Қазақ тіліндегі қалып-күй етістіктерінің семантикалық табиғаты, қалып етістіктерінің жетекшілік қызметтен көмекшілік қызметке өту сипаты

Кіріспе
1. Қалып етістіктерінің семантикалық сипаты
1.1. Қалып етістіктерінің семантикалық тұрғыда зерттелуі
1.2 Қалып етістіктерінің семантикалық ерекшеліктері
2. Медиаль.белгілі бір қалыпты иелену
2.1 Көне түркі ескерткіштеріндегі қолданысы
2.2 Тілдегі қызметі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл ─ адамзаттың баға жетпес құндылықтарының бірі. Ол ─ адамзат арасындағы қарым-қатынас пен болмысты танудың басты құралы ғана емес, қоғамдағы саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани, тарихи өзгерістердің куәсі және сол ақпараттарды бойында сақтай отырып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші құрал. Бүгінгі әлемдік лингвистикадағы адам факторына негізделген тілдің коммуникативтік, когнитивтік және прагматикалық қырын терең де жан-жақты ашуға бағытталған зерттеулердің кеңінен жүргізілуі осымен байланысты.
Тілдің семантикалық қырын зерттеу оның табиғаты мен қолданыс заңдылықтарын тереңірек тануға жол ашады және бұл тілдің негізгі қызметімен тікелей байланысты. Кез келген тілдік зерттеу – тілдің лексикалық қабаты, грамматикалық құрылысы, тілдік категорияларға қатысты еңбек тілдік бірліктің және оның морфемдік бөлшектерінің мағынасын айналып өте алмайды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі.Қалып етістіктері қазақ тіл білімінде ерте кезден-ақ зерттеле бастағанымен семантикалық, морфологиялық тұрғыдан, тарихи тілдік өзгерістерге, тілдік дамуға байланысты әлі де қарастыруды талап етеді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.Жұмыстың негізгі мақсаты - қазақ тіліндегі қалып-күй етістіктерінің семантикалық табиғатын ашу, қалып етістіктерінің жетекшілік қызметтен көмекшілік қызметке өту сипатын көрсету және тілдегі қызметін анықтау.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері:Дайын материалдарды мақсатқа сай іріктеу,саралау,диахрондық және синхрондық талдаулар,компонеттік талдау
Диплом жұмысының дереккөздері:Тақырыпқа сай қазақ және орыс тілдеріндегі М.Оразов,А.Ысқақов,Л.А.Новиеов,Ю.Д.Апресян сынды ғалымдардың зерттеу еңбектері,отандық ғалымдардың,атап айтсақ,К.Дүйсекова,М.Жолшаева,Л.Әлімтаева,т.б.диссертациялық зерттеулерін,оқу құралдары,ғылыми мақалаларын қарастыру арұылы диплом жұмысымның мағынасын ашуға мүмкіндік алдым.
Бітіру жұмысының нысаны:Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері.
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл ─ адамзаттың баға ... ... Ол ─ ... ... қарым-қатынас пен болмысты
танудың басты құралы ғана емес, қоғамдағы саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани,
тарихи ... ... және сол ... ... сақтай отырып,
ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші құрал. Бүгінгі әлемдік лингвистикадағы адам
факторына негізделген ... ... ... және
прагматикалық қырын терең де жан-жақты ашуға ... ... ... ... ... ... ... зерттеу оның табиғаты мен ... ... ... жол ... және бұл ... негізгі қызметімен
тікелей байланысты. Кез келген тілдік зерттеу – тілдің ... ... ... ... ... ... ... тілдік
бірліктің және оның морфемдік бөлшектерінің мағынасын айналып өте алмайды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі.Қалып етістіктері қазақ тіл білімінде ерте
кезден-ақ ... ... ... ... ... ... өзгерістерге, тілдік дамуға байланысты әлі де ... ... ... мен ... ... мақсаты - қазақ
тіліндегі қалып-күй етістіктерінің ... ... ашу, ... ... қызметтен көмекшілік қызметке өту сипатын көрсету
және тілдегі қызметін анықтау.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері:Дайын материалдарды ... ... және ... ... ... жұмысының дереккөздері:Тақырыпқа сай қазақ және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ашуға мүмкіндік алдым.
Бітіру жұмысының нысаны:Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... семантикалық сипаты
1.1.Қалып етістіктерінің семантикалық тұрғыда зерттелуі
Қазіргі түркі ... ... да ... тұр, ... ... ... болғандықтан олар туралы ғылыми ... ... ... ... негізгілік және
көмекшілік қызметтерін, ... ... ... баайланыста
қарастырған дұрыс.Ал бұл тұрғыдан келгенде зерттеуді етістіктер аясынан
бастау керек.Өйткені ... ... ... ... ... ... қалып етістіктерінің негізгілік және
көмекшілік қызмет атқаруы ... ... және ... ... тіл ... ... ... ғылыми негізде кеш зерттелді
десек те, қазақ ғалымдарының еңбектерінде бұл ... ... ... қалды
деуге болмайды. Қандай да бір тіл бірлігінің қызметі мағыналық ... ... ... ... тіл ... ... ... етеді. Сол
себепті де қазақ тіл білімінде морфология, лексикология ... ... ... т.б.), ... ... бойынша
жазылған еңбектерде семантика мәселесі қарастырылмады дей алмаймыз. Қазақ
тіл біліміндегі жоғарыда аталған ... буын ... ... ... ... ... ... аударып жүр. Семантика теориясы мен
тарихи семасиология мәселелері Ә. Қайдар, Е. Қажыбеков, М. ... ... Ж. ... ... Б. ... Ш. Жалмаханов еңбектерімен
байланысты. Б. Сағындықұлы «Қазақ тілі лексикасы дамуының ... деп ... ... сөздердің мағыналық дамуын диахронды
әдіспен зерттей отырып, силлобофонема (түбіртек) ... ... Б. ... пен А. ... «Сөз мағыналарының негіздері» атты
еңбектерінде мағынаға қатысты жалпы ұғымдардың барлығын санамалап көрсетіп,
жеке-жеке ... ... ... Сөз бен ... сөз бен ... ... ... сияқты түсініктердің арақатынасын ашып көрсетеді. Сондай- ақ сөз
мағыналарының түрлерін және құрылымын ... ... ... ... ... аспектіден қарастырады[3]. Еңбекте атау,
мағына, ұғым ... ... ... ... ... ... ... құрылымы, архисема, өзексема, негізгі сема,
ортақ сема, арнайы сема деңгейлері анықталады Ғ. ... ... ... ... деп ... кандидаттық диссертациясында
қазақ тіл біліміндегі сөз мағынасының зерттелуін шартты түрде үш ... ... Бұл ... лексикалық мағынаның денотаттық,
сигнификаттық, коннотаттық, эмоциялы ... ... ... сема ... лексика-семантикалық топтарға сөздерді
топтастыруға негіз ... ал ... сема сол ... ... жеке –
дербес жасауына жағдай жасайтын сема ... ... Жеке сөз ... ... бөлу ... ... тілдерде қалыптасқан
болса да, түркі тілдерінде әлі толық ондай топтарға бөлініп зерттелінген
жоқ. Соңғы кездерде ... ... ... мен ... табиғатын ашуға әрекет ... ... бар, ... олар ... тіл ... ... лексика-семантикалық топтарға бөлудің
ғылыми қағидалары ... ... ... ... ... ... етіп сөздердің лексикалық мағыналары алынады.
Ең бірінші, сөздерді лексика-семантикалық топтарға бөлу үшін ... ... ... ... ... ... семантикалық құрылымы
дегенде олардың семалық жіктелісін негізге аламыз. Сема ... ... ... әрі ... ... ... ең кіші ... деп
анықталып жүр. Бір сөз бір ғана мағына білдірумен шектелмейді. Егер ... бір ғана ... ... ... болсақ, сөздің потенциалды
мүмкіндігін тарылтқан болар едік. Сөз - күрделі ... ... Ол ... барлық салаларының зерттеу нысанына ене алады. Сөз мүмкіндігі
олардың семалық жіктелісімен де өлшенеді. Осы ... ... да бір ... ... сема ... - ... ... Ол үшін сөздердің лексикалық
мағынасы бір күрделі бірлік деп алынады да, ол ... кіші ... Оны сема деп ... ... ... айтқанда, сөздердің
лексикалық мағынасы кішкентай мағыналық бөлшектерден, семалардан тұрады.
Кез келген лексика-семантикалық топтың құрамына ... ... ... ... тән ... ... болады. Сондықтан сөздерді
бір топқа топтастыру үшін олардың басын біріктіріп ... ... ... анықтау керек, өлшемді белгілеу қажет. Себебі кез келген
етістік ... ... ... Ал ... ... ... ... бар, мұны тілде жүйелік байланыс деп атайды.
Жалпы жүйе түсінігінің өзіндік ... бар: 1) оның ... екеу ... көп ... 2) ... бір ... ... байланысқан қатынасы
болуы керек. Бұл - жалпы заңдылық. Ал қандай өлшемді анықтау – зерттеушінің
таңдауы. Лексикалық элементтерді ... ... ... ... алады да топтастырады. Соның негізінде лексика-семантикалық ... ... топ болу үшін ... екі не одан да көп ... ... ... топтау керек. Айталық, әңгімелесу, ... т.б. ... ... жорғала, жүгір, еңбекте етістіктерін
"қозғалу" етістіктеріне жатқызамыз. Әрбір лексика-семантикалық ... саны ... ... ... ... дейін жетеді. Мұны анықтау,
әрине, статистикалық зерттеулер ... ... ... болады. Тілдік жүйе
теориясы бойынша, қандай да бір топ құрау үшін, мейлі ол ... ... ол ... топ, ... ол белгілі бір мағыналық топ
болсын кемінде екі элементтен тұрып, ... ... ... Осы ... ... тілдік құралдардың ортақ белгілерінен пайда болады.
Мәселен, жоғарыда ... ... ... деп атаған лексика-
семантикалық топтағы сөздердің барлығы - ... ... ... Осы ... ... ... де дербес лексика-
семантикалық топ құрауы кеңістіктегі орын ауыстыруды білдіруге негізделеді.
«Жалпылаушы» сема ... ... ... құрамына енеді де
және одан әрі қарай бөлінбейтін сөздің ең кіші бөлшегі болады. Сондықтан да
ол сема лексика-семантикалық топтардың ... да ... ... ... ... [36, 15 б.]. Яғни ... етістіктерді
жеке лексика-семантикалық топ ету осы жалпылаушы семасына негізделген.
Сөздер үлкен лексика-семантикалық топ құраумен ... ... ... ... ... ... да ... топтарға жіктеуге болады.
Шағын лексика-семантикалық топтар көбінесе сөздің айырушы семаларына қарай
топтастырылады. ... ... көп ... ... бірнеше майда топтарға бөлінуіне жағдай жасай алады» [36, 15 б.].
Қазақ тіл біліміндегі зерттеулерге сүйенсек, ... ... ... және ... сема ... ... А.Салқынбай
мағынаның микрокомпоненттері ретінде мына семаларды ... ... ... өзек ... ... ... ... [9, 270 б.]
Архисема жалпылауыш сема болып табылады да, ол бірнеше сөзге ортақ сема
саналады және сол ... ... ... топтарға
біріктіреді. Сонымен бірге архисема арқылы белгілі бір ... ... ... ажырататын да қызмет атқарады.
Ал дифференциалды сема ... ... сема ... ... ... ... бір-бірінен ерекшелендіріп, олардың жеке-жеке қолданылуына
негіз болады.
Потенциалды сема – таңбаланатын нысанның қосымша сипаттарын белгілейтін
сема [47, 371с.]. ... сема ... ... ... ... ... ... бермеу мүмкіндігімен байланысты түсіндіріледі. Бұл
семаның үшінші ... ... ... ... ... сема, салыстырмалы
сема терминдері қолданылады. Негізінде сөз ... ... ... бірі ... енді бірі ... сема болатындығын бәрі де
мойындайды.
Сөз мағыналарындағы көмекші сема немесе потенциалды сема нақты ... ... ... ... ... сол ... ... аясында
лексикалық семаны белгілеуші дәрежесінде көрінуі мүмкін. Сондықтан В.Г.Гак
былай деп жазды: ... ... ... семантикалық құрылымында кез-
келген сема актуалдану арқылы бірінші орынға шығып, ... ... ... ... ... ... үшін ... маңызы жоқ басқа
семалар ... ... ... ... ... [47, 371 ... ... ... ... ... ... Егер олар ... әрі тұрақты қолданыла берсе, қандай да бір лингвостилистикалық ... сема ... ... Сөздің потенциалды семалары сөздің
тіркесімділігі арқылы анықталады.
А.М. Кузнецов ... ... ... қалыптасуына екі негіз
болды дейді [48, 63 с.]. 1) Белгілі ... ... ... ... ... ... бірліктерден тұрады.2) Бүкіл сөздік құрамды
осы бірліктердің шектеулі құрамының көмегімен сипаттай аламыз. Дей келеді
де ... ... ... ... компоненттік талдау әдісін
қолданудың үш себебін ... Бір ... ... ... бұл әдіс ... рет
этнолингвистердің еңбектерінде кеңінен ... ... ... бір уақытта жарық көрген еңбегінен кейін семасиологияда
кеңінен таралды.
2. Компоненттік ... ... ... семасиолог зерттеушілердің енді
бір тобы оның шығу көзін 30-40 жылдардағы грамматикалық семантикадан бастау
алады дейді. (Л. Ельмслев т.б).
3. Сонымен ... Д. ... ... ... мен Г.В.Лейбництің
логика-философиялық концепциясын (монодалар туралы) байланыстырады.
Етістіктерге көпмағыналылық сипат тән, ... ... ... ... ... ... ғалымдар сөздің көп
мағыналылығы тілдің даму үрдісінде ... ... ... ... Сөз ... ... ... да, олардың ортақ жалпы
мағынасы ... ... көп ... сөздердің мағыналары жалпы мазмұны
біртұтас құрам болғанмен, олардың ішкі бөлшектерін байланыстыратын ... ... ... ... туралы Б. Қасым: «Сөз мағынасы өте күрделі, көп қырлы.
Сөздің тура мағынасы кейінгі ... ... жаңа ... ... ... ... ... келтірінді, идиомалық т.б. мағыналардың
дамуына себепші. Лексикалық мағына – бір ... ... ... ... мағына. Ол – сөздің басқа да мағыналарының ... ... ... ... ... ... [50, 39 ... сөз мағынасына талдау жасай келе, оларды заттардың атауы
болатын сөздер және әр түрлі қатынасты білдіретін сөздер деп ... ... 65]. ... ... ... зат есімдерді, ал екінші топқа етістік, сын
есім, есімдік сөздерді жатқызады да, ... зат ... ... сөздерде
денотаттық та, сигнификаттық та мағынаның, ал қатыстық сөздерде тек қана
сигнификаттық мағынаның болатынын айтады. ... ... зат ... ... ал ... ... ... жоқ, етістікте қатыстық қана мағына бар. Ол
туралы А.А.Уфимцева ... ... «В силу ... что ... ... ... основывается на понятии “предметность„ (денотатив,
номинатив), а ... ... ... включает понятие “отношение“,
“связь“» [46, 5с.].
Тіл білімінде тематикалық топ және лексика-семантикалық топ деген екі
терминнің ... ... ... ... ... ... анықтауда тематикалық топтар мен ... ... ... зор. Сөздерді жоғарыда аталған топтарға бөлуде
айырмашылық бар. ... ... ... ... жоқ, тек ... ... өзара қатынасы негізінде топтастырылған сөздер енеді.
Көптеген ғалымдардың ойынша, тематикалық ... ... ... ... ... ... табиғи белгілері, объективтік
қатынастары және т.б. есепке алынады. Бір ... ... ... де, зат ... де ... ал ... топқа
лексикалық мағынасы жағынан байланысқан бір сөз табына жататын сөздер ғана
топтастырылады. ... топ ... ... ... яғни сөздердің синонимдік, антонимдік мағыналары есепке
алынады.
Лексика-семантикалық топ сөздердің ... ... ... байланыстылығына, ортақ семаларына қарай топтастырылады. Ф.П.
Филин лексика-семантикалық топқа: «Лексика-семантикалық топ деп екі ... ... ... ... ... ... айтамыз» деп,
анықтама береді [14, 174б.]. Ал В.И. Кодухов лексика-семантикалық топ бір
ғана сөз ... ... ... ... атап ... ... келтірілген анықтамаларға сүйене отырып, біз де ... топ бір сөз ... ... және ортақ семантикалық мағынаға
негізделген сөздер деп ... ... ... ... анықтауда осы тематикалық
топ және лексика-семантикалық топтарға бөлу үлкен рөл атқарады. ... ... ... ... ... жоқ, тек ... ... өзара қатынасы негізінде топтастырылған сөздер ... ... ... көз бен ... қол мен аяқ ... сөздер бір тематикалық
топқа, яғни адамның дене мүшелері атауы тобына енеді де, бір жүйе ... ... ... мағына нақты болады, ал ... ... ... жоқ, олардың лексикалық мағынасы кең, бір сөз бірнеше
топтағы сөздермен байланыса ... Бұл – ... бір ... ... ... ... ... топтарға біріктіргенде
компонентті әдісті негізге алған. Сөздің семантикалық ... ......... ... ... сатысында сөздің ең
алғашқы, тура мағынасы алынады. Сема саны әр сөзде әр түрлі болуы мүмкін
және ол ... ... ... ... анықталады. Осы семалардың
көмегімен сөздер бір-бірінен ажыратылады, ерекшеленеді, ал ... ... ... сөздерді ЛСТ-ға топтастыруға мүмкіндік береді.
Семалардың жалпы санын анықтау қиын, өйткені бір сема ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, келу бару, қайту т.б.
етістіктердің арасында семантикалық байланыс бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... т.б.
білдіретін мағыналық элемент (сема) бар.
Сөздерді лексика-семантикалық топтарға біріктіру үшін қандай шарттар
қажет деген сұрақ ... М. ... ... сөздер лексика-
семантикалық топтарға бірігуі үшін төмендегідей шарттарға бағынуы қажет:
1. Бір ... ... ... ... ... өзара бір
мағыналық сыңар (семалар) арқылы байланысып жатуы керек.
2. Бір ... ... ... ... ... сөздер өз
дербестігін сақтауы керек.
3. Лексика-семантикалық топтың ... ... бірі ... ... ... ... жатуы керек.
4. Антонимдік, синонимдік сыңарлар да белгілі бір лексика-семантикалық
топтың аясында болады.
5. Лексика-семантикалық топтар іштей ... ... ... ... ... Лексика-семантикалық топтың құрамындағы сөздер бір сөз табынан болуы
керек [16,.17-18].
Ал А.Ә. Османова сөздер лексика-семантикалық топтарға ... ... ... ... бір ... ... ... байланысып жатулары
керек;
2) белгілі бір парадигмалық қатар ... ... бір ... сөз ... ... ЛСТ-нің лексика-семантикалық элементі болып саналатын ... ... ... ... ... сөздермен байланысуы керек;
4) бірін-бірі мағына жағынан толықтырып, ... ... ... ... айтады [19, 21]. Біздің ойымызша, екі ... ... ... ... керісінше бірін-бірі толықтырып, бірінің ойын екіншісі
жалғастырып жатыр.
Сонымен, етістіктерді ... ... ... ... ... сүйену қажет. Етістіктер зат есім мен сын есімдерге
қарағанда кең мағыналы ауқымдылығымен ... және бұл ... ... ... ... ... жүру, тұру етістіктері бір
контексте қимыл етістіктері ... енді бір ... ... ... ... мүмкін, сондай-ақ көмекші етістіктердің де ... Ал көр ... ... етістіктеріне жатады, бірақ та кейбір сөз
тіркесінде, ... ... ... ... ... ... тіл білімінде етістіктердің лексика-семантикалық топтарының саны
туралы бірізділік жоқ. Біздің ойымызша, М. Оразов ұсынған етістіктердің ЛСТ-
ны топтастыру ұтымдырақ жасалған. ... ... ... ... қамтуға
тырысқан.
Қазақ тіл білімінде етістікті сөз табы ретінде қарастырып және оның
мағыналық ... ... ... мағыналық топтарға ажыратқан алғашқы
ғалымдардың бірі – Ы. ... [5]. ... ... ... ... ... ... қарай төмендегідей 8 лексика-семантикалық
топқа бөледі:
1) Іс-әрекеттік қимылды білдіретін етістіктер: жазу, сызу, қазу, ... ... ... шашу және ... ... ... білдіретін етістіктер: жүгіру, еңбектеу, домалау,
жорғалау, өрмелеу, қозғалу, жылжу, қашу, жүзу және т.б.
3) Қалып-күй үрдісін білдіретін ... ... ... ... ... ... жүдеу, жабығу, арықтау, семіру және т.б.
4) Көңіл-күйін білдіретін етістіктер: қайғыру, мұңаю, қуану, ренжу,
күлу, ... ... ... және ... ... ... өзгеру үрдісін білдіретін етістіктер: ұзару,
қысқару, сарғаю, ағару, көбею, азаю, жұқару, қалыңдау және т.б.
6) ... ... ... ... ... ... ... жылтылдау, бұртию, күржию және т.б.
7) Туу, өсу қимылын білдіретін етістіктер: балалау, құлындау, қоздау,
боталау, күшіктеу, жұмыртқалау және ... ... ... ... (сөйлеушінің қимылға субъективтік
көзқарасын көрсетеді): азсыну, көпсіну, кісімсу, ұлықсыну, білгішсіну ... [4, ... ... ... ... ... бөліп көрсеткен екінші ғалым
– А. Хасенова . Ғалым «Қазақ тілі ... атты ... ... тіліндегі етістіктерді іс-әрекет, амал, қалып үдерісінің динамикасын
білдіруі ... 6 ... ... ... ... Объектімен тікелей байланысты іс-әрекетті білдіретін етістіктер. Бұл
топқа, негізінен, сабақты етістіктер жатады. Бірақ олардың өзін ... ... ... ... ... іш, же, ... қаз, құрт, піш, уат, кес;
ә) майла, боя, сабында, оюла;
б) ұр, соқ, жық, ... ... ал, ... жүр ... ... ... жүр дегенде), бас (аяғыңды бас), қат
(тіл қату);
г) көр, есіт, оқы (кітапты), ұқ, ұйымдастыр, түсін, сезін, сүю, ... ... ауу ... ... ... ... ... болады.
2) Субъекті қозғалысының беталыс, бағытын білдіретін етістіктер. Бұлар,
негізінен, салт етістіктер тобын құрайды. ... да ... ... 4 ... кел, кет, ұш, жинал, түс және т.б.
3) Субъектінің қалып, сапалық өзгеру үрдісімен байланысты айтылатын
етістіктер. Бұған да, ... салт ... ... Автор оларды да
іштей 6 топқа бөліп, тағы да сол тәрізді ... ... ... оян,
азай, көбей, ауыр, бат және т.б.
4) Бейнелеу етістіктері.
а) бет-бейне, дене құбылуымен байланысты ... ... ... ... ... ... мықшыңда, ілми, жыми және т.б.
ә) дыбыстаумен байланысты динамикалық үрдісті білдіретін етістіктер:
маңыра, ... үр, ... ... ... ... ... түр-түс т.б. құбылмалы үрдістерді білдіретіндер: жалтылда, жалпылда,
үлпілде, үлбіре, қызараңда, ағараңда ербеңде т.б.
5) Ішкі ... салт ... Бұл ... ... екі ... ... ... бұзаула, қозда және т.б,
6) Көмекші етістіктер тобы: е, еді, екен, емес, емегенде, де, ... ... т.б, ... ... ... ... ... жатқызады [5, 126-128 ].
Жалпы қазақ тіліндегі етістіктерді фундаментальды зерттеген ғалымдардың
бірі А. Ысқақов қазақ ... ... ... ... ... ... ... жағынан ұқсастықтарына қарай 11 ... ... ... көрсетеді [6, 224 ]:
1) Амал- әрекет етістіктері (көтер, босат, күрес, ки, сыз, өлше ... ... ... ... ... аудар, домала, секір, қаш және
т.б.)
3) Қалып- сапа етістіктері (жат, тұр, жантай, ұлғай, тос, күт ... ... ... етістіктері (айт, сөйле, де, ескер, жатта және т.б.)
5) Өсу- өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн және ... ... ... етістіктері (бар, кел, кет, қайт, әкет және т.б.)
7) Көңіл күйі етістіктері (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т.б.)
8) Бейнелеу-еліктеу ... ... ... дүркіре, тарсылда,
сыртылда, сырқыра және т.б.)
9) Көру- есту етістіктері
10) Дыбыс- сес етістіктері
11) Мінез- құлық етістіктері
Қазақ тіліндегі етістіктерді ... ... орны ерек ... – М. ... «Қазақ тілінің семантикасы» атты еңбегі [7, 415].
Автор қазақ тіліндегі етістіктерге ... ... ... ... ... ... ... 12 лексика-семантикалық ... ... ... Бұл ... ... белгілі бір
объектіге бағытталған ... ... ... ... топтастырылған. Оларды автор 6 семантикалық топқа бөледі.
2. Қозғалу етістіктері. Бұл ... ... ... ... ... ... не адамның бір орыннан ... бір ... орын ... ... ... ... де ... топқа біріктірілген.
3. Қарым-қатынас етістіктері. Бұл топтағы етістіктер заттар не адамдар
арасындағы ... ... ... семаларымен байланысты
топтастырылған және 6 семантикалық топқа бөлінген.
4. Сезіну етістіктері. Бұл ... ... ... ... ... ... семаға ие болады. Олар 6 семантикалық
топқа бөлінген.
5. Ойлау ... Бұл ... ... ... ойлау үрдісімен
байланысты болады да, сан жағынан онша көп болмайды. Ол етістіктерді автор
5 ... ... ... ... ... Бұл топтағы етістіктер дыбыс толқындары арқылы
белгілі бір ақпаратты екінші біреуге жеткізу жалпылауыш ... ... ... ... 4 ... топқа бөлінген.
7. Дыбыс-сес етістіктері. Бұл етістіктердің тобына табиғаттағы заттар
мен құбылыстардың шығарған ... ... ... ... ... ... етістіктері. Бұл топтағы етістіктер адамның
көңіл-күйімен, психологиялық қалпымен байланысты болады; 4 семантикалық
топқа бөлінген.
9. Қалып-сапа ... ... не ... ... ... ... ... Өсіп-өну етістіктері туу, өсіп-өну үрдісімен байланысты.
11. Субъектив реңктерді білдіретін етістіктер. Бұл ... ... реңк ... да, ... не ... көзқарасын
білдіреді.
12. Табиғи құбылыстарға байланысты етістіктер; табиғи құбылыстарға
байланысты қолданылатын ... ... ... ... ... семантикасы,тіркесімділік
мәселесін зерттегенде маңызды роль атқарады.
Қалып етістіктерінің тарихи тұлғасы туралы алғаш ... ... тілі ... ... және қырғыз тілдерінде
йат-«лежи», тұр-«стой», отур-«сиди», йур-«ходи» төрт етістігі басқа
етістіктерден ... ... Бұл ... ... ... ... ... және әрекетті, қимылдық қалыпта ... ... ... ... сол, ... ғана ... осы ... сипаттамалы формасын жасай алады.»[8,19]
Бұл еңбектен кейін де ... ... ... А.Н.Кононов, Э.В.Севортян, А.П.Поцелуевский, т.б. ) қалып
етістіктеріің этимологиясы ... ... ... ... ... ... тоқтамаған, әркім өз пікірін, жорамалын ұсынған.Мысалы, Ф.Э.Корш
«отыр» етістігінің көне тұлғасы «олтур» ... айта ... ... ол отыру мағынасында болған және «тұр» ... ... ... ... ... ... ... отырып Ф.Э.Корштың пікірін теріске шығарады.
Э.В.Севортян «отыр» етістігінің «оттур» тұлғасының да бар ... ... көне ... ... «оттур» тұлғасындағы екі
дыбыстың қатар келуін тіл ... ... ... ғана жүз ... құбылыс,
негізінде түбір құрамында келген «т» дыбысы ... ... ... ... ықпал жасап, оны «т» ға айналдырған дейді.
Ал қазақ тіл ... осы төрт ... ... ... реңктеріндегі нәзік айырмашылықтарды, бәріне
ортақ бірыңғай ерекшеліктерді Қ.Жұбанов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... ... т.б. белгілі ғалымдар өз еңбектерінде көрсетіп,
айтып кеткен. ... біз ... ... тақырып бұрын соңды
айтылмай, зерттелмей келген тың мәселе емес, оның ... ... ... Біздің мақсатымыз қалып етістіктері Ы.Маманов
зерттеулерінде қай тұрғыдан ... осы ... сөз игі ... ... ... таңда оның маңыздылығы неде деген сұраулардың басын
ашу болып ... бірі ... бұл төрт ... ... ерекшелігін
таныған ғалым – профессор Қ.Жұбанов қалып етістіктерінің әрқайсысының
беретін лексикалық, семантикалық ... ... ... дәл осы ... ... ... ... Ғалым сыпат категориясына нақты
тоқталмағанмен, істің жүру процесін ... осы төрт ... кең ... [9, 352 ... ... ... ... етістіктер қатарында
қарап, оның болымды түрінің жіктелуі басқа етістіктерден өзгеше екендігін,
яғни жіктік жалғауы ... ... ... ал ... ... қалып етістіктері басқа етістіктер сияқты жіктелетінін, яғни
тікелей жіктелмейтінін байқаған [10, ... ... ... ... ... мен
функциясы» еңбегінде (1942) күрделі етістіктердің жасалуына ... ... ... ... ... атамағанмен, жатыр, отыр
етістіктерінің көсемше формалы негізгі етістікке ... ... ... бірнеше мысалдар келтірген.
С.Аманжолов негізінен шақтық мағына осы төрт ... өз ... ... ... айтса (1994), аталған төрт етістіктің
грамматикалық мағыналарын орыс тілімен салыстыра зерттеген ... ... ... ... жіктелуін, шаққа, жаққа қатысын ... ... ... ... ... (1939). ... «Қазіргі қазақ
тіліндегі қалып етістіктері» (1980) атты ... ... ... ... ... ... мағыналық
өзгерістергі және әбден орныққан формаларына ... ... ... ... ... пікірлерін сараласақ (1991), басқа авторлар
пікірінен онша алшақ еместігін байқаймыз. ... ... ... ... мен ... ... бірге, амал-әрекеттің даму
кезеңін (фазасын), өту сипатын білдіруге дәнекер болса, екінші ... ... осы шақ ... ... негіз болады дейді. Бірақ
ғалымның өзіндік көзқарасы да жоқ емес. Оған ... ... ... атауға болады. Сондай-ақ ғалымның сыпат ... ... ... ... ... ... аяқталуы), олардың формаларын
көрсетуі ғылым үшін жаңалық деп білеміз.
Қимылдың өту ... ... ... ... ... ... және ... тіл білімінде XX ғасырдың екінші жартысында
ғана ... да, ... ... ... ерекшеліктер түркі тілдерін
зерттеушілердің назарына ертеден-ақ ... ... ... ... ... ... салғанымызда, ғалым, ең алдымен,
сөз мағынасына емес, сөз ... баса ... ... байқаймыз. Мұны
ғалымның мына пікірінен білуге болады: «Қалып етістіктерінде шақтық форма
жоқ, тек шақтық мағына ... ... ... ... ... ... оларға телулі шақтық мағына емес, олардың бойында ... ... да ... ... ... – етістіктік мағына; қимылдың өту
сипатын білдіру – ... ... т.б.) ... бар. ... ... ... ғалымдар еңбектерінде айтылмаған ерекше жаңалығы деп атауға
болады. Сонымен қатар, көсемше ... ... ... етістіктерімен
өзге толымды етістіктер арқылы сыпат категориясын жасауы ... ... ... ... ... күрделі зерттеуге негіз болған.
Қимылдың жасалу кезеңдері мен тәсілі бойынша ... ... ... талаптарына толық сай келмегенмен, функционалды грамматика
тұрғысынан құнды пікір екендігін көрсетіп отыр.
Функционалды ... ... өту ... ... ... ... деп аталып жүрген ұғым «аспектуалность» ... ... ... осы ... ... ... маңызды рөл атқарады.
Олар осы функционалды семантиканы беретін бірден бір тілдік құрал болып
табылады. ... ... ... өріс ... функционалды грамматика мамандарының зерттеулерінде айтылып жүр.
Бұл айтылғандардан қалып етістіктері тек қана ... ... ... ... ... Ол ... да ... жасауға қатынасады. Айталық, олар қимылдың өту сипатын білдіруден
бұрын , ең алдымен, ... ... ... ... ... олардың құрылымдық функциясы нақ осы шақты білдіру ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші ретінде қаралып жүр.
Алайда бұл ... ... ... ғана ... ... шақ ... ... сөйлеуде екі бағытта қызмет етеді. Аталған етістіктер тілдік ... ... ... ... екі бағытта қызмет етеді. ... ... ... шақ ... ... ... яғни сөйлеу
бірлігі – мұны зерттейтін сала функционалды грамматика тұрғысынан одан кең
түрде қарастырылады. Ол тек қана нақ осы ... ... ғана ... ... шақтық мағынаның басқа да реңктерін беруге қызмет ... ... ... ... ... тұрғысынан
«темпоральность» деген терминмен аталады. ... ... ... жасауда қалып етістіктерінң өзіндік орны, тиесілі
қызметі бар. Олар ... ... ... қырларын білдретін
тілдік құрал болып табылады. Демек қалып етістіктері бір ғана ... ... ... ол аспектуалды, темпоралды, сондай-ақ басқа да
қызметтерде жұмсалады.
С.Аманжолов «отыр» етістігінің тарихы туралы екі ... ... ... ... отыр ... арғы төркіні «олтур», «олдур» болуы
керек сияқты. Екіншісі бойынша, оның ... ... ... сөзінен
өрбіген болуы керек.
А.Ысқақов «Қалып етістіктері тіліміздегі орны мен қызметі ерекше екені
белгілі.Іс-әрекеттің ... ... және ... ... ... неше ... аса нәзік көріністері мен құбылыстардың
көпшілігі осы ... ... ... ... етістіктернің қызметі арқылы
беріледі.»,-дей келіп, мынадай қорытынды жасайды:
•Өзіне тән ... ... ... сақтап, барлық парадигмалық
формаларда түрленіп, дербес синтаксистік қызметін түгел ... ... ... ... ... отырған, күндіз отырғым келмеді,
т.б)
•Әрі жетекші етістік ретінде, әрі ... ... ... ... қабілеттері де, түрлену жүйесі де ... ... ... ... ... басқа-басқа, төрт түрлі.
•Логикалық және практикалық талапқа қарай,тіліміздегіөзге етістіктерге
етіс жұрнақтары қосыла ... ... ... өзге етіс ... өздік етіс жасалмайды.
•Тіліміздегі өзге етістіктердің негіздері бұйрық райдың екінші жағына
тән мағынаны білдіріп, сол қызметте ... ... ... әрі ... ... ... сыпайы емес түрі есебінде, әрі ашық райдың үшінші
жағының формасы есебінде қызмет етеді.
•Тіліміздегі өзге ... ... ... ... ... ... ... жіктік жалғауды тікелей қабылдап, нақты ... ... ... ... ... ... ... қурамы, қолданылуы,
морфологиялық ... ... кең ... ... ... күрделі ойларды
алғашқылардың бірі болып ... ... ... ... ... ... болған,ол үш түрлі элементтен құралған.Отыр сөзінің ... ... ... ... ... орын, кеңістік мағыналы сөздермен тіркескенде
ғана беріледі...»[7,138]Автор қалып етістіктерінің барлығын талдаған.
Ал ... ... ... тіл ... ... ... ... тарихымен бірге оның қызметіне көп көңіл
бөлуде.
К.Дүйсекова ... ... ... ... ... деп ... оларды статив, медиаль, каузатив, тұрғысынан алып
зерттейді.А,Ысқақовтың кеңістікте бір қалыпта болу ... ... ... ... ... ... өте ... жүйе екендігін анықтайды.
М.Жолшаева «Қазақ тіліндегі аспектуалды семантика: форма және мазмұн»
деген диссертациясында қалып етістіктерінің тіл мен сөйлеудегі ... және ... ... ... ие ... етістіктеріне лексика-
грамматикалық сипаттама беріледі, компоненттік талдау негізінде толық
мағыналы етістіктен ... ... ... ... ... ... пен ... етістіктің тіркесуін семантикалық үйлесім
бойынша семалық талдау ... ... ... ... ... ... ... арасындағы парадигматикалық
байланысты анық көру үшін ғалымдар компонентті ... ... жиі ... әдіс ... сөз мағыналары бірнеше ұсақ ... деп ...... әрі ... ... ең кіші бірлігі. Сема
белгіленетін заттардың, ... ... әр ... ... ... ... ... көрінісі.
Тіл білімінде сема терминімен бірге семема, семантикалық көбейткіш,
мағыналық компонент ... ... де ... О.С. ... семема
терминіне екі түрлі мағына береді: 1. ... ... ... ... ең кіші элементі. 2. Сөз мағынасы, оның ... ... сема ... 1. ... варианты. 2. Синтагмалық қатарға түсіп ... ... ... ең кіші ... О.С. Ахманованың
пікірінше, біріншіден, сөз мағынаның ең ... ары ... ... ... ... ... объектив дүниемен байланысатын мағыналық элементі
[10,401- 402].
М.Оразов «Қазақ тілінің ... ... ... [7] сема ... семема мен сөз мағынасын ажыратқанда төмендегі ... ... ... ... 1. Сема мен ... сөз ... ... болғанмен,
ешқашан толық мағына арқылы берілмейді. 2. Семема семалардың қосындысынан
жасалынбайды. Семалар семемалар сияқты ... ... 3. ... ... ... ... ... информациялармен байланысты
болса, семема сол информацияларды қабылдайды. 4. Сема ... ... ... ары қарай майда бөлшектерге бөлінбейді. Автор жүр
етістігін компонентті талдау ... ... сөз ... бір ... семаларға бөлуге болатындығына көз ... Жүр ... ... ... ... семалар бар: 1) қозғалу қимылы
бар, 2) қозғалған заттың бір орыннан екінші орынға өткендігін білдіреді, ... ... ... 4) ... ... ... 5) қозғалыстың
темпісінің баяу (жүгіруге қарама–қарсы) ... 6) ... т.б. ... ... ... анықтау барысында оның морфологиялық
ерекшеліктерін бірге қарастырмауға болмайды.
Тілдің бірте-бірте дамуының арқасында, оның ... ... ... мен ... ... ) бір ... екінші сапаға бірден, жарылу
жолымен кқшпей, ұзақ уақыт қорлану арқылы ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа құрылым пайда болатыны түсінікті.
Бұдан,әрине, алғашқы ру, тайпа ... ... ... бір ... ... ... ой ... оның кейбір элементтері, сақталуы мүмкін.
Шынында да, түркі ... ... ... ... ... ... ... ̶ кейбір грамматикалық
категориялар, сөздер, сөз тіркестері өте баяу ... да, ... ... жетілуде екенін көреміз. ... ... ... ... ... тілі болып қалыптасуы XV ғасырдан бермен
қарай. Қазақ тілінің онан арғы ... ескі ... біз ... ... ... ... ... ескі түркі тілдерінен,
ескі түркі жазуларынан, кейбір осы кездегі туыс тілдерден табамыз. Өйткені
барлық түркі тілдерінің және ... тегі бір, бәрі бір ... ... диалектілерде, кейбір тілде түркі тілінің ең ескі сөздері,
грамматикалық ... сөз ... ... ... Тілдерді
салыстырып тексеру арқылы жеке ... ең ескі ... ... ... мен ... ... қорын танып білуге
болады. Осы тұрғыдан қарап, қазіргі ... ... отыр мен тұр ... ... қолдағы бар материалдардың мүмкіндігіне қарай шолып
өтуді керек деп таптық. ... ... ... ... ... ... жүр ... сияқты қимылдың, жайдың түрлі жағдайын
білдіретін өте өнімді етістіктерінің қатарына жатады. Бұлардың өнімділігі,
біріншіден, көп ... қай ... ... да, ... ... ... ... Мысалы: Қарағалы отыр, қарай отыр, қарап отыр,
қарамай отыр. Жазбай отыр, жазып ... жаза ... ... отыр ... ... атау ... я жіктеу жалғаулы күйінде бірде өзінің
тура мағынасын сақтап, бірде сақтамай, түрліше лексикалық, ... ... ... ... а) сен ... ... ол ... ... Асан ... оқып отыр.
Мұның біріншісі, кәдімгі етістік түбірі есебінде II-жақ, келер ... рай, ... ... ... ... ̶ алғашқы ... ... ... Бұл III-жақта, ашық райлы, кәзіргі (осы) шақта тұр. ... ... ... ... мәнісі неде ? Екеуі де атау тұлғадағы етістік
қой. Екеуі де көмекші етістік емес қой. Мұндағы бір ... екі ... ие ... ... себебін сол грамматика қарамағына түсуіне
байланысты жандануынан ... ... ... деп білу керек. Бірінші
сөйлемде объект (орындық) барыс жалғаулы сөз. Ол ̶ ... ... ... Ал екіншіден объект жатыс жалғаулы сөз. Бұл – етістіктің
бағытын бұзып, оны қазіргі (осы) шаққа келтіріп ... ... отыр ... ... ... ... ... өзгерген. Бұл соңғының себебі
объектке байланысты емес, отыр ... ... ... оқып ... ... ... ... негізгі мағына сол оқып деген сөзде.
Ал, «отыр» ... ... ... ... ... өз ... абсракттану арқылы көсемшені тиянақтаушы сөз ретінде, оның шағын,
жағын білдіріп тұр. «Отыр» етістігінің енді бір ... ̶ өзі ... й, ... ... ... ... ... болып келе
алады. Мысалы: отырмай отыр, отырғалы отыр. Сол көсемшенің а/е және п ... ... соң отыр ... бола ... ... ... ... ... көптеген есім сөздер пайда болады.
Мысалы: а) ... ... бір ... ... бір жерге орналасқан
деген мағынада); б) отырықшы (бұл да отырықты мағынасында); в) ... я ... күн ... г) ... ... ... д) ... бойында болған ескі қала аты) т.б. ... де осы отыр ... ір ... құбылыста болады. Бұлардың айырмасы
да жоқ емес. Тұр етістігі де отыр сияқты ... өзі ... ... ... ... көмекші бола ... сен тұра ... ат ... ... ... мал ... тұр;
в) ауру адам ... өзі ... ... қасиеттерден бөлек бұл екі етістіктің
кейбір түрі басқа көптеген етістік сияқты ... та ... ... ... ... ... қатынастың, сауда-саттық және басқа
әрекетімен байланысты орыс ... ... ... этот ... ? ... я ... тізбегі қазақта бұл нәрсенің бағасы қанша тұрады ? болып,
калька ретінде қалыптасқан. Мұндағы тұрады етістігі мен ол ерте ... ... ... ... ол ... ... ... деген сөйлемдердегі тұрады
сөздерінің форсмасы бір болғанымен, мағынасы мүлде басқа. Мұнда шақтық мән
мүлде ... мен ... бас» ... ... ... ... ... мысалдарында «тұр» етістігі бол етістігінің орнына
жұмсалғанын ... ... И ... әйт, кем ...... ... күб ... көсемшелерден басқа мынадай есім сөздер пайда ... ... жер, ... мағынасында) , тұрмыс я тұрмыш (хал, жай, ... , ... (өн бой, ұзын бой ) , ... ... ... , тұрақсыз (тиянақсыз, салмақсыз, табансыз) ,
тұрыс//тұрысатын жер ... сөз, ... ... ... ... (ер-тұрман дегендегі қос сөздің соңғы бөлегі); Тұрсын,
Тұрар, Тұрдалы, Тұрғаны (кісі аттары) т.б.
Ал, енді бұл екі ... ... ... ескі ... тайпаларының тіл
дәректері мен басқа төркіндес тілдердің ... көз ... ... Ең ескі ... тайпасының жазуымен жазылған ескеткіштің бірі «Кюль-
Тегін» құрметіне арналған (VIII ... ... ... қазақтың отыр
дегенінің орнына олур етістігі қолданылған екен. Оны мына ... ... ... ... ... өзім құтым бар үчін, қаған оуртым. Қаған
олурып, йоқ чыған бұдынығ көп қобартдым, чыған ... бай ... ... үкүш ... ... ... По ... неба и потому,что у меня
самого было поднял ... ... ... ... ... ... ... ... ... әрі ... ... әрі бол ... қолданылғанын, демек, оның контекстіге қарай әуелде бірнеше
мағынаға ие ... ... ... отыр ... ... ... олур-тачы түрі ,
тұйық етістік түрі (бұл ... ... ... ... , ... етістік
еке орнына) және шартты райдың олурсар (отырса орнына) түрі бар. Көсемшенің
п-ға ... ... ... ... пан ... ... ... түрі бар
екені ... ... ... X – XI ... ... атап ... ... араб жазуларымен жазылған текстілерге қарасақ, онда қазақтың
«отыр» сөзінің орнына «олдұр» // ... ... ... қолданылыпты. Мысалы:
1.
Мұнадып ... ... күн ... іш бұ беглік : іші һәм сөзі.
Орысша аудармасы: Однажды днем сидя, задумавшись он ... ... – это ... ... не ... ... но и ... Адап бірлә Айтолды ... ... с ... сел ... Әлік бір күні ... өзі ... ... Айтолды сәунұр ... Алик ... в ... ... приглашен,
вошел (к ... , ... ... ... ... емді олдурғуқа,
Не ... ... бұ аю бір ... ... свои ноги (колени) теперь для сидения, что ... ...... , - ... это ... келтірілген «олдұр» (олтұр) түбірі негізінде «отыр»
мәнінде ешбір күмән жоқ. Сонымен қатар отыр ... ... рай ... ... (қазіргі қазақ тіліндегі отыру орнына), есімшенің «олтұрғ»
(отыратын орнына) ... ... ... ... мұнда ескі жазуларда «отыр» етістігі екі түрде
кездескенін сөз ... ... ... ... ... ... ескі ұйғырлардан тіл жағынан недәуір бөлектеу екенін көру
қиын емес; демек, ол екеуі бір мағынада ... ... ... екені
байқалды. Сөз жоқ, түркі ... бір ... ... ... өз ... бөлініп, бірінен бірі тәуелсіз дами бастаған
кезден ... ... ... ... ... ... салдарынан әуелде
бәрінеортақ болған грамматикалық, этимологиялық форма ... ... ... ... ... дейін) сақталады да, біреулерде түрліше өзгеріске
түсіп кетеді. ... ... ... ... «олор//олур» ,
«олтұр//олдұр» ... ... ... отыр (II-ж., ... рай) орнына
олор қолданылады. Мұнда қазақша орны, орындық, ... жер, ... ... ... ... ... өмір, тіршілік, тұрмыс, өмәртарихы
дегенді дүрүи дейді екен де , ... ... ... дейд ... ... ... ... исследования
урянхайского языка» деген еңбегінде бұл тілде олур (отыр мағынасында) ,
олурт ... ... ... болғанын сөз ... тува ... ... «отыру» (тұйық етістік)
дегеннің орнына «олурары» деген форманы қолданады. Ал, ... ... ... ... ... ... қолданады да, оның ырықсыз түрі (олут)
формасында айтылады. Бұл форма онда универсал . ... в ... ... ... тувалықтар олура деп аударған. Мұнысы қазақтың
«отыратын жер, орын» деген түбірдегі «р» ді ... , ... ... етістіктерінің семантикасын талдағанда іс-әрекетті
жүргізуші субъектінің кеңістікте әр түрлі күйде болатынын және сол ... осы төрт ... ... берілетінің айтуымыз керек. Ол үшін алдымен
қалып етістіктерінің парадигмалық қатарын жасап алуымыз керек:
1.статив-белгілі бір қалыпта болу
2.Медиаль-белгілі бір қалыпты ... ... ... бір ... ... ... тұр, ... етістіктерін статив етістіктер деп аламыз.
Төсегінің үстінде бүк түсіп Берен отыр. ... ... ... ... ... ... жөнелген жігіттің
соңынан қадалып қалған Маржан ... ... ... бір ... ... ... ... қазықтай мелшиіп тұр. (С.Сматаев)
Тоқтар ыңқылдап, көзі жұмулы,Күлжамиланың тізесіне басын салып сұлқ
жатыр.
Отыру, тұру/түрегелу, жату ... ... ... ... ... ... төрге жүресінен отырды.(Б.Нұржекеев)
Сүт салмадан бір аяқ ішіп ... ... ... (дыр)у,тұрғыз (дыр)у,жатқыз )дыр)у, етістіктерін каузатив
етістіктерге жатқызамыз.[11,84-92 ст]
Үй ... ... ... ... ... беріп Нұрғали жанұшырып
жүгіріп жүр еді. (Б.Нұржекеев)
Іргеге төсек салып, қозғамай оны сол араға жатқызуға тура ... ... ... ... ... (С.Сматаев)
Басымды көтеріп отырғызындаршы!-деді Кітапбек тістеніп. (Б.Нуржекеев)
Каузация қазақ тіліне тән ... бірі ... ... ... жалғануына орай алдымен
статив,одан соң медиаль,содан кейін ғана каузатив екендігін айта ... ... ... ... ... ... тіл ... отыр,тұр,жатыр формалары осы шақттың ... ... ... ... ... ... қалыптасқсн.Бұл туралы
К.Дүйсекова былай айтады: «...отыр и тұр сохраняют морфемы «статальностьи»
как в медиальной форме,которая передает значение ... ... и в ... со ... ... сидеть»-статива
«отыр»прими сидячее положение для медиали тұру.» [11,62-64]
«Что же касается жатыр, то эта форма утрачивает морфему «статальности»-
ыр в медиали.В ... как для ... и для ... пен ... ... ... мысалдар келтірейік:
Ал, арғын, найман екеуін екі жағыма отырыңдар(С.Сматаев)
Жүріңіз, мұғалім барып қайтайық.
Бармайсың! Отыр үйде!..(б.мАЙЛИН)
Жандыр, сен атқа мін де, анау ... ... тұр! ... тұр!
Ал енді қалып етістіктерінің семантикасына тікелей тоқталайық.
Қалып етістіктерінің категориялық семасы-(неподвижность)
Көпей оған көзімен ғана ... бер» ... тұр , сен ... ... ... күлімдеген бойы орнынан қозғалмай тұра берді.
(Ғ.Мүсірепов)
Зерттеу объектіміз ... ... ... ... ... жоқ. Әлі де ... алдырмай суық қалпында шаншылып отыр
еді.(С.Сматаев)
Тіп-тік отыр. (С.Сматаев)
Алайда, отыр,тұр,жатыр етістіктеріне ... және ... ғана тән ... ... ... ... да ... тұрған, не жатқан күйде болады.Аталған үш етістік осы күйлерді
білдіреді.Сондықтан, бұл күйлерді бір-бірінен ажырату үшін өзге ... ... ... ... белгілі бір қалып-күйді иелену үшін адамның денесі белгілі бір
қызметті атқарады.Бұл жағдай да қалып-күй ... ... ... ... ... ... ... күй,яғни дененің
аяқтан жоғары бөлігі жерге тиіп дененің белгілі бір ... ... ... ... минималдық күй-дененің вертикальді күйге енуі.
Жатыр семемасы –тотальдық күй,яғни ... ... ... ... ... екі ... ... статив және қалып)
бір дифференциалды семасы (адам денесінің кеңістіктегі бір қалыпты иеленуі)
бар екндігін анықтадық.
«ГОПП(глаголы ориентированного положения в ... ... ... ... ... не отображают все
виды естественного сидения:шаншылып ... ... ... ... ... ... отыр,тізерлеп отыр, екі тізесін құшақтап отыр; стояния:тік
тұр, екі аяғымен тік ... ... не ... ... как две
другие);лежания:шынтақтап жатыр, жамбастап жатыр, қисайып ... ... ... ... и.т.д.»[11,42]
Демек, қалып етістіктерінің бірінші денотаттық мағынасы - ... жоқ, ... бір ... ... .Ал «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде» тек дифференциалды мағыналары ғана берілген: Отыр
–құйрықтың жерге ... ... ... ... ... тұрудың қарсы
мағынасы». Көріп отырғанымыздай статив және қалып семалары ... ... ... ... ... ... каузатив мағыналаының
үшеуін де қамтитын отыр, тұр, ... ... жүр ... ... ... етістігініңт статив мағынасы болмағандықтан оны жеке
қарастырамыз.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... қолданысы
Қалып етістіктері тіліміздегі орны мен қызметі ерекше екені белгілі.
Іс-әрекеттің белгілі кеңістікте және мезгіл-мезетте ... ... неше ... аса ... ... мен құбылыстардың көпшілігі осы
тұр,жүр отыр жатыр етістіктернің қызметі арқылы беріледі. Бұл жайт ... ... шығу ... өте ертеде екендігін көрсетеді.
Күлтегін ескерткішінде кездесетін қалып етістіктері:
Ташра йорыйур тійін ... жүр ... ... ... ... сүре елтті—Сүңгілі қайдан келіп ... ... ... етістіктерінің көмекшілік мағынасынан гөрі тура
мағынадағы қолданылуы жиірек кездеседі:
Қаған олурмуш—Қаған ... ... ... ... ... ... ... қаған жырында кездесетін қалып етістіктері:
Тургіс будуныг уда басдым—Ертіс өзенін кеше ... күн ... ... күн ... ... ескерткішінде кездесетін қалып етістіктері:
Турк булуғ олурғалы—Түркі халқы отырғалы(қоныстағалы)
Олурсықым келмез ерті—күндіз отырғым ... ... ... ... алы олур ... ала ... ... тіміс—Отыра бер,-депті
Оғуз будунуғ ігідү олулур—оғыз халқын жоғарылатып отыр[14,254-261]
Статистикалық тұрғыдан қарайтын болсақ, отыр ... ... ... жиі ... Бұл ... отыру,болу,өмір сүру,қоныстану
(Таңрі йарлықадукын учун, өзім ... бар ... ... йійу
табысған йійу олулур ертіміз сияқты мағыналарда ... ... ... кең ... ... ... ... отыр
етістігінің қолданылуында белгілі бір заңдылық бар сияқты. Мәтінде ... болу ... ... ... ... ... ... Ечім қаған олуртақта өзім тардуш будун үзе шад ... ... ... де қолданылған. Мысалы:Анта кісра інісі қаған болмыс
арінч,оғлы та қаған болмыс арінч. Мұндай параллель ... ... ... ... ... мағынасының мағынасының жойылуына алып
келеді. Нәтижесінде қазіргі түркі тілдерінде «патша болу» ... ... ... деп ... Тек ... ... ... қолданылады да
мағынасы жағынан «патша болды» дегенмен мәндес ... ... ... ... «отыр» сөзінің метафоралы мағынасы емес, ... ... ... бір ... ... ... өмір сүру, қоныстану сияқты мағынасы мекен, орын,
кеңістік мағыналы сөздермен тіркескенде ғана ... ... сол ... ... ... ... ... кездеспейді, бірақ ол етістік мүлде
қолданылмаған екен ... ... ... болмайды.Бұған мынадай дәлелдер
келтіруге болады.Біріншіден, орхон жазуында бұл етістіктен ... ... ... ... ... Өзім аз ... ... бір
туругу иәрміс.Бұл мысалдағы «туруг» ... ... ... ... ... орхон жазбаларында негізінен мына мағыналарда қолданылған:
1.Адамның не қимылдың қалпын білдіреді:...қаның субча йүгүрті,соныкүң
тағча йатды
2.Жасау, өмір сүру ... ... ... аты ... йату ... қону ... : Өсім Аз ... ану біл ерміс, бір туругу
ерміс, Анун бармус, аңар йатуп, бір атлуғ бармус
4.Болу ... ... ... тапладукумун тутар мен
Жүр етістігі «аяқтың көмегімен орын ауыстыру», «жерде жүзеге ... ... ... ... ... семалары тән.
Жүр етістігінің қолданылу өрісі басқа үшеуіне қарағңанда тарлау.Бір
ескертетін жағдай бұл ... ... ... байқалмайды, қозғалу
етістігі ретінде қолданылыған. Мысалы, Саб анча ыдмуз; Аз куна турк ... ... ... алп йермиз.Қазіргі тілімізде сандалу, жүру ,артынан
қуу сияқты ... ... ... ... ... ... ие болған.
Орхон-Енесей жазуында ондай емес сияқты. Жоғарыдағы мағыналардың барлығы да
бір жүр сөзінің мағына аумағына ... ... ... ... ... кан
болмус,кунилка йорыдым - йорыдым - жарыққа шықтым»
Ол дәуір тілінде «шабуыл жасау, ... ... ... ... да ... етістігі арқылы берген.Мысылы: Анчыб барс йылка чык тапа ... төрт ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінде
кездесетің жорық сөзінің төркіні осы жор ... бір ... ... ... қалып-күй етістіктерінен мүлдем бөлек алып қараған дұрыс.Өйткені
алдыңғы үш ... тән ... сема тән ... ... ... мен ... қазақ тіліндегі қалып
етістіктерінің мағынасы мен морфологиялық сипаттарында ұқсастықтар бар.
•Өзіне тән лексикалық мағыналарын толық ... ... ... ... ... ... атқарып отыратын
негізгі етістік есебінде ... ... ... жетекші етістік ретінде,әрі көмекші етістік ретінде қызмет ... ... ... де ... ... ... ... басқа-басқа, төрт түрлі.
•Логикалық және практикалық талапқа қарай,тіліміздегіөзге ... ... ... ... ... ... өзге етіс ... өздік етіс жасалмайды.
•Тіліміздегі өзге етістіктердің негіздері бұйрық райдың екінші жағына
тән мағынаны білдіріп,сол қызметте ... ... ... әрі ... ... ... ... емес түрі есебінде, әрі ашық райдың үшінші
жағының формасы есебінде қызмет ... өзге ... ... жіктік жалғауды тікелей
қабылдамаса, қалып етістіктері жіктік жалғауды тікелей қабылдап ,нақты осы
шақ қызметінде жұмсалады.
Қалып етістіктері ... ... өте ... аса ... ... атқарады.Бұл ... бір ... өту ... ... де ұшырап,кейде үзіліссіз,кедергісіз,тынбай дамып я үдеп
отыратынын,ұзаққа созылатынын білдіреді.Бұл жай көне түркі ... анық ... , ... күн отырып жаздым» «Күндіз отырғым келмеді»
«Тілді ,сөзді ала отыр» ... ... ... ... ... ... «отыр» қалып етістігі қолданылғанымен мағыналарында айырмашылық бар.
Ал қазіргі ... ... ... ... ... де қызметі
бар: етістіктің нағыз осы шақ категориясын құрауға ... ... ... да осы төрт ... ... жасалған мынадай
форманттар дәйім жұмсалады: -ып жатыр; -ғалы ... ... ... ... -а тұр; -ғалы тұр; -ып келе жатыр; ып бара ... ... ... атаулының қай-қайсысы болсын я жатқан, я
тұрған, я ... , я ... ... ... және ... ... сол ... қалыптың бірінде жүзеге асады».Демек, тіліміздегі қалып
етістіктерінің тарихы өте ұзақ ... ... ... негізгі
,түпкі мағынасымен бірге аналитикалық тіркесте көмекшілік қызметін де қоса
алып жүрген.
2.2ілдегі қызметі
Қалып етістіктері ... ... ... және ... ... ... ... қызмктіне талдау жүргізу үшін
компоненттік талдау ... ... ... ... әдісі қазіргі
семантикада қолданылатын өте кең тараған әдістердің бірі. Осы ... ... ... ... ... ... ... қолданылатыны
дәлелдейді
Компонентті талдау әдісіне О.Н.Селиберстова төмендегідей анықтама
береді: «Под компонентным анализом мы понимаем ... ... ... части, вычленение которых обусловлено как соотношением элементов
внутри ... ... ... ... ... и ... частных элементов,
т.е. иерархичность), так и соотношением этого значения со ... ... ... [13, ... талдау шарасында біз лингвистикалық ... ... және ең ... ... ... ... ... объективті
сипаттаманы біз В.Г. Гактан табамыз: ... сема ... ... в ... ... ... ... различительных черт,
объективно присущих денотату, либо приписываемых ему данной языковой средой
и, следовательно, являющихся ... по ... к ... [14, 95]. ... сөз ... ... парадигмадағы басқа
бірліктерге қарама-қарсы қою арқылы егжей-тегжейлі қарастыруға болады.
Сөздердің мағынасының ... ... ... семантикалық
топты сипаттайтын «ортақ семалар» және «арнайы семалар» болып бөлінеді.
Олар бір кластың ішінде ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл
жағдайда лингвистер ... ... ... ... жөн көреді. Сөздердің парадигматикалық байланысы, фразеолгизмдер мен
түрлі сөздердің мағыналарында ортақ компонент барлығына негізделеді. ... ... ... ... ... семаларда қайталануы сәйкес
сөздерді мағынасы бойынша парадигматикалық ара қатынастарға әкеледі. Кейде
белгілер бір-біріне бағыныңқы және ... ... ... ... ... мен айырушы семалар сөздің ... ... енуі ... ... сөз мағынасын семалардың қосындысы не жиындысына
тең деп қарау дұрыс емес. Ситуацияға ... бір сема ... ... бір ... оған ... ... қызметін атқарып, негізгі
мағынаның орталығын жасап тұрған семаны толықтырып тұруы шарт. Қай сөздің
мағынасында ... саны көп ... сол ... ... жайылыңқы,
абстрактылы, көп мағыналы сипатқа ие болады.
Жалпылаушы сема ... ... ... ... негіз болады, ал айырушы сема сол топтың мүшелерінің жеке –
дербес жасауына жағдай ... сема ... ... ... ... сипаты тұрғысынан амалдың қалып-күйін
көрсетеді. ... М. ... ... ... ... ... бөліп, оның ішінде қалып-сапа етістіктеріне арнайы тоқталады.
Ал Т. Қордабаев отыр, жүр, жатыр, тұр ... осы ... мәні ... ... деп ... І. Кеңесбаев бұл етістіктердің жеке
тұрып, предикаттық қызметте жұмсалатынын ерекше атап көрсетеді [7, 33].
Қалып етістіктерінің ... ... ... ... ... сөзбен лексикалық тіркесімділігі арқылы жүзеге асады. Соның негізінде
қалып етістіктерінің семантикалық валенттілігі анықталады.
Зерттеуші М.Д.Степанова ... ... ... ... ... ... ... бірліктердің «облигаторлы» тіркесімділігі деген
тар мағынада да, тіл ... ... ... ... кең мағынада да қолданылады» деп, валенттілікке жалпы
сипаттама береді. Осыған орай валенттіліктің сыртқы және ішкі ... екі ... ... ... де белгілі. Егер ... ... ... морфологиялық валенттіліктер ішкі
валенттілікке жатқызылса, семантикалық ... ішкі және ... де ... Бұны ... ... ... мен ішкі ... ұғымымен, яғни сөз семантикасымен тығыз қарым-қатынаста болуымен
байланысты түсіндіруге болады.
Ішкі валенттілікпен ... ... ... ... ... ... барлық сөздерге тән. Бірақ тіл бірліктерінің ішкі
синтагмадағы ... ... ... ішкі
валенттіліктің семантикалық аспектісі ... ... ... ... ... сөз ... жүйесіне де зерттеу аспектісі ... ... Ішкі ... ... ... ... ... даралап жіктеу қызметіне ие болу қасиеті ... ...... ... Сондықтан қалып етістіктері де тіл
жүйесінде екінші бір сөзбен ... ... ... ... ... ... етістіктерінің (отыр, тұр, жатыр, жүр) басқа
тілдерге бір сөзбен ... ... ... ... ... атап ... олардың етістіктердің басқа түрлерінен айыратын ... үш ... ... ... ... Атап ... 1. Нақтылы осы
шақта жат түбірі –ыр қосымшасы үстеліп, жатыр тұлғасында, ... ... ... ... есім ... ... ... 2. Тұлғалары сол
қалпында тұрып-ақ нақ осы шақ мәнін береді; 3. Бір тұлғада ... ... жақ, екі ... шақ, екі ... рай ... қолданылады [24, 18].
Қалып етістіктерінің семантикалық сипаты тұрғысынан ... ... ... осы шақ мағынасын білдіруі. Осы қасиеті қалып етістіктерінің
семантикалық валенттілігіне негіз ... ... ... ... ... етістіктерінің негізгі
етістіктермен қандай формаларда тіркесетіндігіне және олардың сол ... ... ... ... ... [5, 457].
Жалпы етістіктердің валенттілігі олардың семантикасына негізделген
белгілі бір ... ... ... ... ... Сондай-ақ етістіктердің валенттілік құрылымы олардың сөз табы
ретіндегі категориялық ... мен ... ... негізделеді.
Бұл
қалып етістіктерінің де семантикалық валенттілігінде көрінеді. Қалып
етістіктерінің лексикалық мағыналарының ... ... ... ... берілетін ұғымның деректі-дерексіздігімен анықталады.
Сондықтан олардың ең кіші семантикалық бөлшегі – ... ... ... ... маңызы ерекше.
Компоненттік талдауда тіл бірліктерінің жеке белгілеріне мән беріліп,
соның ... ... ... ... ... мен қимыл белгісінің
сәйкес келу ... ... ... орай ... етістіктерін сөйлеу
үдерісіндегі қызметіне байланысты компоненттік тұрғыдан талдау барысында
олардың басқа сөздермен семантикалық ... ... ... ... ... ... ... ең
алдымен олардың басын біріктіретін ... сема ... ... ... ... тұру, жүру, жату) қозғалысты білдіру төрт қалып
етістігіне ортақ архисема ... ... ... валенттілігін талдаудың негізі олардың мағынасын
талдаумен байланысты. Бұл орайда ... ... ... ... ... етістіктерінің валенттілік құрылымындағы ерекшеліктерін анықтау
олардың актанттарымен тіркесімі ... ... ... ... ... ... етістіктерінің бірі отыр етістігінің семантикалық сипаты
«белгілі бір орындағы статикалық қалып» болса, жүр ... ... ... ... ... қатар жатыр, тұр етістіктері де
статикалық қалыпты білдіреді. Қалыпты күйді білдіретін ... тұр, ... ... ... ... ... ... олардың
семантикасында айырмашылықтар бар.
Мәселен, жатыр етістігі көлбеу бағыттағы қалыпты білдірсе, тұр етістігі
тік бағыттағы қалыпты білдіреді. Мысалы, жерде ... ... отыр ... тіркестер құрамында қалып етістіктері негізгі семантикалық (осы
шақтық) мағынасында қимылдың мекенін білдіретін сөздермен тіркесім ... ... бір ... ... ... құрайтын
сөздермен байланысында олар өзара бір-бірінен ажыратылады. Мысалы, Іште
Гауһар жалғыз отыр. ... ... ... ... ... ... ... деген сөйлемдерде отыр қалып етістігі жалғыз, диванға
сөздерімен ... нақ осы ... ... ... ... тұр.
Қалып етістіктерінің семантикалық валенттілігі ... ... ... ... басқа сөздермен белгілі бір байланысқа
түсуімен ... ... ... тұр, ... тұр, ... тұр,
досымен тұр, ретсіз тұр тіркестеріндегі тұр етістігінің негізгі сөздермен
(актанттармен) грамматикалық ... ... ... мағыналық
үйлесімділік арқау болып тұрғандығы белгілі. Бұдан семантикалық ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланысы
көрінеді. Г.Заңдау «семантикалық валенттілік модель мен ... ... ... ... ... ... ... жол ашты» [6, 21] деп, валенттіліктің семантикалық теориясы мен
компоненттік талдау ... ... ... ... Бұл қалып етістіктерінің де семантикалық ... ... аса ... ... ... ... бірден-бір құрал екендігін
негізге алсақ, семантика мен валенттілік ... ... ... ... жеке тұрып басқа сөздермен тіркесім құрауынан да айқын
көрінеді. Мысалы, далада жүр, қалада жүр, ... жүр, ... ... жүр ... ... қалып етістігі бірнеше зат есімдермен
лексикалық тіркесім құрап, ... ... ... ... Сол сияқты
тұр қалып етістігінің де екінші бір ... ... ... ... ... ... ... далада тұр, сөреде тұр, тіркеуде
тұр, жоғарыда тұр т.с.с. Ал бұл ... ... ... ... кейбір
актанттарымен (оқуда, қалада, демалыста) мүлдем байланыспайды.
Отыр, жатыр қалып ... де ... ... ... бірдей емес. Мәселен, жатыр етістігі: 1. Емханада
жатыр – біршама уақытқа межеленген қалып; 2. Диванда ... – нақ ... ... қалпы; 3. Үстелде жатыр – белгілі бір заттың ... ... ... А.Ысқақовтың «адамзат, ғаламзат атаулының қай-қайсысы болсын я
жатқан, я тұрған, я жүрген, я ... ... ... және ... ... сол аталған қалыптың бірінде жүзеге асады» [7, 271] ... ... ... болады. Адамның не заттың осындай табиғи жай-күйінің ... ... ... ... етістіктерінің семантикалық реңктеріндегі
ерекшеліктері олардың актант сөз қызметіндегі екінші бір сөзбен лексикалық
тіркесімділігі ... ... Ал ... ... ... асыруда лексикалық тіркесімділіктің де маңызы ерекше.
Қалып етістіктерінің тілдің басқа ... ... ... ... сан ... ... мүмкіндік береді.
Бұл да семантикалық валенттілік пен компоненттік талдаудың тығыз байланысы
негізінде жүзеге ... ... ... бір түрі – ... ... ... ... ... анықтау алдағы
зерттеулердің үлесіне қалмақ.
Қорыта келгенде, қазіргі тіл ... ... ... тіл
бірліктерінің өзара тіркесімділігінің негізгі ... ... Ал тіл ... ... ... ... ... тұрғыдан кең сипатқа ие болды. Оның басты себептерінің
бірі – тіл ... ... ... ... алғышарттарының бірі ретінде қарастырумен байланысты.
Жатыр етістігінің лексика семантикалық сипаты
Қазақ тілінің 10 томдық ... ... ... ... ... «Негізгі етістіктегі істің мезгілге байланысты ... ... ... ... ... ... ... жатыр сөздік мағынасы бар,қимылдың қалпын
білдіретін етістік .
Жатыр етістігінің мағыналық топтары
1. Адамның жан жануардың не белгілі бір ... ... ... ... сқлап дененің белгілі бір қалыпта болуы
2. Түнгі не күндізгі ұйқыға кәрәсуі
3. Белгілі бір жерде бірнәрсенің болуы
4.Бір нәрсеге қатысты ... ... ... ... ... қызмет атқарады.
бір жерде ұзақ тұрақтау,қоныс.мекен ету
9Жыныстық қатынаста ... Қону ... ... ... Бағалауыштық мағына
13 Созылыңқы әрекет
Тұтастай алғанда жатыр етістігінің семантикалық құрамы төмендегідей
болып келеді.
1.Қалып ... ... ... ... ... ... ... қарсы
қозғалыссыз,көлденеңінен созыла орналасу қалпын білдіретін негізгі мағынасы
архисема.Түбі үйде,басы шұбатылып ... ... ... ... Кеңістіктегі орынды нақты білдіретін сөздермен және
абстрактілі зат ... ... ... қалып етістігінің бар, болу
потенциалды семасы анықталады.Менің алдымда бір ғана жол жатыр Қ Жұмаділов
3 Бір ... ұзақ ... ... ... ... ... ... мезгіл мінді сөздермен келгенде бір жерде ұзақ болу семасы анықталады.
Ай ... бойы жата ... бұл ... ... ... осы ... байланыста болатын сөзбен және мекендік мәнд
білдіретін сөз міндетті түрде ... ғана ... ... оның
денесі қазір Сталинград түбінде жатыр.Қ.Жүмаділов
5 Ұйықтау, ұйқыға кірісу.Бала сағат онда жату керек Ауызекі тіл
6 Қону,түнеп шығу ... ... бір үйде ... сау ... бе? С
Мұқанов
7 Қамауда болу. Қандауырдай қадалган қадалған осы екі ... ... ... қарт ... бір жыл ... Қ ... Жыныстық қатынаста болу,Сен онымен жаттың ба Ауызекі тіл
9 Қалып күй медиальді сипат .Қасында не аяқ ... ... ... ... ... ... сөз ... Мақал
11созылыңқы әрекет Таі атқанша көзі бадырайып ояу жатты Ә Кекілбаев
Семалар
1 қимыл субъектсі
2іс әрекетті жүзеге асыру
3қимылды жүзеге асыратын ... ... ... ... керек материал
5.қимылдың уақытқа қатысы
6. қимылдың нәтижесі
Амал-әрекет етістіктерімен жатыр етістігі екі ... ... ... екі мүшесіне де ортақ семаның болуы; тіркес құрайтын семаның
біреуінде екіншісіне ... ... ... ... күй сема ... ... семасы;
Қозғалу етістіктерінінің семаларымен
Қозғалыс етістіктерінің архисемасы: кеңістікте бір жерден екінші жерге
орын ауыстыруСүйре, кел, ... там, ... ... ... ... ... ... және сол
арқылы қабылданатынәрект архисемасы ретінде беріледі.
Жатыр дәм сезу ет мен ... ... ... көрумен байланысты жіне иіс сезу етістіктерімен
тіркеседі
Оъективті шындықтағы заттар мен құбылыстардың ... тері ... ... ... ... ... ашу, ... ыстықтау,
жаурау, дызылдау, қышу,т.б жатыр көмекші етістігімен тіркесуі екі сөздің
құрамында кездесетін ... ... ... ... ... асады.Мұны
семалық талдау арқылы көрсетсек:
Сызда
- Адам денесінде жүйке жасушалары арқылы сезілетін жайсыз ... ... ... ... жай ... ... Созылыңқы
- Жағымсыз
Қалып-сапа етістіктерінің архисемасы адам мен заттардың қалпы және
табиғи күйіне ... ... және ... өзгерістерді білдіру.
Қандай өзгеріс болмасын уақыт тұрғысынан алғанда белгілі бір мерзімнің
ішінде жүзеге ... ... ... сапа ... ... ... сема ... етістігіне тән болғандықтан созылыңқылық
ортақ сема болады да ... ... ... ... ... ... ... етістіктер адам көніл-күйін,психолоиясын білдіретін жалпы сема арқылы
бірігеді және олардың семантикалық құрылымын мынадай өлшемдермен анықтауға
болады.
1. Эмоцияның ашық немесе ... ... ... ... ... болуы
3. Субъектінің еркімен немесе еркінен тыс болуы
4. Уақытқа қатысы жағынан ұзақ немесе ... ... ... қалыпты, қалыптан төмен,қалыптан жоғары болуы
Мысалы қайғыр етістігі мынадай семалардан тұрады
1.Адамға қатысты ... ... ... ... ... ... қалып етістіктерінің мағынасы мен қолданысына жеке-жеке
тоқтала келіп,жатыр ... ... ... деп ... ... ... сөйлеушіге жазу әрекетінің дәл осы уақытта өтіп ... ... ... осы ... бұл ... ... ... созылыңқы осы шақ пен нақ осы шақ мағынасында жалпы жазу
әрекетінің ... ... ... ғана шарт ... осы ... қалып етістігінің етістіктің барлық лексика-семантикалық тобымен
тіркесе беретіндігі оның әмбебап сипатымен ... ... ... ... ... созылыңқылық семаның
болуы,яғни созымды істі білдіретін мағынасымен ... ... ... ... ... ... алғанда не тездік,не созылыңқылық айқын
көрінсе,екіншіетістікте ол ... ... көп ... тән.Жатыр
көмекші етістігінің тіркесімділік дәрежесінің жоғарылығы ... ... ... ... ... ... ... келуін қажет етеді.-а/-е,-й тұлғасындағы белгілі бір бағыттағы
қозғалысты білдіретін бар,кел етістіктерімен ғана тіркеседі жіне ... ... ... ... ... келе ... ... –ғалы/-гелі,-қалы/-келі тұлғасымен жатыр ... ... ... ... ... фазасын немесе басталуға
дейінгі сәтін ... ... ... ... ... ... ... етістіктердің бір тобы әрі ... ... ... ... бірі тек осы форманың біреуімен ғана тіркесу
себебін М.Оразов олардың қолданылу ... ... ... ... ... келе ... даму ... қимыл-сындық мағынасын басқа формалар арқылы білдіру тәсәлә
дамыды да,тіл тарихында қолданылған басқа ... ... ... ... көсемше сақталынды.Бірақ қолданылу жиілігі өспеді.Ал –ып/-
іп формалы көсемше ... он екі он ... ... ... ... ... асыра бастаған.Ертеректе қалыптасқан аналитикалық
форманттар көсемшенің екі қосымшасымен де ... ... ... ... ... деп ... ... ішкі заңдылықтары негізінде әрқашан сұрыпталу прцесінің ... бір ... ... ... ... ... ең ықшамдысын
ғана таңдауңа алып келедіә.
Жатыр көмекші етістігі ... ... ... жетекші етістік
білдіретін қимылдың
-жасалу кезеңінде екендігін, яғни ... ... өтіп ... ... ... бір ұрып қойып, арбаны айдап келе жатыр.
Т.Ахтанов
-Амал-әрекеттің созылыңқылығын білдіреді. Өйткені ... ... ... ... де,ұзақ мерзім ішінде де үздіксіз,сонымен бірге
үзіліспен ... ... ... білдіретін етістік.
Опыр-топыр көш тізбегі шекара бойына толассыз ағылып келіп жатыр.
-атын/-етін тұлғасында келіп қимылдың дағдылы қайталануын көрсетеді.
Мен ... ... үй ... ... ... ... тұлғасында амал әрекеттің жалпы қайталануын білдіреді.Үлкен
кемелер су үстіне төнген бұталардың арасымен өтңп ... ... ... ... ... ... қимылды білдіреді.
Алдияр,құдай өмір берсе,дәм жазып сіздермен ... күн ... ... ... ... ... ... сапар жайын айта
жатармын ( К.Сегізбаев)
Отыр етістігінің тіркесімділігі.
Отыр етістігінің лексика семантикалық ... ... не ... ... ... ... ... машинаға түсу,міну
-бір жерге қоныс тебу,мекендеу
-ауыс мағынада;түрмеде болу,сотталу
Ал көмекшілік қызметте ... ... ... ... ... құрылымын анықтасақ, ол мағыналар:
Қалып . Яғни объектінің белгілі бір қалыпты иеленуі.
Зейнеп сәскеден күн көтеріліп,түс ... ... әлі ... ... Бұл сема ... ... әрекетті білдіріп,қимылдың
белгілі бір қалып-күйде жүзеге асуымен ... ... ... ... дене ... ... қалып етістіктерінің бұл лексика-
семантикалық сипатын былай түсіндіреді Қалып-күй -медиаль отыр етістігінің
бойындағы бұл сема ... ... ... ... ... ... қалып-күйде қозғалмай отыруы шарт емес жүзеге асуымен байланысты болып
келеді.Аяғын сүйретіп келіп,Нағиманың қасына,орындыққа ... соң ... ... ... де,ол да жұмыстан келген,шаршап келген
апсымен ... ... ... ... ... бір жерде болу.Бұл сема мекенді, орынды нақты білдіреді және
міндетті түрде жатыс септігінде келген сөздерді ... ... ... ... ғана тарихы неше кешке жетердей.
Қамауда болу .Бұл сема осы ... ... ... ... ... ... ... бес жылға отырды.(Қазақ әдебиеті). Осы шақтағы
қимылды білдіретін сема. Бұл осы ... ... -ыр ... ... ... ... ... Қонақтардың қарсы алдына
шарта жүгініп алып,қолындағы тымағымен тізесін анда-санда бір ұрып ... ... ... ... ... ... ... етістіктерімен. Дыбыс-сес етістіктерінің бойында соңғы
жасалу ... ... ... сема оның отыр ... жол ... Бұл сема отыр ... ... «қалып ,
қозғалыссыздық» семасына қарсы келеді.
Қплып-сапа етістіктерінің барлығымен бірге тіркесе бермейді.Тек ... ... ... ... ... ... ғана тіркеседі.
Аталған етістіктер адамға қатысты қолданғанда ғана отыр ... беті ... ... сағыныштан сарғайып отыр. Бұл процестер
адамға тән және уақытты қажет етеді.Бұл тұрғыдан созылыңқылық сипат алады.
Қозғалу ... ... ... бұл етістіктердің
архисемасы кеңістікте қозғалысқа түсетін амал-әрекетті,бір жерден екінші
жерге орын ауыстыратын қимылды ... отыр ... ... ... ... ... да бір қалып, екіншісі, қозғалыссыздықты білдіру.
Бұл қарама-қарсы семалары олардың ... жол ... ... ... етістіктермен негізінен
тіркеспейді.Өйткені бұл топтағы етістіктер адамға ... ... отыр ... ... етістіктің мынадай лексика-семантикалық
топтарымен тіркеседі.
Амал-әрекет ... іше ... ... ... ... бір қалыпта.яғни отыру, тұру. жату жағдайында жүзеге
асады.Бұл ... ... отыр ... ... ... де
әрекеттің осы медиалдық ... ... ... ... ... уақ
сарсудың шетінен тістен қойып,әлі ішіп отыр. Ә.Кекілбаев
Қарым-қатынас етістіктерімен.Қарым-қатынас әрекеті жүзеге ... ... ... ... бұл ... отыр ... бойындағы қалып-күй семасына ... ... ... ... оның ... басқарып
отыр «Жұлдыз»
Сезіну етістіктерімен сасып отыр,байқап отыр,қарап отыр,т.б.Өйткені
бұл етістіктер адамға тән ... ... ... және адам ... ... да бір ... ... болу арқылы жүзеге асырады.Өтірік
кқрмегенсіп бәрін байқап отыр «Жыл он екі ... ... ... ... ... ... дәрежесі жоғары болғандықтан олалда «созылыңқы қимыл» семасы бар
және ойлау ... ... ... ... күнімді ойлап отырмын
«Ауызекі тіл»
Сөйлеу етістіктерімен:айта отыр,сөйлей отыр,шырқап ... ... - ... жеткізу» Бұл әрекет те тек ... тән және оны ... әр ... ... жүзеге асырады.Біреулер
айтып, енді біреулер ыңырсып ән салып отыр ... ... Бұл ... етістіктер де тікелей адамға тән
әрекеттерді білдіреді.Адам ... әр ... ... беру арқылы
көрсете алады.Менің сөзімді көтере алмай жылап отыр «Ауызекі сөйлеу»
Субъективті етістіктер:кісімсіп ... ... ... ... жоғары және тек адамға ғана тән әрекет болып
табылады.Менсінбей,кісімсіп отыр ... ... Отыр ... ... дыбыс-сес,өсіп-өну,қалып-сапа,қозғалу
және табиғатпен байланысты етістіктермен тіркеспейді.Ал амал-әрекет,қарым-
қатынас,сөйлеу,сезіну,эмоционалды ... ... ... негізінен «қалып статив,сондай-ақ «қалып-күй
медиалды әрекет синтагмемалары арқылы жүзеге асады
-Отыр ... ... ... статив және медиалды мағыналарын
сақтайды.Бұл мағыналар олардың негізігі етістіктермен ... ... ... ... келетін болсақ,отыр көмекшіліқ қызметте
жетекші етістіктің –ып/-іп,-п және –а/-е,-й тұлғасымен де тіркесе ... ... ... ... ... жол-
жөнекей,екінші қимылмен қабаттаса,немқұрайды жасалу мағынасын береді.Ал
мұндай мағыналық ерекшелік ... ... ... ... ... етістігі жоғарыда көрсетілген барлы. Лексика-семантикалық
топ етістіктерімен айтылады.
-отыр көмекші етістігі көсемше тұлғасында келген жетекші етістік арқылы
берілетін қимылдың:
Біріншіден жасалу кезінде екендігін,яғни ... ... ... ... ... отыр Ә.Нұрпейісов
Екіншіден қимылдың созылыңқылығын білдіреді ...ол құрғырды дәл осылай
ауыр ойға шомғанда ширатып,үлкен ... ... ... е ... ... ... тұлғасындағы сөйлеу,сезіну,қарым-қатынас және амал-
әрекет етістіктерімен тіркесіп келгенде, немқұрайды,жол-жөнекей,аса
мән берілмей жасалатын қимылды білдіреді:Кешкісін жатар ... ... аузы ... отыратын «Қазақстан әйелдері»
-отыр көмекші етістігі –атын/-етін тұлғасында келіп қимылдың дағдылы
қайталануын ... ... ... байланысты емес,-атын/-
етін тұлғасы узуалды қимылды көрсететініне байланысты.
Тұр етістігінің тіркесімділігі
Тұр етістігінің лексика-семантикалық сипаты:
Қалып Аттар шылбырын кере тартып ... ... ... қимылсыз
тұр.
Орнынан көтерілу.Жөнейіттің тұла бойы мұздап ... ... ... ... зорға тұрды.
Белгілі бір жерде бар болу Үйлердің құлаған орны ғана тұр Қ.Жұмаділов
Меген ету,қоныстану Жатақхананың бір ... төрт ... ... ... ... жұмысқа тұрды. Ауызекі тіл
Ұйқысынан ояну Есеней бүгін кеш жатып,ерте тұрды. Ғ.Мүсірепов
Қалып-күй статив шарт емес ... ... ... көшеге түсіп,көрінбей
кеткенше,Ахат арттарынан үздіге қарап тұрды. Д.Исабеков
Осы шақтағы қимылды білдіретін ... ол сол ... ... Ажар ... ... ... ... ұр етістігінің етістіктің лексика-семантикалық топтарымен тіркесуі
Қалып-сапа етістіктерімен тіркесуін екіге ... ... ... ... ... ... ... етеді.Отыра тұр,жата тұр.мысал
Екінші сапалық өзгерісті білдіретін етістіктердің –ып/іп,-п тұлғасында
келуін қажет етеді.Бқл топтағы ... ... да бір ... өзгерістің
нәтижесі болып табылады.Бұл топтағы етістіктер қандай да бір сапалық
өзгерістің ... ... ... ... ... майысып
,жемістері сарғайып тұр. «Жаңа өмір»
Өсіп-өну етістіктерімен тек қимылдың жүйелі ... ... ... ғана ... Жыл ... ... тұр
Сезіну етістіктерімен еркін тіркеседі.Бұл етістіктермен тіркескенде
қалып етістіктерінің бойында ... ... оның ат ... алып ... қыр ... ... ... етістіктермен қалып етістіктерінің тіркескенуіне белгілі
бір қалып-күйде болу семасы ... ... ... ... ... тұр
жұлдыздар отбасы
Сөйлеу етістіктерімен тіркесуіне адамныңм әр түрлі қалып күйде
болуымен ... ... ... ... ... әлі ... тұр
(Б.Нұржекеев)
Субъективті етістіктермен еркін тіркеседі:Өзінше бізге кісімсіп
тұр(ауызекі т ... ... ... ... ... тіркеседі:Шілде
күні тас төбеде шақырайып тұр.(Ә.Нұрпейісов)
Қарым қатынас ... ... ... ... ... нағашымболады.(Жалын)
Амал-әрекет етістіктерімен:Қабырғада тұрған шойын сағат сартылдап
соғып тұр(Қ.Жұмаділов)
Қорыта айтқанда тұр етістәігі ... ... ... ... ... топтарымен тіркеседі.
-тұр көмекшілік қызметте негізгі етістіктің –ып/-іп тұлғасында келуін
қажет етеді,ал кейбір лексика-семантикалық ... ... де ... ... ... етістігі нақ осы шақта,келер шақ және ... ... келе ... ... ... ... тұлғасында келген жетекші ... ... ... ... ... ... ... сермеп,бүкіл
елді аузына қаратып сөйлеп тұр(Қазақстан әйелдері)
Екіншіден қимылдың созылыңқылығын ... ... ... ... ... келгендетез
жасалған қимылды білдіреді.Айғай жақын жерден шығып қалғанда ... ... ... тұлғасындағы амал-әрекет,қозғалыс,қарым-қатынас
және сөйлеу етістіктерімен тіркесіп келгенде жол-жөнекей,аса мән ... ... ... ... сөйлесуіміз керек,сен бара
тұр(Б.Сатыбалдыұлы)
Бесіншіден сөйлеу сәтінде жүзеге асып жатқан қимылды білдіреді.Елең
қағып,шәйт десе тұра ... ... ... ... ... қалып-сапа,өсіп-өну,табиғат құбылыстарына байланысты
етістіктерімен тіркеспейді.
Сезіну ... ... ... таратұан
әңгімелерін құлағы шалып жүр.(Б.Нұржекеев)
Эмоцианалды етістіктермен еркін ... ... ... ... күй ... ... ... еркін тіркеседі:Жания қолын сермеп
қойып,тоұтаусыз,үзіліссіз сөйлеп
Қалып етістіктерінің негізгілік қызметтен көмекші етістіктер ... ... ... ... ... ... ... жетекші
етістікпен тіркесіп келіп төмендегідей аналитикалық форма жасайды.
1.»а-тур» формасы қимылдың шектелмегендігін,осы шақ ... ... ... ... ... ... бақа тур көнү
2.»а-тур» формасы қимылдың басталғандығын, бірақ айтушы үшін ол ... ... ... болатын қимылды білдіреді.Иаға турсу йамғыр
йазылсу ... ... ... ... де, тек ... ... көрсетеді:он
тун йаңғаққав турур еди
«Тұр» қалып-күй етістігінің жетекшілік қызметке өтуі 11-14 ... ... ... ... әрекеттің, қимылдың созылыңқылығын білдіреді:алуб турур
«Отыр» етістігінің де әрі жетекшілік,әрі көмекшілік қызметте қолданылуы
сол дәуір ... ... ... ... ... фітіна кэтер ғам
Агар купсаң қыйаматлар купар хәм
Көмекшілік қызметте: Сенден эрур манга бу алып отурур олам
«Жатыр» етістігі ... ... ... көне ... ... ... көмекшілік қызметі 19 ... ... ана ... ... ... ғана кездеседі.
«Жүр» етістігі жетекшілік қызметте де,көмекшілік қызметте де орхон
жазбаларында кездеседі.
Жетекшілік қызметте:Ата панды тутты йурыды көни
Куты ... ... ... ... ... ... икишикә айу

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Оқу үлгерімі төмен оқушылар туралы жалпы түсінік6 бет
Төтенше жағдайдың психологиялық аспектілері5 бет
Қатты денелердің магниттік қасиеттері50 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
«Март» ЖШС-гі қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалауды ұйымдастыруды талдау27 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь