Қазақстан моңғол дәуірінде

1 ҚАЗАҚСТАН МОҢҒОЛ ДӘУІРІНДЕ
2. Экономикасы мен мәдениеті
Қолданылған әдебиеттер
XIII ғ. бас көзінде Моңғол империясының құрылуы Орталық және Орта Азия, Қазақстан мен Шығыс Еуропа халықтары мен мемлекеттерінің тарихи тағдырына орасан зор ықпал жасады. Моңғол жаулаушылығы евразия аймағын мекен еткен халықтар мен тайпалардың қалыптасқан қарым-қатынасы мен өзара байланысын бұзды және олардың этникалық-саяси, шаруашылық мәдени дамуының жүрісін өзгертіп жіберді.
XII ғ. орта шенінде Моңғол тайпалары Моңғол Алтайы мен Ертістің жоғарғы жағынан наймандар мен қыпшақтарды ығыстырып, түріктерді топтарға сіңісіп, түріктерден материалдық мәдениеттін көптеген элементтерін, шаруашылық пен тұрмыстың түрлерін, көшпеліліктің әдет ғұрпын, мал тұқымдарын ала отырып, Орхон мен Керулең бойларынан батысқа карай жылжиды. Сол уақыттан бастап, түріктер мен Моңғолдардың, кейінгі уақытқа дейін сақталған, қоныстарынын шекарасы анықталып қалыптасады. Моңғолдар жайлаған территория солтүстікте Байкалдан, Ертіс пен Енисейдің жоғарғы бойынан оңтүстікте Гоби шөліне дейін кең кесітіп жатады.
1218-1219 жж. Моңғолдар көрші елдердің көптеген халықтарын бағындырады. Енисей қырғыздары мен буряттардың жерлері тартып алынады, таңғұттар мемлекеті құлатылады, Ұйғырдың Түрфан бектігі моңғол бодандығын өз еркімен қабылдайды. Цинь империясының әскерін талқандағаннан кейін, Моңғолдар Солтүстік Қытайды басып алады. Шыңғыс ханның келесі міндеті батыс елдерін - Орта Азия мен Иранды, Таяу Шығыс пен Кавказдың ар жағын, Шығыс Еуропаны жаулап алу болады. Ертістең, Арал теңізі мен Амудариядан әрі, батыс жақтағы әлі алынбаған жерлерді Шыңғысхан өзінің үлкен ұлы Жошы мен оның ұрпақтарына ұлыс өтіп береді.
Моңғолдар Жетісуды ешбір қарсылықсыз басып алады. Тіпті 1210-1211 жж. қарлық облысының иесі Арыстан хан Шыңғыс ханның қоластына көшеді. 1217 ж. Алмалық облысының билеушісі Бұзар моңғол ханының вассалына айналады. Келесі жылы Баласағұн қаласы моңғол қолбасшысы Жебеге соғыссыз беріледі. Наймандар басшысы Күшліктің сегіз жылдық билеуінең кейін, оның хорезмшах Мұхамметпен және қарлық билеушілерімен жүргізгең соғыстарынан кейін, Жетісу халқы ақырында қатты жұтап, қайыршының күйіне түекен еді. Күшліктің мұсылмандарды құдалауы, оның ішінде көпшіліктің бас қосып намаз оқуына тыйым салғаны жұрттың зығырданын қайнатады, сол себепті де діңге төзімділік жасаған моңғолдарды халық өздерін құтқарушылар есебінде қарсы алады. Жетісу халқын өз жағына тарту үшін Шыңғысхан бұл өлкеде талаушылық пен қырғынға тыйым салады. Ал, Күшлік бұлардан Орта Азияға қашады, бірақ кейінірек моңғолдар оны Бадахшанда қуып жетіп, көзін құртады.
1. Петрушеский И.II. Поход монгольских войск и Среднию Азита и 1219- 1224 гг, и его последетвия. В книги: Татаро-монголы в Азии и Европе. М.1977. с. 122.
2.«Маңғолдардың құпия шежіресі». 262-параграф. Ісләм Қабышұлы «Керейлер керуені», 79-бет.
3.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
4. Сборник материалов. относящиеся к истормм Золотой Орды. т. І. М. Л., 1941. с. 14.
5. Греков Б. Д. Якубовский Л. Ю. Золотая Ақ Орда ее падение. М.-Л. 1950: Сафаргалиев М. II. Распад Зрлотой Орды.
6. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. г. П. с. 164.
7. История Казахсой ССР. т. 11. С. 144-146.
        
        ҚАЗАҚСТАН МОҢҒОЛ ДӘУІРІНДЕ
XIII ғ. бас көзінде Моңғол империясының құрылуы Орталық және Орта
Азия, Қазақстан мен ... ... ... мен ... ... ... зор ықпал жасады. Моңғол жаулаушылығы евразия аймағын
мекен еткен халықтар мен тайпалардың қалыптасқан ... мен ... ... және ... ... шаруашылық мәдени дамуының
жүрісін өзгертіп жіберді.
XII ғ. орта шенінде ... ... ... ... мен ... жағынан наймандар мен қыпшақтарды ығыстырып, түріктерді топтарға
сіңісіп, түріктерден материалдық ... ... ... пен ... ... ... әдет ғұрпын, мал
тұқымдарын ала отырып, Орхон мен Керулең бойларынан батысқа ... ... ... ... түріктер мен Моңғолдардың, кейінгі уақытқа ... ... ... ... қалыптасады. Моңғолдар жайлаған
территория солтүстікте Байкалдан, Ертіс пен ... ... ... Гоби ... ... кең кесітіп жатады.
1218-1219 жж. Моңғолдар көрші ... ... ... Енисей қырғыздары мен буряттардың жерлері тартып алынады,
таңғұттар мемлекеті ... ... ... бектігі моңғол бодандығын
өз еркімен қабылдайды. Цинь империясының әскерін ... ... ... ... басып алады. Шыңғыс ханның келесі міндеті батыс
елдерін - Орта Азия мен ... Таяу ... пен ... ар ... ... жаулап алу болады. Ертістең, Арал теңізі мен Амудариядан әрі,
батыс жақтағы әлі алынбаған жерлерді Шыңғысхан ... ... ұлы Жошы ... ұрпақтарына ұлыс өтіп береді.
Моңғолдар Жетісуды ешбір қарсылықсыз басып алады. Тіпті 1210-1211 жж.
қарлық облысының иесі Арыстан хан Шыңғыс ханның ... ... 1217 ... ... ... ... моңғол ханының вассалына айналады. Келесі
жылы Баласағұн ... ... ... ... ... беріледі. Наймандар
басшысы Күшліктің сегіз жылдық билеуінең кейін, оның хорезмшах Мұхамметпен
және қарлық билеушілерімен ... ... ... ... ... ... жұтап, қайыршының күйіне түекен еді. Күшліктің мұсылмандарды
құдалауы, оның ішінде көпшіліктің бас қосып намаз оқуына ... ... ... ... сол ... де діңге төзімділік жасаған
моңғолдарды халық өздерін құтқарушылар ... ... ... ... халқын
өз жағына тарту үшін Шыңғысхан бұл өлкеде талаушылық пен қырғынға ... Ал, ... ... Орта ... ... ... кейінірек моңғолдар
оны Бадахшанда қуып жетіп, көзін құртады.
Шығыс ... мен ... ... алуы ... ... ... Орта ... жол ашты. Мәуреннахрдағы хал жағдайды анықтау үшін,
Шыңғысхан әуелі хорезмшах Мұхамметке ... ... ... ... ... ... бағындырғаны жөнінде және онымен бітім шартын жасасуды
ұсынып, хат ... Бұл ... ... ... ... жолымен жасалған
әзірлігі еді. Шыңғысхан жіберген сауда керуенінің 1218 ж. Отырарда құртылып
жіберілуі ... ... ... ... басып кіруіне желеу болады.
Көпестер Хорезмшахтың Отырардағы әулиі, олар ... ... ... ... Иналшықтын, бұйрығы бойынша ... ... ... 1219 ж. ... басталады. Моңғол әскері ... ... ... ... жүреді. Олардың саны 150 мың адам еді, оның
111 мыңы Моңғол болатын, ... ... ... - ... ... ... мен ... армиясының 1219 ж. Мәуреннахрға жүретін жолы Қазақстаның халқы
тығыз тұратын және шаруашылық жағынан ақсы игерілгең ... - ... Орта және ... ... қалалы аудандарына қарай өтетін.
Моңғол әскері батысқа ... ... келе ... ... ... ... Қазақстан жеріне тап болады және жергілікті халық оларға қатты
тоитарыс береді, ал басқыншылар болса, ... ... қыру және ... жасау әдістерін қолданып, тұтас облыстарды Құлазытып, қалаларды
қиратады. Араб және ... ... ... ... ... ... ... елдердегі отызға тарта қаланың аты келтірілді. Олардың
ішінде Қазақстанның үш қаласы: ... ... ... ... ... ... 80 мың әскермен қаланы бес ай бойы
қорғайды. Тек қала гарнизоныңдағы ... бірі ... ... қақпасын ашып, Моңғолдарға берілгеңнең кейін ғана,
татар аламандары қалаға кіреді. Қайырхан ішкі ... ... ... тағы ... ай бойы, соңғы жауынгері қалғанша соғысады. Ол тұтқынға алынып, азаппен
өлтіріледі, ал күллі халық «отар-отар қой ... ... ... ... да, ... мал мен ... бәрін талап кетеді».
Моңғолдарға берілгісі келмеген Сығанақ тұрғындары да өз қаласын жеті
күн бойы қорғайды. Қаланы алғаннан ... ... да ... көзі ... ... да тап осындай зауалға кезікті. Жеңт, Баршынлыткеңт,
Өзгеңт тоналады. Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс ... жері ... ... ... ... осынау жердең яғни Сырдарияның төменгі жағынан
«қиратылған сансыз ... ... ... көптеген қаңырап
қалған қыстақтарды көреді». Қалалармен қатар ... ... ... ... және сол маңайдағы егіншілік аймақтары құртылады.
Сырдария ... ... ... ... ... екіншілері
тұтқынға алынады, үшіншілері басы ауған жаққа бытырап қашады. Тұтас ... - оның ... ... де бар - ... бос қалады.
1221 жылдың көктемінде моңғолдар Орта Азияны жаулап алуды аяқтайды.
Соғыс ... еңді ... ... мен ... ... ... Моңғол қолбасшылары Жебе мен Сүбедейдің ... ... ... ... мен ... ... талқандап, орыс
жерінің оңтүстік аймағын жұтатқан соң, Қазақстан жерін көктей өтіп, 1224 ж.
Ертістегі Шыңғысхан Ордасына қайтып келеді. ... ... жж. ... ... Қазақстан Шыңғысхан империясының құрамына еңеді.
Қазақстан көшпелі тайпалары моңғол ұлыстарының ... ... ... жоқ. «Туши (Жоши) мен Шағатай, - деп хабарлайды ... ... - ... ... ... ... Қыпшақ пен
Түркістанға аттанды, қыпшақтардын, әскерлері мен тайпаларды бірінең соң
бірін мойынсұндырып тұтқындады, ... сол ... ... ... ... ... ... (қыпшақ пен оғыздың) моңғолдар
қызметіне кірісті, қатардағы көшпелілер жүздік, мындық, ... ... ... ... толтырып, Шыңғыс әулетінің қарауына берілді. 1237 ... ... ... ... Бату ... Моңғол армиясының
едәуір бөлігін кыпшақтар мен ... да ... ... құрады.
Казақстан жері үш моңғол ұлысының құрамына еңді: Оның деңі (далалық
жағы) - Жошы ұлысына, Оңтүстік және ... ... - ... ... бөлегі - Үгедей ұлысына еңді. Жошының еңшілігі
Ертістің батысынан Жетісудің теріскейін ... ... ... ... Еділ ... ... алып жатты. Шағатай ұлысы жоғарыда
айтылған ... ... ... Түркістан мен Мауреңнахрды қосып алды, Үгедей
- Батыс Моңғолия мен Жоғарғы Ертіс, Тарбағатай аудандарын биледі. ... өз ... ... ... ... ... 1227 ж.
Шыңғысхан дүние салғаннан кейін, бұл ұмтылыс күшейе ... де, ... ... ... бөлініп кетеді.
Сол жылы қайтыс болған Жошының орнын оның ұлы Бату-Батый басады. Ол
Дешті-Қыпшақ пен Еділ бұлғарларының жеріне, одан әрі ... ... ... жасайды. Орыстық аса ірі кьняздіктері талқандалып, Польша, Веңгрия,
Чехияны және ... ... ... ... Жеті ... жорық нәтижесінде
(1236—1242 жж.) Батыйдың қоластына Еділдің ... ... ... ... ... ... әрине оның ішінде Қырым, ... ... ... қыпшақ (половцылар) даласы да кіреді. Еділдің төменгі бойына
қайта оралған Бату бұл ... жаңа ... ... ... ол кейінірек
Алтын Орда деп аталады. Оған Жошы ... ... - ... Дешті-
Қыпшақ яғни Қазақстанның Омбы пен Ертістін, жоғарғы жағынан Еділ мен
Амударияның ... ... ... ... ... мен ... Сібірдің бір
бөлігі, сол сияқты жаңадан жаулап алған жерлер кіреді. ... ... ... ... ... ... ... вассалына
айналады. Орыс кьняздары Алтын Ордаға кіріптар екенің мойындайды, оның
хандарының ... ... ... ... алады, алым-салық төлейді,
бірақ толық болмаса да дербестігін сақтап ... ... ... ... ... ... Жошы ұлысы, сол
сияқты Жошы ұрпағы хандарының ... ... ... ұлысы т. б.) деп аталады.
Орыс шежірелерінде « Орда» немесе «татарға», ... ... ... ... астанасы Сарай-Бату (Астраханға ... ... - ... ... болған. Алтын Орда көп ұлтты мемлекеттік
құрылым еді. Ол қоғамдық-экономикалық дамуының деңгейі жағынан ... ... ... мәдениеті мен әдет-ғүрыптары бар, әралуан
халықтар мен ... ... ... ... көшпелілердің
басым көпшілігі ең әуелі ... ... ... ... ... т.б. ... ... Орданың отырықшы облыстарында бұлғарлар мен
мордва, орыстар мен гректер, шеркестер мен ... т. б. ... ... ... аз еді XIII—XIV ғғ. шамасында, ... XIV ... іс ... түріктеніп кеткен еді, ал Алтын Орданың, ... деп ... ... ... ... құрылымы тұтас алғанда Шың-ғысхан еңгізген
үлгінің ізімен жүрді. Мемлекет Жошы ұрпағынан шыққан хандардың ... Аса ... ... ... шешу үшін ... ... ... ақ-сүйектердің жалпы жиналысы-құрылтай шақырылатын болған.
Армияны, басқа ... ... ... ... бектер бегі
басқарған. Атқарушы өкіметтін, орталық орыны - Диуан басында уәзірі тұрған.
Қалалар мен бағынышты ұлыстарға ... мен ... ... ... - алым-салық жинау болған. Ең маңызды ... ... ... ... ... ... ... баhадұрлар әскербасы-
теменбасы, мыңбасы, жүзбасы болып тағайындалған.
Алтын Ордада жаулап алынған жерлер мен ... ... ... ... ... ... Батудың тұсында Жошы ұлысы екі бөлімге
- оң және сол қанат болып ... бұл іс ... ... екі ... Оның (ұлыстың) оң қанатын Батудың өзі және оның, ... Сол ... ... ... ұлы Орда Ежең ... басшылық етеді.
Бұған Қазақстан жерінің басым ... ... Бату ... ... ғана ... ... да, Орданың ұрпағы бұл тәуелділікті
тіпті кемітіп жібереді. Бату мен ... ... өз ... іштей
Жошының басқа балаларының да ұлыстарына бөлінетін. Олардың бәрі де ... ... ... ... жартылай тәуелді билеушілер еді.
Билеуші әулеттің барша мүшелерінің ... ... жеке ... ... бар ... ... ... басқа өкілдері ұлысты ханға қызмет
атқарғаны үшін алатын. Ақсүйектер ... ... ... ... ие болады, феодалдык, иелік сойұрғал сипатында - ... ... ... ... ... жағынан Алтын Ордада
көшпелілердің рулық-тайпалық ұйымы сақталып қалады. ... ... ... ... пен ішкі ... тудыруға отырады.
Әуелгі кезде Алтын Орда моңғолдың ұлы ханына қарайтын. Бірақ
1260 ж. ... ... ... іс ... ... ... бөлінеді.
Алтын Орда Батудың інісі Беркеханның, ... жж.) ... ... айналады. Одан кейінгі Менгухан (1266-1280 жж.) өз ... ... ... ... ұлы хан Хұбылайға қарсылығын қолдап
отырды. Алтын Орданың тарихы ішкі өзара қырқыстар мен орыс ... ... Иран ... ... Алтын Ордадан XIV ғ. 60-
жж. бас көзінде бөлініп кеткен Ақ Орда және ... ... ... тынымсыз соғыстарға толы. Алтын Ақ Орда XIV ғ. І-жартысында,
әсіресе Өзбекханның (1312-1342 жж.) және оның ... ... ... жж.) ... ... ... еңеді. Хандар өкіметінің
күшейгені құрылтай шақыруды тоқтатудан, ... ... ... ... 1312 ж. ... ... ... Ақ Орданың мемлекеттік
діңі деп жариялайды. Түрік-Моңғолдың дала мәдениеті Еділ бойы ... мен Орта ... ... ... ... ... исламданып
үлгіреді.
XIVғ. екінші жартысынан бастап Алтын Ақ Орданы алты бақан ... ... 1357 ж. мен 1380 ж. ... ... Ақ Орда ... болған 25 хан ауысады. 1380 ж. Алтын Ақ ... ... ... ... ... ... Дмитрий Донской бастаған орыс әскерінең тас-талқан
болып жеңіледі. Жошынын, ұрпағы Тоқтамыс Мамайдың күйрегенін пайдаланып,
Алтын Ақ Орда ... ... ... Өз ... әскери жеңістермен нығайту
үшін ол 1382 ж. Мәскеуді өрейді, Мауараннахр мен Кавказдың ар ... ... ... Ал, әмір ... өз ... ... Ақ Ордаға
бірнеше рет қанды жорық ... оны ... ... Осы ... ол ... XV ғ. орта ... үлкен ұлыстың өз хандарының іргесі бекиді, сөйтіп Алтын Ақ ... ... ... ... Әлгі ... ... ең ... Еділ мен Дон
арасынан құрылған Үлкен Ақ Орда (XV ғ. 30 жж.) болады. Сол ... ... ... ... ... Ақ ... Қазан хандығы, Қырым мен ... ... ... оңтүстік-шығысы ең, ірі үш моңғол ұлысының шекаралары
тоғысатын орталыққа ... ... жері ... ... солардың, әр
қайыссына бөлініп-жарылып кетеді: оның, Балқаш өңіріндегі солтүстік ... ... ... ... ... ... ... де, солтүстік-шығыс
шеті Үгедей ұлысының маңызды бір бөлігіне айналады. Ұлыс ... бас ... ... ... ... ... ... Шыңғыс әулетінің - Шағатай ұрпағы мен Үгедей
тұқымының ұлыс ханы өкіметіне ... ... ... ... ұдайы Жетісу жерінде болып жататын. Өзара қырқысқа көшпелі феодалдық
топтар тартылатын. 1251 ж. ... ... ... да ... жері ұлы ... (Моңғолиядағы «байырғы жұртты иеленгең Шыңғыстың кіші ұлы Тольшын,
баласы) жақтастарына беріледі. Иеліктерді қайта бөлісу Шағатай ұлысында да
болады. ... ... ішкі ... ... ... ... Арықбұғы мен
Хұбылай 1260 ж. өздерін ұлы ханмыға деп ... ... ... ... күрес қорытындысы салдарынан Арықбұғы өз әскерімен Шағатай ... ... ... ... ... қырқыс пен соғыстар кесірінең
жергілікті қалалар мен егінді алқаптар азып-төзып кетеді. XIII ғ. ... ... ... әд-Дин «Арықбұғы әскерінің халықты қатты қысымға
салғаны соңдай, Іле алқабында ... ... одан көп ... ... қалды».
1269 ж. Хайдудың тәуелсіз мемлекеті құрылғаннан кейін (мұның пайда
болуынын, өзі жергілікті халықтың ... ... ... қалпына
келтіру еді) сол жылы Таласта өткен құрылтайда ... ... ... ... ... ... қимыл-әрекеттер жасалады. Алайда
Шыңғыс әулетінің бітпейтін де қоймайтын өзара талас-тартысы, ... ... ... ... ... ұлы ... әскеріне қарсы
жүргізілген ұзақ ... ... ... ... ... ғ. ... ... Хайдудын, мирасқорлары көзіндегі ішкі қырқыс
Жетісуда ертерек басталған ... ... ... дейін
жеткізеді. Оңтүстік-Шығыс Казақстанның Моңғол дәуіріне ... ... ... ... ... ... ... - Баласағұн, Тараз,
Алмалық, Алмату, Каялық, Ілебалық, Екіоғыз және басқа ... мен ... - сол ... ... жоқболып кетеді.
Бір атап өтетін жәйт, Моңғол хандарының арасында жергілікті феодалдық
билеушілерге, отырықшылық-егіншілік және ... ... ... ... ... жақ-тайтындары да болған. Олардың ішіндегі
ең көрнектісі жоғарыда ... ... ... ... ... ... Ол көшпелі әдет-ғүрыппен атқұйрығын кесісіп, Жетісудан Мәуреннахрға
қоныс аударады, ол ақша және ... ... ... асырады, Орта
Азияның қалатарын қалпына келтіруге және ... ... Оның ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан қалаларын
қалпына келтіруге игі ... ... XIV ғ. орта ... ... (Хайду мемлекеті) Моғолстан бөлініп шығады.
Моңғол жаулаушылығы өзімен бірге өндіргіш күштерді күйретіп, халықты
жаппай қыру нәубетін ала ... ... мен ... сарайлар мен
мешіттер қиратылады, суландыру жүйелері ... ... ... ... Сан мыңдаған қолөнер шеберлері құлдыққа айдалып ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан да қатал
рақымсыз түрлері орнайды. Моңғол басқыншылары өздері жаулап алған ... және ... ... ұзақ ... ... ... егіншілік және қалалық мәдениетіне бұл ауыр соққы болып тиеді.
Марко Полоның айтуына ... ... ... ... кейін олар
бағындырған елдерде «әскердің кіруіне бөгет болмас үшін елге дуалдар ... ... ... етпейді... Сөйтіп ауыздықталған халықтар ешбір
ашуыза білдірмей, сөмпиіп қала береді».
Басқыншылық ... ... ... ... ... қиратып-құрту
ісі болған жоқ. Бірақ жер қайысқан калың қол ... ... ... ... ... жұртты жапа-тармағай тонап-талағандықтан да, ... ... ... ... кете ... ... мен ... қам-
харекетінің едәуір дәрежеде бүлініп құлауға ... ... ... малдың өрісі болып кеткені осынау өлкеде ... ... ... таяу ... болады. Осы оқиғалардан не бары отыз
жыл кейін Іле алқабын басып өткен Вильгельм Рубрик: «Жоғарыда айтылып өткен
жазықта ... ... ... ... екен, бірақ олардың көпшілігін
татарлар (моңғолдар) қиратыпты, өйткені ең шұрайлы жайылымдар сол ... да, ... ... ... еркін жаятын жер қажет болады».
2. Экономикасы мен мәдениеті
Моңғол феодалдары билеген жүз елу жыл ... ... ... мен ... мал шаруашылығы бар, бір ... ... ... ... осынау өлкесі өзінің экономикалық, саяси және
мәдени маңызын жоғалтады. Мұның бірнеше себебі бар.
Өзінің ... ... ... ... ... ... басқыншылық саясатының маңызды бір бөлегі болып ... ... ... ... бар Ақ ... яғни сарайы, бекзаттары ... ... ... үбап-шұбап жататын бас қосындары осы ... еді. ... ... ... сақтап қалып, еңді оты
мол, суы мол құнарлы жер керек еткен Моңғол ... ... ... болып (20 мындай) осы ... ... ... Ұлыс-тар құрылғаннан
кейін, Жетісуға көшпелілердің өлшеусіз көп келуі өңделетін егістік көлемін
күрт кемітедідағы, ... ... ... мал өсіретін көшпелі
бөлегін күшейтіп жібереді. Қыстақтарды қирату, ... ... ... мен ... ... жою, ... сауда-саттығының
тыйылып қалуы және олардың көрші ... ... ... ... ... - міне ... бәрі біртіндеп Жетісудағы
қалалар өмір-тіршілігінің экономикалық және ... ... ... ... қоса ұзақ ... бойы ... ... феодалдық
билеушілерінің қаланық және отырықшы-егінші мәдениетіне жаны қас, ... ... ... ... ... әдісін қуаттайтын дүлей тобы
өктемдігін жүргізгең болатын. Жетісу жеріндегі саяси жағдайдың тұрақсыздығы
осы ... ... мен ... ... ... ... ссбепші болады. Басқыншылар бұл арада ... ... ... да, ... ... де ... алмады.
Моңғол шапқыншылығы мен оның өктемдігі Жетісу мен Оңтүстік Қазақстаның
қалыптасқан шаруашылығы дамуының ... ... ... ... бірігу процсстерін баяулатып, қиюын қашырады, сөйтіп олардың,
өзара шаруашылық, этникалық, мәдени ... ... және ... әсер ... ... кетуіне кесірін тигізеді. Ол ... ... оның ... Қазақстанның да, әлеуметтік-экономикалық
құрылысын белгілі дәрежеде кері кетіреді. Қоғамдық қатынаста оның ... ... ... ... құл ... ... - ... болды.
Моңғолдар жаулап алған егінші-отырықшы елдерде, мәселең, Орта Азия ... ... ... ... ... ... алмады, ал соңғы екі
аймақта феодализмнің еңшіліктер жүйесі мен жер-суды шартты түрде тарту өтіп
беру жүйесі баяғыдан жүзеге ... келе ... еді. ... ... еңді ғана ... ... бастаған мал өсіруші дала аудандарында
моңғол жаулаушылығы феодалдық тәртіптің ескі ... ... ... ... ... қалған кертартпа түрлерін тұрақтандырып нығайтуға жол ашты.
Бағындырылған елдердің көшпелі және жартылай көшпелі жұрты ... ... ... ... ... ... мындықтарға және басқаларға
бөлінеді және бұл істе ... ... ... ... ... бұл ... оның жаңа орынға ұзақ уақыт тұрақтап бекіп калуын
қамтамасыз ететін маңызды фақтор болатын.
Боданға айналдырылған халықтан ... ... та, оның ... да аса ауыр еді. Зерттеушілер Моңғолдар алған ... 20 ... ... ... ... ... ... зардаптарымен бірге, кейбір жағымды
жақтары да болған. Моңғол ... ... пен ... ... ... ... жер-жердің бәрінде почта және көлік
қатынасы ... ... ... ... ... алыс қиянда жатқан
халықтар арасында сауда және мәдени байланыстар ... ... ... керуендері, елшілік миссиялары ағылып ... ит ... ... ... шегіп, Еуропаға Азияның
бұрын құлақ сетіп, көз көрмегең елдері мен ... ... ... ... ... бір ... ... өкімет идеясын әкеледі,
бұрын ұйымдасып көрмегең тайпалардың басын қосады. Көшпелі өмір тәртібін
Шынғысханның ... ... ... келтіре бастайды, бұл кәдуілгі хұқықтың
жақі бейімделіп, бір ... ... ... еді. ... ... қазақ заңдарының кодексі - «Жеті жарғыны» ... ... ... ... ... әлеуметтік ұйымы мен түрлерінің
көптеген ... ... ... кейін Қазақстанда пайда болған
мемлекеттерде қажетке асырылады. Моңғол жаулаушылығы ... ... ... ... ... әсер ... ... тұтас алғанда,
Шыңғысхан мен олардың мұрагерлерінің соғыстары жаулап алған елдердің
күштерін ғана ... ... ... де өндіргіш күштерінің құлдырап
кетуіне әкеліп соғады.
XIV-XVғғ. ... ... ... ... ... балансында түбірлі өзгерістер болады. ... ... ... ұзақ ... ... ... XIII ғ. бастап шығыс жақтан
хисапсыз көп көшпелі тайпалардың келіп қосылуы, ... ... мен ... ... ... бөлісу үшін жүргізілген ішкі ... ... ... - ал осынау соғыстарға байланысты моңғол әскерінің
жиі-жиі немесе сирегірек ... ... ... - ... борі ... XIVғ. соңғы көзінде Жетісудағы отырықшы-егіншілік және ... ... ... ... қалалар маңындағы ауыл шаруашылық
ежруктері, содан кейін ежелдең келе ... ... ... ... ... ... ... сияқты көптеген қалалар ғайып болып құрып
кетеді.
Көшпелі мал шаруашылығы барлық жерде де басты кәсіпке айналады, ... ... ... ... ... ... ... Егіншілік
кәсібінің айқын іздері XIV-XVғғ. Батыс Жетісудың Шу мен Талас алқаптарында,
құрып кеткен қалалар ... ... ... ... ... XV ғ. жана
мекендер, керуен-сарайлар мен бекіністер салынғаны жөнінде ... ... ... ... көл ... ... құрылыс салынғаны жайлы
мәлімет бар. Бірақ тұтас алғанда Оңтүстік-Шығыс Казақстан мен ... ... ... ... ... ... бұл ... қала өміріі
қайтадан жаңғырмайды. Сол себепті де осынау мемлекеттің экономикалық және
саяси ... ... ... ... мен ... айрықша туып тұрады. XVғ. соңына таман ... орта ... ... билеу үшін қазақ хандары мен Шайбани ... ... ... ... ... ... ... моңғол ханы
Ташкеңт пен Сайрамды уақытша бағындырады. Жетісу ... ... ... ... мал ... ... өткізіп, қала
қолөнер кәсібінің заттары мен азық-түлікті алып тұр зору қажеттігі олардың
Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның ... ... ... де ... ... жасап тұруға ұмтылдырады.
XIV-XVғғ. Оңтүстік Казақстан жерінде қала мен егінді алқаптар
тіршілігі өрге ... ... Ақ Ақ Орда ... ... мен ... ... Отырар мен Сауранда, Сығанақ пен Жеңтте құрылыс жұмыстарын
күшейтіп, тұрғын ... ... мен ... ... ... ... ... билеушілері тыйым салған құрылыстар жанданып,
қамал-дуалдар мен ... ... ... ... ... ... ең ... Ясы (Түркістан) қаласында әмір Темірі тұрғызған
Қожа Ахмет Яссауидің кесеңесі болып табылады. Жаңа ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстарына қатысы бар
кәсіптер (кірпішті, қаптауыш материалдарды, ... ... ... дами ... ... ... ... өркең жаяды. Мәселең,
Отырардан археологиялық қазбалар арқылы құмырашылардың, ... ... ... т. б. ... мен ... ... ... түр-түсі, ою-өрнектерінің әр алуан ... Ақ ... ... ... ... ... Ақ ... Сарайшықта теңге сарайлары жұмыс істегең. Сығанақ, Ясы, ... және ... да егін ... ... өмір ... ... ... Суармалы жерлерде бидай, арпа сияқты дәнді дақылдар өсіріледі.
Сол сияқты бау-бақшалар, жузімдіктер көбейеді. Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... қолөнершілерінің өнімдері мен бұйымдары алыс-беріс дәнекеріне
айналады. ... ... ... ... ... ең ... де ... жағы - сауда ісі болады. Еуропадан, Кырым, Донның төменгі
жағы арқылы өтіп, Сарайшық пен Отырар, Сайрамды басып, Орта ... ... ... ... ... ... жол ... транзиттік сауда өріс
алады, ал жаңағы керуен даңғылы Жетісу арқылы ... мен ... ... ... кететін болған.
Шығыс Дешті-Кыпшақ пен Жетісудың ... ... ... мен Орта ... ... және ... ... өзара
сауда-саттық, алыс-беріс жасасуы, оңтүстікте қалалық және егіншілік
тірлігінің, далада мал өсіру ... ... игі ... ... қауым мен көшпелі дала ұласатын жерде, ... ... ... ... ... ... Қазақстан аймағының осы бір
ұтымды жағдайы оны көршілес халықтармен ... ... ... ... ... ... мен ... бір-бірімен материалдық мәдениет, ... ... ... ... ... мен ... ... түрлерін, әскери өнср
элементтерін апып отыруға, мәдени жетістіктердің алмасып ... ... Дала ... ... ... ... жазу-сызуы мен кітап
білімін тарату ісі де осынау қалалар арқылы жүзеге асырылады.
Сол уақыттағы ... ... ... ... ... Қазақстан
аймағы, әсіресе оның, солтүстік бөлегі Қазақстан өңіріндегі бүкіт
мемлекеттік ... ... ... және ... орталығы болған.
Сырдария өңірінің Сығанақ, Отырар, Ясы (Түркістан), Сайрам. Сауран, Сөзақ
секілді қалалары ... ... ... ... ... ... ... жатады. Осынау қалалар үшін XIV-XVғғ. беделінде
Ақ Орданың, ханы Әбілқайыр Орта ... ... ... ... ... ... үшін XV ғ. 40-50 жж. ... шайбанилермен
алғашқы қазақ хандары шайқасады. Шығыс Дешті-Қыпшақтың билеушілері осы
арада өз 21вассалдарына еңші иеліктер ... ... ... ... билеу үшін жергілікті қалаларға сүйеңеді, әртурлі құрылыстар
салады. Ру-рудың қорымдары да (жерге егемен бөлу белгісі) осы ... ... ... қалалық және ... ... ... ... ... ... ... халқының
алыс-жақын замандардағы ата-бабалары да, XV-XVII ғғ. ... ... ... ... ... Орда мен Ноғай Ақ Ордасының, Әбілқайыр ... мен ... ... ... Қоғамдық қатынастардын, феодалдану
процсссі көшпелі қауымның рулық-тайпалық ұйымдарының ... ... өте баяу ... Бұл жәйт ... өктемдігі тұсында көшпелі
малшаруашылығы үлесінің ... ... ... ... ... ... халықты қанаудың патриархалдық әдістерін қалпына келтіруге
байланысты болған еді.
Халықты ... ... ... ... ... ... иелігінде жайылымы, суы мен нуы бар белгілі бір ... ... ... ... ... рулық-тайпалық топтарымен таласып-тартысып
қалуының алдын алып болдырмай тастаған. Билеуші ... ... ... ... ... мен мырзалардың жеке меншігінде көшпелі ұлыстары мен
оған сәйкес жер-суы болуына хұқы ... ... ... ... ...... мен ... байлар мен билер
иммунитетті хұқты (тархандықты) алған. Деректерде жер иелеңу мен жерге жеке
меншіктің: інжу ... ... ... аймақтардағы жеке иеліктегі
жерлер, вақф - ислам діңі тараған аудандардағы, Қазақстанның оңтүстік
қалаларындағы ... ... мен діңи ... ... ... ... ... Отырықшы халықтан алым-салық жинау жүйесі ретке
келтірілді. Көшпелілер арасындағы «туыстық көмек» ... ... ... және ... ... ... ... түрлерін бүркеп
отырған.
XIV-XV ғғ. түрік әдеби тілінің негізгі үш ... ... ... ... ... ... ... басталған құралу, тузілу,
қалыптасу процестері жедел дамиды. Моңғол басқыншылығы болса да, ... ... ... ... ... тұрлаулы түрік ортасы селдіреген
Моңғол элементтерін ойына тез сіңіреді.
XIII-XIV ғғ. қыпшақ тілінде көптеген әдеби ... ... ауыз ... ... ... мен басқа да түрік тайпаларының
өзіндік ... ... ... ... Ауыз ... ... ... жырлары сияқты түрлері қыпшақ тілінің «Кодекс куманикус» ... ... XIV-XV ғғ. ... ... ... ... Қыпшақ,-
Ноғай топшасы ішінен, қазақ тілі тазаланып шығады. Бұл ... ... ... ... ... тілдері кіреді.
Дешті-Қыпшақ пен Ноғай Ақ Ордасында халық ... ... ... Халықтың бірлік-ынтымағы мен ... ... ... ... ... Сыпыра жырау
мен Қоданатайшы (XIV ғ.), Асан қайғы мен Қазтуған (XV-XVI ғғ.) сияқты
дарынды ... ... ... ... ... батырлар жыры туып
қалыптасады.
Оңтүстік Қазақстанның отырықшы-егінді алқабында ислам басты діңге
айналады, «Яссауйя», ... ... ... ... күшейеді;
көшпелі халық шаманизм мен ата-бабалар рухқа табынатын күйінде қала береді.
Қолданылған ... ... И.II. ... ... ... и ... Азита и 1219- 1224
гг, и его последетвия. В книги: Татаро-монголы в Азии и Европе. М.1977. ... ... ... ... Ісләм Қабышұлы «Керейлер
керуені», 79-бет.
3.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», ... ... ... 1957. Н. Я. ... ... 1915.
4. Сборник материалов. относящиеся к истормм Золотой ... т. І. М. ... с. ... ... Б. Д. ... Л. Ю. ... Ақ Орда ее ... М.-Л. 1950:
Сафаргалиев М. II. Распад Зрлотой Орды.
6. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. г. П. с. ... ... ... ССР. т. 11. С. 144-146.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Моңғол шапқыншылығы дәуірінде Қазақстанда мемлекет пен құқық22 бет
Қазақстан монғол-татар шапқыншылығы дәуірінде19 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Алтай3 бет
Алтын орда туралы3 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь