ал өз кезегінде «Хезбаллах» ұйымы
ливанның бейбіт тұрғындары тұрған жерлеріне қауіп ... ... ... ... ... ал «Хезбаллах» Израилдің ... ... ... ... уәде ... жылы «Хезбаллах» ұйымы Ливан әскеріне ... ... бір ... 12 ... ... ... Бұл ... көп адам қатысып, реактивті
минометтар қолданылады. ... ... ... ... ... ... шығындардың барлығын қосқандағы шығын ұйымның
еңбегіне қарасақ, 1980- 2000 ... ... ... және ... ... ... ... Кувейтте және Аргентинада ... акт ... ... ең ... ... актісі американдықтарға
қарсы Ливан астанасы Бейрутте 1983 жылы 23 ... 2 ... ... ... ... бар жүк машинасымен американдық және
француздық әскери казармаларына ... Онда 240 ... ... тың және ... әскері қаза тауып, мыңдаған солдат жараланады. 1989 жылы ...... АҚШ- тың ... ... ... онда 24
адам қайтыс болып, 90 адам жараланды. Қорытындысында АҚШ ... ... алып ... және «Хезбаллахтың» сол кездегі лидері Мухамед Хусейн
Фадлалды 18 қауіпті әлемнің террористерінің бірі деп жарияланды. Бір ... ... ... ... ол ұйымдағы жоғарғы билік орнын
босатып, тек рухани ... ... ... жылдан кейін 1996 жылы ... ... ... ... және ... ... жарылыстарға байланысты ұйымға
жабылған кінәдан бас тартты. Оның сөзі бойынша бұл ... ... ... Ол топ ... ешқандай қатысы жоқ Ливанның
оңтүстігіне израилдік ... ... ... ... құрылған. Х. Насралланың
айтуы бойынша Исламдық джихад бастапқы құрылған кезде жастардан ... ... мен ... ... байланысты өздерінің басқа түсініктері
қалыптасқан.
Насралла Аргентинадағы израилдік ... 1992 ... ... ... жылы ... ... еврейлік жұмыс орталығы жарылысып,
«Хезбаллах» ұйымын жасады ... ... ... шығарып отыр. «Хезбаллах»
ұйымының басшысы айтып отырған пікірдің дұрыс не бұрыс ... ... ... айта алмайды.
«Хезбаллах» ұйымының құрылуында бастапқы кезде көптеген шиитттік
топтар, мысалы «Исламдық ... ... тең ... ... ... ... қатысып, бірге террористік ұйымдар істеген болатын. ... ... ... ... көрсетілген әрекеттерге жауап бергісі
келмегендігін көрсетеді. Ол ұйымды әлем көптен бері террористік топ ... де, ... ... ... дүниежүзі халықтарының оған басқа көзбен
қарағандығын қалады.
1990 ... ... ... ... күш ... құрылыстан саяси
ұйымға санала бастады. 1992 жылы ұйымнан қағаз ... ... жоқ ... күш ... ... ... арқасында «Хезболлах» өзінің саяси
дәрежесін көтеріп, елдегі ішкі және ... ... ... ... жылы ... ... ... құрамына кіре алып, 128 орынның ... ... Бұл іс ұйым үшін өте ... ... ... 1995 жылы АҚШ президенті
Билл Клинтон американдық ... ... ... ... ... жарлық шығарды, себебі, ол ұйымның іс–әрекеттері Таяу Шығыста
бейбітшілікті құруда кедергі ... деп ... ... бұл ... ... жылы Хасан Насралламен БҰҰ–ның Бас хатшысы Кофи Аннанмен кездесті.
Бұл кездесу «Хезболлах» ұйымын әлемде ... ұйым ... ... көрестті.
Сол жылы парламенттік сайлауда оның өкілдері 12 мандатқа ие болды. ... ... ... ... қорғаныс министрі, экономика, еңбек,
өндіріс министрі қызметтерінде ... ... ... ... Ассамблеяда
«Хезболлах аймақтың саяси күшке айналды.
Кейінгі жылдары «Хезболлах» беделі көтеріліп, саясатта үлкен орындарда
көріне бастады. 1996 жылы оның ... ... ... ... ... пен
келіссөз жүргізуде көзқарастары, қызығушылықтары бар ... ... ... ... «Хезболлахтың» Америкада және Европада беделін
өсіргісі келетіндіктерін баса айтты. 2000 жылы ... ... ... ... ... дейінгі нұсқалардан айырмашылығы өте көп болды.
Енді ұйым өзінің ... ... ... ... ... таныстыру
деп қойды. Олар әділдік әкелетін және адамдардың ... ... ... ... қажетті жақсартатын жүйені ұсындық ... ... ... ... ливандық негізгі партия ретінде шыға
бастады, ол ірі шииттік қоғамдық және гуманитарлық, кейін әскери күш ... Ол өзін ... 1,2 млн. ... бар ... ... ... Оның ... 9 мектеп, 3 емхана, 13 тіс ... бар. Оның ... ... ... ... ... ... дейді.
Ұйым үйлерді, іскерлік орталықтарды, Ливанның оңтүстігінде жарылыс
кезінде қараған ... ... ... ... ... ... бөлуде.
Ол өзінің «Аль – ... ... «Ан – Нур» ... ... ... ... ... ашуда. Жалпылай алғанда Насралла: «Біз минимум
шииттік көшенің негізгі күшіміз» - дейді.
«Хезболланың» ливандықтар үшін ... ... ... ... қарсы күш ретінде, Таяу ... ... күш ... тек оның ... ғана ... ... Оған ... факторлар
әсер етті. Біріншіден, Иранның көмегі. Өзіне «Хезболлахты» әлемдік ұйым
ретінде тұрақтынадыру және ... ... ... әскери–саяси негізгі
күшке айналдыруды алдына негізгі мақсат етіп ... ... ... ... ғана ... барлық салаларда көмек көрсетіп келеді.
Соңғы жылдары Иран ... ... 100 млн. АҚШ ... ... ... ... ... көшелеріне салған капиталы миллиард доллардан
асып кетіп отыр. Қорытындылап айтатын ... бұл ұйым – ... ... ... ... ... арқасында Ливанның шииттік аймақтарында
оларды ауыр жағдайдан алып ... ... күш деп ... ... ... ұйымдар арқасында шииттік көшелерде дәрежені
көтеріліп отырғандығын айтуға болады.
Бұл тек ... үшін ғана ... ... ... үшін ... болып
отыр. Ливандық қауымдастық әртүрлі топтардан тұрады. Христиан – марониттер,
проваславты христиандар (армяндар, ... ... ... -
сунниттер, шииттер. Әлеуметтік жіне саяси баланс 1993 жылы ... ... ... органдарды басқаруын реттелуі топтар ... ... ... – марониттерге ол президенттік, арнайы
қызмет топтар басшылығын, мұсылман – сунниттерге премьер–министр креслосы,
шиитерге аутсайдер ... ... ... ... ... ... теңсіздік уақыт өте келе 1975 жылы азамат соғысына
алып келді. ... ... 45% ... мемлекеттік биліктен орын
беруді талап ете бастады. Бұл ... ... ... ... халықтардың әлеуметтік–экономикалық жағдайы өте нашар екендігі
одан әрі шиеленістірді. ... ... қоса ... ... ... Сондықтан да ирандық исламдық революциясының
идеясы дайын болып тұрған және ыңғайлы жерде қолданылып, сәтті болды. ... ... ... ... ... байланыс «Хезболлах» үшін
маңызды болғанымен, алғашқы кезде кедергі жасап отырды.
Бұл жерде «Хезболлах» шетелдер ... ... ... мен ... олар өз бетінше жұмыс істей алмады, ал ол ұйымға әрине
ұнамады.
Соңғы кездері ... ... ... ... ... халық
қолдаса Ислам мемлекетін құру туралы идея тастауда.
Хасан Насралла ... сөз ... ... ... ...
абсолютті ливандық ұйым және ол ливандық көзқарастар негізінде жұмыс
істейді. ... ... ... ... пен ... туралы сөз де жоқ»
- деп айтуда.
Соңғы кездері «Хезболлах» ұйымы аймақта ... ... ... ... Иран ... ... ... қалауда. Бұл
мемлекеттер ұйымды ықпал етуші ... ... ... ... ... ... көмектесіп, ұйымның экономикалық–саяси тұрақтануына жол
ашуда.
Қазіргі таңда ... ... ... мен ... ... деп айту ... «Хезболлах» Иран мен Сирияны дос мемлекеттер ретінде
қарастыруда. Осы достық қатынас барысында олар ұйымға ықпал етуі де, ... ... Иран мен ... ... ... ету ... ... етеді.
Бұл жағдай шын мәнінде қалай жүзеге асатынын осы ... ... ... ... Ливаннан сириялық әскерді шығаруды талап етіп шыққан
кезде көрінді. Яғни ... мен ... үшін ... Таяу ... ... ... етуші күш ретінде қолдануда. Бұл жағдай ливандық ... ... ... ... ... ... ... Мүмкін ол АҚШ пен Израилдің, бір
жағынан, Иран мен Сирияның, екінші жағынан, құралы болуы ... Бұл ... ... үшін ... себебі ол осыны арқасында ливандық шииттік
аймақта өз ... ... ... Ең қауіпті жағдай «Хезболлах» үшін, ол ... АҚШ ... мен ... ... ... ... етіп ... жойып
жібергісі келсе, бірақ бұл Ливан үшін де, Таяу шығыс аймағы үшін де, Европа
мен АҚШ үшін де ... ... алып ... ... ... күрт ... мемлекет басшылығының елдің
ақпараттың жүйесінде тәртіп орнатқысы келуі себеп ... 6 ... ... ... қарасты телекоммуникациялық кампанияны жабу туралы шешім
қабылданып, оны тек сол ұйым мүшелеріне ғана ... ... деп ... ... ... ... ... қабылдауы елде жағдайды күрт
өзгертіп, ола күшті қарсылыққа тап ... ... ... ... мен «Болашақ үшін қозғалыс» тобы арасында
ықпалды күрес басталды. Бұл ... топ пен ... топ ... ... Оны ... ... ... ие лидер Саад Харари басқарды, оны
үкімет басшылары ... 9 ... ... және олардың одақтастары батыс
Бейруттың көптеген ... өз ... ... ... ... өз ... ... офистерін біртіндеп қиратып, Хариридің қолына
қарайтын көптеген радио, газет орталықтарын жарып, өздері билей бастады.
Оппозияция өкілдері тез ... ... ... негізгі бөліктері мен
елдің маңызды аймақтарын басып алды.
10 мамырда Ливанның премьер–министрі Фуад ас – ... ... ... ... және ... ашпайтынын мәлімдеді. Ал Харири
болса, парламент депутаттары оның өзінің телефонды ... ... ... ... Оның ... Хасан Насралла жай ғана ... ... ... ... ал оның ... ... – ақпараттық
қауіпсіздік болатын.
Бұған жауап ретінде ... ... ... ... ... әскеріне
айтып, оларды әскердің өз билігіне алуға келісті. Елдегі жағдай жайлап өз
орнына келе бастады, алайда 13 ... ... пен ... ... ... ... ... «Хезболлах» ұйымының телеканалын жауып тастау
негізгі себеп емес. Негізгі себеп – ... ... ... ... ... өмірінде одан әрі беделі өсіп, билік орындарын
алуынан қорыққандығында еді. ... ұйым тек ... ... емес, басқа да салаларда да үкіметтің ролін төмендетуде. Олар Ливанның
барлық өмір ... ... ... туралы кейінгі уақытта
«мемлекет ішіндегі ... деп атап ... Оның ... күші ... газет, жол және көлік құрылысымен айналысады, емхана, білім
орталықтары бар ... ... ... Бұл ... ... ... ... отырды. Соның ішінде Иран Ливанның шииттк ... ... ... АҚШ ... көп ... ... мен Дамасктің көп бағытттағы көмектері арқасында «Хезболлах»
ұйымы қазіргі таңда басқа саяси күштерге нағыз альтернативаны ... - ... ... ... Мишель Аун мұсылман – шииттер көмегімен
Ливан президенті ... ... ... ... ... ... қолдауда, бірақ друздар лидері Валид Джумблат «Хезболлах» ұйымына
қарсы.
Жалпы алғанда шииттік оппозициялық ұйым Ливан үшін ... ... ... онымен бір нәрсе жасау қажет болды. Ливандағы билік ... ... ішкі ... ... өткен сайын шиеленісе түсті. «Хезболлах»
араб-израилдік қайшылықтың ең белсенділердің бірі ... оны ... ... ... бірі ... ... емес ... бұл оқиға 14 мамырға аз уақыт қалғанда,
яғни Израилге АҚШ президенті Дж. Буш ... ... ... Ол ... ... аяғында палестиналықтарға өзінің мемлекетін беруге уәде ... ... ... ... ақпарат алу, одан не күтуге болады және сол
негізде Сирия және Иранмен не ... ... ... араб – израилдік қайшылық зонасында ... ... ... ... Батыс пен Израилге, әрине, шииттік Ливаннық күшті
жойып, геосаяси ойыннан шығарып тастағысы келді. Ал, бұл өз ... ... ... ... еді. ... ... ... қару мәселесіне байланысты Иранға қауіп төнетін еді. Енді ол
ливандық шииттерді ... пен ... ... ... оны ... ... өзінің аймақтағы, кейін Ливан және бүкіл Тяу Шығысқа ... ... ... ... ал – ... ... ... әскери он бағыты израилдік қала сдеротқа бірнеше ракета ... ... ... ... ... ... Израилдің
премьер – министрі Эхуд Ольмрет әскери күшті ұстап тұрды.
Осыған қарамастан израилдік ... Газа ... және ... ... жағалауындағы қорытындысында екі күн ішіде оннан аса ... ... Бұл ...... ... ... ... алып келді.
29 сәуірде «Аль – Аксы қорланғандар ... ... ... ... ... басталғанын жариялап, басқа палестиналық ұйымдарды
шақырды. Осылайша бес айлық Таяу шығыстағы келісім аяқталды.
Бұл жағдай ... ... ... емес еді. ... ... «Израил
– Палестина» қарама – қатынастарында жиі болып тұрған.
Қазіргі достастық та екі ... ... ... ... «Аль ... ... бригадасы» Фатх әскери қозғаласының бөлігі болып табылды, ал
оның лидері – Палесттна президенті Махмуд ... ед. Эхуд ... ... ... ... ... ... шиеленіскен жағдайды келіссөздер ... қиын еді. ... ... әлемге және АҚШ – қа палестиналықтардың келісімге
келетін лидері жоқ екенін танытқысы келді. ... ... ... ... ... пен ... ... ықпалымен келісетін. Ал
Вашингтон үшін ол Таяу Шығыстағы мәселені өз қолына ұстап ... ... ... ... қарамастан екі жақта АҚШ – тың сценариі ... ...... ... ... ... ... Сол
себептен де, ең соңғы екінші саммитпен Ольмред пен Аббас ... ... ... ... палестиналық жауынгерлер араласып,
барлығын тік тұрғызды. Алайда бәрінен бұрын Аббасқа қиын болды.
Палестина автономиясының президенті батыста ... деп ... ... ұйым ... ... ... Ханияға қарағанда, онымен келіссөздерге
келуге болады деп есептеді. Америка және ... ... өмір ... ... мойындаған кезде келіссөздер жүргіземіз деді. Ол кезде Вашингтон
кіммен одақтас болатынын айқын көрсетті. Осылайша 8 ... АҚШ ... ... ... ... ... мен ... ұстап тұру
үшін 60 млн. АҚШ долларын берді. АҚш бұл әрекетті, яғни ... ... ... ... көмегіне Тель – Авива лидерлерімен ақылдасып, АҚШ бұл идеяны
қолдаған болатын. Осыған аз ... ... Фатх ... ... ... ... құруда деген мәлімет түсті. Осы орайда АҚШ - тың қаржылай ... осы ... ... ... ... 30 млн. АҚШ долларын
жойып жіберген болатын), екі ... ... ... саясатта президенттің беделі көтерліп, ол әлі де болса ұлттық
үкіметті құруға байланысты ұйымның саясатымен қайшылықта болып келуде. ... 23 ... ... ішкі ... министрі Хани аль – Кавасмидің өз
еркімен жұмыстан кетуін атап айтуға болады. Себебі ол МВД ... Газа ... ... ... қажет еді. Алайда
Аббас ұлттық қауіпсіздік мәселелерімен өзінің жақтасы ... ... ол ... Газа секторында құрылымдық күштерді басқарған болатын.
Бір сөзбен айтқанда аль – Кавасмидің және оның ... ... ... ... ... ... әрине, премьер – министрге ұнамады. 24 сәуірде «Изеддин аль
– Кисам» бригадасы тарихта бірінші рет Израилге оқ ... Бұл ... бір ... президенпен қатынасты, екінші жағынан
Израил және АҚШ пен одақтастықты бұзғысы келді. Бұл шабуыл ... ... ... және қандай мақсат көздегені белгісіз болды. Бірақ Аббастың
қарсыластары қай уақытта болса да, қарулы күшке шығып, Таяу ... ... ... үшін ... ... ... ... екендігі белгілі
болды.
8 шілдеде Израил үкіметі Сирия басшлығына екі ... ... ... құру мәселелерін ұсынған хаттар жіберді. Тель – Авива Дамаскке
Голондық тауларды қайтаруға уәде берді, ол жер 1967 жылы ... ... егер ... ... ... қол ... ... қарым –
қатынастан және террористік ұйымдардан бас тартса ... ... ... ... аспай, бірнеше күннен кейін одан
да қызық оқиға болды. АҚШ – тың ... ... ... ... «Аль – ... ... бірлесіп күресуге шешім қабылдады. Бұл
жағдайда елді АҚШ кезінде өзіне оқ атқан және ... күш ... ... ... ... ... бұрды.
АҚШ үшін кезіндегі жауларына қару беріп, өзіне жақтас етуі жаңалық емес
еді. Тура ... ... ... ... мен ... қолдануда.
Американдықтардың айтуы бойынша, олардың ... ... ... ... бар. ... ... ірі ... кейін, оларды «Аль – Каидамен» ұйымдасуымен ... ... ... жақтастарын үкіметтік әскерге немесе арнайы
ұйымдарға жазылуды ұсынды.
Қорытындысында Пентагонның айтуынша террористердің провинцияны ... пен Ирак ... үшін ол ең ... жер ... ... ... да жолмен ирактық қарама – қайшылықты жойғысы келтіндігі түсінікті.
Олар Ирактағы ... ... ... бас ... ... бөлмеді,
бірақ бұл жағдай ішкі ... ... ... Мәселе ирактық
сунниттерде емес, шииттерде еді, себебі олардың артында Тегеран тұрды.
АҚШ пен Иран қайшылықтарында Ирактағы шииттер ... ... ... ... ... ... ... құралдары американдық жоғары
дәрежелі әскердегі солдаттардың ашық ... ... ... суннитерді
қаруландырытанын жариялады. Олар Пентагонды Иранға ... ... ... қойды деп айыптады. Әскери күш толығымен президент Джордж Бушты
қолдайтынын айтты және оның ... ... ... қару жасауына алып
келетіні мүмкін.
Егерде мақала жалған болмаса онда израилдік премьер - ... ... ... туралы ұсынысы басқаша көрініс табуда. Ол Сирия
президенті башар Асадқа ұсыныс ... ... ... ... ал ол ... Тель – ... ... қарым – қатынастарын қолдады. Егер Асад
Иранмен одақтасудан бас тартса, Голондық таудармен Израилмен бейбітшілік
және АҚШ – тың ... ие ... ... жағдайлардағы бұрылыс Дамасктің бейтараптық саясат ұстанып,
ливандық және палестиналық қарама – ... ... ... ... ... Батыста мұны оптимизммен қабылдады, себебі осыған
дейін Ливандағы және Израилдегі қайшылықтар ол үшін маңызды орынды алатын.
Қандай болсада, ... жаңа ... ... ... Сирия мен Иран
көмегі арқылы Ливан мен Израилдегі қарама – қайшылықтарды шешуге бел ... ... ... үшін олармен бірге болуға уәде берді, егер олар
ирандық жақта болса. Кездейсоқ емес, ливандық әскер АҚШ – қа және ... ... ... ашық ... көмектесуде.
Қазіргі таңда Ливандағы палестиналық бірлестіктер, ирандықтардың оған
сенуі қиын ... тап ... ... ... ... Израилмен
соғысынан кейін қарулы күші ... ... Енді ... пен ... қарулы күштер мен қақтығыстар төмендеп отыр. Ливандықтардың қандай
да ... ... емес ... ... шекарада оларды Европалық Одақпен
қарым – қатынасына нұқсан ... ... Ал Иран ... орай бүған дейін
де сеніп келген «Хезболлах» ұйымын өз пайдасына қолданатынын шешті.
Осылайша, американдықтар Таяу Шығыстағы оқиғаларды өз мақсатына қолдана
білді. ... ... ... ... ... азамттық соғысқа ұласып,
аймақтағы жағдайды шиеленістіруде.
9 шілдеден бастап Палестиналық премьер – министр Исмаил Хани мен ... ... бір ... және ... ... ... және оның қозғалысы
Фатх екінші жағынан бір – біріне ... ... ... ... 80 ... болды. Газа секторында Хамас әскері қарулы күштер штабын жарып,
Аббасқа, кеін оның жақтастарын Газа ... қуып шыға ... ... олар ... көмек сұрауға мәжбүр болды, себебі ... ... ... ... ... ...... мен бірнеше рет достасу ұсынысын
жасағаннан кейін ол парламент пен ... ... ... әскери – төтенше жағдайды жариялады. Осыған қоса, ол БҰҰ – дан
Газа секторына халықаралық көмек жіберіп, өз ... ... ... ... ... ... ... тек БҰҰ ғана емес, Египет және басқа
да араб елдері қамтамасыз етуге дайын ед.
Бірақ төтенше жағдайлар Аббасқа Палестинада тез ... ... ... Енді ... ... жыл ... біріккен Палестина
мемлекетіне қол жеткізді. Алайда ол көптеген қарама – ... ... ... Хамас Газа секторын өз қолында ұстауда, ал Фатх ... ... ... ... ... Батыс жағалаудың және Газа
секторындағы ... ... және ... да қалалардағы Аббастың жақтастары
жергілікті халықты өз ... ... Олар ... ... және ... орындарын басып алуда немес Дженин қаласындағыдай
мектеп және емханаларды Хамас билігі қолына тартып алуда .
Осыған ... діни ... ұйым ... пен зиялы қозғалыс Фатх
арасында саяси және идеологиялық қарама – қайшылық басым болуда. Бұл қарама
... тек екі ... ... ғана ... сырттан мемлкеттердің
Палестинаны қаржыландыруында мәселе болды.
3-10 шілдеде Біріккен Араб Әмірлігі кейін Европалық Одақ, палестиналық
қаржы министрлігіне 80 ... АҚШ ... ... қызметкердеріне жалақы
ретінде беруді ұсынды. Министрлікті Салам Файяд ... ... ... ... ... өз қолында ұстады.
Шілде айына дейін Хамас және оның ... ... ... да ... ешқандай мемлекет және ұйымдар мойындамады және Израилді мемлекет
ретінде танығысы келмеді. Министрлер кабинетіне қарағанда, президент ... оның ... ... алып ... Тек ... Одақ қана ... Аббас және оның палестиналық қарулы күштеріне 700 млн. евро қаржы
бөліп қамтамасыз етті. ... ... ... көп ... Фатх ... ... жоғарылатты. Бірақ Аббас батысқа үміт
артқан жоқ. Оған ... ... ... ... соғыс ашқан палестиналық
радикалдарға төтеп бере алмады.
Палестинаға батыс елдері қаржылай көмек берген соң, Хамастың ... ... ... ... «Аль – Аксы ... ... топтар кірді. Олар Фатхтың әскери күші болған еді.
Қорытындысында батыс елдері палестиналықтарға аймақта тұрақытылықпен
тәртіпті орнатып, ... ... ...... ... ... жалғастырған топтарға қаржылай көмек көрсететінін айқындады. Енді
Аббас ... пен ... ... Газа ... өз ... ... ... бұл территория мемлекеттен бөлінуден шақ қалып
тұрған еді. Бұл жағдайлар палестиналық жерді екі ... ... бір – ...... ... ... көрсететін еді. Мұндай оқиғалар тарихта
болды.
Бірінші араб – ... ... ... БҰҰ- ның ... бойынша Палестина
жері Египет пен Иордания мемлекет бөліп алған. Газа секторы Каир ... ал ... ... ... ... өтті. Египет және Иордания
мемлекеттерімен тығыз ... ... оған ... ... ... ... ... қаламады.
Ясир Арафат Иерусалимнің жоғары мүфтиінен кейін Палестинаны біріккен
мемлекет ретінде құру идиясын жандандырды. Ол Палестина ... және ... ... ... ... ... мемлекетін құруға
көптеген шаралар жасалды. Арафат палестиналықтардың негізгі лидері және
Палестина мемлекетінің символына айналды. ... ... ... ... идеясы артта қалды. Бірінші президентке ...... ... ... ... шаралар жасалды. Оның билік
ету кезінде Газа секторы мен ... ... ... бір – ... ... ... күштер қалыптасқан еді. Олардың арасындағы қарама – қайшылықтар
Арафттың өлімінен кейін елде ... ... алып ... Осындай жағдайда
Газа секторы мен Иордан өзенінің батыс жағалау не ... ... ... ... Египет пен Иорданияның қарамыған кіреді. Екі нұсқада Израил
және батыс мемлекеттерінде ... ... ... еді. ... ... басшылар Газа секторын жеке мемлкет ретінде қарастырады.
Израилдік ... ... ... ... ... дағдарыстық
жағдай емес. Бұрынғы елдің премьер – министрі Ариэль ... ... және Газа ... ... шығарған кезде палестиналық қоғамда
қарама – ... ... ... Ол ... ... ... өз
қолына алғысы келетінін және радикалдардың Израилден көмек сұрайтыны білді.
Себебі Тель – Авива Таяу Шығыстағы ең күшті ... ... ... ... астам халқы бар территорияда қарсылық көрмеді.
Бастапқы кезде Газа ... ... ... жағалаумен мәселені шешу керек
болды.
Палестиналық территориялардың Израил ... ... Тель – ... ... ... үшін қолайлы болды. Израил мен бейбітшілік ... ... ... тек ... пен ... ... ғана еді. Сондықтан да
палестиналық мәселелерді шешуде екі мемлекет үшін Изриалмен одақтас болу
қолайлы ... ... ... қатар аймақта мемлекеттік шекараны
қайта бөлу мәселесі бар еді. Осыған дейін 1970 жылы Хелсинктік ... ... ... бұл ... қазіргі күнге дейін туындамаған еді. Бұл оқиға
екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі шекаралық ... ... ... ... алып ... еді. Мысалы, АҚШ президенті Джордж Буш 10 шілдеде
Косовоның тәуелсіздік алуы керек деп мәлімдеді. Ал ... ... оған ... Абхазияның егемендігін тануды талап етті.
Егер шекараны бөлісуді қайта қарайтын болса, онда ... ... және ... ... араб ... ... ... тез
арада өтетін еді. Бұл процесс араб – израил қарама – ... ... ... процесті тоқтатып, Таяу Шығыс картасын өзгертетін еді.
Ирактың орнында үш ... ... ... еді: ...... - шииттер, орталықта – суниттер орналасатын еді. Таяу ... үшін ... ... бірі Иранды бөлшектеуде американдық
басшылар қалады.
Осылайша, Таяу ... ... үшін де, АҚШ үшін де ... ... ... ... ... қатерге алып келетін еді. Бұл
мәселелердің барлығы АҚШ ықпалымен ... ... ... көздеді.
АҚШ – тың әкімшілігі Таяу Шығыстық форумда ... ... ... ... өз ... көздеген еді.
Конференциядан кейін Таяу шығыстық процесс жеті жылдық үзілістен кейін
келісімге келуге шешім қабылдады. Конференцияға елуден астам ... ... ... ... ... ... негізгі қорытындысы
шығуы, Израил мен Палестина арасындағы мәселелерді 2008 жылы ... ... ... ... ... ... 12 ... пікір – талас күрделі болғандығы белгісіз себебі ол жабық
түрде болды. Журналистерге бұл конференцияға қатысуға ... ... ... алдында президент Джордж Буш, палестиналық ... ... ... және Израилдің премьер – министрі Эхуд Ольмерт сөз сөйледі.
Буш өз сөзінде ... пен ... осы ... ... екі ... ...... жойып, бейбітшілік, тұрақтылық, әділдік
орнатуға, зорлық – зомбылықтан бас тартып, террористік қозғалыстарға ... ... Бұл ... бақылаушы мемлекет ретінде АҚШ
қатысты. Ол екі жақтың бір- біріне қойған міндеттерін ... ... ... ... екі рет ... шешім қабылдады. Бқл жағдай
процесті дұрыс бақылауға көмектесті. Келіссөзде АҚШ ... ... НАТО – ның ... ... ... Джонс атқарды. Осы туралы
жариялау барысында мемлекеттік хатшы Кондолиза Райс Джонстың АҚШ – тағы ... ... ... ... оның мұндай миссияны орындауға талабы бар
екендігін мәлімдеді.
Конференцияда ... және ... ... барлық жағдай соншалықты
жақсы болатынына уәде бермеді. Екі ... ... ... ... ... ... оған ... Буш барлық мәселе
дұрыс шешілуіне уәде берді.
Аннаполистегі конференция екі ел арасындағы және аймақтағы бейбітшілік
орнатудағы алғашқы ... еді. ... мен ... бір – ... ... ... Екі мемлекет ішінде тәуелсіз демократиялық палестиналық
мемлекет ... деп ... Ақ үй. Бұл ... үшін ... ал
израилдіктер үшін ғасырлар бойына созылған көршілерімен ... ... ... еді. Бірақ бұл мақсаттарға жету оңай емес еді.
Махмуд Аббас конференцияда Таяу ... ... ... ... түрде шешілуіне сенді. Палестиналық лидер ... ... ... болу ... деп ... Ал Израил болса, бұл шешімге
дайын емес еді.
Форумның қорытындысы бойынша Кондолиза Райс ... ... ... ... ... айтуы бойынша Аннаполистегі конференция
бейбітшілік құрудағы процестің аяғы ... басы деп ... ... кейін шешілмеген мәселелер келіс ... ... ... ... ... 17 ... болады деп мәлімдеді АҚШ – тың
мемлекеттік хатшысы. Ол Аннаполистегі конференцияда тек ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар басқа да аймақтағы
мемлекеттер және Сирия мен қарым – ... ... ... ... ... айтуы бойынша Сауд Аравияның сыртқы ... ... ... Сауд аль- ... Ливан, Сирия мәселесін көтерді.
Ресей Федерациясының сыртқы істер министрі Сергей Лавров Аннаполистегі
конференцияны дұрыс процесс деп ... ... және ... келісім шартқа
қол қойды, онда, біріншіден, келіссөздер тез арада басталатыны және жаңадан
қабылданған құжаттар, ... ... заң ... ... ... Екіншіден, бұл процесс дұрыс жұмыс істеу ұшін ... ... ... ... ... ... ... Үшіншіден үш жақты
механизмі құрылып, араб – израил – ... ... ... ... ... мен ... өз міндеттерін бақылайтын болды.
2008 жылы 29 – 30 наурыз аралығында араб ... ... ... Ол ... қаласындағы «Эбла аш – Шам» қонақ үйінде өтті.
Бұл саммит Иранның одақтасы ... ... ... мән ... ... - ақ ... араб социалистік партиясы (Баас партиясы) билікке
келуінің 55 жылдығы тойланған болатын.
2005 жылы Ливан экс – премьері ... ... ... кейін Дамаскке
деген қысым көбейе түсті АҚШ Ливаннан сириялық әскердің шығуына ... Таяу ... жаңа ... ... ... болды. Бірақ баасистік
жүйе өзінің солдаттарын шабуылға ... – ақ, ... ... оқиғаларға
ықпал ете алатындығын дәлелдеді.
2006 жылы Израил мен жазғы қайшылықтан кейін ... ... ... ... ... ... Ең негізгі жауластар Фуад ас – синьор
шииттік «Хезболлах» және христиандық тәуелсіздік патриоттық ... ... ... ... ... Ливан өзінің территориясында 19 ... ... ... және ... осьтің дәл күрес
орталығына айналды.
Джордж әкімшілігі толық ... ... өз ... ... ... ... ... сириялық фактордың елдегі негізгі күш
еместігін, бірақ Дамасктің 1970 ... ... ... және 1980
жылдардағы Ричард Мервидің ұсыныстарын қайталамады.
Қазіргі уақытта Палестинағы жағдай негізгі қиын мәселелердің ... ... ... және Фатх ... лидерлері Исмаил Хани мен Махмуд
Аббас қанша әр түрлі шаралар арқылы ... ... ... ... ... ... ... бермеуде. 8 қаңтарда Шхем қаласының мэрі
тұтқынға ... оны ... тобы ... ... Сол күні Фатх ұйым
мүшесі бұрынғы қаржы министрі өлтірілді.
Соңына қысқа қорытынды жазу қажет
3. Орта ... және ... Таяу ... доктринасы
Ішіндегі ұсақ атауды алу
Таяу Шығыс - геосаяси, геостратегиялық және экономикалық тұрғылардан
аса маңызды ... ... ... ... ... мәселелері мен
қауіптердің басты қайнар көзі болып ... ... ... ... қарудың
таралу қаупі, халықаралық лаңкестіктің қаупі, аймақта аталмыш «қалыптасып
бітпеген» мемлекеттердің бар болуы, ... ... ... ... Таяу Шығыс аймағын қазіргі таңдағы әлемнің
жарылыс болуы қаупі ең жоғары мүмкін нүктесіне айналдырды.
Таяу Шығыста жағдайдың одан әрі ... ... ... ... ... ... соңғы кезде емес, бастапқы рөл
энергетикалық ... ... Таяу ... ... ... көмірсутек ресурстардың экспортына қауіп ... ... ... ... ... ... ... Таяу Шығыс мәселесінің кешенді түрде шешуге деген
ұмтылыстарын ... ... ... ... ... және саяси
өзгертулерді жүзеге асыру қажеттілігі қазіргі таңда аймақтың дағдарыстық
жағдайдан шығудың басты ... ... ... ... ... бүгінгі
күнге дейін-ақ аймақты реформалау талпыныстары ... ... ... Таяу ... реформалау парадокстері («айрықша белгілері»)
ХХ ғасырдың соңғы ... ... ... ... ... ... және ... демократиялыққа көшуді жүзеге асырды.
Демократияның жаһандық кеңею үрдістерімен қамтылмаған әлемнің ... Таяу ... ... ... ... екінші жартысынан бастап аймақ ... ... ... де ... әлі де ... ... ішкі саяси, экономикалық
және гуманитарлық ... ... ... ... ... екі
онжылдық аймақтық тарихи өзгеруінің жылдамдықтарының ... оның ... саны ... 300 ... адамды құрайды.
Қазіргі таңда әлем державалараның көшбасшылары және Таяу ... ... ... ... ... және саяси
өзгерістерді жүзеге асыру ... ... ... жағдайдан шығу
жолдарының басты шарты деп қарастыруда. Сонымен қатар, «Үлкен Таяу Шығыс»
аймағын ... ... ... таяушығыстық
мемлекеттердің реформалануының ең белсенді жақтаушысы АҚШ ... ... ... жағрафиялық жүзеге асырылу аумағы Таяу Шығыстың және
Солтүстік Африканың араб елдерін, ... ... ... ... ... ... мен Ауғанстанға дейінгі аймақ.
Сөзсіз, Таяу Шығысты реформалау талпыныстары көптеген ... ... мен ... ... ... ... ... қатар, ең соңғы орында емес, көңіл энергетикалық қауіпсіздікке де
бөлінеді, себебі аталмыш аймақтың тұрақсыздығы әлемдік нарыққа ... ... ... төндіруде.
Батыс мамандар мен саясаткерлердің пікірі бойынша мұсылмандық әлемнің
дүниежүзілік мұнай қорларының 74,8% иемденуі Батыс үшін ... ... ... ... ... олар ... ... 70% бақылаған кезде
әлемдік саясат мәселелеріне әсер етудің ... ... ... ... болады. Американдық мамандардың біреуісі атап өткендей
Вашингтонда өзінің энергетикалық қауіпсіздігінің мәселесін шешу үшін ... бар: «Біз ... ... қарым-қатынастарымызды жақсартуымыз керек.
Ол үшін араб-израиль қақтығысының шешімін табу ... араб ... ... ... радикалды исламмен де сәтті күрес жүргізе
білу керек». *1
Таң қалдыратын жайт, АҚШ-тың Таяу Шығыста демократияны ... ... ... ... ... қазіргі таңда аймақта
ахуалды одан әрі тұрақсыздандырушы себептердің бірі ... ... ... ... ... ... ... Таяу Шығыс
елдерінде АҚШ-қа жағымсыз тәртіптерді құлату мен ислам ... ... ... ... ... ... айта ... жайт, қазіргі таңда академиялық және саяси
топтарда демократия ... ... ... ... ... ... байқалуда. Демократия басқарудың ең жақсы түрі болып табыла ма деген
«қырғи қабақ соғысы» кезеңіндегі сауал мына сұраққа ауысып ... ... ... ... мемлекеттердің және бейүкіметтік ұйымдардың
қосылуы міндет пе, егер иә болса, онда қаншалықты деңгейде.
Осыған орай, ... даму ... ішкі және ... әсер ... рөлін анықтау мәселесі Таяу Шығыс үшін де
айтарлықтай маыңзды.
Үлкен Таяу Шығыс ... ... ... ... және ... ... мен территорияларды тікелей
басқару санатындағы халықаралық жүйенің дағдарысының ең ... ... Таяу ... ... жағдайдың даму үлгісінде байқалады.
Бұл аймақ өзіне әлемдік қауымдастықтың асқын көңілін ... ... ... Бұл ... халқының саны көп және табиғи
ресурстарға бай территорияда өте көп «ауыртпалы ... ... ... ... ... тиісті: жаппай қырып-жоятын қару тарату,
халықаралық ... пен ... ... ... әлемдік
сұраныстың ұлғаюы және т.б. Аталған аймақтағы жағдайдың одан әрі күрделенуі
бүкіл әлемдегі қалыптасқан ахуалды ... ... ... ... Таяу ... ... қазіргі таңда жаһандық қауіпсіздіктің мәселелері
мен қауіптердің басты қайнар көзі болып табылады.
Кейбір мамандардың ... ... ... ... ... себебі – «әлем өркениеттерінің ең алдыңғы қатарлылардың бірі ... ... ... ... алда болаған және оны өзіне іліктіріп
тартқан ол өзінің қазіргі ... ... ... жаңа ... ... жүр және ... ... қалуда».
*2(http://inform.tomica.ru)
Араб зерттеушілері тобының айтуы бойынша ... түп ... ... ... бостандықтың жетіспеушілігі адамдардың
дамуын тежейді және артта қалып бара ... ... ... ең ауыртпалықты
түсіруші көріністердің бірі болып есептелінеді.
Алайда, барлық мамандар бір ғана көзқараста ... яғни бұл ... ... ... және саяси дамуда артта қалуда, және бүгінгі
күні дағдарыстық жағдайда болып табылады.
Ислам және халықаралық лаңкестік пен ... ... ... орнатудың құқықтық емес тұрғыда болуына қарамастан, осы ... ... ... осы ... ... болуы мен
дамуына қажетті негіз қалыптастыратынын мойындау керек.
БҰҰ-ның «Одан әрі ... ... ... ортақ жауапкершілігіміз» атты
Қауіптер, мәселелер мен ... ... ... деңгейлік Топтың
баяндамасында айтылып кеткендей, ... ... үшін ... ... үміт үзу, ... ... саяси азаптау, ... мен ... ... ... ... оның тағы да ... ... асуы үшін
керек жағдаяттар – аймақтық қақтығыстар мен ... ... ... құқық тәртіптілігін қамтамасыз етуге деген қабілеттілігінің
әлсіздігінен ол ... ... ... ... ... ... ... Үлкен Таяу
Шығыс аймағында бір деңгейде бар екендігін ... ... ... ... уақытта аймақтың энергоресурстарға
бай мемлекеттері экономкианың дамуында басты қайнар көзі ретінде мұнайды
қоюдың салдарынан аймақ ... ... ... ... ... болып қалды.
1973-1983 ж.ж. көмірсутек шикізаттан келген жоғары табыстар бірінші
кезекте басқа экспортталатын тауарлардың ... ... ... есеп ... ... ... үшін сөз ... дауыстарын
әлсіретті. Оған қоса, ... ... ... ... стратегиялық
маңызды ресурстарға ие болуы экономиканың ... ... ... даму ... ... ... басқа елдері қалыпты экономикалық өсімді қамтамасыз ету үшін
жұмыс ... ... ... ... ... ... Таяу ... мұнайға бағаның лезде өсіп кетуінен кейін экономикалық ... ... ... аса ... мен ... ... Осылайша, аймақ экономикасы негізінен экономикалық үрдіске көмек
беріп, алға тартуда емес, ... ... ... ... ... Ал
мұнайға бағалардың күрт төмендеп ... ... ... ... ... ... салдарынан бүгін Үлкен Таяу Шығыс мемлекеттерінің көбісі
экономикалық стагнация мәселелерімен, ... және ... ... ... ... ... басым көпшілігіне
өмір сүру деңгейі 1980 ж. дәрежесінде қалды, не ... одан да ... ... ... ... ... ... Банктің *4
(www.worldbank.org) мәліметтері бойынша Таяу Шығыс пен ... ... ... мемлекеттерінің ЖІӨ (ВВП) Жалпы ішкі өнімнің орташа өсімі 2003-
04 ж.ж. 5,6% құрады.(Үлкен Таяу Шығыс ... көп ... ... ... ... ... ... Иордания, Кувейт, Ливан, Ливия, Мальта,
Марокко, Оман, Катар, Сауд ... ... ... БАӘ, ... ... Бұл көрсеткіш соңғы онжылдықта ең ... ... ... адам ... шаққанда өсімі соңғы 30 жылдың ішінде ең
төменгі дәрежеге жетті, 3,5% ... ... ... ... ... ... қарамастан келесіні атап өту қажет:
- 2003-04 ж.ж. аймақтың экономикалық өсімі өте ... ... ... ... 97% тек 4 мемлекетке қатысты болды – Сауд Арабиясы,
Иран, Алжир мен ... Араб ... ... ... ... 1990 ж. көрсеткіштермен салыстырғанда экономикалық
құлдырауды басынан кешіруде. ... Бұл ... ... ... түрде жоғары экономкиалық өсімнің
көрсеткіштері ... ... ... фактормен байланысты – мұнайға
деген әлемдік ... ... ... ... экспорттаушыларының
көмірсутек өндірісін ұлғайтуы 2001-04 ж.ж. экспорттың бұл ... ... 75%-ға ... ... ... бір ... ... мұнай
экспортынан келетін табыстар 38%-ға артты). Алайда, 1970 ж. мұнайға
деген жоғары бағалардың ... ... ... құралдарының
соншалықты тез артуы бәсеңдетеді, ал кейбір кезде ... ... ... ... ... асыруға кедергі ... ... ... ... ... ... айтарлықтай
төменгі деңгейде қалуда. ӘҚҚ (МВФ) Әлемдік Қаржы Қорының мәліметтері
бойынша *8(http://www.imf.org) БВСА аймағына ... тек ... ... (800 ... ... (ХВҚ БВСА ... ... Мавританияны, Сомалиді және Суданды қосады). Сонымен қатар,
аймақтың ЖІӨ-нің 2/3 ... ... ... ... ... айта ... жайт ... мемлекеттерінің далпы экспорт
көлемінде мұнай ... ... орны 75% ... ... БВСА
мемлекеттерінің барлығы қосылып мұнайгаз слаасына қатысы жоқ ... саны ... ... немесе Венгриядан төмен.
- Дамушы елдерге деген ... ... ... ... ... елдеріне тек 3,1% тиесілі. Сондықтан да, аймақ мемлекеттерінің ЖІӨ-
не деген ПИИ-дің бөлігі өте төмен деңгейде қалуда.
- Аймақ бойынша жұмыссыздық ... ... ... 13,4% ... ... ... бұл көрсеткіш 20% құрайды. Жыл сайын БВСА жұмыс күшінің
нарығы 3,4%-ға артады ... 3,5 млн. ... бұл ... ... салыстырғанда екі есе артық. Жақын
арадағы 20 жылдың ... ... ... 100 ... жаңа ... құру ... ... себебі халық санының өсімі артумен
қатар, жұмысқа деген сұраныс та артуда. Алайда, бұл мақсатқа жету үшін
жылдық экономикалық өсімнің ... бұл ... кем ... ... ... ... ... бойынша алдағы он бес жылдың ішінде
жұмыс орындарының екі есе өсу қажеттілігі аймақтың экономикалық ... ... ... Ал БВСА үкіметтерінің жастарға деген жаңа
жұмыс орындарын қамтамасыз ете алмауынан туындайтын мәселе ... ... 2/3 ... 30 ... кіші ... ... одан да гөрі
әлеуметтік және экономикалық дағдарысқа әкеледі.
Қазіргі таңда ... ... даму ескі ... ... ... мемлекеттерінің экономикаларының дағдарыстық жағдайынан ... ете ... ... ... ... аймақ үкіметтеріне
бірінші кезекте экономиканың мемлекеттік саласы басым ... ... ... түріне көшу қажет; екіншіден, ... ... ... және үшінші кезекте, мұнайға тәуелдіден анағұрлым
тұрақтыға, диверсификацияланған түріне.
Сонымен ... айта ... жайт ... кем ... он ... ... ... экономикалық мәселелердің бар болуы міндетті түрде осы
аймақтағы саяси жағдайға әсер етеді. Халықтарда өз үкіметтерінің ... ... бар ... өмір ... ... тәртіптердің
тұрақтылығына қауіп төндіруде.
Саяси алғышарттар. Үлкен Таяу Шығыс аймағының ... жаңа ... ... ... басқару моделі үшін ішкі ... ... ... құралдарын енгізу, және жалпы жаһандану
үрдістері аймақ халықтарына олардың тек қана Батыстан ғана ... ... ... ... да даму ... бойынша қатты артта қалғандықтарын
анық түрде түсінуге ... ... да ... ... ... ... ... жас ұрпақтың жаңаландыру, дәстүрлер мен үміттері арасында
ара салмақты ұстап тұрушы жол іздестіруде, ол ... ... ... ... ... ... етуде.
Таяу Шығыс мамандарының пікірі бойынша аймақтың саяси дағдарысының
басты себептерінің бірі ... және ... ... рөлі ... ... ішкі ... (және бүкіл ислам өркениетінде) болып табылады.
Күрес негізінен ұстамды және радикалды діни күштер арасында жүргізілуде. Ал
аймақ мемлекеттерінің ... ... ... ... ... шығу жолдарын таппай отырған жағдайында неосалафиттік
экстремисттердің ... ... ... ... ... ... көп
жақтаушыларын табуда.
БҰҰДБ (ПРООН) мен Эконмикалық және ... ... араб ... ... араб ... ... ... араб әлеміндегі
адамның дамуы атты баяндамасы алдағы келе жатқан даму ... ... ... көрсетті: бостандықтың, білімнің және әйел ... ... ... аймақ мемлекеттерін бостандық
негіздерін нығайтуға, билікке деген монополияны шектеуге және әділеттіктің
орындалу ... ... ... саясатты жүргізуге шақырады.
*9(Arab Human ... Report ... ... ... ... мен ... өзгертулерге
қол жеткізудің тиімді тетігінің жоқ ... ... ... ... ... мүмкін, ал олар өз кезегінде ішкі тәртіпсіздікке,
мемлекеттік төңкерістерге және ... ... ... ... ... мүмкін. Мамандар айтқанындай, үмітсіздік, кемсіту мен ыза ... ... ішкі ... ... ... ... ... жағдай өте қауіпті сызыққа келіп тіреледі.
Жалпы айтқанда аймақ мемлекеттерінің саяси құрылымы айтарлықтай
біртекті ... ... ... ... қатар, революциялық
республикалар да бар. Алайда, Үлкен Таяу ... ... ... ... ... ... бірнеше ортақ сипаттарды айрықша атап
кетуге болады.
- Атқарушы биліктің асқын жинақталуы мен орталықтандырылуы. Заң ... ... ... ... тек ... ... болып табылады.
Атқарушы органның абсолютті билігіне қоса соның ... ... ... ... бар. Біріншіден, оппозицияны әлсіретуге
және жоюға әкімшілік ... ... ... ... ... ... ең ... билік құзыреттеріне ие
арнайы қызметтер атқарушы билік сүйенетін басты күшке айналуда.
- Тиімсіз мемлекет ... ... ... ... ... ... және т.б. ... айтарлықтай
жетістіктерінің болмауымен байланысты ... ... ... ... ... ... ... өз биліктерінің
заңдастырылуына жетерлік негіз ретінде ... (Дәл осы ... ... шешілмегендігі, кең ауқымда алғанда араб-израиль
қайшылықтары аймақ елдерінде саяси және экономикалық ... ... ... ... ... қатар қорғаныс саласына
деген шығындар бөлігі өте жоғары еді. Аймақтың 16 мемлекетінің (Алжир,
Бахрейн, ... ... ... ... ... Ливан, Ливия, Марокко,
Оман, Катар, Сауд Арабиясы, Сирия, Тунис, БАӘ) ... ... ... ... бәріне ортақ ЖІӨ 6,5% құрады.)
- Аймақ мемлекеттерінің үкіметтерінің көбісі қазіргі кезде өздерінің
биліктерін ұзарту үшін ... ... атты ... ... ... ... екі зұлымдықтың арасында кіші күш ретінде
фундаменталисттердің немесе тіптен мемлекеттің толығыменен ... ... ... ... ... ... ... жатқан биліктің
анағұрлым тиімді орын алмастырушысы болмағандығынан мүмкін болып отыр,
бұл өз ... ... да ... ... және ... белсенділіктің
мүмкіндігін тоқтататын саясаттың тікелей салдары болып ... ... ... саяси және қоғамдық кеңістікті монополизациялағаннан
кейін өмірдің бүкіл салаларын бақылайды: жеке діни ... ... ... ... Оған қоса демократия мен бостандықты тарату
сияқты ұрандармен жүріп жатқан халықаралық лаңкестікпен күрес аймақ
мемлекеттерінің ... өз ... одан ары ... ... ... ... өоюға сылтау болды.
Осылайша, айта кетерлік жайт, Үлкен Таяу Шығыс елдерінің барлығы ... ... ... ... пен ... салаларында
қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады. Алайда, мынадай консенсус бар, осы
қалыптасқан ... ... ... ... саласында жатыр – тиімсіз
мемлекет ... мен ... ... ... ... ... Таяу Шығысты домократияландыру бойынша АҚШ-тың бастамасы
Таяу Шығыста әлемдегі аса бай ... ... ... бір ... ... ... пен ... ықпалға иеленуін білдіретін. Мұнай
«арабтардың ең күшті қаруына» айналды және көтеріліп келе ... ... ... ... ... алғанда, мұнайдың ... ... ... ... ... ... ... аймақ мемлекеттерінің саяси
және экономикалық дамуында артта қалуларына тікелей немесе жанама түрде
әсер етіп, ... ... бірі ... ... бұл ... Дүниежүзілік Соғыстан кейінгі
американдық, британдық және бүкіл батысеуропалық қауіпсіздігі үшін ... ... ... ... ... ... сенімді қол
жеткізу мүмкіндігімен байланысты еді.
Картер президентінің әкімшілігінің ... АҚШ ... ... ... ... «саяси шешімдердің, саяси
тұрақсыздықтың, лаңкестік актілердің немесе таза тезникалық ... ... кез ... ... ... ... ... мүмкін». *10(Ергин Д. Добыча. Всемирная история борьбы
за нефть, деньги и власть. – 2001. http://lib.aldebaran.ru)
Вашингтон үшін ... ... ... мәселені шешу қатты
антиамерикандық көңілмен қиындатылатын, аймақ мемлекеттерінде АҚШ-тың
Израильге ... ... ... ... ... ... ... болатын. Осының салдарынан, Вашингтон басқа әлем аймақтарымен
салыстырғанда өзінің Таяу ... ... ... онда ... ... ... мақсатын қоймайтын. Кейбір араб мамандарының айтуы
бойынша АҚШ ... ... араб ... ... ... іс-шаралар қолданатын, себебі бұл ... ... ... ... мүмкін еді.
Осылайша, Вашингтон бүкіл «қырғи қабақ соғысы» кезінде және ... де Таяу ... ... авторитарлы тәртіптер қолдайтын, ал олар
халық арасында ... ... ... ... аса атап ... тіртіптердің тұрақтылығы АҚШ үшін экономикалық жағынан
тиімді еді және американдық ... ... сай ... ... ... ... ... «өзін-өзі ақтамайтын саясатты»
жүргізудің нәтижесінде аймақтағы антиамерикандық көңіл мен ... ... ... ... ... бойынша, бұндай саясат аймақтағы
қиындықтардың тек уақытты ұзартып, қалдырылуына және асқындырылуына әкелді,
осының салдарынан қоғамдағы радикализация ... ... Таяу ... аймағындағы жалпы дағдарыстың тікелей салдарларының
бірі болған 2001 жылдың 11 қыркүйек оқиғасы АҚШ-ты өзінің ... ... ... ... ... хатшысы К.Райс осы жылдың ... ... ... ... ... ... болатын: «60 жылдың ішінде
менің елім Таяу ... ... ... ету үшін демократияны
құрбандыққа келтіретін. Нәтижесінде не біріншісі, не екіншісі де ... Ал ... ... біз жаңадан ұстанымды қабылдаудамыз. Біз бүкіл
адамзаттың демократиялық талпыныстарын ... *11 Remarks of ... State C/ Rice at the American ... in Cairo, Egypt. ... 2005. ... ... Үлкен Таяу Шығыстағы американдық саясаттың орталығына осы
тұрақсыз аймақты ... ... ... ... ... алға тарту
идеясы жатыр. Бұл сонымен ... ... жаңа ... қауіпсіздікке
деген қауіптер мен қиындықтарға қарсы тұрудың жаңа ... ... ... ең ... ... ... күрес
мәселесі. АҚШ басшыларының пікірі бойынша аталмыш «идеялар соғысында»
таралып жатқан джихад ... ... ... ... тәсілі демократия
болып табылады.
Жалпы мамандардың пікірі бойынша ... ... ... ... ... ... ... жеңілдендіруге
талпынып немесе Иракты тұрақтандыру үрдісінде Таяу Шығыста ... ... ... ... ... және ... ... жатқан саясатты ақтау үшін.
Осылайша, айта кетер жайт, ... мен ... ... ... мәселесінде белгілі түрде өзгерістер ... ... ... ... ... бірінші кезекте ондай мемлекеттердің бір-
бірімен соғысуы мүмкін еместігінде ... ... ... құрылымының қажеттілігі мемлекет аралық ... ... ... ... ... ... ... бірінші
кезекте мемлекеттер ішіндегі жақсы саяси жағдайды ... ... ... ... ... ... ... саяси
үрдісте өзін-өзі анықтауға мүмкіндік бермейді, осының салдарынан экстремизм
мен зұлымдықтың өсуін тудырады.
Жоғарыда аталған тезис (ұстаным) 2004 жылы ... ... ... Вашингтонның ұсынған «Үлкен Таяу ... ... ... ... ... оның ... ... демократияны
дамыту, ерлер мен әйелдер арасында құқық теңдігіне қол жеткізу, білім алуға
қол жеткізу ... ... және ... ... ... болсақ, АҚШ-тың бастамалық құжатында былай делінген:
«Арабтардың саяси және әлеуметтік құқықсыздығы мен ... ... ... және ... ... өсуі ... өте
жақын өзара байланыс бар». 2004 жылы Давосс форумында АҚШ вице-президенті
Д.Чейнидің атап ... ... ... адамдарға бостандық
жетіспеушілігін қалпына келтіруде көмектесу – бұл, ... ... ... ең ... ... Бұл ... ... ұлы
құрылысы , және бұл өз кезегінде кем ... ... бір ... ... ... пен ... талап етеді». *12(Рише П. Буш Видит
Ближний ... ... и ... ... ... жаңадан қайта құрулар Ақ үй тарапынан
күшпен көндірмейтіндерінде сендірсе де, ... ... ... АҚШ-тың
Таяу Шығыстағы саяси жағдайды өзгертуге бағытталған саясаты олардың ... ... ... ... және ... ... американдықтардың
басымдылық орнату талпынысы деп қауіптенуде.
Әсіресе, К.Максуд – АҚШ-тағы Араб ... ... ...... деп атап көрсетті: «Бұл жоспар Ирактағы соғыстың заңсыздығын
әшкерелеуге бағытталған ... ... ... ... ... ... туралы жалпы нәтиже – демократия арқылы ... ... ... ... ... есепке алмай». *13(Рише П. Буш Видит Ближний Восток
большим и ... ... ... ... ... ұсынған Үлкен Таяу Шығыс
реформалар жоспарын бекітуіне қарамастан, АҚШ-тың талпыныстары ... ... ... ... Одақта және Ресейде тудыруда.
Брюссель мен ... ... ... ... ... отырып,
демократияландыру мөлшері бойныша шешімдер аймақ мемлекеттерінің өздерімен
қабылдануы қажет деп есептеуде. Францияның бұрыңғы президенті ... ... ... сырттан келген бұйрықпен жүзеге асырылмау тиіс.
Таяу Шығыс мемлекеттері... демократияның ... ... ... П., Суле В. Буш как ... ... ... атап кетерлік жайт, көптеген мамандардың пікірлері
бойынша Құрама Штаттар әлі де болса аймақты ... де ... ... ... ме, жоқ па, ... ... ... Бірінші кезекте
бұл Вашингтонның қазіргі таңда ... ... ... және ... ... ... ... билікке елдердің басым көпшілігінде
радикалды діни күштер келетінін толығыменен ... бұл өз ... ... ... ... ... мүмкін.
Сонымен қатар, американдық мамандардың ... ... ... ... ... даулар АҚШ үшін айрықша ... ... ... халықаралық сахнадағы іс-қимылдарына қажетті
идеологиялық негізді қамтамасыз етеді. Одан басқа, демократияны тарату
деген ... ... ... әкімшілігінің сыртқы ... ... ... қамтамасыз етуде және АҚШ-тың әлемдегі
рөлі ... ... ... ... ... ... қол ... өз
септігін тигізуде.
Алайда АҚШ-тың немесе басқа да сыртқы ... ... ... ... да мүдделері болмасын, ескеретін жайт ... ... ... ... ... ... ... жолындағы қиындықтар. Парадоксалды әсерін
тигізсе де, алайда АҚШ-тың ... Таяу ... ... ... ... ... тұрақтандыруға деген талпыныстары қазіргі таңда
осы аумақта жағдайдың тұрақсыздандырылуына әкеліп соқты.
Дж.Буштың ирактағы кампанияны демократияны орналастыру бойынша ... ... ... араб ... ... ... ... жаман атаққа беделді етті. Оған қоса аймақта джихад идеологиясы
күшейіп, ... ал ... ... өте ... ... ... Таяу ... американдық басымдылықтың тәсілімен
сәйкестендірілетін ... ... ... ... ... ... ... демократиялық өзгертулер пайдасына емес түрде
қалыптасуда.
Осылайша, АҚШ Таяу Шығыстағы реформалардың ... ... ... ... жетістіктерге жету мүмкін емес.
АҚШ президенті Дж.Буштың әкімшілігі дұрыс санауда, Таяу ... қол ... үшін тек ... ... және экономикалық
реформалар арқылы болады. Алайда, көптеген мамандардың айтуы бойынша, ... ... ...... ... ... ... осы реформалар
сырттан күшпен енгізілуі мүмкіндігінде, және американдық пен батыстық әдіс-
тәсілдер ... ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін деген
ұстанымда.
Жалпыға мәлім болғандай эффективті реформалау тек сол қоғамның ... ... ... ... және тек ... ... өзі ... деп
тапқан жағдайда ғана.
Әсіресе бұл исламның қоғамдағы және саясаттағы рөлі мен орны туралы
қатысты. Бүгінгі ... ... Таяу ... ... ... ... ... ислами, мемлекеттің демократиялық құрылым түрінің ... ... онда ... ... ... жайт дін ... пен түгелдей Батыс осы аталған елдердің халықтары үшін ... ... түп ... ... жеңісі» атты күресте шеше алмас.
Бұл бірінші кезекте – ішкі ... оны жену тек ... ... ... ... ... Таяу ... мемлекеттерінің үкіметтері өздері нағыз
реформаларды бастамағанша жағдайдың ... да бір ... күту ... ... даму ... ... ... сырттан қысым болған
жағдайда өте қиын ретінде қарастырылуда. Сондықтан да, ... ... ... қатынасы көбінесе серіктестік байланыстар негізінде
орнығу керек, реформаланудың қажеттілігін түсіндіру мен қолпаштауы арқылы,
ал ... ... ... ... ... арқылы емес. Аймақта АҚШ-тың
беделінің болмаған құлдырауынан кейін және күшті ... ... ... ... одан ары ... ... ... асырылуын керісінше тежейді.
Үлкен Таяу Шығыс мемлекеттері бір топқа біріккендеріне қарамастан
біркелкі, бірегей ... ... ... ... мемлекеттерінің әрқайсысы
бөлек, тек соған ғана арналған реформалар жиынтығын қажет етеді. Кейбір
елдер ... ... ... ... ... реформаларды қажет етеді, ал
басқалары анағұрлым экономикалық көмек немесе демографиялық мәселені шешуде
көмекке мұқтаж және т.б. Ал ... ... Таяу ... ... ... әмбебап стратегияларды пайдалануы аймақта жағдайды одан әрі өршітуі
мүмкін.
Осыған орай маңызды рөлге ие болатын жағдай - бұл ... ... ... алған аймақ мемлекеттерімен эффективті реформаларды жүзеге
асырудың ... ... ... ... ... алу ... тек
оларды бүкіл аймаққа қатал да зұлым мойындату ... ... ... кетер жайт, Үлкен Таяу Шығыс аймағында реформалау үрдісі
төңкерістік толқуларсыз, ... да ... даму ... өту ... жылдамдығы айтарлықтай төмен болу керек.
Таяу Шығыстағы реформалаудың отарлы тәжірибесі көрсеткендей бұл үрдіс
өте күрделі және кішігірім ... де ... ... ... Бұл ... ... үміттенуге болмайды. Мамандардың пікірі бойынша алға өлшенген
қадамдармен шыдамды түрде ... ... ... түрде демократиялық
реформаларды ұғу үшін қажетті негізді дайындап, халықтың мәдени-білім
деңгейін ... ... ... ... жою ... олардың іштен кезекті де
тәртіпті түрде өзгертілуі қажет, сонымен қатар ұлттық дәстүрлерді ...... ... ... және ... ... елдерінде
жаңаландыру үрдісіне ықпалдастық шыдамды, ұзақ мерзімдік ... ... ... ... және ... қалыптасып келе жатқан
саяси беделділермен ынтымақтастық, және ... діни ... ... керек.
Осылайша, қазіргі таңда Үлкен Таяу Шығысты ... ... ... ... анық емес ... ... ... реформаларды өткізудің үлкен қажеттілігіне қарамастан, Үлкен
Таяу Шығыс мемлекеттерінің және АҚШ-тың үкіметтері әлі де болса тұрақтылық
пен ... ... ... ... ... аймақтың американдық бағытты ұстанушы мемлекеттерде, Сауд
Арабиясы мен Мысыр секілділерде, АҚШ қысым көрсету ... ... ... ... ... элементтерді енгізе білді. Алайда,
айтарлықтай кішігірім деңгейде демократияландырылған осы ... ... ... туғызды, осы елдердің халқының басым бөлігі Вашингтонға наразы
болғандықтан, олар саяси ... ... ... ... өз ... ... саясаттарын өзгертуі мүмкін.
Осыған орай, саяси реформалар көбінесе айтарлықтай ... ... үшін ... құрбандықтарға баруға мәжбүр. АҚШ аймақта
демократияландырудың үрдісін өзінің сол жердегі жағдайларын сақтап қалі
мақсатында ... ... ... ... Бұл, ... ... ... дамыту арқылы емес, өмір сүріп жатқан саяси тәртіптерге
бөлшекті институционалды және процедуралық саяси реформаларда көмек ... ... ... ... ... және ... ... түрде
демократияландырылуына емес, көбінесе тек сәнді өзгерістерге әкеледі,
осылайша ... ... ... ... ... мүмкін еместігіне
әкелуде.
Басқаша айтқанда, ... ... ... сяаси және
экономикалық реформалардың жолына түсуге толыққанды ... ... ... ... тұрақтандыру мүмкін емес. Көптеген
мамандардың пікірлері бойынша, Үлкен Таяу Шығыс мәселелерін сырттан ешкім
шеше ... ... ... ең ... ... – АҚШ-тың өзі де, ол бұл
мәселеге бірінші ... ... ... ... ... ал ... мүдделерін ескермейді.
Осыған орай, тек бір жақты ғана саяси реформаларды жүргізу, халықтың
әлеуметтік-экономикалық ... ... тек ... ... ғана ... ... ... таңда аймақ халқы үшін бірінші
кезектегі мәселе сөз еркіндігінің және ... ... ... ... ... мен кедейлік болып табылады.
Осылайша, жақын арадағы болашақта Үлкен Таяу ... ... ... ... ... ... өздерінің және сыртқы акторлардың
талпыныстары әлемдік сяасатта маңызды орын ... деп ... ... ... толыгымен алып тастадым агай, қажеті жоқ деді. 50-60 ... ... ... ... ... ... географиялық, экономикалық, ұлттық, тарихи,
мәдени және тағы басқа факторларының ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерге ие аймақ болып табылады. Ең
алдымен ол географиялық жағынан ... мен ... ... КСРО қазір Ресей мен оңтүстіктегі ... ... ... ... ... да ... стратегиялық маңызы өте зор.
Екіншіден, аталмыш ... ... ... өте бай, оның ... ... газ, ... ... металдар және басқа да пайдалы қазбалар көздері
бар. Ауыл ... ... ... астық, көкөніс және тағы басқа
экономикалық дақылдарды дамытудағы ... ... ... ... зор ... потенциалға ие. Үшіншіден, ұлттық, діни, мәдени
жағынан алғанда бұл аймақ өзіне тән ... ие, ... және ... ... ... зор, оған қоса батыс пен ... ... ... да ... ... аяғы, дәлірек айтсақ, 90-шы жылдардың басы Орта Шығыс
үшін ... ... ... ... ... көптеген мемлекеттері мен
саяси, экономикалық күштер назары осы аймаққа аударылған. Оның ішінде Иран
мәсеплесі, ... ... ... ... ... ... қатынастардағы Орта Шығыс оның ... ... ... ... және ... ... он ... елдің
экономикалық өсуін қамтамасыз етудегі ең басты фактор – энергетикалық
қорлар. ... ... ... ... ЖІӨ ... ... және бюджеттің табыс
бөлігін мұнайгаз секторы қамтамасыз етіп ... ...... ... ... көзі және ел ... ... статьясы.
Соңғы 30 жыл ішінде орта есеппен алғанда әлемдік ЖІӨ жыл сайын 3,3
пайызға өседі, ал ... ... орта ... 1 ... ... оның ... ... сақтау процесімен байланысты) өсу ағымы
қалыптасты.
Қазіргі заманғы әлемдік ... ... ... көп ... көзі ... ... оның үлесі отын қорының жалпы тұтынуының
шамамен 38 пайызды ... ... ... ... ... ... ... дерлік салаларының түсімін анықтайды.
1960 жылдары Орта және Таяу Шығыс мемлекеттері АҚШ пен Еуропаның
мұнай импортының ... 80 ... ... ... ... бір Иранның өзі дүние жүзілік мұнай өндірудің 40 ... ... ... ... нақ ... ... ... барланған ең ірі
көмірсутек қорын, яғни 77 пайызын иеленеді
Соңғы әлемдік қаржы дағдарысы тек қана ... ғана ... ... ... ... жағдайында әлемдік қауымдастықтың
жұмысының тиімділігі ... ... даму ... бүтіндей
байланыстылығын көрсетті.
Сондай-ақ, соңғы оқиғалар өз саясатының көмегі арқылы ... ... ... пен ... ... және тиісінше мұнай
бағасының деңгейіне ... ... ... ... ... Шығыс елдерінің сыртқы саясаты мен қауіпсіздік саясатын
сараптау мен зерделеу негізінде ... ... ... Орта Шығыс мемлекеттері бүгінде халықаралық қатынастардың ... ... ... ... ... факторға айналды. Дүние
жүзіндегі мұнайды экспорттайтын барлық елдер өзінің сыртқы саясатында
Иранмен ... ... Орта ... ... Ауғанстандағы аймақтық қақтығыстарды реттеуде
ортақ саясатты ұстануға тырысады;
3. АҚШ қатнастар Орта Шығыс ... ... ... ... мен ... әсер ... ... күні әлемдік саясатта
аймақтық фактор, өркениет және ортақ сыртқы саясат деген тұжырымдар
ешкімді де таң қалдырмайды;
4. Орта ... ... ... ... ... ... ретінде көрінуде.
5. Орта Шығыс мемлекеттерінің саясаты және Таяу ... ... ... ... ... саясатына әсер етуде
6. Орта Шығыс елдерінің саясаты мұнай шығаратын ... ... ... ... және т.б.) және ... ... ЕО –тың сыртқы
саясатының шешуші бағыты болып отыр;
Сонымен қорыта айтатын болсақ, ХХ ғасырдың ІІ ... ... ... Орта ... ... ... саяси – ... ... ... және бұл ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып, жаһандану дәуіріндегі
ортақ сыртқы саясаты Араб түбегі мемлекеттерімен тиімді тәжірибе болмақ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... З. ... ... доска. Москва: Международные
отношения, 2000. 254 с.
2.
3. Чжен Кун Фу. ... ... ... ... и ... ... Жарғы. 1999. с. 43.
4. Рар А. Энергетические ресурсы Каспийского моря // Internationale
Politik. - Русское изд. – 2001. - №1. – С. ... ... К., ... А. ... ... ... ... - М.:
Прогресс, 1978. – 485 с.
7 О Коннор Х. Империя нефти. - М.: Наука, 1968. – 256 ... ... ... Нефтяной кризис. - М.: Прогресс, 1975. – 245 с.
9 Ергин Д. Добыча. Всемирная история борьбы за нефть, ... и ... ... с ... - 2-е изд. – М.: Изд. ДеНово, 2001. - 888 с.
10 Меркс, Фред. Черная кровь / Пер. с нем; ... Н.А. ... ... ... 1978. – 200 ... интеро Родольфо Нефтяные конкистадоры. - М.: Прогресс, 1976. – 168 с.
12. Брутенц К.Н. ... лет на ... ... ... - М.:
Международные отношения, 1998. - 568 с.
13. Кожахметов К.К. Движение солидарности и ... ... ... ... и ... ... 80-х гг.). – Алматы:
Оралман, 1999. – 200 ... ... Т. ... ... ... и экономическое развитие. -
Ташкент: Ташкентский государственный институт востоковедения, 2003. –
240 с.
15. Сейфульмулюков И.А. ОПЕК в ... мире / АН ... ... ... и ... - М.: Наука, 1989. - 187 с.
16. Акимбеков С.М. Афганский узел и ... ... ...... ... 1998. – 280 с.
17. Токаев К.К. Под ... ... ... о ... – Алматы: Білім, 1997. – 736 с.
18. Амреев Б. ... и ... ... – Астана: Елорда, 2003. -
280 с.
19. Идрисов Е.А. Қазахстан и мировой рынок нефти // ... ...... ... ... ... при ... Республики Казахстан, 2003. – С. 18-22.
20. Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной
Азии. – ... ... 1998. – 280 ... ... Н.А. Қытай Халық Республикасы мен Қазақстан Республикасы
арасындағы байланыс. Тарихы мен ... // ... ... ... – 2004. - №2 (27). – 50-53 бб.
22. Лаумулин М.Т. ... в ... ... ... ... Политология / ...... 2000. – 480 ... ... М.Ш. ... ... Центральной Азии: факторы и
риски // Казахстан-Спектр. – 2000. - №1 (11). – С. 101-116.
24. ... ... ... Л.Г. Иран как ... ... ... // ANALYTIC. –
2001. - №2. – С. 26-29.
26. Музапарова Л.М. ... ... ... месторождении
Казахстана // Caspian, Official Publication of KIOGE 98 – The Sixth
International Oil and Gas ... - 2000. - С. ... ... А.К. ... борьба вокруг Каспийской нефти в конце ХХ-
начале ХХІ вв.: автореф.дис.канд.юрид.наук: 17.10.02. – Алматы, 2002.
– 30 с.
28. ... Г.А. ... ... Каспийского региона в системе
глобальных перемен // Каспийский регион на ... ... ... ... ... ... ...
Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований при
Президенте Республики ... 2003. – С. ... ... А. ... нефть и политика. – Центр внешней политики ...... 2002. – 360 ... ... П.Е. Арабский Восток в час испытаний. – М.: Политиздат,
1967. – 80 ... ... Р.В. США: ... ... в 70-е ... – М.: ... – 216 ... Международные проблемы Азии 80-х годов / Э.М. Алиев, С.И. Илларионов,
В.П. Нихамин и др. – М.: ... 1983. – 272 ... Рысь Э.В. ... ... ... ... планеты. – М.: Знание,
1988. – 64 с.
34. ... А. ... ... Как ... ... ... // ...
2002. - №19 (81). – С. 18-20.
35. Апдайк Р.Дж. ... ... ... ... ... След ... – Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. – 512 с.
36. Маликов Б. Совет сотрудничества Арабских государств залива. – М.: ... 1994. – 186 ... ... А. ... интересы мировых государств в Каспийском регионе
и национальная безопасность Казахстана // ... ... ... ... ... , ... ... Сборник
материалов конференции. – ... ... ... ... при ... Республики Казахстан,
2003. – С. 95-114.
38. Хамидуллина С.С. Оценка роли и ... ... ... на ... ... ... // ... Спектр. – 2005. - №
1. – С. 60-64.
39. Агаев С.Л. «Иран между прошлым и будущим» - М., ... Л.С. ... ... ... - М., ... «История Ирана» - М.,Изд. МГУ 1977г.
42. Мирский Г.И. «Армия и ... в ... Азии и ... М., ... Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. «Геополитика Каспийского региона»
М., 2003г.
44. Примаков Е.Н. «Восток ... ... ... системы» М., 1982г.
45. «Исламская революция и диалог цивилизации»// Восток 2001г.
46. Агаев С.Л. Иран: внешняя политика и ... ... ... ... ... демократии // Континент 2003г.
48. Воскресенский А.О. Восток/Запад. ... ... ... проблемы международных отношений. М.,2002.
49. Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. Астана
2001 ... ... ... в Иране». Континент 2003. 2-15 июля.
51. .Акимбеков С.М. Афганский узел и проблемы безопасности Центральной
Азии. – Алматы: КИСИ, 1998. – 280 ... ... О. ... ... ... М.: ... 2000 ... Arab Human ... Report ... ... Д. Добыча. Всемирная история борьбы за нефть, ... и ... 2001. ... Remarks of U.S. Secretary State C/ Rice at the American ... ... Egypt. June 20, 2005. ... Рише П. Буш Видит Ближний ... ... и ... Рише П. Буш ... Ближний Восток большим и мирным,
http:/www.inopressa.ru/liberation/2004/03/09/10:16:00/дро)
58. Рише П., Суле В. Буш как ... ... ... Е. ... ... // ...

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақстанның энергетика жүйесі."8 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама16 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы негізгі интеграциялық үдерістер17 бет
Азия-тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі46 бет
Аймақ мемлекеттік басқару объектісі ретінде6 бет
Аймақ экономикасын мемлекеттік реттеу16 бет
Аймақ – экономикалық шаруашылық жүргізу объектісі ретінде8 бет
Аймақтар экономикасын мемлекеттік реттеу8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь