Темекі өсімдігін модель есебінде IN VITRO және IN VIVO микроэлементтерді жағдайында өсіргенде қолдану технологиясы және оның экологиялық маңызы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Оңтүстік Қазақстан аймағының топырақтарына
экологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Топырақтың арам шөптермен ластануын бақылау (мониторингі) ... ... ... ... ..8
1.3 Экологиялық биотехнологияның маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.4 Қазақстан топырағындағы микроэлементтердің мөлшері ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.5 Өсімдіктер тіршілігіндегі микроэлементтердің ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.6 Өсімдіктердің аминқышқылдық құрамына микроэлементтердің әсері ... ... .21
2 ЭКСПЕРИМЕНТТІК БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.1 Зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.2 Эксперимент жүргізу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
3 НӘТИЖЕЛЕР МЕН ОЛАРДЫ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3.1 Қоректік ортаның құрамы мен экспланттардың шығу тегіне байланысты каллустардың түзілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
3.1.1 Каллус биомассасына бор және марганецтің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
3.1.2 Темекі каллустарындағы митоздық индекстің өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... 30
3.2 Темекі жапырағының бос аминқышқылдық құрамына микроэлементтердің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
3.3 Өсімдік жапырағындағы цитоплазма белоктарының гетерогенділігі мен аминқышқылдық құрамына микроэлементтердің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47
Ауыл шаруашылығын дамыту жолында Қазақстан республикасының жаңа формацияға өтуі аграрлық секторға көптеген міндеттер жүктеді. Осы міндеттердің біріне егістік жерлерді тиімді пайдалану, топырақтың тиімді (эффективті) өнімділігін арттыру, ауысымсыз дақылдарды (монодақыл) көпжылдар бойы жүргізуден туындайтын жағымсыз құбылыстарды алдын алу шаралары жатады. Ауыл шаруашылығының экономикалық деңгейінің төмендігінен ауылшаруашылық өнімдерінің түсімі мен көлемі азаюда [1]. Мұндай келеңсіз жағдайлардың етек алуы әр түрлі әсер ету факторларға тікелей байланысты. Яғни, жер өңдеу технологиясына, климаттық жағдайларға, аралас дақыл себу мен өсімдіктің түсіміне, өніміне тікелей әсер ететін топырақ құрамына байланысты. Осы аталғандар ескерілмеген жағдайда жылдан жылға егістік жерлердің экологиялық күйі нашарлап, алқаптарды арамшөп басу, түрлі аурулар мен зиянкестердің пайда болуына және өнімнің түсімі мен қатар сапасын да төмендететіні белгілі [3].
Ауылшаруашылық өсімдіктерінің өнімділігін арттырудың бір жолы – минералды тыңайтқыштарды тиімді пайдалану.
Заманауй өсімдік экологиялық физиологиясы мен экологиялық биотехнологияның өзекті мәселелерінің бірі – сыртқы орта факторларының ауылшаруашылық өсімдіктерінің өніміне әсерін зерттеу. Осыған орай микротыңайтқыштарды қолданудағы қалыптасқан теориялық және практикалық тәсілдер темекі өсімдігін өсіруге ( модель есебінде) пайдалану арқылы оны басқа да өсімдіктерді өсіруге қолдануға болады. Ежелден белгілі темекі өсімдігі пластикалық (өте бейім) өсімдік болғандықтан әртүрлі салаларда (гендік инженерия, in vitro жағдайында клеткаларды өсіру, генетика, молекулалық-биология, биохимия, селекция, өсімдіктер физиологиясы) ғылыми тәжірибе жүргізуге модель есебінде өте қолайлы объект ретінде пайдаланады.
Темекі өсімдігі (Nicotiana tabacum L.) алқа тұқымдастарға жататын бір жылдық техникалық мәдени өсімдік. Темекіні адам шеккенде зияны бар екені белгілі, сонымен қатар оны өндірісте лимон, алмақышқылдарын өндіруге, парфюмерлік өндірісте эфир майлар шығаруға пайдаланады. Сонымен бірге темекінің құрамындағы улы заттарды орман ағаштарымен ауылшаруашылық өсімдіктерін зиянды жәндіктерден (инсектицид есебінде) қорғауға пайдаланады. Сабағынан жоғары сапалы қағаз, биожағармай шығаруға болады. Темекі өсімдігінің дәнінен күнжарасын (жмых) шығарады.
Соңғы кездері темекіден малға жемдік және техникалық белоктар алу жолдары да қарастырылған [2].
Магистрлік диссертациялық жұмыстың мақсаты –темекі өсімдігінің өсу көрсеткіштеріне, өніміне микроэлементтердің (Mn, B, Cu, Zn) әсерін in vitro және in vivo жағдайында зерттеу , алынған нәтижелерді модель есебінде басқа да ауылшаруашылық өсімдіктерге қолдану. Қоршаған ортаға микротыңайтқыштар шектен тыс түспеу мақсатында (микротыңайтқыштарды) тиімді пайдалану.
1. ҚР экологиялық қауіпсіздік және құқық концепциясы, 2006.
2. Апушев А.К. Влияние площади питания на урожайность и качество табака.
В сб. Международной конференции Стратегия научного обеспечения АПК РК в отраслях земледелия, растениеводства и садоводства : реальность и перспективы, 2004. –C. 85.
3. Бигалиев А., Жамалбеков Е., Білдебаева Р., Қазақстан топырағы және оның
экологиясы, Алматы, 1989. -128 с.
4. Апушев А.К. и др. Техноогия получения Высококачественной рассады табака. Труды Павлодарского государственного университета им. Торайгырова, 2003. -154 с.
5. Апушев А.К. Условия выращивания и биохимический состав листьев табака. В сб. Международной конференции Сратегия научного обеспечения АПк Рк в отраслях земледелия, растениеводства и садоводства: реальность и перспективы. 2004. –С. 59.
6. Елешев Р., Бекмағанбетов А., Агрохимия. Алматы, « Кайнар ». 1989. -399 б.
7. Каржасова А. Өсімдіктер тіршілігіндегі микроэлементтердің маңызы. Ғылым көкжиегінде, Наука: день сегодняшний, завтрашний. Алматы,
« Білім », 1998. –Б. 52-61.
8. Рахимбаева, Каржасова А.В., И.Р. Бишимбаева Н.К. Методическое руководство к практическим занятиям по культуре тканей растений. Алматы, Издательство КазГУ. 1984. –С. 28.
9. Г.Ж. Уалиханова. Өсімдіктер биотехнологиясы: Оқулық. – Алматы: « Қазақ университеті ». 2001. 350 б.
10. Hellez R.Recherches suz la natriton minerale des tissus veghtaux cultives
in vitro Bot. diol etveget t-14. 1953.
11. Шигельски Х.И., Ященко Б.У., Микроэлементы, эмиссионный спектральный анализ в культурах изолированных тканей и интактных растений. 1974. -С. 47-50.
12. Калинин Ф.Л., Сариоцкая В.В., Полищук В.Е., Методы культуры
тканей в физиологии и биохимии растений. Киев, Наукова думка,1980.
-С. 155-156.
13. Бутенко Р.Г. Куьтура изолированных тканей и физиология
морфогенеза. М.: Наука, 1964. -С. 127-138.
14. T. Muzashige, F. Skoog. Plant Phisiol., 1962.p.12-15.
15. Баврина Т.В., Голяновская С.А., Аксенова Н.П. Физиология растений. 1974. – С. 35-38.
16. Шамина З.Б., Бутенко Р.Г., Тарасов В.А. Генетика. Т.Ι. 1966. -С. 25-31.
17. Долгих Ю.И. Определение растовых параметров клеток женьшеня с целлью разработки модели для селекции. Физиология растений. 1982. - С. 45-47.
18. Битюцкий Н.П. Микроэлементы и растение. СПб. 1999. - С. 56-58.
19. Школьник М.Я., Макарова Н.А., Микроэлементы в сельскомхозяйстве, М-Л. 1957. –C. 143-149.
20. Аханов Ж.У., Джаланкузов Т.Д., Абдыхылыков С.Д. Основные
Направления научных исследований института почвоведения МОН РК на
ближайшее десятилетие. 2009. - С. 57-60.
21. Панин М.С. Формы соединений тяжелых металлов в почвах Семипалатинского прииртышья. 2007.-С. 231-235.
22. Сулейменов Б. У., Рубинштейн М.И. Свойста сероземов в зависимости от
Орошения. 2005. -50с.
23. Akasu M., Itakawa H., Fujita M. Biscoclaurine alkaloids in callus tissues of Stephania cepharantha. – Phytochemistry, 1976, 15, №4, p. 471-473.
24. Аханов Ж.У., Кан.В.М. Современные приоритеты развития агропромыш-
Леннного комплекса в РК.1998. – C. 15-18
25. Бутенко Р.Г. Культура изолированных тканей и физиология морфогенеза растений. – М.: Наука, 1964. -270 с.
26. И.Р. Рахимбаев, С.Ж. Колумбаева, С.А. Джокебаева. Культура клеток и клеточная инженерия растений. Алматы, 1993. - C .11-79.
27. Н.М. Андреева «Микроэлементы в сельском хозяйстве и медицине», Киев: Государственное издательство сельскохозяйственной литературы Укр ССР, 1963. -690 с.
28. П.И. Анспок «Совершенствование способов применения микроэлементов в растеневодстве» // кн «Микроэлементы в биологии и их применение в сельском хозяйстве и медицине», Самарканд, 1990. - С. 115-116.
29. П.А. Власюк «Научные исследования и задачи по проблеме «Биологическая роль микроэлементов в жизни растений, животных и человека» // кн "Микроэлементы в жизни растений, животных и человека", Киев: Наукова думка, 1964. 324с.
30. П.А. Власюк, В.А. Жидков, В.И. Ивченко, З.М. Климовицкая, М.Ф. Охрименко, Э.В. Руданова, Т.Н. Сидоршина «Участие микроэлементов в обмене веществ растений»// кн «Биологическая роль микроэлементов», М.: Наука, 1983. -38 с.
31. Дж. Скок «Функция бора в растительной клетке»// кн «Микроэлементы», М.: Издательство иностранной литературы, 1962. -512 с.
32. В.В. Бирюнов «Основы промышленной биотехнологии», М. ″Колос″, 2004. -296 с.
33. О.С.Оранская «Сборник задач и упражнений по химической технологии и биотехнологии», Минск, 1989. -311 с.
34. Егоров Н.С «Биотехнология. Проблемы и перспективы биотехнологии», М.В.Ш., 1987. -159 с.
35. Каржасова А.К., Калекенов Д.К. Влияние микроэлементов на аминокислотный состав и гетерогенность белков цитоплазмы листьев табака. Известия. Биол.серия.2. Алматы, 1982. - С. 25-30.
36. Авунджян Э.С. О взаимовлиянии листьев разных и корневой системы растений табака в обмене аминокислот. ДАН Арм. ССР, 33, №2. 1961. - С. 79-82.
37. Авунджян Э.С., Карапетян С.А. Влияние азота комбинированного фосфором на изменение состава свободных аминокислот и сахаров у растений табака. Известия АН. Арм. ССР. Биол. н., 14. №7. 1961. –С. 17-18.
38. Авунджян Э.С., Асмаева А.П. Аминокислотный состав белковых фракций зерна пщеницы при длительном применении удобрений. «Сельскохозяйственная биология », том 3, №3, 1968. – 96 с.
39. Джапаридзе Л.И., Микеладзе Э.Г. Половое различие состава свободных аминокислот в листьях двудольных растений. « Физиология растений», том 16, вып. 1. 1969. - С. 150-164.
40. Поликарпочкина Р.Т, Хавкин Э.Е. Роль цинка в азотном обмене растущих клеток. « Физиология растений», том 19, вып. 3. 1972. -603 с.
41. Чернявская Т.Н., Туева О.Ф. Усвоение мочевины и изменение состава свободных аминокислот при фосфорном голодании растений.
« Физиология растений», том 16, вып.4, 1969. - С. 52-64.
42. Калекенов Д.К., Каржасова А.В. Микроэлементы – бор, медь,марганец и цинк в некоторых звеньях обмена азотистых веществ табачного растения. Биологические науки. Вып. 6, Алматы., 1973. - С. 177-182.
43.Школьник М.Я., Давыдова В.Н. О влиянии цинка и витаминов В1 и В6 на включение С14 тирозина в белки. 1957. - С. 52-65.
44. Власюк П. А., Шматыко И. Г., Рубанюк Е.Н. Значение микроэлемента цинка и бора в аминокислотном обмене и засухоустойчивости пщеницы.
« Физиология растений», том 15, вып.2, 1968. - С. 86-95.
45. Власюк П.А., Зоря В.Т. Формы азота у растений при разной обеспечености их марганцем. Второй Всесоюзный биох. съезд Тезисы секц. Сообщ 13 секции.биох. микроэл., 1970. - С. 17-19.
46. Баранова Л.С. Влияния борного питания на содержание некоторых свободных амнокислот в онтогенезе ячменя. Зап. Ленинг. С-х. Ин-та. 139. №3, 1969. - С. 84-90.
47. Климовицкая З.М., Ковальчук М. И. О распределении белкового азота в клеточных структурах растений под влиянием марганца. Применение микроэлементов в сельском хозяйстве. Киев, 1965, - С. 33-37.
48. Зоря В. Т. Метаболизм азотистых соединений при иаргенцевой недостаточности растений. Автореф. дис. кан. биол. наук. Киев, 1970. - С.25-27.
49. Захарчишина В. А., Горбатько Г. П. Электрофоретические исследования растворимых белков бордефицитных растений гороха и подсолнечника. – Вестн. Харьковского ун-та, 1979, №189, - С. 74-78.
50. Озолиня Т. Р., Лапиня Л. П. Связывание меди с белками в листьях растений. « Физиология растений», 1976, №6 , - С. 1134-1140.
51. Каталымов М.В., Микроэлементы и микроудобрения, М.-Л., 1965. - 254с.
52. Г.Ж. Уалиханова, Өсімдіктер биотехнологиясы. – Алматы: Қазақ Ұлттық университеті, 2001. - 350 б.
53. Кулаева О.Н, Кузнецов В.В., Новеишие достижения и перспективы в облости изучения цитокининов. Физиология растений, 2002.№4. – C. 34-41.
54. Шамина З.Б., Бутенко Р.Г. Оптимизация питательной среды для культивирования ткани Vicia faba L: - Физиология растений, 1976, 23, вып. – С. 1264-1268.
55. Шевякова Н.И. Влияние солей на биосинтез некоторых серусодержащих аминокислот в листьях конских бобов. ДАН СССР, том 167. №2, 1966. –С 471-473.
56. Хавкин Э.Е. Возростные изменения свободных аминокислот и накопления аминомаляной кислоты в листьях бобовых растений. « Физиология
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
«ЭКОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ БОЙЫНША
ЖАЛПЫУНИВЕРСИТЕТТІК МАГИСТРАТУРА
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ТЕМЕКІ ӨСІМДІГІН МОДЕЛЬ ЕСЕБІНДЕ IN VITRO ЖӘНЕ IN ... ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ
Орындаған:
2 курс магистранты:
Бекмұхамедқызы Б.
Ғылыми жетекші:
б.ғ.к., доцент
Каржасова ... ... ... жіберілді:
Жалпы химия және
химиялық экология кафедрасының
меңгерушісі, х.ғ.к., доцент ... ... |
| ... |
| 1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... арам шөптермен ластануын бақылау ... ... ... ... ... Қазақстан топырағындағы микроэлементтердің ... ... ... ... ... ... ... аминқышқылдық құрамына микроэлементтердің әсері.........21 |
|2 ЭКСПЕРИМЕНТТІК ... ... ... ... ... ... жүргізу ... |
|3 ... МЕН ... ... ... ... ... құрамы мен экспланттардың шығу тегіне байланысты ... ... ... Каллус биомассасына бор және марганецтің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бос ... ... микроэлементтердің |
|әсері........................................................................|
|....................................................31 ... ... ... ... ... ... мен ... құрамына микроэлементтердің ... ... ... ... ... |
| |
| |
| |
| ... – индол тобына жататын фитогормрндар және ... ... ... ... индолил май қышқылы (ИМҚ),
нафтилсірке қышқылы (НСҚ), 2,4-дихлорфеноксірке қышқылы (2,4-Д) ... vitro – ... ... ... vivo – ... ... бөлінбеген.
Каллус – ұлпа, өсімдік клеткаларының ретсіз бөлінуінің нәтижесінде
пайда болады.
Эксплант – мүшенің немесе ұлпаның бөлігі, оны жеке ... ... ... ... алуға болады.
Клеткалық инженерия – ... ... ... ... жаңа ... жасау әдісі. Клеткңаларды жасанды жолдармен
будандастырғанда, сомалық ( ... ... ... ... ... ... түзіледі. Ал, клеткаларды қайта құрастырғанда клетканың
құрамына кіретін ядроны, цитоплазманы, ... ... ... клеткалардан алып жаңа клетканы жасайды.
Биотрансформация – қоректік ортада өскен клеткалардың ... ... және қоры мол ... ... ... активті
қосылыстарды синтездеу.
Тотипотенттілік - өсімдіктердің сомалық ... ... ... ... ... яғни ядро ... ... түзу
мүмкіндігін іске асырады.
Өсіру циклі – трансплантты немесе ... ... ... ... ... жаңа ... ортаға отырғызғаннан бастап келесі жаңа
қоректік ортаға ауыстырғанға дейінгі кезең.
Клеткаларды сұйық қоректік ортада өсіру – жеке ... ... ... ... ... арқылы ауамен қамтамасыз етіп және
араластыра отырып сұйық қоректік ... ... жаңа ... ... ... – клеткаларды жаңадан
дайындалған қоректік ... бар шыны ... ... ... ... - өсімдіктерді жасанды ортада (in vitro)
өсіріп, бактериялық, саңырауқұлақтық және ... ауру ... ...... алып өте ... ... ... сұйық азотта – 1960С температурада.
КІРІСПЕ
Ауыл шаруашылығын дамыту жолында Қазақстан республикасының ... өтуі ... ... ... ... ... ... біріне егістік жерлерді тиімді пайдалану, топырақтың тиімді
(эффективті) ... ... ... ... ... бойы ... ... жағымсыз құбылыстарды алдын алу
шаралары жатады. Ауыл шаруашылығының экономикалық ... ... ... ... мен көлемі азаюда [1]. Мұндай келеңсіз
жағдайлардың етек алуы әр ... әсер ету ... ... байланысты.
Яғни, жер өңдеу технологиясына, климаттық жағдайларға, аралас дақыл себу
мен өсімдіктің ... ... ... әсер ... ... ... Осы ... ескерілмеген жағдайда жылдан жылға егістік
жерлердің экологиялық күйі ... ... ... ... түрлі аурулар
мен зиянкестердің пайда болуына және өнімнің түсімі мен қатар сапасын да
төмендететіні белгілі [3].
Ауылшаруашылық ... ... ... бір жолы –
минералды ... ... ... ... экологиялық физиологиясы мен ... ... ... бірі – ... орта ... ... өніміне әсерін ... ... ... ... қалыптасқан теориялық және практикалық
тәсілдер темекі өсімдігін өсіруге ( модель есебінде) пайдалану арқылы ... да ... ... қолдануға болады. Ежелден белгілі ... ... (өте ... ... болғандықтан әртүрлі салаларда
(гендік инженерия, in vitro жағдайында ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
тәжірибе жүргізуге модель есебінде өте қолайлы объект ... ... ... ... tabacum L.) алқа тұқымдастарға ... ... ... мәдени өсімдік. Темекіні адам шеккенде ... ... ... ... ... оны ... ... алмақышқылдарын өндіруге,
парфюмерлік өндірісте эфир майлар шығаруға пайдаланады. ... ... ... улы ... ... ... ауылшаруашылық
өсімдіктерін зиянды жәндіктерден (инсектицид ... ... ... ... сапалы қағаз, биожағармай шығаруға болады.
Темекі өсімдігінің дәнінен күнжарасын (жмых) шығарады.
Соңғы кездері темекіден малға ... және ... ... ... да қарастырылған [2].
Магистрлік диссертациялық жұмыстың мақсаты ... ... ... ... микроэлементтердің (Mn, B, Cu, Zn) әсерін in vitro
және in vivo жағдайында зерттеу , алынған нәтижелерді модель ... ... ... ... ... Қоршаған ортаға микротыңайтқыштар
шектен тыс ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып микроэлементтердің
өсімдіктің өсу көрсеткіштеріне (каллус түзілу, митоздық ... ... ... жай ... ... ... зерттеу.
-Дала жағдайында микроэлементтердің өсімдіктің аминқышқылдық құрамына
әсерін зерттеу.
Жұмыстың жаңалығы:
- ... ... ... ... индексіне,
биомассасына әсерін зерттеу.
- Осыдан алынған нәтижелерді басқа да ... ... ... in vivo ... ... ... микроэлементтердің қалдық
әсерін ең алғаш рет зерттеу.
- Микротыңайтқыштарды ... ... ... ... ... ... кешендегі басқа да ауылшаруашылық
дақылдарға қолдану.
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мен климат түзуінің
ерекшелігі зоналық заңдылығына ... ... ... ... ... жыл бойы құбылмалылығымен, жауын-шашын
мөлшерінің молдығымен ерекшеленеді ( 509-669 ... тән ... ... қысы ... жаз ... ... ыстық, кеш көктемдік және ерте күздік үсіктің ... ... ... ... ауа ... ... ылғалдың қарқынды
булануы.
Көктемгі үсік сәуір ... ... ... ... үсік қыркүйек
айының аяғы мен қазан айының басында басталады. Аязсыз ... ... 150-170 ... ... ... 350-650 мм ... ... отырады.
Бір маусым ішінде 120-300 мм түседі. Тұрақты қар ... ... ... мен желтоқсан айының басында пайда болып, 85-100 күн ... ... ... 25-30 см ... ... жылдық температурасы 8,1оС. Жаз айының термикалық
ресурстары ауылшаруашылық өнімдерін ... өте ... ... ... өте ... ... 1% -дан 30%-ға ... төмендеуі мүмкін.
Аймақтың климаттық көрсеткіштеріне жасалған анализ бойынша бұл зонада
ауылшаруашылық дақылдарын өсіруге қолайлы ... ... бар ... ... ... ... табиғат жағдайлары қолайлы, себебі жер
асты сулары жақын орналасқан [3].
Топырақ жамылғысы. Территорияның өсімдік ... ... ... ... тау ... дала зонасына тән.
Аймақтың өсімдік ... ... ... terra alba, ... ... incana), ... (Agropyrum repens), шалғын
(Carex pachystilis), қамыс (Phragmites communis), сүттіген ... мия ... түйе ... ... ... ... ... өседі (Poa bulbosa, Carex stenophylla). Таулы алқаптардың
етегінде ені әр жерде әр түрлі ... ... ... ... ... ... шөлді дала зонасы жатады. Жазықтағы ... дала ... тау ... ... бұл ... ... ... өзгеше
келеді. Сондықтан бұл алқапты пайдалану жағдайы да басқаша.
Тау етегіндегі шөлді далалы аймақтағы ... ... ... ... дала зонасына қарағанда әлдеқайда мол. Ылғалдың
орташа ... 250-360 ... ... ... ... көбінесе жылдың көктемгі
және қысқы айларында түседі де, жаз, күз айлары құрғақ болады. Бұл ... ... ... дұрыс пайдаланып, ерте пісетін астық дақылдары-
күздік және жаздық бидай, арпа егіледі. Ал суармалы ... де ... ... ... мақта, қант қызылшасы, жүгері, беде мен ... бау ... мен ... ... ... ... ... күзгі мал жайылымдары. Бұл аймақтың
топырағы, негізіне, сұрғылт ... Оның өзі тау ... ... ... ... ... қашықтығына, осыған сәйкес түсетін ылғалдың
мөлшеріне байланысты. Топырақ түсі де ... ... ... бөлінеді.
Таудан алыс жерлерде топырақтың ашық сұрғылт түсті зонашасы жатады, одан
кейін кәдімгі ... ... ... ал ... ең жақын аймақта күңгірт
сұрғылт ... ... және ашық ... қоңыр топырақтар зонашасы
кездеседі. Осы үш зонашаның соңғысында ғана, яғни ... ... ... ашық қызғылт қара қоңыр топырақтар таралған алқапта ғана суарылмайтын
егіс өседі, ал сұрғылт және ашық ... ... ... ... ... ... ... өнім алынбайды. Негізінде алғашқы екі зонашада
Алматы, Жамбыл, ... ... қант ... ... ... астықтар, темекі, көкеніс, бау-бақша, жүзімдіктері, ... ... ... мен дәрілік шөптер алқабы, бау-бақша,
жүзімдіктер орын алған [6].
Қазақстан ... ... ... көп бөлігі
ауылшаруашылығына арналған жерлер. Республиканың 272,5 млн. ... 222,5 млн. га ... ... ... ... ... ... топырақ болып табылады. Топырақ ... ... даму ... мен ... ... ... егетін, орманшаруашылығына жарамдылыған
сипаттайды. Яғни, топырақ жердің ... ... ... ... ... бірі. Сонымен қатар, ... ... ... газо-атмосфералық тағы басқа адам баласы ... ... ... ... ... ... ... және
экстраоридті жағдайда болғандықтан басқа ... ... ... ... ... ... жүктемелерге тұрақтылығы
төмен [20].
Оңтүстік Қазақстандағы көптеген аудандардың топырағы су ресурстарының
тапшылығынан, малды шектен тыс жайғаннан, өсімдік жамылғысы кедейленіп, ... ... ... ... кең етек ... Осы ... ... нәтижесінде топырақ жарамсыз болып қалады [24].
Республиканың суармалы аймақтарында ... ... ... ретті тұздану процестер, сорлану, фтор және ауыр ... мен ... ... ... кең етек алуда [22].
Топырақ белгілі бір қасиетке ие бола ... ... ... өнімдері
арқылы адам организміне ластағыштардың түсу көзі ... ... ... ... ... су мен ... ... көздің бірі [21].
1.2 Топырақтың арамшөптермен ластануын бақылау (мониторингі)
Қазақстан ... ... жж. ... ... ... даму ... ... сәйкес,
агрофитоценоздарда арамшөптердің қалыптасуы, олармен ластануын болжау,
фитосанитарлы жағдайының стабильді ... ... ... пен экономикалық эффективтілікті ... ... ... өнімділікке жету міндеті тұр [4].
Арамшөптер және олармен күрес жерөңдеу ... әлі ... ... ... келе ... үнемі бақылау мен күрсу шараларын жетілдіруді
қажет ететін мәселелердің бірі.
Ландшафттық жер ... ... ... жүйесі агроэкожүйені
басқарудың негізгі бөлімі ... ... ... ... ... санын реттеу жолын жасау үшін алдымен әр алқапты жеке-жеке
бақылау керек, яғни олар белгілі агрофитоценоздарға бейімделген болу ... ... ... егіс ... ... ... ... арамшөптер, зиянды жәндіктер мен фитопатогенді
организмдер кездеседі.
Мәдени өсімдіктерге зиянды ... ... ... өте кең ... Осы ... зияннның ең жағымсыз жағы алынатын өнімнің сапасы
мен өнімділігін төмендетуі. ТМД ... ... ... зиянкестер мен
арамшөптерден келетін зияннан бидай 24,4%, мақта 33,9% ... ... ... ... ... ... ... жағдайына
ауыстырғанға дейін жер бетіне шығып, топырақ ... ... ... ... Ерте ... ... қыстық, жыздық арамшөптер қаулап
өсе бастайды. Олардың біразы жерді қопсытып, өңдеу ... ... бір ... ... ... ... тамырлануы кезінде арамшөптер
саны 207 тал/м2 дейін, гүлдену кезінде 247,5 тал/ м2 көбейеді. Бұл ... өте ... ... ... өседі, соның ішінде қамыс -14,3%,
тауық тары -15,5%, амброзия-10,3%, ақ ... ... ... ... % ... Агрофитоценоздардың арамшөптер құрамының мұндай
болуы ауылшаруашылық өнімділігін күрт төмендетеді .
Агрофитоценоздарға жүргізілген ... ... ... ... ... алып келеді:
- күздік бидайға жүргізілген мониторинг нәтижесінде алынған мәліметтер
бойынша егіс ... ... 53 түрі ... және де олардың 8
түрі жиі ... ... ... алқапта арамшөптердің 46 түрі кездеседі. 1м2 шаққанда
арамшөптер саны 176 тал құраған. Оның ... 11 түрі ... ... өсімдігіне қарағанда өте төзімді және өнімділігіне көп ... егіс ... ... ... саны 1м2-35 тал. Оның ішіндегі
доминантты түрлері 13.
-темекі егіс ... 42 түрі ... оның 10 түрі ... ... ... ... бұлай ластануы белгілі бір
жағдайлар мен агрофитоценоздың түзілу сипаттамасына байланысты [4, ... ... ... ... ... ... ... амброзия, итқонақ, гүлтәжі, сарықалуен жатады. Жоғары да аталып
өткендерден басқа да ... ... ... де егіс ... ... ... алқаптар – ақ меңдуана, сүттіген, кәдімгі қамыс,
ақ алабұтамен, ал соя – ... ... ... дала шырмауығымен,
темекі – алабұта, кәдімгі қамыс, ... ... ... екпе ... арамшөптердің қаптап өсіп залал келтіруі барлық
вегетациялық кезеңдерде байқалады, әсіресе көшеттен ... ... ... Бұл ... ... ... ... әлі тамырлана қоймаған, баяу
өсіп келе жатқан әлсіз темекі өсімдігінің ... кері ... ... бұл ... өте қиын ... ... табылады.
Арамшөптерді азайтудың бір жолы ауыспалы екпені пайдалану. Мысалы,
осы әдіспен өсірілген темекі ... егіс ... ... саны 35,3-
42,0 тал/м2 құраған (2-3 есе төмен). Ал егер осы егіс алқабына келер жылы
қайтадан темекі өсірсек ( ... онда ... саны ... ... ... зияндылығын төмендетудің бірден-бір жолы ауыспалы
егіншілікті пайдалану. Аралас дақылдарды себу фитосанитарлық тұрақтылық ... ... ... ... ... ... Өсімдік тіршілігінде экологиялық биотехнологияның маңызы
Биотехнология – ғылым мен ... жаңа ... ... ... ... мен ... процестердің негізінде
жаңа түбегейлі жаңа технологиялар құру, сол арқылы адамға ... ... ... объектілерге сан алуан организмдер, ... әр ... мен ... ... ... және ... ... органоидтар, хромосомалар, тіпті жекеленген гендер де ... ... ... ... ... ... тіршілік үшін маңыздылары
- өніп-өсу, даму, көбею, зат пен энергия алмасу, ... ... ... және ... ... ... ... болып
табылады. Биотехнологиялық жолмен алынатын өнімдерге көптеген ... ... ... ... ... ... ... хош
иісті заттар, витаминдер, тағы басқа да биологиялық активті ... ... ... ... ... ... жүргізуде
ежелден қолданып келе жатқан тәсілдерді ( будандастыру, мутагенез, сұрыптау
т.б ) едәуір жеңілдетуге, тездетуге ... Бұл бір ... ... зор ... қол ... ... тууына жол ашылды.
Бұлар биоинженерия ( клеткалық инженерия, гендік инженерия ) ... ... ... ... түп ... қалыптасқан
қасиеттерді тіпті қиялға симастай етіп ... жаңа ... ... ... ... ... ... сапалы сорттары, малдың асыл тұқымдары, микроорганизмдердің
аса өнімді штаммдары алынады.
Сонымен, биотехнология процестердің өту заңдылықтарын терең зерттеп,
ұғу ... ... ... ... ... ... ... қазіргі заманның өте тиімді де биік деңгейдегі технологиясы.
Биотехнологияның ... ... ... ... ,
биотехнологияның жетістіктерін экономиканы дамыту үшін ... ... ... ... ... (немесе
медициналық) биотехнология, ... ... ... ... ... салалар қалыптасты [34].
Сонымен қатар, in vitro жағдайындағы өсімдік клеткалары ... ... және ... ... тән.
Морфологиялық гетерогенділік деп клетка ядролары мен клетка пішіндері,
өлшемдерінің ... ... Ал, ... ... тканьдер
клеткаларының физиологиялық жағдайы да әр түрлі : бөлініп, өсіп, қартайып,
өліп жатқан клеткалар ... ... ... цитогенетикалық
гетерогенділігі әдетте ... ... ... ... ... ... таңдағы экологиялық мәселелердің
шешімін табуға болады:
- in vitro жағдайында өсірген өсімдік ... ... ... тән
биосинтездік қасиетін сақтайды, сондықтан оларды экономикалық маңызы бар
заттарды ... үшін ... ... Сөйтіп, өсімдік клеткаларын
өнеркәсіпті технологияларда қолданудың әр ... ... бар. ... синтездеумен қатар оларды тағы биотрансформацияға, яғни ... ... ... заттарға айналдыру үшін пайдаланады. Және де
экологиялық таза өнімдер алуға көптеген мүмкіншіліктер туғызуда ... ... ... ... жеке ... клеткаларынан бүтін
организмнің дамуы. Осы ... ... ... ... ... процесі мен өсімдіктерді көбейту жолдарын жеңілдетіп
және тездетіп ауыл шаруашылығында қолданылатын жаңа технологияларды жасауға
мүмкіншілік туды. ... жеке ... ... ... ... ... ... өсімдікті қайтадан шығаруға қабілеттілігі бар деп
айтып кеттік. Ол клондық микрокөбейту әдісінің ... ... ... ... мәселелердің бірі болып ... ... ... өз ... ... ... ... сирек
кездесетін немесе жоғалып бара жатқан өсімдіктердің ... ... ... және вирустан таза ... ... үшін ... қолдануда. Апикальды меристема
клеткаларының клондары (бір ... ... ... таза ... ... ... ... картоп сорттарының, жүзімнің, көкеністердің,
жеміс-жидек, әсемдік өсімдіктердің, ағаш ... ... ... рентабельді технологиялар ... Бұл ... ... ... ... ... ... Тікелей ДНҚ-ның деңгейінде өткізілетін жасанды өзгерістер арқылы
нәсілдік қасиеті өзгерген өсімдіктерді, ... ... жаңа ... болады. Бұндай тәжірибелерді ген инженериясы атқарады. Өсірген
клеткаларда мутацияларды қоздырып, ... ... ... ... регенерант
өсімдіктерін шығару, генетикалық базисті кеңейтудің тағы бір жолы. ... ең ... осы ... ... және ... ... ... патотоксиндерге төзімді мутант клеткаларын сұрыптап алу
[32].
- ... ... және ... бара ... ... ... ... қалу мақсатымен және селекцияға бағалы объектілер мен
қосымша заттарды бөліп шығаратын құнды клетка штамдарын сақтау үшін ... ... ... жете ... ... ... ... мәнісі -
өсімдік клеткаларын сұйық азотта (to -196 о С) ұзақ ... ... ... ... өте ... ... жеке клеткалары еріген соң
бөліне келе, морфогенез арқылы ұрық бере ... ... ... ... заттарды синтездейтін клеткаларды өсіру биотехнологияның
жаңа саласы. Дағдылы биотехнологиялар бағалы ... ... ... үшін бүтін организмдерді пайдаланса (өсімдіктерді, жануарларды), осы
заманғы биотехнология ... ... ... ... ... ... ... технологияларға негізделген. Дағдылы өсімдіктер
шикі затымен салыстырғанда өсірілетін клеткалардың ... ... 1) ... ортаның әр түрлі факторланының (климат, ... ... ... жағдайы, зиянкестер) ықпалынан тәуелсіздік; 2) өсіру
жағдайларын өте жақсы ... ... ... ету; 3) егіс ... ... ... маңызды заттардың бірден-бір қайнар көзі болып
табылады. Бірақ өсімдік шикі ... қоры ... ... бара ... еске ... ... технологиялардың орны болашақта ерекше зор
екенін түсінуге болады.
- Көптеген пайдалы өсімдіктер толып жатқан вирустар, бактериялар ... ... ... шалдығады. Соның зардабынан жыл сайын
олардың өнімі төмендеп, сапасы нашарлайды. Клондық микрокөбейту ... ... ... ... өсірудің арқасында
өсімдіктер бактериялық және ... ... ... Жаңа ... ... ... ауыл ... гербицидтер
кеңінен қолданылады. Қазіргі кезде бұрын ... ... ... улы ... орнына жаңа, қауіпсіз ... ... ... да ... бар. Олар арам ... жоюмен
қатар екпе өсімдіктердің де өсуін тежейді. ... ... ... ... ... жоғары гербицидтерге кейбір
арам шөптер төзімді келеді.
- Өсімдіктерді зиянкес жәндіктерден қорғау үшін химиялық ... ... ... ... олар ... де зиян ... жәндіктерді өлтіреді, қоршаған ортаны ластайды, ... ... және де ... ... тез ... ... Сондықтан
биологиялық жолмен күресу амалдары өзіне назар аударуда, ... олар ... ... ... ... ... әсер етеді және де зиянкестер
биопестицидке бейімделе алмайды. Бұл ... ... ... ... Олар ... ... микроб токсиндері
[33].
- Өсімдіктер қоршаған ортаның көптеген қолайсыз факторларының ... ... Олар ... және төменгі температура, ылғалдың жетіспеушілігі
(құрғақшылық), ... ... (сор ... ... ... ... ... немесе керісінше шектен тыс көбеюі. Бұл
факторлар өте көп ... ... ... жолдары да әр түрлі [9].
1.4 Қазақстан топырағындағы микроэлементтердің мөлшері
Ауыл ... ... келе ... ... ... бор, ... ... мыс, молибден, кобальт жер қыртысында
өсімдіктер мен ... да тірі ... ... аз ... ... ... Жер ... олардың басым көпшілігі
қосылыстар күйінде, ал кейбіреулері (мыс, кобальт) бос ... ... ... кез ... ... әр ... ... өсімдіктердің өзіне тән және физиологиялық жеке роль ... ... ... ... ... орнын толтыра алмайды.
Шаруашылықтарда микротыңайтқыштарды қолданудың жоспарын жасағанда,
топырақтағы микроэлементтердің жалпы ... ... оның ... бойына
сіңіре алатын шамалы ғана ... ... Бұл ... ... ... ... көзі болып табылатын олардың жылжымалы түрлері де ... ... ... ... ... құрамын зерттеген кезде ондағы
көптеген микроэлементтердің мейлінше кең көлемде ... ... ... ... әдетте мыс аз, тундра топырағында бор мөлшері
бәсең, ал ... т.б. ... бай ... ... Ал ... топырақтарда
әдетте барлық микроэлементтердің жалпы қоры да өте аз ... ... ... және ... ... ... ... биогеохимиялық аймақ деп аталады. Топырақтағы белгілі
микроэлементтердің нормадан тыс ... ... ... адам мен
мал ауруларына қарсы күресте үлкен роль атқарады. Белгілі ... ... ... ... ерекше өзгерістер (биологиялық
реакция) білінеді. Бұл ... ауру ... ... кейде тіпті
өсімдіктердің тіршілігін жойып, олардың ерекше ... ... ... тигізеді. Соның нәтижесінде сол аймақта ғана ... ... ... ... өзі ... қандай элементтерге бай және
кедей екендігін, олардың әр ... ... ... ... ауыл ... ... қолданудың әдістерін
анықтауға, әрі оны болашақта жоспарлауға көмектеседі. Егер ... ... ... ... ... А.В. ... ... қорытындылары бойынша 1 кг топырақта мыстың жалпы қоры 20 мг,
марганец 850 мг, кобальт 8 мг, ... 3 мг, бор 10 мг ... ... ... ... бор ... мг, мыс ... мг, мырыш 47-57 мг, марганец 603-729 мг, олибден 1,2-1,4 мг, ... мг ... ... Қазақстанның барлық топырақтары мыс,
мырыш, кобальттың жалпы қоры жағынан Одақ көлеміндегі ... ... ... ... ал бор ... ... ... болып
келеді.
Совет ғалымы В.В. Ковалевский, Қазақстандағы әр түрлі аймақтардағы
микроэлементтердің ... ... ... ... ... ... ... жасаған [6]. Мұның өзі
микротыңайтқыштарды ауыл шаруашылығында, оның ішінде ... ... ... ... Мұндай биогеохимиялық аудандастырудың
негізгі көрсеткіші (критерий) биохимиялық ортадағы ... ... ... ... Ол ... пен ... ... ғана
емес, сонымен қатар қоректік ... ... ... ... ... ... тұрады.
Жергілікті ортадағы микроэлементтер көлемі биохимиялық тізбек арқылы
олардың ... ... қор ... сақталуына өзгерістер
енгізіп, биологиялық белсенді қосылыстар түзілуін ... ... ... қоректік заттардың алмасу процестеріне әсер етеді.
Содан барып тірі организмдер сыртқы орта ... ... ... ... ... бұзылғандықтан неше түрлі эпидемиологиялық
ауруларға шалдығады.
Көптеген мәліметтерге сүйене ... [6, 3] әр ... ... болу ... ... ... қорытынды жасай
аламыз:
- Қазақстан топырақтарында микроэлементтердің бар ... ... ... ... ... барлық зерттелінген топырақтарының беткі қабатында
марганец, мыс пен ... ... ... байқалады;
- Кобальттың биологиялық жинақталуы тек қара топырақтарда кездессе,
ал басқа торырақтарда ... ... кей ... төменгі қабаттарда
жинақталған;
- Бор көбінесе механикалық құрамы ауыр горизонттарда ... ... ... горизонттарда немесе топырақтың профилі бойынша
біркелкі таралады.
Қазақстан топырақтарындағы көшпелі ... болу ... ... ... ... ...... солтүстік егіс алқаптарындағы марганецтің
мөлшері 60-100мг/кг дейін. Қара топырақ, оңтүстік қара ... ... ... топырақтарда 100-150 мг/кг, құмдақ және құм
топырақтарда 20-30 ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл мен Шымкент облыстарының егіс алқаптарында 100-150 ... ... ... ... – Қазақстанның көптеген егіс алқаптары бормен қамтылған. Солтүстік
Қазақстан, Қостанай, Ақмола облыстарының қара топырақтарында бор ... ... ... ... ... ... қызғылт топырақтарында 1,2-
2,0 мг/кг. Сонымен қатар оңтүстік аймақтың топырақтары да ... ... 0,2-1,2 ... Алайда, топырақта бордың жетіспеушілігінен Алматы
облысында қант қызылшасын ... ... ... өнімділігі төмендеп, бор
тапшылығынан ауруға шалдыққаны байқалды.
Мыс – ... ... ... ... қызғылт топырақтарда 2-3 мг/кг.
Солтүстік Балқаш, Қарсақбай ... ... ... ... ...... ... кәдімгі қара топырақтарда 2,5-3
мг/кг. Қостанай мен Ақмола облыстанының қара, қызғылт қара, қызғылт, ... ... ... өте ... (1,2-2,5 ... Солтүстік Балқаш,
Оңтүстік Бетпақдала топырақтарындағы кобальт мөлшері Со2,5 ...... ... аудан топырақтары: кәдімгі қара,
оңтүстік қара, қызғылт қара, қызғылт топырақтары цинкке өте кедей (< ... Ал ... ... ... мөлшері аз да болса жоғары (0,12-
0,20 мг/кг). Әсіресе Қарағанды ... ... ... ... қара, қара қызғылт, карбонатты қара қызғылт топырақтар
цинкке бай (0,12-0,22мг/кг). Оңтүстік ... ... сұр, ... ... сұр, ақшыл сұр топырақтарында цинк мөлшері 0,12-0,22 мг/кг;
кәдімгі сұр, оңтүстік ... ... ... ... ... ... 1мг/кг.
Молибден – Қазақстанның көптеген егіс алқаптары молибденге кедей. Тек
Қазақстанның солтүстік ... ... ... ... ... ... мг/кг кездессе, қалған облыстардың топырақтарында
бар болғаны 0,06-0,16 мг/кг.
1.5 Өсімдіктер тіршілігіндегі микроэлементтердің ролі
Кез келген тірі организмдер, оның ... ... ... ... ... элементтердің басым көпшілігі (шамамен 70-80%)
әр түрлі мөлшерде кездеседі. Олар толып жатқан ... ... ... ... ... ... қатысады.
Тірі организмдердегі мөлшеріне қарап, барлық ... ... ... деп ... ... сутегі, оттегі, көміртегі,
озот, фосфор, күкірт, калий, калций, ... ... ... ... да, қалғандарының барлығы микроэлементтер тобына жатады.
Микроэлементтер- организмдерде өте аз ... ... ... ... ... ... ... олардың тірі
тканьдарда төменгі концентрацияда болуында [27].
Өсімдіктердің қоректенуі туралы ілімнің дамуының ... ... ... өте аз мөлшерде кездесетін микроэлементтер сыртқы ортадан
әр түрлі жағдайларға байланысты кездейсоқ енген ... деп ... 19 ... соңы мен 20 ... ... ... ... нәтижелерінде өсімдіктерді суда және таза
құмда өсіргенде ,қоректік ортаға осы элементтердің ... өте ... (1-2 ... 1-2 ... қосқанда өсімдіктің өсіп дамуына және
өніміне пайдалы әсер ететіні дәлелденді.
Кейінірек өте нақты сезімтал физиологиялық және биохимиялық ... ... ... ... ... ортада бор,
марганец, мырыш, мыс, ... ... ... ... ... ... ... болмайтыны анықталды [19].
Осы кездегі ғылымның жетістікеріне ... тірі ... ... ... ... өсіп ... ... жақын
элементтердің физиологиялық және биохимиялық мсаңыздылығы ... ... ... да ... ... ... шек
келтіруге болмайды.
Төменде физиологиялық маңызы толық ... деп ... ... ... ... ... рет 1788 ж. жабайы зере өсімдігінің және әр ... ... ... ... бұл ... барлық өсімдіктерде
болатыны анықталды. Марганец тотығу-тотықсыздану ... ... ... процесінде оттегнің бөлінуі (фотототығу реакциясы)
негізінен ... ... ... ... қатардағы жүйенің тотығу-тотықсыздану мүмкіндігі бейтарапты ортада
+1,09 В-қа Б.Л. Бойченконың (1986) ұйғаруынша, осы ... ... ... ... бөліну реакциясына толық ... ... ... ... ... ... ... осындай процестерді қамтамасыз ете алмайды.
Бұл элементтің физиологиялық маңызы оның ... ... ... [7].
Ол мынандай ферменттердің құрамына енеді: гидроксиламинредуктаза,
изоцитратдегидрогеназа, малатдегидрогеназа, d- ... ... ... ... ... ... ... алу процесіне байланысты глюкоза және ди-
, трикарбон қышқылдарының тотығу-тотықсыздану реакцияларын катализдейтін
ферменттердің ... ... ... ғана іске ... ... қосындылардың алмасуына қатысатын ферменттердің біразы ... ... ... ... ... ... ... жасыл
пигмент – хлорофилдің және басқа да пигменттердің ... ... мен ... ... ... ... дәлелденді. Мысалы,
қант қызылшасын құрамында марганец жоқ қоректік ортада ... ... ... ... саны азайып, хлорофилл мөлшері төмендейді
[28].
Марганецтің әсерінен фосфорлы қосындылардың, ДНҚ, РНҚ ... ... ... ... жоғарылайды.
Бұл элементтің өсімдіктегі тотығу-тотықсыздану процестеріне ... ... ... ... ... ... ... қасиеті аммиакпен қоректенгенде тотықтандырғыштық әсері
күшейеді.
Қорексіз ортада азоттың үлесі көбейген сайын, өсімдіктің марганецті
пайдалануы арта түседі.
Өсімдікте ... ... ... (сарғаю) ауруы байқалады.
Алдымен жапырақ жүйкелерінің арасы сарғайып, кейін сол ... ... ... ... тапшылығының белгілері қант қызылшасы,
картоп, асбұршақ, сұлы, үрмебұршақ, қырыққабат, ... шие, қара ... ... ... лимон өсімдіктерінде жиі байқалады. Марганецті
тыңайтқыштарға күкірт қышқылды ... ... ... және ... өндірісінің қалдықтары жатады. Бұлардың құрамындағы марганецтің
мөлшері әр ... ... ... ... ... ... ... бір гектарына 3-5 кг марганец пайдаланады.
Өсімдіктер тіршілігінде маңызды орын алатын микроэлементтердің біріне
мыс жатады. Оның ... ... ... 100 г ... құрғақ
салмағына есептегенде 1 мг ... одан да аз ... ... ... ... ... құрылыстық белоктар
құрамында мыс көбірек кездеседі.
Бұл элементтің зат алмасу ... ... ... ғана тән ... ... Біріншіден, мыс иондары амин қышқылдары, белоктар
және басқа да полимерлермен реакцияға түсіп, күрделі тұрақты ... Ол ион ... де ... ... ... ... ... қызмет атқарады.
Оның көптеген ферменттер құрамына енуі немесе олардың ... ... ... ... ... ... мыс ... ферменттерге ортодифенолоксидаза,
цитрохромоксидаза, ... ... ... глутаминтрансфераза жатады.
Құрамында мысы бар пластоцианин белогі ... ... ... ... ... ... бірі ... есептеледі.
Өсімдік организмінде түрліше заттардың тасымалдануына фосфорлы
қосындылар мен ... зат ... ... ... біраз
ферменттердің ырықтығына мыстың ... ... ... ... ... негізгі сатыларының біразын мыссыз жүзеге
аспайды деуге болады. Атмосферадағы бос ... ... ... ... тамырында тіршілік ететін ... ... ... де мыстың қатысуымен жүзеге асатынын көруге болады. Оның себебі
осы элементтің әсерінен ... ... ... жоғарылап, ферродоксиннің синтезделуі жеделдейді [30].
Сонымен қатар, мыс ... ... өсу ... ... ... де ... ... саңырауқұлақ
ауруларына төзімділігі фенолды қосындыларға байланысты екені ... осы ... ... пайда болуына жағымды әсер етеді.
Қорытып айтқанда, мыстың өсімдік организміндегі маңызы оның ... ... ... ... құрамына еніп зат алмасу
процесіндегі ... ... ... асыратынына,
фотосинтез, тыныс алу, фенолды-азотты қосындылардың, ауксиндердің алмасу
реакцияларына қажеттігіне байланысты деуге болады ... ... мыс ... ... ... зат ... ... байланысты хлороз (сарғаю), солу, саңырауқұлақ,
бактериялық, вирустық аурулар, өркен, сабақ, ... ... ... тапшылығына сезімтал өсімдіктерге бидай, рапа, сұлы, алмұрт, алма,
қара өрікті жатқызуға болады. ... ... мыс ... ... ... ... қалады. Тұтас өсімдік сарғыштанып, жас жапырақтар
толық қалыптаспай, тез түссізденіп, ... ... ... тыңайтқыштар ретінде күкірт қышқылды мыс, түрлі металдар өндіру
қалдықтары қолданылады. ... мыс ... ... өсірілетін
өсімдіктерді күкірт-қышқылды мыс тұзының 0,01-0,02 %-ті ерітінділерімен
бүрку арқылы үстеме қоректендіруді немесе егістіктің бір ... 1-3 ... мыс ... ... құрғақ тұз, өндіріс қалдықтарды қолданылады.
Өсімдік тіршілігіне қажеттігі толық дәлелденген ... бірі ... ... ... ... ... ... Ондай ферменттерге
карбонангидраза, карбоксипептидаза, А, В – алкогольдегидрогеназа, бейтарап
протеаза, ... ... 3, ... Д – ... ... ... ... моно –
6 – фосфатизомераза, протеиназалар жатады.
Құрамына мырыш енбегінімен, белсенді осы ... ... ... ... ... ... пептидаза,
глициллейцилдипептидаза, аминопептидаза, гистидиндезаминаза, лейцитиназа,
дегидротаза, л- манозидраза, оксалоацетаткарбоксилаза және эколаза.
Осы аталған ... зат ... ... орны мен әсер ... еске ... ... ... туралы жеткілікті мағлұмат алуға болады.
Құрамында ең бірінші ... ... ... ... ... ... реакциысын катализдейді. Мырышты ферменттердің ішіндегі ең
жақсы зерттелген алкогольдегидрогеназа спирттік ашу ... ... ... Оның ... 4 атом ... бар ол ... ... жүгері,
күріш, ақжелкек, қант қызылшасы және басқа өсімдіктерден табылады.
Мырыш жеткіліксіз ... ... ... мөлшері күрт азаяды
да, ... және ... ... қатысатын гексокиназа,
энолаза, фосфат дегидрогеназа ферменттерінің белсенділігі төмендейді [30].
Бұл элемент өсімдікте ... ... ... өте ... ... ... ... асбұршақ, қызанақ сияқты өсімдіктерге фосфордың
енуі жоғарылайды да, оның зат алмасу процестеріне ... ... ... ... мөлшері бірнеше есе көбейіп, оның ...... ... және ... қышқылдарының
мөлшері азаяды. Сондай-ақ өсімдікте хлорофилдің синтезделуіне байланысты
фотосинтез процесінде мырыштың белгілі орын ... да ... ... ... ... көмірсулардың синтезделуі мен
өзгеруіне қажетті жағдайдың бірі екені дәлелденді. Ол жеткіліксіз ортада
өскен шырын ... және ... ... ... мөлшері көбейіп,
сахароза мен крахмалдың мөлшері азаяды.
Мырыштың жетіспеуінен қарапайым азотты қосындылардың мөлшері ... ... ... ... ... глутаминнің мөлшері 7 есе, аспарагин
50 есе артады. Жалпы амин қышқылдарының мөлшері өте көбейіп, олардың ... мен ... ... ... ... өсімдіктер саңырауқұлақтар мен
бактериялардың әсерінен пайда болатын ауруларға ... ... ... ... ... ... ... өсу
процесіне қажетті гормон – ауксиннің синтезделуі нашарлап, жас өркендерде
өте ... ... ... тостағанша бүрісіп, буын аралықтары өте
қысқарып, мыртық болып ... ... ... тапшы белгілері бұршақ тұқымдастарда, зығыр,
үпілмәлік, құлиақ, алма, ... ... шие, ... т.б. ... ... ғылыми зерттеулердің нәтижесінде микроэлементтер тобына
жататын молибденнің де ... ... ... ... ... Бұл ... ... тұқымдастары көбірек пайдаланады.
Бұл элемент азотты ... ... ... ... ... ... ... екені анықталды. Осы
процестерге қатысты негізгі фермент – нитраредуктазаның ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерде
глутамин, пролин, аланин, валин, метионин амин қышқылдарының синтезделуі
қарқынды жүреді: ... саны ... ... ... ... қышқылдары мен фосфорлы қосындылардың алмасуына да молибден
қажет.
Молибден тапшы қоректік ортада өскен өсімдіктерде ... бен ... ... ... ... мен ... қышқылдардың
алмасуындағы байланыстылық бұзылады. Фосфордың минералдық ... ... ... ... Өсімдіктердің өсуі баяулап,
хлорофилдің синтезделуі нашарлайды.
Молибденнің жетіспеушілік белгілері, көбінесе ... ... ... ... құрамында өте аз мөлшерде кездесетін кобальт ион
күйінде, ... ... (В12 ... мен ... органикалық
заттардың құрамында байланысқан күйде болады.
Бұл элементтің, басқа металдар сияқты карбоксилсіздену, карбоксилдену,
пептидтік байланыстар мен ... ... ... ... ... реакцияларына жанама қатысатыны анықталды. Өткен ғасырдың 50-
жылдарында кобальттың зат ... ... ... ...... ацетилорнитиназа, Д-В-окситутрил, ... ... ... ... белгілі болған.
Кобальт нуклеин қышқылдарының, белоктардың синтезделуіне қатысады.
Сонымен қатар, ол ... және ... ... молекулалақ
азоттың игерілуі, пигменттердің синтезделу процесінде де ... ... ... ... ... ... баяндалған
элементтер поливалентті металдар тобына жатады. Олар өздеріне тән ... ... ... түрлі органикалық қосындылардың құрамына енеді.
Осындай күрделі органикалық – минералдық қосындылардың бір тобы ... ... ... катализатор – ферменттер болып
есептеледі [28].
Қазіргі ... ... ... жатпайтын бор, бром, йод, фтор сияқты
микроэлементтердің физиологиялық маңызы туралы ғылыми деректер баршылық.
Солардың ішінде басқа ... ... өте көп ... ... ... ... алуан түрлі екені анықталды.
Дегенмен, осы уақытқа дейін бор тікелей қатысатын бірде-бір реакция
немесе ... тек осы ... ... байланысты бірде-бір
ферменттік жүйе табылған жоқ. ... оның ... ... ... процестерге әсері туралы зерттеулер нәтижесіне ... ... ... жүйелерге байланыссыз дуге болмайды. Оның ферменттік
реакцияларға қатысы басқа микроэлементтерге қарағанда ... ... ... ... ... қосындылармен, әсіресе полигидроксилдермен –
қанттар, спирттер, полисахаридтер және кетоқышқылдармен байланысып, олардың
химиялық реакциядағы белсенділігін ... Бұл ... ... ... ... ... -5 ... сияқты
қосындылар да байланыса алады. Демек, оның ... ... ... байланысқан заттардың молекулалық құрылыстарының өзгеріп,
реакциялық қабілеттерінің артуымен түсіндіруге болады.
Клеткалардың ... ... ... ... клетка
қабығының қалыптасуы борға байланысты екені анықталды. Клетка қабығында
бордың мөлшері ... ... ... ... ... да, одан тек
қосынды күйінде бөлінеді. Бор әсіресе пектинді заттары мол жас ... ... ... ... болуы мүмкін.
Бор тапшылығы жағдайда өсімдіктер жапырағында қарапайым көмірсулардың
мөлшері көбейіп, арақатынастары ... ... ... ... ... ... толық қалыптасқан бөліктерінде
аммиактың, қарапайым азотты органикалық ... ... ... ... ... оның ... белоктар азаяды.
Борды көбірек қажет ететін өсімдіктерде оның жетіспеуінен фенолдардың
және ... ... ... осыған байланысты өсімдіктің өсу процесі
нашарлайды. Нуклеин қышқылдар мен белоктар ... ... ... ... ... нашарлап, жапырақтардың қалыптасуы бұзылады,
цитоплазмада полифенолдар көп жиналып, ... ... ... ... ... ... да, өсу ... клеткалар залалданады.
Осының салдарынан өсімдіктің өсуі тоқтап, жанама бұтақтар пайда болады ... соң ... да өсуі ... бор тапшылығының белгілері карбонатты қоңыр түсті,
батпақты, ізбестелген топырақтарда байқалады. Бор ... ... ... ... қырыққабат, алма, алмұрт өсімдіктері сезімталдау
келеді. Бор жетіспеген жағдайда өскен ... ... ... ... ... өсуін тоқтатады, масақтары және сібтебастарының пішіндері
бұзылады [31].
Қорытып айтқанда, өсімдіктер ... ... ... ... түрлі деуге болады. Олардың әрқайсысы өзінің химиялық
қасиеттеріне байланысты ... ... ... өте ... оның ... ... құрамына енеді. Өсімдік
тіршілігіне ... ... ... ... ... қатысуынсыз жүзеге аспайды деуге болады. Бұл пікір осы
замандағы көптеген ... ... ... қалыптасты. Қазақ
Мемлекеттік Ұлттық университетінің өсімдіктер физиологиясы мен биохимия
кафедрасында ... Т.Б. ... ... ... ... ... тіршілігіндегі маңызын анықтауға бағытталған
көптеген ғылыми зерттеулер жүргізіліп, нәтижелерінен ... ... ... қорғалды [7].
Соның ішінде темекі өсімдігімен жүргізілген ... Ж., ... А.) бор, ... мыс және ... әр ... ... ... темекінің өсуі мен дамуына
азотты қосындылардың, көмірсулардың, органикалық ... ... ... ... өзгерістер болатыны дәлелденді.
Темекі өсімдігінің көшеттерін өсіргенде және танаптық тәжірибелерде
микроэлементтерді қолдану нәтижесінде бір ... ... ... ... өнім ... өсімдіктер тіршілігінде микроэлементтердің физиологиялық,
биологиялық маңызы туралығылыми зерттеулер өсімдіктердің өсуі мен ... ... ... бағытта игеріп, алынатын өнімнің мөлшері мен
сапасын арттыруда үлкен орын ... ... ... ғалымдардың мәліметтері бойынша микроэлементтердің
маңызды рол атқаратыны белгілі. ... ... ... ... әсер ... және ... стресс жағдайларына төзімділігін арттырады.
Жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің зат ... ... және ... in
vitro жағдайында өсірген кезде қоректік орта арасындағы байланыс айқын
байқалады. Жасанды ортада ... ... ... ... ... әсер ету ... ... болады. Себебі,
оқшауланған өсімдік клеткаларын ... ... кез ... ... ... ... бар [ 17].
Кейбір ғалымдардың зерттеулері бойынша [10, 15] ... ... ... ... барысында микроэлементтердің болмауы бірінші
пассажда өсу қарқындылығын 40 пайызға төмендетеді және келесі екінші ... ... ... ... әкеледі. Осыған байланысты in vitro
жағдайында клеткалардың өсу процесін үдету үшін қоректік ортаның құрамын
толық ... ету ... ... ... өсу ... ... ... болуына байланысты екендігі кейбір
мәліметтерде келтірілген [11, 12, 13].
1.6 ... ... ... әсері
Өсімдіктердегі азоттық заттардың айналымында негізгі орынды алатын,
белоктардың түзілуіне тікелей ... және ... ... өнімдері
амнқышқылдар болып келеді. Өндірістік аминқышқылдар ... ... ... белгілі бір ... зат ... ... ... ... [42].
Көптеген әдебиеттерде өсімдіктерде минералды қоректену жағдайына
байланысты ... ... ... ... ... [36, 37, 38, 56].
Сонымен қатар, микроэлементтердің өсімдіктің амнқышқылдық құрамына
әсері зерттелінген зерттеу жұмыстар да бар. ... М.Я. ... және ... ... цинк ... бос аминқышқылдары кенеттен
көбейіп, белоктың азаятыны көрсетілген [43].
Ал, П.А. ... ... ... ылғал жетіспеген жағдайда бидай
өсімдігінің мүшелерінде цинк ... бос ... ... ... ... Баранов бидай өсімдігінің жапырағында әр түрлі даму ... ... ... ... ... ... зерттеген [46].
П.А. Власюк, В.Т. Зоря зерттеулерінде марганец тапшылығынан бұршақ
жапырағында бос аминқышқылдар ... ... ... ... ... нәтиже Р.Т. Поликарпочкина, Э.Е. ... де ... ... ... ... ... зерттеу барысында
олардың клетка құрылымының ақуыз құрамына әсері бар ... ... ... ... . ... хлоропласттарда белоктік
азоттың мөлшерінің көбеюіне жағдай жасайтыны анықталған [47]. Егер осы
микроэлемент ... ... ... ... цитоплазмасы мен
хлоропласттардағы белок мөлшері төмендейді. Мысалы, қиын еритін ... мг/г нан 2,3 мг/г ... ал ... ... ... мг/г нан 8,30 мг/г ... ... [48].
Кейбір зерттеулерде цинктің белгілі бір электрофорездік фракциялармен
байланысы бар екені көрсетілген (Rf – 0,28 бен 0,70 ... ... ... ... ерігіш белоктардың ұрамында цинк бар.
Цинктің жетісеуі қызанақ хлоропласттарындағы ерігіш ... ... ... ... және ... өсімдігінің топырағы ... және бор ... ... оңай еритін белок құрамын
зерттегенде, бор жетіспеушіліктен белок компоненттерінің анодқа ... ... ... тез және орташа қозғалғыш
зоналарда баяулайтыны ... ... ... Л.П. ... әр ... өсімдіктерге жүргізген
тәжірибелерінде жапрырақтардағы мыстың жалпы деңгейі мен оның ... ... ... ... ... ... ... екенін анықтады [50].
Әдебиеттерге сүйене отырып, микроэлементтер ... ... ... ... ... байқаймыз, әсіресе бұл бағытта темекі
өсімдігі аз зерттелген.
Темекі шикізатының негізгі ... ... суда ... ... ... ... ... анықтайды.
Көмірсутекті-белоктік көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, соғұрлым темекі
сапасы да жақсы.
Темекі өсімдігінің ... ... ... ... ... ... ... альбуминдер т.б.) және ... мен ... ... ... өте
жоғары молекулалық массада белоктік және ... емес ... ... кездеседі . Олар протеиндер мен комплексті ... ... ... ... + ... т.б) ... ыдырау өнімдері. Бұл
күрделі қосындылардың құрамы темекі кептіру сипатына байланысты. Жапырақты
тез кептіргенде кәдімгі белок формалары, ал баяу ... ... ... мен ... ... заттар комплексі ... ... ... ... ... ... ауада кептіргенде белок
азотның үлесі 78% -ға ... ... ал ... ... емес ... ... ... 56%-ға өскен. Осы ... бәрі ... ... ... ... ... тудырады.
Темекі жапырағындағы бос аминқышқылдарының сандық және сапалық
көрсеткіштеріне келетін болсақ, ол ... даму ... мен ... ... екен [35].
2 ЭКСПЕРИМЕНТІК БӨЛІМ
2.1 Зерттеу нысаны
Аталған жұмыста темекі ... ... ... ... ... да ... ... есебінде қолдана отырып әртүрлі
мүшелерінен: сабақ, апекс, жапырақ ... ... ... in ... ... өсіріп, бор және ... ... ... ... жылы жай ... ... өсу, ... кезеңдерінде
өсірілген өсімдіктерге микроэлементтердің әсері де зерттелінген.
2.2 Эксперимент ... ... ... ... ... биотехнология саласында
қолданылатын (in vitro жағдайында өсірілеті ) әдістер қолданылды [ 8, 25].
Тәжірибе басында біртұтас ... су ... ... ... ...... Гельригель қоспасы + B 3 мг/л, Гельригель
қоспасы + Mn 5 мг/л ... ... бес ... ... ... алу үшін
экспланттарды көрсетілген ароматты темекі ... ... ... ... жапырақтардың негізінен, буынаралық бөлігінен, ... 3-5мм ... ... ... ... және ... алынған сабақ сегменттерінен эпидермис және алғашқы қабық
бөлігін скальпелмен бөліп алып ... ... 3мм ... ... ... ... ... (полярлық жағдайдын ескере отырып) отырғыздық. Каллус
ұлпалары бастапқы экспланттардан түзілу үшін 2,4Д-10 мг/л, ... ... мг/л ... ... ... өсірдік.
Тәжірибеге алынған экспланттарды залалсыздандыру үшін этанол,
кальций ... ... ... мына ... ... анықтадық: Wt-Wo/Wo,
мұндағы Wt- каллустың ақырғы салмағы, Wo- бастапқы салмағы.
Өлшеу жұмыстары ламинар ... әр он күн ... ... культурасының тәжірибесі 6 рет қайталанды. Митоздық ... үшін ... ... 3-6 сағат бойы спиртпен мұзсіркеқышқылы ... ... ... 70% ... ... 24 ... бойы
ацетоорсейнмен боядық. Каллус бөлшектерін 45% сіркеқышқылы бар заттық
шыныға орналастырып, ... ... ... ... бір ... ... ... МБИ-6 микроскоппен қарадық
Мурасиге және Скуга қоректік ортасы pH 5.6-5.8 [26]
NH4NO3…………….................1650 ... FeSO4 ... ... ... ... ... HCL……………..….0.5
H3BO3…………………….........6.2 ... ... ... ... ... ... ... ·2H2O………….........0.25 ... ... ... ... ... тұзды алдымен
аз мөлшердегі суға ерітіп алып ... ... ... ... ... ... Темір хелаты мен басқа да қоспалар да жеке-
жеке дайындалады.
Қою қоректік орта дайындалу үшін ... ... Ол ... ... үлкен стаканга салып, екі қабат дәкемен жабылған күйінде
ағын су ... ... ... ... ... сумен толтырып
тоңазытқышқа қойылады. Келесі күні агар 2-3 рет ... ... ... бидистиллят құйып плиткада араластыра отырып қайнатады. 0,5-
1,0 сағат бойы қайнату керек. Сосын агар ерітіндісін дайын ... ... ... дәке ... ... ... өсуді реттегіш заттар әрбір қоректік ортасы бар ... ... ... ... қоректік орталарды автоклавта стерилдеу мүмкіндіктері болса 20
минутқа 0,7-0,8 атмосфералық ... ... ... ... ... ... ортаға агарды қосқаннан кейін 40 минут бойы қайнаған ... ... ... ... ... ... ... колбаларға теңдей етіп
құйып, қайта 15 минутқа ... сулы ... ... Осы ... ... ... ... саңырауқұлақтардың пайда болуын алдын алу ... ... ... ... күні ... жұмыстарын жүргізбес бұрын
тағы да 30 минуттай стерилдеу керек. Агар тез суу үшін ... ... ... да болады.
Қоректік ортасы бар ... ... ... ... ... ... фольга тығындармен жабылған болу керек.
Сонымен қатар қоректік ортаның сыртындағы жазулар фломастермен ... ... ... ... ... өшіп қалатынын естен
шығармаған жөн, сондықтан этикетка ... ... ... индексті анықтау. Клеткалардың бөлінуін ... ... ... ... ... ... бола бермейді. Ұлпадағы
бөлінуші және ... ... ... ... ... түрінде немесе
митоздық индекс деп ... ... ... ... Митоздық
индекс деп митоз кезіндегі клеткалар санының ... ... ... ... ... қатынасын айтамыз.
Митоздық активтілікті анықтау үшін алдымен мына жұмыстарды орындау
қажет: фиксация, мацерация, материалды бояу мен клеткаларды ... ... ... ... ... әр ... ... тілінген көлемі 5мм ұлпалар (0,5-1 г) алынады, кейін in vitro
жағдайда каллус ... 3-7-10 күн ... оның ... ... ... таңертеңгілік уақытта ... жөн. ... ... үшін Карнуа ерітіндісін қолданады ( 96% этонол, 1г
мұз ... ... ), бұл ... де материалды 3-6 сағат бойы ұстайды. 1г
каллусқа 10 мл Карнуа ерітіндісін алу керек. ... ... ... ... ... тоңазытқышта сақтайды.
Мацерация. Ұлпалар 15 мин бойы тұз қышқылы мен су қосындыларында (1:1)
ұсталып,кейін ... суда ... бояу ... ... ... ерітінділерінде бөлме
температурасы жағдайында жүргізіледі. Осы жұмыстар атқарылғаннан кейін
материал тоңазытқышта 2-3 тәулік бойы ... ... ... 45% сірке қышқылы тамызылған заттық шыныға
орналастырады да бетін жабын шынымен жауып, ... бір ... ... ... ... ұрғылайды, сөйтіп микроскоппен көреді. Препарат
кеуіп қалмас үшін шынының жиектерін парафиндеп ... ... ... ... ... әр ... фазасындағы клеткаларды ажырата білу керек
және клеткалардың бөліну ... ... ... ... ... ... ... да ажырата білу қажет.
Митозға қатысатын клеткалардың пайызын дәл сол уақытта бөлінуге жақын
тұрған клеткаларды санау ... ... ... ... суық ... мұз сірке қышқылын (45 мл) бу пайда
болғанша қыздырып, тез арада ... қосу ... ... ... ... және ... ... шайқап тұру қажет. Содан кейін ... ... су ... тоңазытқышта сақтайды.
Ацетокармин дайындау.
60 мл мұз сірке қышқылын бу пайда болғанша қыздырып 1г кармин, 40 ... су ... 10 мин ... ... ... сақтау керек
[8].
Өсімдік көшеттері арнайы ыдыстарда өсірілді. Негізгі қоректік ... ... екі ... ... ... ... ... дозасы
өсімдікті алғаш отырғызғанда, екіешісі 30 күннен кейін енгізілді.
Тәжірибе барысында келесідей варианттар болды: 1. Гельригель қоспасы –
бақылау, 2. Гельригель ... + В 3 ... 3. ... қоспасы + Cu 3
мг/кг, 4. Гельригель қоспасы + Mn 10 мг/кг, 5. Гельригель қоспасы + Zn ... ... ... ... ... ... ... отыра
күнде дистилденген сумен суғарылды.
Вегетациялық кезеңде 5-6 жапырақ, 10-12 жапырақ, ... ... ... ... үшін 4 үлгі ... аминқышқылдарының сандық және сапалық құрамы қағаз хромотография
әдісі бойынша зерттелінді. Аминқышқылдарды бөлу еріткіштердің екі ... а) ... ... қышқылы - су (4:1:5) – екі рет, ... ... ... – су (40:15:5) – бұл да екі рет. Ал ... ток күші 4 мА ... ... ... ... ... су: сірке қышқылы 10:100:1 ерітіндісінде сақтадық.
3 НӘТИЖЕЛЕР МЕН ... ... ... ... ... мен ... шығу тегіне байланысты
каллустардың түзілуі
Жұмыс нәтижесінде темекі өсімдігінің каллустары алынды. ... ... ... ... фитогормондар 2,4Д оң әсер
еткенін айтуға болады. Көрсетілген ауксинді ... ... біз ... ... ... ... НСҚ ... кей жағдайларда
ғана, ал ИСҚ қолданғанда айтарлықтай барлық ... ... ... ... ... ... , мұнда сабақтардан бөлініп алынған
экспланттардан каллус түзілу қарқындылығы жапырақ тақтасының ... ... ... ... ... ... түзілу қабілетіне қарағанда
едәуір төмен.
1- кесте. Қоректік орта ... мен ... шығу ... каллустардың түзілуі
| | ... ... ... |Экс- | ... ... | ... ... | ... ... | | |
| | |2,4-Д |НСҚ |ИСҚ |
| | ... ... ... |Мура |Мура |
| | ... ... ... ... |сиге- |
| | ... ... ... |Скуг |Скуг-B |
| ... ... |1000 |42 |4,0± 0,1 |
| ... |куг |10 |1400 |45 |2,14± ... ... -‘’- ... |20 |1056 |7 |0,66± ... ... -‘’- ... | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | |
| ... ... |1000 |15 |1,5± 0,31 |
| ... |куг-B |10 |1800 |11 ... ... ... -‘’- ... -‘’- |20 |1130 |5 ... |
| |-‘’- -‘’- |-‘’- -‘’- | | | | |
| ... ... |1200 |11 ... |
| ... ... |10 |1700 |15 ... ... ... -‘’- ... |20 |926 |3 ... |
| ... -‘’- |-‘’- | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | |
| ... ... |1250 |41 ... |
| |қоспасы |куг |10 |1500 |35 ... ... ... -‘’- |-‘’- |20 |1250 |9 ... |
| ... -‘’- ... | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | |
| ... |Мурасиге-С| 7 |1500 |17 ... |
| ... ... |10 |1150 |10 ... ... -‘’- ... |20 |970 |5 ... |
| ... -‘’- ... | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | |
| ... |Мурасиге-С| 7 |1300 |7 ... |
| ... ... |10 |1250 |19 ... ... ... -‘’- ... |20 |1350 |9 ... |
| ... -‘’- ... | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | ... ... апексінен алынған каллусқа келетін ... онда ... ... ... – 4 % ... бор тапшы ортада - 1,5 %,
марганец жоқ ортада - 0, 9% ... ... ... бос ... ... ... барысында 15-16 аминқышқылы, амидтер – аспарагин және глютамин
бөлініп алынды.
Бос аминқышқылдарының сапалы және сандық көрсеткіштерін салыстыра келе,
олардың ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай микроэлементтердің әсерінен темекі
өсімдігінің жапырағының аминқышқылдық ... ерте ... ... ... ... ... болады. ... ... ... бос ... ... барынша төмендеген. Әсіресе, моноаминомонокарбон ... ... ... ... ... мөлшері бордың әсерінен 37 %, мыс
әсерінен 73,4 %, марганец ... 46-9 % және цинк ... 49,7 ... ... 5-6 ... түзілген периодта микроэлементтердің
әсерінен ... ... ... ... мөлшері төмендейді. Мысалы, бақылау варианттарындағы
жапырақта ... ... 67,8 % ... ал мыс бар ... – 34,2 ... ... ... 5-6 жапырақ кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... |Тәжірибе ... |
| ... |+В |+Cu |+Mn |+Zn ... |1021,2 |639,9 |271,7 |542,6 |513,6 ... |163,7 |102,1 |80,2 |177,0 |92,1 ... |143,3 |53,4 |36,3 |17,4 |125,2 ... |47,8 |305,8 |332,9 |101,8 |267,5 ... |110,6 |99,1 |73,3 |60,3 |70,8 ... |1377,6 |1200,3 |794,3 |929,1 |1069,2 ... әсерінен үлесі көп төмендейтін валин мен ... ... ... концентрациялары керісінше көбейеді. Мысалы,
бордың әсерінен - ... ... ... ал марганец әсерінен – глицин,
серин; цинк әсерінен – ... ... ... ... ... ... ... өсімдігінің жапырағындағы
аминқышқылының үлесінің ... ... да ... байқалады. Мысалы, бор,
аспарагин қышқылы цинк әсерінен төмендесе, марганец әсерінен көбейеді.
Глютамин қышқылы мыс пен цинк ... ... бор мен ... ... Ал ... ... әсерінен амидтер топтары азаяды.
Әсіресе мыстың әсерінен аргинин мөлшері ... ал ... ... ... мыс ... көбейеді.
Төмендегі 3 - суреттен көріп отырғанымыздай ... ... ... ... ... ... ... төмен екенін
байқауымызға болады.
3 сурет - Темекі жапырағының 5-6 жапырақ кезеңіндегі бос ... ... ( ... ... заттың)
Сонымен қатар, тәжірибеге алынған ... ... ... концентрациялары көбейеді. Мысалы, бор мен ... ... ... 5 есе, ... әсерінен 4 есе, цинк әсерінен 2
есе өседі. Триптофон концентрациясы 6,7 – 7,6 және 6,5 есе өседі.
Сөйтіп, өсімдікте 5-6 ... түзу ... ... ... ... мыс) ... ... мөлшері азайып,
сәйкесінше гетероциклді аминқышқылдар концентрациясы артқанын байқаймыз.
4-кесте. Темекі ... 10-12 ... ... бос
аминқышқылдарының мөлшері (100г/мг құрғақ заттың)
|Аминқышқылдар ... ... ... |
| ... |+В |+Cu |+Mn |+Zn ... |74,7 |631,1 |330,0 |324,6 |429,6 ... |165,2 |133,5 |94,0 |73,6 |111,1 ... |24,5 |45,8 |17,2 |83,5 |123,1 ... |186,0 |310,3 |142,8 |217,6 |324,4 ... |61,9 |59,6 |17,2 |67,9 |50,1 ... |915,0 |1180,3 |601,2 |767,2 |1036,4 ... 10-12 ... ... периодында басқа өзгерістерді байқауға болады.
Бақылау вариантымен салыстырғанда анализ көрсеткіштері бойынша, бұл период
кезінде бос аминқышқылдарының ... бор ... 29%, цинк ... ... мыс ... 13,2%, ... әсерінен 16,2% төмендеген.
4 сурет - Темекі жапырағының 10-12 жапырақ фазасындағы бос
аминқышқылдарының мөлшерінің микроэлементтер әсерінен өзгеруі
Аминқышқылдарының суммалық ... ... ... олардың әртүрлі
топтары мен жекелеген түрлері есебінен болады. ... бор ... ... ... ... қышқылы және глютамин концентрациялары айтарлықтай
төмендейді. Мыс ...... ... ... ... ... сурет - Темекі жапырағының 5-6 және 10-12 жапырақ кезеңдеріндегі
аминқышқылдарының өзгеруі
Цинк ... ... ... ... ... және ... қышқылдарға байланысты, бұл ... және ... ... ... ...... бос аминқышқылдарының мөлшері алдыңғы фазаға қарағанда 10-
12 жапырақ фазасында ... ... ... ... ... ... мыс пен ... қосылған варианттардан байқалады. Ал бор мен цинк бар
варианттарда ... ... 5-6 ... ... ... ... Бұл ... аминқышқылдарының бір топтарының
концентрациялары төмендеп басқа топтарының көбеюі есебінен болады. Мысалы,
микроэлементтерді қосымша қоспаған бақылау варианттарында аминқышқылдарының
концентрацияларының ... ... ... мен ... Гетероциклді аминқышқылдарының концентрациясы ... бар ... ... ... мен ... ... ... топтар концентрациялары төмендеген. Ал марганец бар
вариантта бұған қарама-қарсы көрсеткіш байқалды. Айта ... бір ... ... өсімдік жапырағында алдыңғы фазада болмаған тирозин мөлшері көбейген.
Темекі өсімдігінің бүршіктену ... ... ... ... ... ... Ал марганец бар вариантта
10-12 жапырақ фазасындағыдай олардың концентрациясы сол деңгейде қалған.
6-кесте. Темекі ... ... ... ... ... ... ( 100 г/мг құрғақ заттың)
|Аминқышқылдар топтары ... ... |
| ... |+В |+Cu |+Mn |+Zn ... |170,8 |212,3 |322,8 |374,8 |208,1 ... |46,7 |72,7 |64,5 |94,3 |80,5 ... |6,2 |114,7 |13,3 |22,1 |- ... |20,6 |214,1 |106,1 |116,9 |36 ... |15,8 |20,5 |40,0 |182,7 |43,9 ... |253,9 |634,3 |546,7 |790,8 |368,8 ... ... әр ... ... ... ... төмендеуі әр түрлі болды. Мысалы,
бақылау вариантындағы ... ... ... ... ... ... 13 ... төмендесе, ал аминқышқылдарының
басқа топтары тек 3-4 есе ғана азайған.
6 сурет - Темекі ... ... және 10-12 ... ... ... бар ... жапырақтарында аминқышқылдар бар болғаны 2,2 есе ғана
төмендеген. Мыс бар вариантта ... ... ... ... Бос ... ... ... азғантай ғана
азаюы монооаминодикарбон және гетероциклді қышқылдарға байланысты.
Әсіресе цинк бар вариантта босаминқышқылдарының ... ... ... тек 11 ... кездесті. Ал валин, цистеин,
аргинин, лизин, гистидин, аспарагин мүлде кездеспеді.
10-12 жапырақ түзілу периодымен ... ... ... ... ... кезінде микроэлементтерді қосымша
қосқан варианттарда бақылау ... ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай , концентрациясы ... ... бар ... Бор мен мыс бар ... да ... бақылау вариантымен салыстырғанда екі есе көп.
7 сурет - ... ... ... кезеңіндегі бос аминқышқылдарының
мөлшерінің микроэлементтер әсерінен өзгеруі
Гүлдеу кезеңінде де бос аминқышқылдар құрамы өзгерген. Бақылау
вариантында ... ... ... ... ... ... өскен. Осындай көрсеткіш гетероциклді аминқышқылдар
триптофан есебінен ... ... ... бұл ... ... ... жапырағының гүлдеу периодындағы бос аминқышқылдарының
мөлшері (100г/мг құрғақ заттың)
|Аминқышқылдар ... ... ... |
| ... |+В |+Cu |+Mn |+Zn ... |414,3 |320,7 |213,1 |187,8 |178,8 ... |36,7 |40,2 |23,3 |45,9 |64,9 ... |0 |0 |21,5 |46,7 |38,7 ... |129,9 |28,7 |20,5 |42,6 |31,2 ... |27,4 |11,1 |123,2 |14,2 |19,2 ... |608,3 |300,0 |401,6 |337,2 |323,8 |
8 ... ... ... гүлдеу кезеңінде
ақылау варианттарында аминқышқылдарының суммалық мөлшерінде айтарлықтай
айырмашылық бар. Бүршіктену кезеңінде аминқышқылдарының мөлшері 253,9 ... ал ... ... 608,3 мг ... ...... және гүлдеу кезеңдеріндегі бақылау варианттарында бос
аминқышқылдарының өзгеруі
Бор бар варианттағы ... ... ... ... ... ... салыстырғанда төмендеуі моноаминодикарбон,
диаминомонокарбон, гетероциклді аминқышқылдары ... ... ... жалпы концентрациясы ешбір өзгеріссіз
қалды, алайда олардың ара ... ... ... ... ... периодымен салыстырғанда бұл өсімдіктің жапырағында глицин,
серин, цистеин концентрациясы ... ... ... мен ... ... 9 ... көріп отырғанымыздай, келтірілген мәліметтерге сүйене
отырып өсімдік гүлдеу периоды кезінде ... ... айта ... ... ... алдыңғы кезеңмен салыстырғанда
бақылау варианттарында бос ... ... ... көбейсе, ал
тәжірибеге алынған варианттарда керісінше азайған.
9 сурет – Бүршіктену және гүлдеу кзеңдеріндегі аминқышқылдарының мөлшері
Ал 9 суреттен ... ... ... ... ... ... ... периоды кезінде аминқышқылдарының құрамының
өзгергенін айта аламыз. Гүлдеу ... ... ... ... ... бос аминқышқылдарының суммалық үлесі көбейсе, ал
тәжірибеге алынған варианттарда керісінше азайған.
Барлық бос ... ... мыс бар ... ... бар ... аминқышқылдары мен ... ... ... ... бүршіктену кезінде цинк бар ... тек 11 түрі ... ... ... ... ... қышқылының пайда болуымен
аминқышқылдарының саны 14 жетті. Ал осы периодта ... ... ... ... ... бүршіктену кезімен салыстырғанда
басқа да аминқышқылдарының концентрацияларының төмендегені байқалды.
Сөйтіп, темекі өсімдігінің вегетация кезіндегі жекелеген кезеңдерінде
жапырақтарындағы бос ... ... тән ... ... ... ... мен ... абсолютті және
салыстырмалы көрсеткіштері минералды қорек әсері мен даму ... ... ... тән ... ... ... өзгеріске ұшырайтын моноаминомонокарбон аминқышқыл дар
топтары. Мысалы, микроэлементтер жоқ өсімдік вариантында ... фаза ... 51,8 – 69 % ... өзгеріп отырды. Бор бар
вариантта 40 тан 73,4 %, мыс – 34,2-53 %, марганец бар ... 42,4 ... цинк бар ... 41,5-56,4%. Бұл өзгерістер темекі өімдігінің даму
кезеңдерінде микроэлементтердің әр ... ... әсер ... ... жапырағында кездесетін барлық бос ... бір ... ... 3 топқа бөлуге болады: олардың сандық
көрсеткіштерінің өзгеру ... ... даму ... ... ... әсер етуі бойынша. Бірінші топқа – триптофан, аланин,
лейцин, ... ... ... жатса ( бұлар көп өзгеріске ұшырайды ), ал
екінші топқа көп өзгеріске ...... ... треонин,
фенилаланин, цистеин, глютамин, аспарагин қышқылы мен глицин. ... ... ... деңгейде.
Келтірілген мәліметтерге сүйене отырып бос аминқышқылдардың абсолютті
және салыстырмалы көрсеткіштері ақуыздардың аминқышқылдық құрамына ... ... ... ... ... ... ... мен аминқышқылдық құрамына микроэлементтердің әсері
Жүргізген тәжірибеде микроэлементтердің әсерінен цитоплазмадағы ерігіш
белоктардың мөлшерінде айырмашылық бар ... ... ... ... бор мен мыс ... ... ... өсімдік
цитоплазмасындағы белок мөлшері 5,22 % дан 3,76 % ... ... ... самағына). Бүршіктену фазасында барлық варианттарда ... ... ... ... ... Ал гүлдеу кезінде белок
мөлшерінің төмендеуі бақылау варианты мен мыс қосылған вариантта ... ... ... 10-12 фазада белок мөлшері 5,33 мг/г болса, гүлдеу
кезінде 2,65 мг/г құрады.
Алынған фореграммаларды ... ... ... отырған
микроэлементтердің әсерінен цитоплазма белогының ... ... ... өзгеретіні байқалды. Электрофорездік
қозғалғыштыққа байланысты белок компоненттерін 3 ... ... ... ЭҚ [ Rf ... ], ... [ Rf ... ], ... [ Rf 0,07-0,14
].
Бақылау вариантында 10-12 жапырақ ... ... ... ... ... Осы ... бор ... электрофорездік зонаның
үлкеюі жүреді. Мысалы, қосымша белок фракциялары пайда болды: Rf 0,44; ... 0,37. Мыс бар ... ... көбеюі тез қозғалғыш [ Rf 0,77;
0,81 ] және орташа қозғалғыш [ Rf 0,40; 0,36 ] ... ... ... ... ... бор мен ... бар варианттарында да байқалды.
Микроэлементтер қосылған ... ... ... зоналары бойынша үлкен айырмашылықтар болған жоқ.
Бүршіктену кезеңінде барлық варианттарда бірдей ... ... ... ЭҚ ... [ Rf 0,94; 0,85; 0,71 ], орташа ЭҚ [ Rf
0,68; 0,53; 0,48 ], аз ЭҚ [ Rf 0,1 ... ... ... екі ... ( бор мен мыс ) және ... ... ЭҚ ... фракциялар анықталды. Орташа ЭҚ ... ... ... бор және ... варианттарында
кездесті.
Гүлдеу кезеңінде микроэлементтер цитоплазманың ерігіш белоктарына
әртүрлі әсер ... ... ... ... белоктік заттар 15
компонент, мыс бар вариантта -16, бор мен мыс -13 компонент. Бұл ... ... ... ... орташа ЭҚ белоктар топтары есебінен болады.
Яғни, микроэлементтердің әсерінен белок фракцияларының гетерогенділігі
көбейеді, ... ... ... ... орташа және аз қозғалатын
топтар арасында ... ... ... ... ... оңай еритін белоктары кейбір микроэлементтер мен өсімдіктің
жасына байланысты мөлшері көбейіп отыратын ... ... ... ... (Б); ... ... (С); ... кезеңі, 1-
бақылау, 2- Н3ВО3, 3- CuSO4, 4- Н3ВО3 + ... ... - ... ... цитоплазма ерігіш белоктарының
электрофорездік сипаттамасы
Зерттеулер қорытындысынан тәжірибедегі өсімдік ... ... оңай ... ... ... ... бойынша бір-
бірінен айырмашылығының бар екенін көре аламыз.
Бақылау вариантындағы 10-12 жапырақ фазасындағы белок ... ... ... ... ... глутамин қышқылы, соңынан метионин
кездесетіні анықталды. Ал орташа мөлшерде цистеин және лизин ... бар ... да оңай ... ... ... ... көрсеткіші жағынан
бірінші орында лейцин, екінші - аргинин, соңғы – ... ... ... де ... вариантындағыдай болды.
Сонымен қатар, бор әсерінен валин, метионин, фенилаланин, серин,
цистеин, аспарагин ... мен ... ... ... ... ... ... құрамы мыс әсерінен де өзгерген. Бор
қосылған вариантта валин, метионин, ... ... ... мен мыс ... ... ... ... мыс пен бор
қосылған вариант глицин, ... ... ... лизинннің жоғары
мөлшерімен ерекшеленеді.
Сонымен қатар, валин, метионин, цистеин, тирозин сияқты аминқышқылдары
өте аз мөлшерде кездеседі (іздері ғана).
Ал бүршіктену ... бор бар ... ... ... ... ... өте жоғары. Ал цистеин мен лизин мыс бар ... ... ... ... жапырағында өте жоғары мөлшерде фенилаланин,
содан кейін глутамин қышқылы кездеседі , ал бор мен мыс қосылған ... ... ... ... әр варианттағы өсімдік жапырақтарындағы белоктар
аминқышқыл құрамы мен ерекшеленеді. Бақылау вариантындағы ... ... ... ... глицин, лейцин, фенилаланин, треонин.
Бор бар вариантта да цитоплазма белоктары мынадай ретпен орналасқан ... ... ... валин: “ медного” – лейцин, глицин, цистеин
және тирозин. Ал бор мен мыс бар ...... ... ... ... ... ең ... мөлшері (6,97) бүршіктену периодында,
ал максималды мөлшері (12,44) гүлдену кезінде. Сонымен ... ... ... мөлшерінде де өзгерістер байқалады. Бор бар өсімдік жапырағының
белоктарында глицин мөлшері өсу фазалары ... ... ... ... ... мен тирозин керісінше төмендейді.
Сөйтіп, алынған нәтижелерден микроэлементтермен ... әр ... ... өсімдік жапырағындағы еритін белок аминқышқылының құрамының
сандық қатынастарының біртекті еместігін көрсетеді.
Темекі жапырағының ... ... ... байқалған
өзгерістер микроэлементтердің қатысуымен өсімдіктердің вегетациясы кезінде
энзиндермен катализденетін клетка цитоплазмасының ... ... және ... ... әртүрлілігімен байланысты болуы
мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. Сабақтардан бөлініп алынған экспланттардан каллус түзілу қарқындылығы
жапырақ ... ... және ... ... ... ... ... қабілетіне қарағанда едәуір төмен.
2. Біртұтас өсімдіктерді өсіру кезінде бор мен марганец қосылған Гельригель
қоспасында өсірілген ... ... ... ... үшін
каллус түзілу пайызы бақылау варианттарындағы өсімдік экспланттарына
қарағанда едәуір ... және ... да ... ... ... тапшылығы бор тапшылығына қарағанда митоздық
активтілікті күштірек ... ... ... жоқ ... клеткалардың пайызы бор тапшы варианттарға қарағанда төмен.
4. Аминқышқылдарының жекелеген ... мен ... ... ... ... ... қорек әсері мен даму кезеңдері
бойынша өзгеріп отыратын өзіне тән ... ... ... ... ... әр ... жағдайда өскен өсімдік жапыра
–ғындағы еритін белоктың ... ... ... ... емес.
Түйін
Зерттеулер нәтижесі бойынша сабақтардан бөлініп алынған экспланттардан
каллус түзілу қарқындылығы жапырақ ... ... және ... ... ... ... ... қабілетіне қарағанда едәуір
төмен. Және де жасаған ... ... ... ... ... ... (Гельригель) микроэлементтерді қостық. Бақылау
варианттарынан алынған экспланттарға төменгі каллус түзілу қабілеті тән.
Әсіресе, олар үшін ең ... ... ... бор мен марганец болмаған
жағдайда Мурасиге-Скуг орталары ... ... ... ... үшін ... ... Мурасиге-Скуг 2,4Д ортасында -55,5% болса,
ал бор жоқ 2,4Д Мурасиге-Скугта-46,4%, ... жоқ ... ... мен ... (5мг/л) қосылған Гельригель қоспасында
өсірілген өсімдіктерден оқшаулап алынған экспланттар үшін каллус ... ... ... ... ... қарағанда едәуір
жоғары. Сонымен қатар, бұл варианттар жоғары биомассасымен де ... ... ... тапшылығы бор тапшылығына қарағанда
митоздық ... ... ... ... ... ... ... клеткалардың пайызы бор ... ... ... Егер ... ... жеті ... ... бөлінген клеткалар -3,6% құраса, бор жоқ ... ... жоқ ... яғни ... ... ... митоздық
акивтілік 6 есеге төмен екенін байқаймыз.
Ал сабақ апексінен алынған каллусқа келетін ... онда ... ... ... ... бор тапшы ортада-1,5%, марганец жоқ
ортада-0,9% ... ... ... ... ... бос
аминқышқылдарын белгілі бір шарттарға байланысты 3 ... ... ... ... ... ... ... бойынша; даму фазалары
бойынша және микроэлементтердің әсер етуі ... ... ...
триптофан, аланин, лейцин, серин, валин, ... ... ( ... көп
өзгеріске ұшырайды ), ал екінші топқа көп өзгеріске ұшырамайтын – тирозин,
гистидин, треонин, фенилаланин, цистеин, ... ... ... ... ... амин қышқылдары орташа деңгейде.
Бос аминқышқылдардың абсолютті және ... ... ... ... әсер етуі ... ... ... қамтылуы әр түрлі жағдайда
өскен өсімдік жапырағындағы еритін белок ... ... ... ... еместігін көрсетеді.
Темекі жапырағының байланған аминқышқыл қатынасындағы байқалған
өзгерістер микроэлементтердің ... ... ... ... катализденетін клетка цитоплазмасының жекелеген белоктарының
синтезделу және ... ... ... ... ... белок фракцияларының гетерогенділігі
көбейеді, сонымен ... ... ... ... және аз ... арасында орналасқан. Келтірілген электрофорездік сипаттамалар темекі
жапырағының оңай ... ... ... ... мен ... ... мөлшері көбейіп отыратын компоненттерден тұратынын
көрсетеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР экологиялық қауіпсіздік және ... ... ... ... А.К. Влияние площади питания на урожайность и качество табака.
В сб. Международной конференции Стратегия ... ... АПК РК ... земледелия, растениеводства и садоводства : реальность ... 2004. –C. ... ... А., ... Е., Білдебаева Р., Қазақстан топырағы және оның
экологиясы, Алматы, 1989. -128 с.
4. Апушев А.К. и др. Техноогия получения Высококачественной рассады ... ... ... ... им. ... ... с.
5. Апушев А.К. Условия выращивания и биохимический состав листьев табака.
В сб. Международной конференции Сратегия научного обеспечения АПк Рк ... ... ... и садоводства: реальность и
перспективы. 2004. –С. 59.
6. ... Р., ... А., ... ... « Кайнар ». 1989. -399
б.
7. Каржасова А. ... ... ... маңызы. Ғылым
көкжиегінде, Наука: день сегодняшний, завтрашний. Алматы,
« Білім », 1998. –Б. 52-61.
8. Рахимбаева, ... А.В., И.Р. ... Н.К. ... к ... ... по ... тканей растений. Алматы,
Издательство КазГУ. 1984. –С. 28.
9. Г.Ж. ... ... ... Оқулық. – Алматы: « Қазақ
университеті ». 2001. 350 б.
10. Hellez ... suz la natriton minerale des tissus ... vitro Bot. diol etveget t-14. ... ... Х.И., Ященко Б.У., Микроэлементы, эмиссионный ... в ... ... ... и ... растений. 1974.
-С. 47-50.
12. Калинин Ф.Л., Сариоцкая В.В., Полищук В.Е., Методы культуры
тканей в физиологии и биохимии растений. Киев, Наукова ... ... ... Р.Г. Куьтура изолированных тканей и физиология
морфогенеза. М.: Наука, 1964. -С. ... T. ... F. Skoog. Plant ... ... ... Т.В., ... С.А., Аксенова Н.П. ... ... – С. ... Шамина З.Б., Бутенко Р.Г., Тарасов В.А. Генетика. Т.Ι. 1966. -С. 25-31.
17. Долгих Ю.И. Определение ... ... ... ... с ... ... для селекции. Физиология растений. 1982. - С. 45-47.
18. Битюцкий Н.П. Микроэлементы и растение. СПб. 1999. - С. 56-58.
19. Школьник М.Я., ... Н.А., ... в ... ... –C. ... ... Ж.У., ... Т.Д., Абдыхылыков С.Д. Основные
Направления научных исследований института почвоведения МОН РК ... ... 2009. - С. ... ... М.С. ... ... тяжелых металлов в почвах Семипалатинского
прииртышья. 2007.-С. 231-235.
22. Сулейменов Б. У., Рубинштейн М.И. Свойста сероземов в зависимости ... 2005. ... Akasu M., Itakawa H., Fujita M. ... ... in ... of Stephania cepharantha. – Phytochemistry, 1976, 15, №4, p. 471-
473.
24. Аханов Ж.У., ... ... ... ... агропромыш-
Леннного комплекса в РК.1998. – C. 15-18
25. Бутенко Р.Г. Культура изолированных тканей и ... ... – М.: ... 1964. -270 ... И.Р. ... С.Ж. ... С.А. ... Культура клеток и
клеточная инженерия растений. Алматы, 1993. - C .11-79.
27. Н.М. Андреева «Микроэлементы в сельском ... и ... ... издательство сельскохозяйственной литературы Укр ... -690 ... П.И. ... «Совершенствование способов применения микроэлементов в
растеневодстве» // кн ... в ... и их ... ... хозяйстве и медицине», Самарканд, 1990. - С. 115-116.
29. П.А. Власюк «Научные исследования и задачи по ... ... ... в ... ... ... и ... // кн
"Микроэлементы в жизни растений, ... и ... ... ... 1964. ... П.А. ... В.А. ... В.И. Ивченко, З.М. Климовицкая, М.Ф.
Охрименко, Э.В. Руданова, Т.Н. Сидоршина «Участие ... в ... ... кн ... роль ... М.: ... -38 с.
31. Дж. Скок «Функция бора в растительной клетке»// кн «Микроэлементы», ... ... ... 1962. -512 ... В.В. Бирюнов «Основы промышленной биотехнологии», М. ... ... ... ... «Сборник задач и упражнений по химической ... ... ... 1989. -311 ... ... Н.С ... Проблемы и перспективы биотехнологии»,
М.В.Ш., 1987. -159 с.
35. Каржасова А.К., Калекенов Д.К. Влияние микроэлементов на ... и ... ... ... ... табака. Известия.
Биол.серия.2. Алматы, 1982. - С. 25-30.
36. Авунджян Э.С. О ... ... ... и корневой системы
растений табака в обмене аминокислот. ДАН Арм. ССР, 33, №2. 1961. - ... ... Э.С., ... С.А. ... ... ... фосфором
на изменение состава свободных аминокислот и сахаров у растений табака.
Известия АН. Арм. ССР. Биол. н., 14. №7. 1961. –С. ... ... Э.С., ... А.П. ... ... белковых фракций
зерна пщеницы при длительном применении удобрений. «Сельскохозяйственная
биология », том 3, №3, 1968. – 96 с.
39. ... Л.И., ... Э.Г. ... ... ... ... в листьях двудольных растений. « Физиология растений», том
16, вып. 1. 1969. - С. ... ... Р.Т, ... Э.Е. Роль ... в ... ... ... « Физиология растений», том 19, вып. 3. 1972. -603 с.
41. Чернявская Т.Н., ... О.Ф. ... ... и ... ... аминокислот при фосфорном голодании растений.
« Физиология растений», том 16, вып.4, 1969. - С. ... ... Д.К., ... А.В. ... – бор, ... ... в некоторых звеньях обмена азотистых веществ табачного растения.
Биологические науки. Вып. 6, ... 1973. - С. ... М.Я., ... В.Н. О ... ... и витаминов В1 и В6 ... С14 ... в ... 1957. - С. 52-65.
44. Власюк П. А., Шматыко И. Г., Рубанюк Е.Н. Значение микроэлемента цинка
и бора в ... ... и ... ... ... ... том 15, вып.2, 1968. - С. 86-95.
45. Власюк П.А., Зоря В.Т. ... ... у ... при ... ... ... Второй Всесоюзный биох. съезд Тезисы секц. ... ... ... 1970. - С. 17-19.
46. Баранова Л.С. Влияния ... ... на ... ... ... в онтогенезе ячменя. Зап. Ленинг. С-х. Ин-та. 139. №3, 1969. -
С. 84-90.
47. Климовицкая З.М., Ковальчук М. И. О ... ... ... ... структурах растений под влиянием марганца. Применение
микроэлементов в ... ... ... 1965, - С. ... Зоря В. Т. ... ... соединений при иаргенцевой
недостаточности растений. Автореф. дис. кан. ... ... ... 1970. ... ... В. А., Горбатько Г. П. Электрофоретические ... ... ... ... ... и ...
Вестн. Харьковского ун-та, 1979, №189, - С. 74-78.
50. Озолиня Т. Р., Лапиня Л. П. ... меди с ... в ... « ... растений», 1976, №6 , - С. 1134-1140.
51. ... М.В., ... и ... М.-Л., 1965. - ... Г.Ж. ... ... биотехнологиясы. – Алматы: Қазақ ... 2001. - 350 ... ... О.Н, ... В.В., ... ... и ... в
облости изучения цитокининов. Физиология растений, 2002.№4. – C. ... ... З.Б., ... Р.Г. Оптимизация питательной среды для
культивирования ткани Vicia faba L: - ... ... 1976, 23, ... С. 1264-1268.
55. Шевякова Н.И. Влияние солей на ... ... ... в ... ... ... ДАН СССР, том 167. №2, 1966. –С 471-
473.
56. Хавкин Э.Е. Возростные ... ... ... и ... кислоты в листьях бобовых растений. « Физиология растений»,
том 11. вып.5.1964, - 156с.
-----------------------
21111
311111
411111
111111
211111
411111
311111
211111
111111
311111
411111
11111
А
С
Б

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іріңді жара қоздырғыштары қатысында сорбенттің эфференттік белсенділігін зерттеу33 бет
Карбонизделген сорбенттің регенерациялық және жара жазушы қасиеттерін зерттеу туралы49 бет
Гетерогенді биокомпозиттер негізінде эффективті таңғыш моделін жасау41 бет
Гаплоидтық технология14 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Аналар темекiге қарсы3 бет
Анар өсімдігін жылыжай жағдайында көбейту9 бет
Ағзадағы микроэлементтердің хромға тәуелділігінің математикалық моделі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь