Зороастризм тарихы. Қазақ мәдениетіндегі зороастризм көріністері

1. Кіріспе.
1.1Зороастризм тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

2. Авестаның құрамы мен негізгі зерттелу кезеңдері ... ... ... ... ... ... .4
2.1 Авестаны зерттеудің бірінші кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2.2 Авестаны зерттеудің екінші кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
2.3 Авестаны зерттеудің үшінші кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
2.4 Авестаны зерттеудің төртінші, қазіргі кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

3. Зороастризм діни . мәдени жүйе.
3.1 Зороастризмнің мәдени бастаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
3.2 Заратуштра тарихи.мәдени тұлға ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
3.3 Зороастризмдегі құдай мен адам мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
3.4 Зороастризм эсхотологиясы және жан туралы ілім ... ... ... ... ... ... ... ...15

4. Қазақ мәдениетіндегі зороастризм көріністері.
4.1 Ежелгі Қазақстан мен Иранның мәдени сұхбат аймағы ... ... ... ... ...19
4.2 Қазақтардың ілкі тектерінің діни жүйелеріндегі зороастризм нышандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
4.3 Қазақ мәдениетінің рәміздік универсумындағы
зороастризм көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
5. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
6. Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Ғасырлар тоғысында, жаңа мыңжылдыққа аяқ басу барысында өткен тарихи-мәдини жолды зерделеп, болашақты болжау заңды. ұлттықсана мен тарихи жады үшін өткен кезеңдердің маңызы мен мәні өте зор, Өйткені өткенді сана талқысынан, ой таразысынан өткізбейінше, болашақты анық бағдарлау мүмкін емес. Халықтың алға басуы тек саяси-экономиялық ахуалға ғана емес, оның руханилығына да тікелей байланысты. Осы орайда Гегельдің "рухы оянбаған халық тарих көшінен шет қалады" деген ойына назар аударған жөн. Ұлттық рух дегеніміз сайып келгенде оның өзіндік санасы, тарихи жады. Империялық отарлық саясат халықты осы жадыдан айырып, өзіндік санасынуландырып келді. Еркін ойды алқымынан алып, тұншықтырып келген тоталитарлық жүйе ыдыраған соң, жанөжағымызға қарап, оң солымызды аңғарып, ұмытқанымызды еске алып, жоғалтқанымызды табуға ұмтылып, тарих қойнауларына үңілу уақыт талабы, тарихи қажеттілік. Тоталитарлық саяси жүйенің ауыр зардаптарының бірі - халықты мәдени тұрасынан айыпу, оны мәңгүрт, алып механизмнің тетігіне айналдыру болды. Халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптары ескінің сарқыншағы саналып, одан арылу - болашақтың даңғыл жолына түсудің бірден бір жолы деп табылып, ескіден арылу қажеттілігі ұранға айналды. Бұл халықтың өзіндік санасына, көне мәдени мұрасына шабылған балта болды. Өзінің саяси-идеологиялық, рухани үстемдігін орнықтыру мақсатында кеңестік тоталитарлық жүйе қазан төңкерісіне дейін көшпенді халықта жазу-сызу деген болмаған, олар ұлы, алдынғы қатарлы халық мәдениетімен араласу барысында көзін ашты деп келді. Сөйтіп, көшпенді халықтар туралы жаңсақ пікірлер мен тұжырымдар орын алып, олар бұқара халық санасына сіңірілді.
Көшпенділердің мәдени мұрасын қарастыруда культуртрегерлік және аккультурациялық идеялар басым болды, Дәстүрлі халықтың мәдениетті батыстық үлгі тұрғысынан бағалау, оның даму заңдылықтарының ерекшеліктерін, өзіндік сипатын терең тануға бөгет жасады. XIX ғасырда қалыптасқан еуроорталықтық көзқарас кеңестік ғылымда да көрініс тапты. Бұл көзқарас тұрғысынан алғанда көшпенділер тіршілік ету ортасына енжар бейімделушілер, олардың тұрмыс-тіршілігі жоғарғы мәдениетті қалыптастыруға мүмкіндік бермейді. Барлық мәдени мұраны олар өздерінің мәдениетті көршілерінен қабылдаған. Халықтың тарихын, мәдениетін зертеудегі бұрмалаулар, объективтілікке қарағанда терістеу, теріске шығарудың басым болуы мәдени бастауларды таныпөбілуге зор кедергі келтірді. Мұның өзі мәдени мұраның азып-тозуына, рухани өмірдің жұтандануына алып келді. Ғасырлар бойы қалыптасқан асыл мұра, адамгершілік қасиеттер халыққа қатыссыз идеалдармен алмастырылды.
Кейінгі уақытта-бұрынғы кеңес одағына кірген республикалардың тәуелсіздік алуына және ұлттық сананың өсуіне байланысты-кері процесс әрбір халықтың өзінің түп-тамырларын, мәдени бастауларын танып-білуге деген ұмтылысы байқалады. Бұл заңдылық қазақ халқын да қамтып отыр.
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті ғасырлар қойнауынан бастау алады және көптеген тарихи қабаттардан тұрады, осыған орай мәдениеттің тарихи қозғалысын, заңдылықтарын танудың маңызы артып отыр. Тәуелсіздікке қол жеткізген соң халықымыздың дәстүрлі құндылықтарына, олардың қайнар бастауларын тануға деген ықылас артып отыр. Бұл талапты қанағаттандыру үшін өткен дәуірлердің рухани мұрасын тарихи-философиялық тұрғыдан байыптау қажет.Осы орайда белгілі философ А. Х. Қасымжанов: "Қайта жаңару уақыты туды. Ол рухани тамырларымызды зерттемей, ұғынбай, іске асуы мүмкін емес. Іздену, ұғыну - өткенге құрметпен қарау, бұл халықтың іштей түлеп, өзін-өзі тану жолына түсу, өркениетті қоғамдағы озық халықтардың қатарына терезесі тең қатар қосылуы. Халықтың тарихи мұрасының өрлеуі ұлттық сана-сезімінің өсу процесінің негізгі бөлімі болып табылады. Мұнсыз халық тәуелсіздігі дегеніміз бос сөз болып қала бермек", - дейді . Сөйтіп, өткен дәуір рухани бастаулары бүгінгі күн мен болашақтың өзегіне айналып отыр.
1. Религия в Казахстане. Хрестоматия. 2 ч. Алматы 2002-2003
2. Қазақстандағы ислам дінінің таралу ерекшеліктері.Х.З. Ақназаров Алматы1986ж
3. Ата-Баба Діні.Түркілер неге мұсылман болды ? М.Ж.Бұлұтай Алматы 2000
4. Дінтану негіздері.Ғ.Есім,С.Қанаев,Г.Біләлова,А.Артемьев.Алматы 2003
5. Ислам тарихы. Сейтбеков С., Нысанбаев С. А. (Оқу құралы). Шымкент 2002 ж
6. Жолдасов С., Ислам тарихы, Алматы 1998ж.
        
        К і р і с п е
Ғасырлар тоғысында, жаңа мыңжылдыққа аяқ басу ... ... ... ... ... ... ... заңды. ұлттықсана мен тарихи жады
үшін өткен кезеңдердің маңызы мен мәні өте зор, ... ... ... ой ... өткізбейінше, болашақты анық бағдарлау мүмкін
емес. Халықтың алға басуы тек ... ... ғана ... оның
руханилығына да тікелей байланысты. Осы орайда Гегельдің "рухы ... ... ... шет қалады" деген ойына назар аударған жөн. Ұлттық рух
дегеніміз сайып келгенде оның өзіндік ... ... ... ... саясат халықты осы жадыдан айырып, өзіндік санасынуландырып ... ойды ... ... ... ... ... жүйе ыдыраған
соң, жанөжағымызға қарап, оң ... ... ... еске ... табуға ұмтылып, тарих қойнауларына үңілу ... ... ... ... саяси жүйенің ауыр зардаптарының бірі -
халықты мәдени тұрасынан ... оны ... алып ... ... ... Халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған салт-дәстүрлері,
әдет-ғұрыптары ескінің сарқыншағы саналып, одан арылу - болашақтың ... ... ... бір жолы деп табылып, ескіден арылу қажеттілігі
ұранға айналды. Бұл ... ... ... көне ... ... ... болды. Өзінің саяси-идеологиялық, рухани ... ... ... тоталитарлық жүйе қазан төңкерісіне дейін
көшпенді халықта жазу-сызу деген болмаған, олар ұлы, алдынғы ... ... ... ... ... ашты деп ... ... көшпенді
халықтар туралы жаңсақ пікірлер мен тұжырымдар орын алып, олар бұқара халық
санасына сіңірілді.
Көшпенділердің мәдени ... ... ... ... ... басым болды, Дәстүрлі халықтың мәдениетті батыстық
үлгі тұрғысынан бағалау, оның даму заңдылықтарының ... ... ... ... ... жасады. XIX ғасырда қалыптасқан еуроорталықтық
көзқарас кеңестік ғылымда да көрініс тапты. Бұл ... ... ... ... ету ... енжар бейімделушілер, олардың тұрмыс-
тіршілігі жоғарғы мәдениетті қалыптастыруға мүмкіндік бермейді. ... ... олар ... ... ... ... Халықтың
тарихын, мәдениетін зертеудегі бұрмалаулар, объективтілікке қарағанда
терістеу, ... ... ... ... мәдени бастауларды таныпөбілуге зор
кедергі келтірді. Мұның өзі мәдени мұраның азып-тозуына, ... ... алып ... ... бойы ... асыл ... адамгершілік
қасиеттер халыққа қатыссыз идеалдармен алмастырылды.
Кейінгі уақытта-бұрынғы кеңес ... ... ... ... және ... сананың өсуіне байланысты-кері процесс әрбір
халықтың өзінің түп-тамырларын, мәдени бастауларын танып-білуге деген
ұмтылысы ... Бұл ... ... ... да ... ... халқының дәстүрлі мәдениеті ғасырлар қойнауынан бастау алады
және көптеген тарихи қабаттардан ... ... орай ... ... ... ... маңызы артып отыр. Тәуелсіздікке қол
жеткізген соң халықымыздың ... ... ... ... тануға деген ықылас артып отыр. Бұл талапты қанағаттандыру ... ... ... ... тарихи-философиялық тұрғыдан байыптау
қажет.Осы орайда белгілі философ А. Х. Қасымжанов: "Қайта ... ... Ол ... ... ... ... іске асуы ... емес.
Іздену, ұғыну - өткенге құрметпен қарау, бұл халықтың іштей түлеп, ... ... ... ... ... озық ... қатарына терезесі
тең қатар қосылуы. Халықтың тарихи ... ... ... ... ... негізгі бөлімі болып табылады. Мұнсыз халық тәуелсіздігі
дегеніміз бос сөз болып қала бермек", - дейді . ... ... ... ... бүгінгі күн мен болашақтың өзегіне айналып отыр.
2. Авестаның құрамы мен негізгі зерттелу кезеңдері.
Зороастризмді және оның ... ... - ... ... ... ... бірі - оның ежелгі шығыстың және адамзаттың мәдени
құндылықтарының ішінде алатын ерекше ... ... ... ... еуропа ғалымдарының назарын аударған еді. Олардың ішінде ... Дж. ... А. ... Э. ... М. ... атап ... жөн. Бұл ... зороастризм мен Авестаны зерттеуді
ғылыми жолға қойды.
Айта кетуді қажет ететін бір мәселе зороастризм мен Авестаны ... ... ... ... ... ... ... деректерін көне иран қоғамының саяси-әлеметтік картинасын қалпына
келтіру ... ... ... оны ... халықтардың
тілдік байланыстарын, құрылымын айқындау мақсатында зерттеді. Бұл ... мен ... ... ... ... ... дәуірде зороаcтризмді зерттеуде Е. Э. Бертельс, И. С.
Брагинский, В. И. Абаев, Э. А. ... И. М. ... С. ... ВУ.В ... ... ... ... айырықша үлес қосқан.
Революцияға дейін жарық көрген еңбектердің ішінде А. Л. Погодиннің
"Религия ... және оның орыс ... ... ... ... ... еңбектерін атап өтуге болады. А. Л. Полодин зороастризмді діни
жүйе ... ... ... оның ... ... ... ... сүйеніп, оның өмірбаянын қалпына келтіруді мақсат
етеді.
Зороастризмді жан-жақты қарастыруға бағытталған соңғы жылдары жарық
көрген еңбектердің ішінде ... ... М. ... ... и ... атты ... Л. А. Лелековтың "Авеста в
современной науке" атты диссертациялық зерттеуі ... орын ... ... зороастризмнің пайда болуынан бастап қазіргі ... ... ... ... ... ... екі редакциясында келіп жетті. Алғашқысы
авесталық деп аталатын тілде және ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл дұғаларды зороастрлықтар (парсылар)
қазірде құдайға табынушылық кезінде ... Бұл ... ... ... құрамдас бөліктерімен аттас – парсы тілінде «Вендидад- Садэ» («Таза
Вендидад») деп аталатын, яғни түсіндірмелер берілмеген бөлігі бар. ... оның ... ... пен ... ... ... үш бөлік аралас,
канондалған тәртіпте орналасқан.
Екінші редакциясы да негізінен осы бөліктерді қамтиды. Бірақ олар
бірінші ... ... ... ... ... және ... ету ... оқу үшін емес, жүйелі түрде зерттеуге арналған.
Авестаның бұл ... орта ... ... мен түсіндірмелерді де қамтиды.
Аударма мен ... ... ... ... әліпбиде жазылған және
«Зенд» деп аталады. Сондықтан ... ... ... ... ... немесе «Зенд Авеста» деп аталады.
Авестаның екінші редакциясына төмендегідей бөліктер кіреді.
1. «Вендидад» - авесталық «Ви даэво датэм», яғни ... ... ... ... ... ... бас тартып, әділетті Аша жолын
орнатуға бағытталған заңдар мен жарғылықтарды бейнелейді. ... ... мен ... ... ... ретінде өрбиді, ритуалды тазалық
пен күнәдан арылу туралы және тағы да ... ... мен ... 22 ... ... Висперед –авесталық Виспе ратаво- «барлық әміршілер», яғни ізгі
мәндердің даналығы ... ... ... ... ... құдайларға
құлшылық ететін өлең-дұғалардан тұрады, мазмұны жағынан «Яснаға» жақын. ... ... ... ... саны түрлі қолжазбаларда өзгеріп отырады.
3. «Ясна»- авесталық йаз- ... ... ... ... ... ... Құрбандық шалу мен құдайға құлшылық ету кезіндегі
дұғаларды, құдайларға ... ... ... 72 ... ... авестаның ең көне бөліктері саналатын гаттардың 17 тарауын қамтиды.
Алайда кейбір яшттар мазмұны жағынан гаттардан да ... ... ... Яшт- ... йаз- ... ... ... құдайларға
арналған мадақтарды, 22 өлең-дұғаларды және көптеген ... ... Кіші ... орта парсылық тілдегі бірнеше қысқса дұғалар
мәтінін, Күнге, Айға, ... және ... ... ... дұғаларды
және т.б. қамтиды.
Парсылық дәстүрге сай Авеста б.з.б. 1-ші мыңжылдықта пайда ... ... ... ... ... оның бір ... ... жіберген, ал екіншісін өз ... ... ... ... аман ... Авестаның бөліктері жинақталып, оларды бас абыз
Тансар қайтадан қалпына келтіреді. Артахшердің ұлы Шапур (б.з. 243-273 жж.)
канондалған ... ... ... ... ... ... мазмұндағы үзінділерді қосып, түзетілген
мәтінді Шиздегі кітапханада сақтауға ... ... ... ... ... ... ... жорықтары кезінде де басқа да исламдық емес ... ... ... ... ... бұл ... ... және тағы басқа
авторлар мәлімдейді. Бізге келіп жеткен Авеста қолжазбасы 1278 ... ... ... ... ... уақытынан екі мың жыл кейін белгіленген.
Міне осы ... бәрі ... ... ... қызу ... ... Авеста туралы (дәліріек айтсақ оның ... ... ... ... XYII ... ... ... бола бастайды.
Авестаның алғашқы манускриптері Оксфорд ... ... ... оны ешкім оқып шыға алмайды.
2.1 Авестаны зерттеудің бірінші кезеңі.
1723 жылы ағылшын Дж. Боучье Үндістаннан Авестаның «Вендидад-садэ»
деп аталатын ... ... ... алып ... ... француздың жас
ғалымы Анкетиль Дюпперон (1731-1805) Авестамен кездейсоқ танысқанша ол
оқылмаған күйінде ... Ол ... ... де осы ... оқып ... деп
өз алдына мақсат қояды. Сөйтіп, парсылардан авестаны оқып-түсіну үшін 1754
жылы Үндістанға аттанады. Ол парсылардың көмегімен ... ... ... ... жарыққа шығарады.
Бұл оқиға Авестаны зерттеудің бірінші кезеңінің бастамасы болды және
ол 1826 жылға дейін ... XIX ... ... жартысындағы Риттер,
Гёте, Гегель сынды ойшылдардың ежелгі иран діні мен философиясы туралы ой –
пікірлері дәл осы Анкетиль Дюпперонның ... ... ... ... зерттеудің екінші кезеңі.
Авестаны зерттеудің екінші кезеңі 1833-1880 жылдар аралығын қамтиды.
Бұл кезең француз ғалымы Э. ... ... ... Ол ... ... ... ғылыми филологиялық тәсілін қалыптастырады ... ... ... ... ... ... жеке сөздерден тұтастыққа қарай
біртіндеп көтерілу тәсілін ... ... ... ... талдаудың негізінде Авеста тілін санскритпен ... ... ... ... ... ол ... ... алды, сөзден сөзге жылжи отырып оның мағынасын ашты. ... ... ... ... Нерйосангтың пехлевий тілінен аударған санскрит
аудармасына сүйенді. Бюрнуф «Яснаның» тоғызыншы ... ... ... қысқаша түсіндірмелер берді.
Екі бағыттың да ғылыми жетістіктерін және ғылыми-тарихи ... иран ... ... ... ... қатысты қолданған
Х. Бартоломе еңбектері XIX-XX ғғ. ... ... ... ... кезеңінің басталғандығын сипаттайды.
2.3 Авестаны зерттеудің үшінші кезеңі.
Бұл кезеңдегі маңызды еңбектер қатарына М. Хаугтың, Э. Уесттің, ... Дж. ... ... ... ... ... ... гностицизм мен иудаизмнің ықпалында болған зороастрлық
абыздардың кейінгі фальсификациясы деген пікірін ... ... ... ол Авестаны ... ... ... зор ... сіңірді, көптеген ұғымдарды дұрыс түсіндірді. XX
ғасырдың 30- жылдарына дейін созылған ... ... ... ... екі ... - Х. ... жақтаушылар («гейдельберг мектебі»)
мен Андреас пен Вакернагельді қолдаушылар («геттинген мектебі») ... ... ... ... ... ... кейін пайда болған деген
жорамалды негіздеп, Авеста ... ... ... келтіру туралы мәселені
алға тартады.
2.4 Авестаны зерттеудің төртінші, қазіргі кезеңі.
XX ғасырдың 20-30- жылдарынан басталады. Бірқатар таласты мәселелер
бойынша ғалымдар ... ... ... ... ... мен оның ... ... тарихта болған
тұлғалар деп саналады. ... ... ... сөздер мен сөз
тіркестерін, сондай-ақ «терминдерді» түсіндіру әлі де ... ... ... ... мәселе болып қалып отыр.
Қазіргі авестологияның жетістіктері И. Гершевичтің «Ежелгі Иран
әдебиеті» атты ... ... ... толық баяндалған. «Зороастрдың
өз үлесі» атты мақаласында ол ... діни ... ... ... ... ... ... гаттарда көрініс тапқан ерте
кезең («заратуштранизм»); иран тайпаларының көне политеистік түсініктерін
қамтыған және ... ... ... ... ... тапқан кезең
(«заратуштрицизм») және Сасанидтер әулеті кезінде мемлекеттік дін ретінде
канондалған кезеңді («зороастрианизмді») атап көрсетеді.
3. Зороастризм діни – ... ... ... ... ... ... дамуында айрықша орын алатын ежелгі діндердің бірі-
зороастризм. Діни жүйелер көне халықтар мәдениетінде жүйе ... ... ... бұл діни ... бір ... ... ... болмайды. Олардың
өзіндік даму тарихы, даму зандылықтары бар. Ал бұл заңдылықтарды ашу, даму
тарихындағы кезендерді зерделеу, өз ... сол ерте ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Сондай-ақ діни жүйелелдің қазіргі заманға дейін сақталған ... ... ... мен ... мәдениет арасындағы ... ... Көне ... ... ... архетип ретінде
халықтық рәсім-рәміздерде, салтөдәстүрлерде сақталады. Адам этностық,
этноаралық ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасады. Сондықтан, адамзатқа адамгершілік өлшемін
ұсынған ұлы жүйе құрушылар мұрасын қарастырғанда ... ... ... ... ... ... ... қажет. Міне, осы тұрғыда
Заратуштра ілімін жан-жақты, толық, терең ... ... оның ... ... ескі ... рәсім-рәміздерді зерттеудің маңызы зор
болмақ.
Ғалымдардың ... ... ... ... ... жаңа ... ... тапқан жоқ, ол ескі наным-сенімдерді қайта қарап түбегейлі
өзгерткен адам.Авеса мен зороастризмнің ... ... ... ... екі түрлі көзқарас қалыптасқан.
Бірінші бағытты барынша жинақтап тұжырымдасақ, негізгі деген мына
пікірді аңғарар едік: Зороастризм Батыс ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған, ал парсылар
арқылы зороастризмшығысқа тараған. Бұл Авеста мен ... ... ... немесе батыстық теориясы деп ... Оның ... А. ... Дж. ... және т.б. ... ... ... шығыстанушылардың ішінен А. Мейе мен Э. Герцфельдты жатқызуға
болады.
Бұған қарама-қарсы екінші ... - ... мен ... пайда
болуының шығыстық немесе Бактриялық теориясы. Бұл теорияны ... ... ... ... ... Х. ... ... Х. С. Нюберг. Бұл теорияны соңғы кездерде бірқатар бұрынғы кеңес
ғалымдары да қабылдаған соңғы кездерде бірқатар бұрынғы кеңес ... ... (В.В. ... Е.Э. ... М.М. Дьяконов және т.б.)
Сонғы кездердегі зерттеулер, тарих, діни-мифологиялық көзқарастар
оның Орталық Азияда дүниеге енлгенін айқындайды. И. С. ... ... ... діни ... ... ... белгінің жоқ
екендігін және лингвистикалық деректердің Авеста тілінің солтүстік-шығыстық
сипатта болғандығын атап ... ... ... ... ... жаратқан он алты
елі аталады. Ахура-Мазда: "Мен жаратқан елдердің ішіндегі ең алғашқысы
Вахави-Датия өзінінің ... ... ... дейді. Арианам-
Вайджа-арийлер елі дегенді білдіреді. Арианам-Вайджа Ранга мен ... ... ... кең ... ел. Мұндағы Ранганы зерттеушілер
Еділ (Волга) өзенімен теңестіреді . Басқа деректерде жоғарыда ... ... және ... деп те ... С.Т. ... мен Т.И. ... ... Каспийге келіп құятын Амудариямен, ал Датьяны Сырдариямен
ткңестіреді. Ворукаша-Каспий ... ... ... ме ... ... . ... зерттеушілерінің көпшілігінің пікірінше Яштар мен Гаттар
б. э. д. III-VII ғасырлардағы Шығыс Иранның ... ... Орта Азия ... өмір ... мен ... ... .
Жоғарыда аталған авторлардың ... ... ... және ... мен бірге аталатын тайпалардың-тұрлар, хьондар,
сайримдер, сайндар мен ... ... мен ... ... ... қарағанда, арийлердің қоғамына қарсы қойылатые: ... ... ... ... ирандық көшпелі тайпаларының бәрі "тұрлар" деген
жинақталған атпен аталады. Кейбір зерттеушілер тұр ... ... ... ... ... ... ... белгілі тайпалардың нақты
тобымен байланыстырады.
В. В: Бартольд: ""арийлер елі" ... ... ... ... ... ... мағынада қолданылса керек. Аршакидтер династиясының үстемдігімен
біріктірген ел осылай аталған" , - ... ... ... Зерттеушілер ежелгі
арий, тұр, хьон тайпаларының наным-сенімдерінң ұқсас ... ... ... ... ... шалғандығын атап көрсетеді. Ал
олардың арасындағы тайпааралық қақтығыстары Амудария мен ... ... Арал ... Еділ ... ... орын алса ... Бұл қақтығыс
негізінен тұрғылықты тұр тайпалары мен осы жерлерге қоныс аударған арийлік
тайпалар арасында өрбіген деп ... ... ... арналған дұға.
Гаттар-Заратуштра пайғамбардың өлең түрінде жазылған діни уағыздары.
Бұл тайпалар барлық көне ... ... ... ... ... бар деп ... ... табынған. Олардың ішінде
су мен от ерекше орын алған, қысы ... жазы ... ... ... ... үшін бұл ... маңызы зор болды. Жауынсыз жаз, қарсыз ... ... өте ауыр ... Ондай жылды жұт деп атаған. Ерте көктемде
бір қауым мүшелері өзен ... ... ... ... су ... құрбандық
шалып табынған, әсіресе, үлкен өзен, көлдерді ерекше қадір тұтқан. Сөйтіп
су ... бас иіп, ... ... ... жасаған. Суға шайыну авеста
тілінде заотра деп ... Суға ... беру үш ... ... сүттен және екі өсімдіктің жапырақтары мен шырынынан тұрған. Бұл
жер шұрайлы, мал өнімді болсын деген ниетпен байланысты болса ... Су ... ... бесінші Яшт, "Ардвисур-Яшт" арналады.
Ахура-мазда аян берді,
Спитама Заратуштраға
Табын оған о, Спитама
Оған, мол сулы Ардвиге .
Суға тасаттық берумен қатар, таңсәріде қауым мүшелері ... ... ... алу ... еске түсіреді) рәсімін жасаған. Бұл ... ... ... бар ... ... ... болса керек. Су
тек тәндік қана емес, ... ... ... ... ... халқында әлі
күнге дейін сақталған сумен үшкіру, славяндардағы суда шоқыну және ... ... Суға ... (кезінде отбасындағы жасы ... адам ... және суға ... ... ... ... жасайтын рәсімінің
маңызды құрамдас бөлігі болған деп жорамалдауға ... тағы бір ... ... ... ... кең таралған, еуразиялықтайпаларда да бұл құбылыс жиі кездеседі.
Отқа табыну, оның құдірет бар деп түсіну көне гелиопольдтік ... ... бір ... ... ... ... ықтимал. Заратуштралыққа
дейінгі діги дәстүрде отқа тасаттық беру, отқа арнап ... шалу де ... таза ... ... хош иісті өсімдіктерден, аз мөлшерде
мал майынан тұрған. ... лтқа май құю, яғни отқа ... ... діни ... ... орын ... және ... дейін
сақталған діни түсініктің берік, орнықты көріністерінің бірі ... Отқа май құю ... ... ... ... ғана ... ... аруақтарды еске алу. Андронов ... ... ... ... ... діни ... атқаруға арналған ошақтар
болғандығын археологиялық қазба жұмыстары ... ... пен суға ... ... шалу пұттық құдайларға сыйыну
рәсімдерінің негізін құрайды.
Зороастризмге дейінгі наным-сенімдерде ежелгі дін түрлері ... кең ... ... ... ... шалғанда дұға оқып барып
қана малды бауыздайтын болған (қазақтарда сақталған бата жасау рәсімін еске
түсіреді). Бұл ... ... және ... ... атаулы бір-
бірімен тығыз ьайланыста болады деген сеніммен байланысты. Дұға оқып, бата
жасау мал иесінен ... ... ... керек. Бұл сенімге сәйкес
құрбандыққа шалынған мал жаны оларға қамқорлық ... ... ... ... ал ол өз ... жер ... мал-жанның көбеюіне
септігін тигізеді. Авестада көптеген киелі жануарлар туралы ... ... ірі қара малы ... ... ... ... ... бірі Өгіз мұңы деп аталады. Онда ... ... ... ... мен ... ... жандар ретінде суреттеледі. Бұл осы
эпикалық әндерді шығарған тайпа үшін ірі қара ... ... ... Ал қола ... ... кезеңінде Қазақстан
территориясындағы адамдардың негізгі кәсібі үй ... мал ... ... ... және малдың көбі ірі қара ... ... ... қола дәуірінде Қазақстанды мекендегенін жоққа шығаруға болмайды.
Авестаға көне ... тағы бір ... ... -ит ... ... ... адам тоғызыншы ұрпағына дейін күнәһар болады",
делінген. Сондай-ақ итті жәбірлеген адам ... ... Бұл ... ... ... орын ... ... және ол тотемистік
наным-сенімдермен тығыз байланыста болған ... ... ... да ... ... бірі деп атау да ... наным-сенімдермен ұштасып жатса
керек.
Кең далаы мекендеген халық үшін жылқы ... да ... зор ... ... ... ... өзі ... қолға үйретумен
байланысты болды. Жалпы адамзат ... ... ... ... ұлғаюында жылқы малы теңдесі жоқ қызмет ... ... ... ... еді. А. О. ... ... ... құдайымен
байланыстырады, аңызға сәйкес Митра адамдарға жылқы бейнесінде келеді.
Халықтық дүниетанымда адамдарда, тіпті осы ... ... ... оны бұза ... ... ... мәні де ... заңдылықты сақтауда,
оны қолдап отыруда болып табылады, сондықтан ... ... ... ... ... яғни ... этикалық мағынасы да бар. Адамдар
қарым-қатынасында ... ... ... ... ... ... сыйлауы-жазылмаған заң. "Аша" қоғамдағы ізгіліктің, этикалық
принциптердің бастауы және кепілі болып табылады, ал ... осы ... одан ... ... эпикалық әндерде ғарыштың, жердің, адамның пайда
болуы туралы мифтер мақталған. Оларда көне дәкір адамдарының ... ... ... ... ... бұл ... жаңа діни
жүйе тұрғысынан қайта өнделген, ал архаикалық образдардың кездесуі, олардың
Заратуштра реформаларына дейін қалыптасқанын ... Бұл ... ... ең ... аспанды жаратады, оның төменгі жағын сумен толтырып
оған жерді орналастырады. Жердің бетіне ... ... ... ... ... отырғызады. Ең соңында баолықтың бәріне өмірлік күш
беретін отты тұтатады. Осы ... бір ... ... күн ... ... ... шашып тұрады. Бүкіл әлем өзгеріссіз, қозғалыссыз
қалыпта болады, яғни ... ... ... ... тән емес еді. ... ... үш ... иесін құрбандыққа шалады. Олардың ұрығынан
басқа адамдар, ... мен ... ... болады. Осылай ғарыш
қозғалысқа келтіріледі. Осы қозғалысқа сай жыл мезгілдері ауысып, күн аспан
күнбезін белгілі ырғақпен ... ... ... құдіретімен басталған
бұл қозғалыс мәңгілік жалғаса бермек. Дінбасылары өзерін құдайлардан бастау
алған ... шалу ... ... деп ... ... да ... шалуды талап еткен. Табиғаттағы өзгерістерді,
дамуды, жаңаруды мифологиялық ... ... ... түсіндіреді. Бұл жерде
маңыздысы құдайлардың болмасыт жаратуы және қозғалысқа келтіру туралы ... ... ... ... екі ... ... ... ықпал етсе керек.
"Ийма туралы аңыз" көне дәуірлерде-ақ адамдарда ... ... ... туралы көмескі көзқарастың қалыптаса бастағандығын көрсетеді. Аңызға
сай Ийма қайтыс болған соң төменгі әлем патшасына ... ... ... суреттеу болмағанмен, басқа ... ... ... Аид ... ... ... ... отырып, көне заман
адамы төменгі әлемді қуаныш та, қайғы да жоқ ... ... ... деп ... ... Ерте ... адам ... кінәсіздігін
дәлелдеу үшін от пен судан аман өтуі керек-тін. Егер адам аман қалса, ол
кінәсіз деп ... ... ... , төменгі әлем және адамның
кінәсіздігін дәлелдеу туралы түсінік Заратуштра эсхатологиясының, жұмақ ... ... ... ... ... рөл атқарған. Жұмақ пен
тозақ жөнінде көмескі түсінік Заратуштараға дейін ... ... ... құс ... күнде болады деген сеніммен байланысты болды.
Алайда, ... ... жаны ... ... ... орала бермейді,
мысалы, тайпа салтын, әдет-ғұрпын ... ... ... ... ... адам жаны ... ... қалып қоюы немесе зұлым рухқа айналып
кетуі мүмкін. ... ... ... ... және ... туралы
көзқарастар қалыптасады. Жұмақ туралы түсінік жанның көкке жұлдыздарға ... ... ... ... оралуы жайлы сенім аясында қалыптасуы мүмкін.
Жұмаққа жетуге болды-мыс ... ... ... тән ... ... деген
сенімде артады.
Дуализмнің бастапқы нышандары да осы кездерден бастау алады. Діни
наным-сенімдер дамудың ... ... ... ... бейтарап болып көрінбейді, олар адам өміріне зиянды немесе
пайдалығына қарай ... ... ... ... бұл көне адамның көмескі
түсінігінде жақсылық пен зұлымдықтың ... ... ... ... оның санасы жақсылық, игілік немесе зұлымдық құдайына ... ... ... ... жоқ. Бастапқыда олардың бәрі ... үрей ... Тек ... ... ... жүйелеу, жіктеу
барысында ғана табиғи дін ... ... ... ... бойынша)
дінмен алмасады, сонда бір құдайлар жоғары құдайлар сатысына ... ... ... ... ... және ... ғана жақсылық пен
зұлымдық құдайларының аражігі ашылады, дегенмен этикалық дуализмге олар әлі
жете ... жоқ. ... ... көне ... ... сипаттағы
этикалық көмескі түсінктер болғандығы мифтерден анық көрінеді. Сонмен қорыа
айтатын болсақ, зороастризмнің түптамырлары ерте ... ... ... ... ... ... жаңа дінінің негізін қалаған кезде халықтық наным-
сенімдердің көптеген қағидаларын өз жүйесіне ... ... олар ... жүйе, қалыптасқан жаңа саясм жағдай, дүниетаным ерекшеліктері
тұрғысынан қайта ... ... Өз ... ... ... ... ... ескі нанымөсенімдерден мүлдем қол
үзіп кеткен жоқ. Ал бұл зороастризмнің ... ... ... Заратуштра тарихи-мәдени тұлға.
Заратуштра негізін қалаған ... ... ... бірі. Оның тарихта алатын орны ерекше.
Белгілі ағылшын ғалымы М. Бойс бұл ... ... ... тарихындағы
орны былай деп бағаланады:" Зороастризм б, э. д. VI ... ... ... Иран империяларының мемлекеттік діні болған.
Иранның күш-қуаты бұл дінге зор мәртебе ... ... ... ... ... ... ... жүйелердің
қалыптасуына зор әсер етсе, оның маңызды ... ... ... ... ... ... ... солтүстік вариантының
дамуына ықпал еткен".
Заратуштра гректерге Зороастр деген атпен белгілі, ал ... ... ... деп санаған. Заратуштра идеяларының ... ... ... ... ... үлесі туралы бельгия ғалымы Жан Дюшен
Гииемен өзінің "Заратуштра гимндері" аудармасының алғы сөзінде ... ... ... Азия ... ең ... ... Заратуштра болды.
Оның ілімі Христос ... ... төрт ... ... Грецияны өз
даналығымен байытты. Еуропаға әлі жетпеген уақытта, гректер Зороастр атаған
Заратуштра Батыстағы ... ... ... ... бір ... ... ... әрі шәкірті Евдокс Книдский өз ұстазын Зороастрмен
салыстырады. Осыдан грек философиясының ... Иран ... ... ... ... ұйғарым жасауға болады".
Заратуштра ілімін, гректерге тигізген игі ... ... ... ... мойындайды. Л.А. Лелеков: " Гректер өз жүйелерінің
Заратуштрадан бастау алатынын мақтан еткен. Пифагордың өзі ... ... деп ... - дейді.
Зороастризм салт-дәстүр исламда да өз қолтаңбасын қалдырады. Мысалы,
бес уақыт намаз ... ... ... А. Тарақы:" Осы дәстүр Сырдария
бойында туған Зердеш діні ... ... ... ... одан ислам
дінідегі бес уақыт намаздың орнығуына себепші болды", - деген пікір айтады.
Заратуштра ... ... пен ... ақырет әрбір адамның ... ... ... ... ... ... іліміне зор әсер еткен деп
айтуға болады.
Сонымен қатар ... ... ... әдет-ғұрыптарындағықайтыс
болған адамды жерлеу рәсімдерінде де зороастризмдік элеметтер ... ... ... өмір ... ... ... және тағы ... философтар өз ойларын дамытты. Үндістанда Упанишадтар пайда
болып, Будда өмір ... Осы екі елде ... ... ... ... бабына жетті; Иранда Заратуштра жақсылық ... ... ... ... ... әлем туралы өз ілімін
уағыздады: Палестинадан Илия, Исая , Иеремия және ... Исая ... ал ... - бұл Гомер мен Парменид, Гераклит пен Платон тәрізді
философтардың, Фукидид пен ... ... ... ... еді. ... адам болмасының барлық мәселелері түйінделді". Тарихта ... ... ... ... ... бірі - ... туған
жері, өскен елі, ілімі таралған аймақтар ... ... ... ... ... ... ... Оларды төмендегідей мәселелер маңында
топтастыруға болады:
1. ... ... ... ... ... жері мен өмір сүрген уақыты, миссиясының
тарихи контексті.
3. Заратуштра ... ... ... ... және ... ... кіші ... канондардың гат доктриналарына қатысы.
Заратуштраның атынан жариялағандығын, ... ... ... - Гииемен гаттарға сүйене отырып, Заратуштра өмірбаянын толық қалпына
келтіру мүмкін еместігін айтады. Е. А. Доршенко ... в ... ... ... ... тұлға екендігін атап көрсетеді.
"Антикалық әдебиетте Зороастр ... ... ... ... ... оның ... ... тұлға екендігін көреміз", - дейді. М. Бойста
Заратуштра тұлғасының тарихилығына күмән ... Егер бұл ... ... ... ... ... тарихи тұлға деген
ортақ пікірге келгенімен, оның өмір ... ... әлі ... ... ... айтатын Болсақ, көтерілген мәселе төңерегіндегі
әртүрлі пікірлерді екі ... ... ... ... ... ... Плинийдің, Плутархтың, Диоген ... және ... ... ... олар Аристотельден, Эвдокс пен Гермипптен
алынған ... ... Бұл ... ... ... біздің
заманымыздан алты мың жыл бұрын өмір сүрген.
Лидиялық тарихшы ... ... ... ... ... "Ксеркс пен Заратуштраның арасында алты мың жыл ... ... Оның бұл ... ... алты мың жыл бұрын өмір сүрді деген
ескертпесімен үндесіп ... ... бұл ... бәрі ... ... және ... ... тарих кезеңдері туралы
ілімімен байланысты болмақ.Екінші топқа Бундехеш кітабынан ... ... ... ... ... ... Заратуштраның өмір
сүрген жылдарын анықтағанда осы мәліметтерге жүгінеді, осыған ... ... VII-VI ғғ ... ... ... ... отырғанымыздай
даталар арасындағы алшақтық мың жылдарға дейін созылады. Мұның өзі бізге
келіп жеткен деректерде Заратуштраның ... ... ... нақты
мәліметтердің жоқ екендігін көрсетеді. Соған қарамастан гаттарға сүйене
отырып, Заратуштра өтпелі дәуір аралығында өмір ... деп ... ... ... құрылыс ыдырап, жаңа таптар қатынастардың дағдарысқа ұшырап,
жаңа құндылықтардың әлі піспеген кезі еді. ... осы ... ... жаңа
дүниетанымдық парадигманы қажет етті. Жаңа парадигма Заратуштраның ... мен ... ... ... ... ... ... етті және оларды
дүниеге алып келді. Кейіннен бұл уақытты К. Ясперс "тарихтағы белдік ... ... ... уақыт тұлғаларының бірі жаңа діни жүйе құрушы Заратуштра
пайғамбар болды. Ол сары уайымға салынып өткенді аңсамайды, оған ... ... ... айтқанындай бір өзенге екі рет түсу мүмкін
емес, мұны Заратуштра ... ... ... ... оның
парасаттылық деңгейі қоғамдағы ізгілікті ілім мен ... ... ел ... ... асырса егер ізгі ілім мен әділетті,
Билік құрсын әділетті билеуші
Адамдарға, ұрпаққа игілік әкелсін ізгі ілім.
Сөз орайы кегенде айта кетейік, ... ел басы ... идея ... ... ... ... Баласағуни, АхметИссауи т.б. еңбектерінде
өзекті мәселе ретінде көтерілді.
Жаңа құндылықтар ... ... ... ... ... Заратуштра Ахураға қояды.
Сұрамаймын сенен, ақиқатты ашшы маған, Ахура
Адал-әділ өмір неден бастау алады
Тамыры оның қайда ... өлең ... ... ... ... пісіп жетілгенін
көрсетеді. Заратуштра Жаратушыға алғашқы ... ұжым ... ... өз
атынан, яғни тұлға ретінде сауал қояды.
Екіншіден - қауым адамы құдайды сырт ... ... күш ... оған ... ... ... ... Заратуштра үшін
бастысы рухани ізденіс, Заратуштра құдайы қара ... ... ... ... ... ақиқаттың иесі. Заратуштра өсиеттері бұқара қауымға
емес, ақиқатқа құмар, соны іздеп талпынған ... ... ... тыңдаңдар", - делінеді Яснада.
Ғалымдар әртүрлі болжамдар айтқанмен Заратуштраның ғибаратты
сөздері - ... оның ... ... ... елі ... да, ... ... болғаны туралы да мәліметтер жоқ. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... Иран деп ... қазіргі заман ғалымдарының басым
көпшілігі оның туған жері Шығыс Иран немесе Орталық Азия деп ... ... – деп ... В. В. Струве,-өткен ғасыр тарихнамасында
Зороастрзмнің отаны болып саналады. Зороастр діні нақ ... ... ... ... нағыз ирандық дүниетаным осы жерлерге қалыптасты, ал ... ... ... ... - ассириялық өркениеттің ықпалында
болды" Заратуштраның скифтермен ... ... ол үшін ... ... ... ... ... руын өзіне қаратудың сәті
түскендігін атап көрсетеді.
Қорыта ... ... ... ... және таралу аймағын ескере
отырып, зороастризмді бір ... ... ... деп айта ... ... ... ... тек өздерінің идеологиялық қажеттілігіне
сай монотенистік ... ғана ... ал ... ... мемлекеттік дініне айналуы және Авестаның осы ... ... ... ... ... оның туған топырағын ұмыт
қалдырды. Заратуштраның өзіне келетін болсақ, оның ... ... ... скиф-сақтар ортасымен байланыста болғандығы күмән туғызбайды. Тарихи
деректердегі Заратуштра Виштаспа ... ... ... деген
мәліметтер, М. Бойстың Заратуштра Еділдің ... ... ... өмір ... ... ... сәйкес келеді. Осы деректерге
сүйеніп, ... ... ... ... ... дүниеге келуі
мүмкін деп топшылаймыз.
Скиф-сақтардың Заратуштра ілімін ... ... ... атап ... ... ... жатты. Заратуштра ілімі өз
елінде ... яғни көне ... әлі ... ... ... өмір сүру ... ... түсінеді, сөйтіп болмыстың жаңа
тұжырымдамасын ұсынды. Бұл ескі ... ... дін ... ... ... ... олар оның ... басқа ештемені қарсы қоя алмады",
- дейді Т.А. Гуриев.
Заратуштра іліміндегі басты жаңалық, - біздің пікірімізше, құдай ... ... жаңа ... түсіну, монотеистік сарын және құдай
болмысын жаңаша ... ... Енді осы ... ... Зороастризмдегі құдай мен адам мәселесі.
Әлемдік діндердегі басты мәселелердің бірі-құдай және адам, адам мен
жаратушының арақатынасы туралы. Ізгілік пен зұлымдық, адам еркі мен ... ... ... мен ... ... мәселе төңірегінде
топтасып, содан туындайды. Ал осы ұғымдардың ойшылдар, теологтар тарабынан
әртүрлі шешім табуы, олардың ... қызу ... ... тіпті
қантөгіс діни қақтығыстарға ұласып, мыңдаған адамдардың тағдырын ... ... ... ... ... ... бірі - көптеген
ғалымдардың атап көрсеткеніндей ... ... ... ... Заратуштрамонотеизмі иудаизм немесе ислам монотеизмі тәрізді
қатаң болса да, ол ... ... ... бір ... енгізуге бағытталған ... ... ... ... ... ... монотеистік сарынды атап
көрсеткенімен, оны түсінуде олардың ... ... бары ... ... ... зерттеген еуроп ғалымдары Т. Хайд, Ж. ... ... ... ... қорытындыға келеді.
1771 жылы француз ғалымы Анкетиль Дюперрон Авестаны француз тіліне
аударды.
Авестаның ... ... үшін ... жай түскедей болды,
өйткені, онда қатаң монотеизмнің ... ... ... ... ... ... ... Уильям Джонс Зратуштра сияқты данышпан аудармада
көрініс тапқан мылжыңды уағыздауы мүмкін емес деп, аударманың ... ... ... ... ... ... ... Соған
қарамастан Анкетиль Дюперрон Заратуштра ілімі "таза теизм", бірақ оны
кейіннен ... ... ... деген шешімге тоқталады.
Авеста мен Зороастризмді зерттеудегі маңызды ... ... ... ... есімімен байланысты. Неміс ғалымы Авестаның басқа
бөліктеріне қарағанда ... көне ... ... және ... ... өзі уағыздаған нақыл сөздері болуы мүмкін деген пікір ... ... ... М. Хаугтың бұл пікірінің дұрыстығын дәлелдеп
отыр. Заратуштраның төл туындысы ... мен Кіші ... ... ... бар ... ... көп ... радикалды дуалист деушілер Кіші Авестаға, соның ішінде екі
жаратушы туралы айтылатын Видевдатқа сілтеме ... ... ... ... ... ... себебі", - дейді Л.А. Лекелов, - ... ... ... ... иудохритиандық тезистердің
осыған дейінгі мызғымастығын ... ... ... ... ... ... ФЙ. ... Ж. Оппер, кейіннен Джаксон Зороастрлық ілімнің
қайталанған жаңғырығы тәрізді ... ... ... ... үшін ... сәл-пәл дуализм нышандарын күшейтіп,
дінтану үшін күтпегендік болған зороастризмнің ... ... ... дін" ... ... З.Қ.) ... сайлығын төмендетуге талпынды.
Алайда, аталған ғалымдар зороастризмнің басқа бір ерекше сипаты дуализмнің
ешқашан абсолюттендірілмейтінін, зұлымдық ... ... тең ... ... соңғының құдіреті тек осы ... ... ал ... ... билік тек соның қолында екендігін
ескере бермейді, басқаша айтсақ жамандық, зұлымдық атаулы өтпелі, өйткені
тоның субстанциялық ... жоқ. Ал ... ... ... ... пен ... ... тек төменгі болмысқа, адамдық
құштарлықтар, пендешілік деңгейінде ғана өзекті, ал жоғарғы болмыста ... тағы бір ... ... ... ... құдайлар
пантеоны.
Бойс Мэридің пікірінше, Заратуштра ілімінің басты ... ... ... идея ... ... ... ... Заратуштраның
логикасына сай Ахура-Мазда Қасиетті рухтың-Спэнта - Майниудің көмегімен
алты ... ... ... Бұл ... өз ... ... ... құдайларды өмірге әкеледі. Жоғарғы алты құдайларға Амэша-Спэнта
(Сөзбе-сөз аударғанда мәңгілік киелі, әулие ... рух ... ... ... қолданылса, төменгі құдайлар язата (құрметтеуге ... ... деп ... ... ... М. Бойстың
тұжырымдамасында зороастризм таза полетеистік дін, онда монотеизмнің ... ... ... ... ғарыш заңдылығы, табиғи тәртіп адамзат
өркениетінің ешқашан рухани даму ... ... жол ... ... болды. Сондықтан, Заратуштраның моральдық тұжырымдамасында Аша әрі
ғарыштық, әрі моральдық заңдылық. Әрбір жеке ... ... ... ... ... осы ... ... ғарыштық заңдылықтың
сақталуына, орындалуына байланысты. ... ... ... ... адамға айқын дәлелдеген сияқты.Мәдени дамудағы сабақтастық, қаншама
қантөгіс, жойқын соғыстар болғанымен адамзаттың аман қалып, ... ... ... ... ... өркениетінің ешқашан рухани даму
жолынан таймайтығының кепілі екендігін көрсетіп отыр. Бұл ... ... көне ... ... ... ... қорта айтсақ, Заратуштра ... ... ... ... ... және ... ... күштер күресі туралы
көзқарасы болды. Қарама-қайшылықтар күресіне ол ... ... ... ... ... ... тарихта алғашқы болып адам еркі мен жауапкершілігі туралы
мәселені көтерді, сөйтіп, адам белсенділігіне жол ашты, ол дүниеден безуге
шақыратын дін ... ... ... құштарлыққа шақыратын сенім болды.
Заратуштра жанның мәңгілігі мен оның өмірден кейінгі ... ... ... ... ... оған ... демократиялық сипат берді. Соған сәйкес
адам жанының о дүниедегі ... ... ... мал басына байланысты
емес, адамның ақ ниетіне, ізгі ... ізгі сөз мен ізгі ... ... жарияланды. Енді осы ... ... ашып ... мақсатында
зороастризм эсхотологиясы мен жан туралы ілімін қарастыруға көшейік.
3.4 Зороастризм эсхотологиясы және жан ... ... ... ... үш ... туралы іліммен
тығыз байланысты және онда жан, адам ... ... ... ... ... шешімін табады. Зороастризмнің жұмақ пен тозақ туралы, әр
адамның өз ... ... үшін ... ... тағдыры үшін
адамзатқа ортақ жауапкершілікті бөліп көтеру, әрбір адамның істеген ... ... ... ... ... және ... үкімінен ешкімнің құтыла
алмайтындығы туралы наным-сенімдері кейінгі діндерге, осылардың ішінде
әсіресе христиандық пен ... зор әсер ... ... сай ... ... жаратуы екі сатыдан
тұрады. Алғашқыда ол бәрін тәндік қабықсыз, яғни, рухани идея ... ... ... ол ... ... ... береді. Сонымен,
Заратуштраның Ахура-Маздасы Платон терминалогиясын қолданатын болсақ, әрі
Футургос,өйткені ол ... ... әрі ... ... ол ... көрініс береді. Платонның идеялары туралы ілімімен Заратуштраның
жаратылыс туралы ілімінің арасында белгілі бір ұқсастық бары айқын. ... ... ... ... идеялар болған. Заратуштра идеялардың
бастапқысын мойыедайды. Алайда Платоннан айырмашылығы Заратуштра материалды
болмысты кемелденбеген деп қарастырмайды, сондай-ақ материя мен ... ... ... ... ... оның ... ... болмысын қарағанда жақсырақ,
өйткені, Ахура-Мазда туындылары ... ... ... ... ... ... мен идеяның бірлігі болмыс тұтастығының
кепілі.
Заратуштра ... грек ... ... олардың
философиялық жүйелерінің қалыптасуына зор ықпал еткен тәрізді. Еуропалық
көзқарастағы ... ... ... ... ... әсер ді ... талпынды.
Заратуштраның адамның о дүниедегі тағдыры, оның байлығына,
құрбандыққа шалған мал ... ... оның адал ... игі ... ... деуі шындығында ежелгі дәуір үшін құлақ естімеген жаңалық
болды.Заратуштраның ... ... оның ... және адам ... ... жалғасы және қисынды ... соңы ... ... әлем тарихындағы алғашқы кезең. Бұл кезең
тарихындағы ... ... ... қой ... боз ... жұмыртқалағандай -
заман болып суреттеледі. Адамдар уайым-қайғы, өлім ... ... ... ... өмір сүреді.
Екінші кезең, "Араласу" кезеңі жақсылық пен жауыздықтың күресін
қамтиды. Бұл күрес ... ... ... ие ... ... ... ... болмысына қарағанда, материалды болмыс жазыздық күштері
үшін осал болып ... Бұл ... ... ... бақылау барысында
алған білімдерін қорытып, осындай тұжырымға келсе керек. ... ... ... зат ... ... тірі ... бәрі ... кезендерден
өтіп, соңында өледі. Сонымен қатар, адамның өз ... ... ... тіндік құштарлықтар арасында, парыз бен қарыз арасында күрес өршиді.
Мифке сәйкес Ангра-Майниу әлемге оның ... ... ... ... ... ... Суды ... оны ішуден жарамсыз етеді, ол аяқ басқан жер
шөлге айналады. Содан соң ол ... ... ... адам мен ... ... Ең соңында ол жетінші туынды отты тарпа бас ... ... от ... ... ... ... игі туындыларды ластады.
Осыны көрген құдайлар бас қосады. ... ... ... жел мен жаңбыр оны ... жер ... ... Ай мен ... адам мен өгіз ұрығынан адамдар мен жануарлар ... Бұл ... өлім - ең ... ... ... ісі. Ол Ахура-Мазданың
жаратқан әлеміне өлім мен ... ... ... ... оның зұлымдығын
өзіне қарсы қаратты.
Аңыздың астарында бір терең ой жатқан тәрізді. Бұл ... ... адам ... мәні мен ... ... сөз ... отыр. Аңызға сай
адамдар құдай ... ... яғни ол ... ... ол дүние есігін
жауыз болып ашпайды, зұлымдық адамның туа біткен ... ... ... ... пен ... әзәзіл азғыруының, адамның адасушылығының
салдары.
Заратуштра ілімінің қамтып ... ... оның ... да ... ... Дуализм зороастризм космологиясы арқылы
да өтеді. Оған сәкес рухтардың біріне ... ... ... ... ... болған, болады және мәңгі бола бермек, қиратуға құмар
Ахриман тұңғиық ... ... бұл ... ... деп айтады,
уақыты келгенде ол құриды.
Заратуштраның іліміне сай адмзаттың ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру.
Әлемнің алғашқы рухани кемелденген жағдайына қайтып оралуын, ғажайып
сәт, ... деп ... ... ... басты сипаты қарама-қарсы
күштердің күресі ... ... ... ... соңы үшінші, соңғы
"бөліну" кезеңінің басталғанын білдіреді. Бұл кезең жақсылық ... ... ... жаратылыс кезеңіне қайтып оралуы мен аяқталады.
Бөліну кезеңіне мәңгілікке созылады.
Адамазат ... ... ғана ... оның ... ... отырып, Заратуштра ескі көзқарастардан мүлдем қол ... ... ... бір ... ... ... уақыт адамдар мен құдайлар өз
міндеттерін орындағанша созыла береді. Ақиқат-Аша заңында ... ... мен ... ... ... Заратуштра ілімінде сақталады, бірақ
пайғамбар оған жаңа мағына ... ... аша заңы ... ... ... ... ... құралы емес, сонымен қатар, аша-
ақиқат заңының мақсаты-идеалды болмысыты қалпына келтіру.
Сөйтіп, үш кезең - "Жаратылыс", "Араласу", "Бөліну" адамзат тарихына
белгілі бір ... ... ... ... ... кезеңіне, яғни
алғашқы кемелденген қалпына қайта оралуы. Ал "Араласу" - ... ... Екі ... ... әлем ... өрбіп отыр. Зұлымдық әлі жеңіле
қойған жоқ. ... ... оның ... ... көрсетіп қана
қойған жоқ, сонымен бірге ол қазіргі кездегі адам өміріндегі қиыншылықтар
мен азаптың себебін де ... сай ... ... ... ... ... ... бар, оның түп-тамыры жауыздық
рухында ... адам ... жою үшін ... ... ... ... керек. Өмірде адам рухында өрістейді.
Осы күресте адамға жол ... ... ... үшін құдай адамға
пайғамбар арқылы аян береді. Бірақ зұлым рух ... ... ... соңында Заратуштра рухынан жаралған Саошянт-құтқарушы келіп зұлым
рухты өлтіреді.
Қияметөқайым Заратуштра ілімінде адам ... ... ... және ... жанға шығарылған үкім өткен өмірдегі құрбандыққа шалынған
мал басына ... ... ... оның ... ... әділ үкім шығаратын сотты Митра басқарады, оның екі жағында әділ сот
таразысын ... ... мен ... ... Осы ... ... ... ойы, сөзі,
ісі тартылады. Егер игі ойы, игі сөзі, игі ісі ... ... жан ... ... Адамды жұмаққа сұлу қыз ретіндегі өз ар-ұяты алып өтеді.
Егер жанның жамандығы таразы басын тартып ... ... ... оны ... ... ... ... әкетеді. Авестада тозақ "арам ойдың
ордасы" азап пен ... ... ... ... осылайша жұмақ пен
тозаққа да этикалық сипат береді. Адамның ар-ұятын осылайша ... ... ... ... ... ... басты ерекшеліктерінің
бірі.
Сондықтан, этикалық бастау Заратуштра ... ... ... ... қамтып жатыр десек артық айтпаймыз.
Азап орны-тозақ ... ... ... ... ... оған нақтылық беріп, бұл көзқарастырады одан ... Көне ... ... ... ... ... мен ... сүрең
өмір орны ретінде суреттелсе, Заратуштраның ойы бойынша ол ... ... ... опық ... ... ... ... пайғамбардың дүниеде
әділеттіліктің болуы хақ деген сенімінен ... ... ... жан ... да ... ... ... өиткені,нағыз бақыт ғажаиып Фрашегирд ... ... ... жұмақта да, тозақта да адам жандары соңғы сотты, тәнмен күтеді. Жан
тәнге деиін болған жан мен тәннің баиланысу ... ... адам ... ... ... шығады. Жанның мәңгілігі туралы сенім жалпы психологиялық
түсініктермен тығыз ... Бұл ... ... ... деп жазады:"
... Бұл гимндер әрқашан "екі парасат" және "екі ... ... ... ... айта келіп, Гаттар "алғашқы" және "соңғы" ақылдарды ажыратады.
...Яшт адамда ... ... ... ... және "ақыл арқылы қабылданған
даналық" бар деп таниды. Түпкі даналық "рухани" немесе ... ... ... ... ... адам ... ... ішкі
дүниесіне үңілгенде, өмірдің маңызды мәселелерінде жолға салатын тек осы
даналық.
Сол ... ... екі өмір бар: ... және ... яғни жан және ... осылай ойлайды, Бундехеште Ахура-Мазданың шешкен мәселесі, ... ... өзін де ... ... Зороастризмнің жан туралы
түсінігі бойынша ақыл-парасат, даналық тек ... ... ... ... ғана тән.
Жанға келетін болсақ, ол адамға ғана емес барлық тіршілік иесіне тән
нәрсе. Бұл көзқарас Яснада көрініс тапқан "Біз ... ... ... ... ... су мен жер астындағы,ұшқан, ... ... ... ... Сонымен, бұл түсініктер көне анимистік
көзқарастардан бастау алады және оны одан әрі ... жаңа ... ... табылады. Авеста дүниетанымының құрамдас бөлігі-алғашқы қауымдық
анимнзм-тәннен бөлек тірішілік ете ... ... ... ... Бұл ... барлық жанға толы, жан табиғат пен адам ... зор әсер ... ... ... рөл ... ... жан Фраваши деп аталады. Тиштр-
Яштта "игі, жарқын Тиштрге және әділ ... ... ... ... пікірінше - ол адам туғанға ... оның ... ... ... тек ... емес, барлық тіршілік
иесінің, Ахруа-Мазданың өзінің де Фравашиі бар.
Жақсылық зұлымдықтан мәңгілік ... соң ... ... рет ... құрбандыққа шалады. Оның майы мен хаомадан
қасиетті сусын-хұт дайындап, оны барлық адамдарға береді. Қасиетті сусыннан
дәм тартқандардың бәрі мәңгі өмір ... ... бұл ... ... христиан дініндегі аман қалу,
адамзаттың күнәсін өтеу идеяларына және Христос ... - ... ... болды, алайда олар дүниеге жаңа көзқарас парадигмасы
тұрғысынан түпкілікті өзгеріске үшырады.
Сонымен қорта айтатын болсақ, Заратуштра ... пен ... ... өз ... ... үшін жауапкершілігі, жан мен тәннің қайта
қосылуы туралы адамзат тарихында ой ... ... ... ... оның бұл көзқарастары кейінгі ізденушілерді толғандырмай қойған жоқ.
Пайғамбардың ... ... ... ... ... діндерінде
қабылданды. Бірақ, М. Бойстың айтқанындай, бұл түсініктер тек зороастризмде
бір-бірімен толық логикалық ... ... ... ... ... аман қалуы, оның игі ойлары, игі сөздері, игі ... ... яғни адам ... ... ... қол ... адам Соңғы Сот күні істеген істері үшін жауап береді және барлық
адамзатпен әлем тағдыры үшін ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Иранның мәдени сұхбат аймағы.
Қазақстан топырағында туындаған ежелгі мәдениеттерді талқылаудан
бұрын, ... ... ... тұрғындары мәдениеті туралы қалыптасқан
пікірлерге тоқталып өтейік.
Мәдениеттану ілім ... ... ... ... ... Еуропаның атақты ғаламдарының мәдениет туралы концепцияларында XIX
ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басына ... ... ... басым
болғаны мәлім. О. Шпенглер, Н. Данилевский, Орталық Азия ... ... шыға ... ... А. Тойнби қатал табиғатпен күрес
барысында көшпенділер даланың иесіне емес, боданына ... ... ... мәдениет қозғалысын абсолютті рухтың ... ... ... оның ... тек рух қонған халықтар ғана тарихи-мәдени көшті
басқарады, ал қалған ... осы "ұлы" ... ... ... ... Адамзат рухының оянуы шығыста орын алғанмен, ол табиғатты әлі
жеңіп шыққан жоқ. ... ... ... ... ... ... Гегль оны осы сатыдан шыға алмады деген тұжырымға келеді.
Сонымен, ... ... ... ... бір ... ... оларға ортақ пікір: "Шығыс халықтары, соның ішінде түркі халықтары
мәдени жасампаздыққа қабілетті емес".
Қазақстан тарихына байланысты жазылған көптеген ... ... ... ... ... көне заманда алтайлық тайпалар
мекендеген. "Алтайлықтарға б.э.д. ІІ мың ... ... ... ... ... Үндіеуропа (иран) тілінде сөйлеген арийлер ... ... ... ... ... ... тайпаларының жеріне көшіп келген.
Б.э.д. 1800-1600 жылдары Шығыс Азияға келіп қоныстанып, Қазақстан мен
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... елді ... андроновтар мәдениетін құрады. "Қазақстан: үш мың ... атты ... ... С.Т. ... мен Т. И. ... та
осындай қорытындыға нақ осы андронов мәдениетінің ... ... ... ... - ... және ... жақын
жатқан аймақтары . Сөйтіп, көшіп келген ... ... ... ... ... ... ... З.Қ) қайда
кеткен?! Олардың Шығыс Иран тайпалары мен ... ... ... ... ... тарихи деректерге сүйенсек, Қазақстан жеріндегі
мәдениеттің негізін қалағандар - үндіеуропалықтар, дәлірек ... ... ... салғанда, қоланы балқытып, одан құрал-
жабдықтар мен ... ... ... ... Яғни ... тайпалар
мәдениеттендіруші рөл атқарған. Бұл ... ... ... ... ... мәдениетіне қатысты айтылған сыңар жақ пікірлер ... ... ... ... ... ашып ... ... ғалымы Санжар Асфендияров болды. "Ұлы державалық - шовинистік
сипаттағы бірқатар ой ... бар: ... ... ... ... алынған халықтың дамуы өрледі, олардың "тарихи" миссиясы
орындалды.
Осындай ой тұжырымдарды біз дүрлікпе Иловскийдің және ... ... ... ... - деп ... ... Одан әрі ғалым өз сынын ... Г. Е. ... ... Орта және ... Азия ... қатысты мәселелерде
Азиядағы барлық тарихи оқиғалардың түп-тамырын ақсары еуропалық нәсілдің
ұлы рөлінен іздейді.
"Қазақ ... ... сөз ... ... Т. Х. Ғабитов,-туатын тағы бір ... ... ... ... ... ... жөнінде. Жалпы батыстық мәдениеттану
бойынша, Орталық Азиядағы барлық мәдени ... не ... ... не ... ... тигізген әсерлеріне байланысты. Есік және
Орхон-Енесай жазулары-көне парсылық сына ... бір түрі деп ... да ... Қазақ мәдениеті туралы сөз болғанда пікір-талас
тудырып жүрген мәселе көшпенділік жөнінде. Көшпенділікке баға ... ... ... ... ... екі көзқарас бар. Алғашқысын ... деп ... ... ... халық-бұл негізінен көшпенді мал
шаруашылығы мен айналысатын халық, көшпенді мал ... ... ол ... ортаға тікелей байланысты және оған толық
тәуелді. Көшпенді халықтардың әлеуметтік құрылымы ... ... ... ... шаруашылық, рулық құрылыс. Көшпенді халықтың "жазба"
тарихы жоқ. Олар Африка, Америка және Австралияның "көне" ... ... ... ... ... ... ... Еурооталықтық
мәдениеттанушылар үшін көшпенділер мәдениет пен өркениеттен жұрдай. ... шығу ... де ... ғалымдар сақтар атымен байланыстырады.
А. Н.
Бернштам: "Қазақ деген сөз ерте ... ... және "сақ" ... екі
тайпаның қосылуынан шыққан, яғни қаспи-сақ, қас-сақ-қазақ болған деп
тұжырымдаса, М. ... ... ... сөз "қас сақ" ... сақ ... ... - түрік, монғол тектес халықтың екі бұтағынан, һұн мен сақ
тарауынан құралған ... ... - ... ... әлеуметтік
құрылымының мәдениетін зерттеуде археологиялық мағлұматтармен бірге жазба
деректер де бірқатар қомақты мәлімет береді.
Қазақстан жерін мекендеген ... ... мен ... ... біз көне ... элам және ... ... құрастырылған
Дарий мен Ксерс патшалардың жазбаларынан, сондай-ақ Зороастризмнің дін
кітаптарының жинағы - Авестадан және ... ... ... ... ... ... ... Соңғылардың ішінде
Геродрттың "Тарихи" ерекше орын алады.
Авестада Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген көшпелі ... ... ... ... ... ... Кейбір зерттеушілер, мысалы,
Д.Е. Еремеев түрік этнонимінің ... ... ... ... ... тұрлардың парсы деректерінде сақтар деп, ал ежелгі
грек деректерінде скифтер деп ... ... ... - дейді.
Зороастризмнің діни-мифологиялық жүйесінде ерекше орын ... ... ... бірі - Митраизм.
Қазақстан жеріндегі Саймал-таш, Тамғалы, Ешкі өлмес аңғарларындағы
Қойбарғар, Арпузен атыраптарының ... ... - ... ... бастау алатындығын көрсетеді. Л. Н. Гумилевтің ... ... Азия ... көшпелі тайпалар арасында туған",
Авестада Митраға табынуды ... ... ... ... иесі табынамыз Митраға біз". Азиялық көшпенділерден Митраизмді
отырықшы тибеттіктер қабылдайды. ... Бұл ... аты - ... Рим ... ... кең тарап, Римдіктердің діни наным-
сенімдерінде маңызды орын алды.
Ғылымда ұзақ ... бойы ... ... деп саналып, ал олар
шығыс иран диалектісінде сөйлеген деп ... ... ... ... ... шығаруда. Сақ жазуын жан-жақты зерттеген ғалым А.
Аманжолов: "Алғашқы көшпенділердің ... ... ... ... ... қола ... Оңтүстік Сібір мен Қазақстан тұрғындарын
үндіиран немесе иран тілінде ... ... де бар. ... айтсақ,
Алтай мен Жетісудың ежелгі тұрғындарының тек қана ... ... ... ... жақындығы, ортақтығы туралы пікірге сын ... ... ... ... ... сақ тайпаларының көне наным-
сенімдерін, аңыз-әпсаналарын, дүниетүсіну, дүниені пайымдау ерекшеліктерін
сараптау ... ... діни ... ... ... көрсетеді.
В.И. Абаев, В.В Струвенің, С. Ақатаевтің, М. Орынбектың және т.б.
ғалымдардың тұжырымдамаларын ... ... ... дүниетанымының,
діни ілімінің негізгі қағидалары сақ тайпаларының дәстүрлі наным-сенімдері,
діни ... ... ... деп ... ... ... көне бөлімі-яшттарда көрініс тапқан.
Зороастризмнің нышандарын қазақ халықының ежелгі діни жүйелерінен де
кездестіреміз. Енді осы мәселеге тоқталып өтейік.
4.2 Қазақтардың ілкі тектерінің діни ... ... ... ... мен ... оның өткен тарихына,
тіпті бүгінгі күндерді де рухани-мәдени, саяси өмірінде үлкен әсер ететін
фактор ... ... ... ... - дін. Дін ... білмейінше белгілі бір
аймақты мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени болмысының қыр-
сырын терең тану мүмкін ... яғни ... ... ... ... оның ... мен дүниетанымын ұғыну үшін ... діни ... ... ... зерделеудің маңыздылығы ерекше.
Ежелгі мәдениеттерде дін мәдениеттің тек басты емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... арта
түседі, себебі дін атаған тарихи дәуірлерде мәдениеттің барлық салаларын
қамтып жатты. Қазақтардың діни ... Алла мен ... ... ... Қазақ мәдениетіндегі қалыптасқан архетиптік наным-
сенімдерден исламдық діни жүйеге ауысу бірнеше ... ... және ... тұтастану бағытында өтті.
Ислам діні мен араб ... ... ... ... игі ... тарихтағы үйлестіруші қызметін теріске ... ... ... оны ... ... ... ... қалыптастырған,
руханилығының өзегін құрып, тұрақтандырған ... ... жөн, ... ... ... ... мүмкін емес. Атеизм
жағдайында көне діни жүйелер, әдет-ғұрыптар ескінің сарқыншағы алдамшы
сағым, бұрмаланған адам санасы мен ... ... деп ... еді.
Алайда, олардан "надандық пен анайлықты емес, қазіргі ұлттық мәдениеттердің
археотипін анғарған жөн". Бұл ... ... ... ... дейінгі
наным-сенімдерді, діни жүйелерді жан-жақты зерттеген ғалымдардың ішінде Ш.
Уәлихановтың, А. А. Диваевтың, Л.Н. ... Ә. ... ... Х. ... М. Орынбековтың, Т. Ғабитовтың, ... және т.б ... ... ... ... ... заманынан
осы күнге дейін жалғасқан дәстүр. Қазіргі күндері ел мен жерді жаудан жан
аямай қорғап, ерлігімен, әділеттілігімен ... ... сол ... халық
жадында сақталған Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек сияқты батырларды
қастерлеп, оларға атап ас беру осы дәстүркөрінісі. Артында ... ... ... ... ... ... риза етуді парыз санаған. "Өлі риза болмай,
тірі байымайды" деген халық мақалында ... ... ... ... көрініс
тапқан. Қазақтар аруақтар өзінің ұрпақтарын, руластарын қолдайды ... ... ... ... ... ... деп ... туралы ұғым антимистік көзқарастармен тығыз байланыста болды, қайтыс
болған адаммен бірге тұмыстық заттарды, мінген атын және т.б. ... ... ... мәңгілігі туралы сенімнің ... Көк ... ... күн ... тұрағы деп қарастыру,
оларды құдреттендіруге жол ашты. Дамудың белгілі бір ... адам ... ... тән мен рухтың аражігін ажыратады және соңғысын ... ... ... ... құт деп атаған. Құттың үш бітімі ... ... ... құт деп ... бөлініп шығып, әлемді кезіп кете алады. ... құт деп ... ... ... ... құт ... құт, немесе жер
құт, оны тек арқалы, яғни киелі, қасиетті адам ғана көре алады. ... ол ... ... ... кете ... ... адам құдайлық құдіреттен
алады.
Жаратушыны нұр ретінде түсіну алғаш рет зороастризм дінінде ... ... нұр - ... ... ... ... Шынғысхан мен
Өгізхан туралы аңыздарды осы зороастризмдік нышандар сақталған болса керек.
Тағы бір ескеретін жәйт-Тишр-Яштта-Сириус ... ... мен ... ... ретінде суреттеледі. "Айдың алғашқы он түнінде Тиштрья әсем
келбетті, боз бала ... ... ... он ... ... ... ... соңғы он түнде ақ боз ат кейпіне енеді". ... өгіз ... ... ... ... ... аң мен ... жем болған өгіз
бақташы шалға "Қайғырма,менің мүйізімде сенің бір басыңа жетерлік байлық
бар", - ... шал ... ... ... мен ... кенеледі. Басқасында
екі адам өгіз жайып жүріп қатты шөлдейді, сонда өгіз ... жер ... ... ... ... ... ететін бір нәрсе - Авестада да бар. Онда
өгіз қауыммен тұтас, жаны бір жануар ретінде суреттеледі. ... бәрі ... ... әкелген тайпаларда өгіздің киелі ... ... ... Ахура-Мазда атынан барлық малға, соның ... ... ... ... ... ... ... мұңында" оның рухы (иесі
З.Қ.) Ахурадан өзін жаудан қорғауды жалбарынып сұрайды. Айтылғанның ... ... ... мен ... ... ... бір ... ұқсастық, генетикалық сабақтастық бар
екендігі мүмкіндігін жоққа шығармайды.
Исламға дейінгі қазақ халқының рухани мәдениеттінде тәңірлік дін ... ... орын ... дін, ... ... ... ... - мәдени типтің қажеттіліктеріне икемді діни ... яғни ... ... ... тәсілінен, дүние түйсінуінен туындағын. Ғ.
Есімов "Хакім Абай" кітабында: тәңірге сиыну сенім емес, дін емес, ол ... ... ... ... ... ... ... еркін шектемейді. Жер-Су құдайына келетін болсақ, ол да табиғатты пір
тұтудан туындайды. Алтайлық аңызда "Үлген жаратылысқа ... ... ... ... ... ... етеді. Сонда Үлгенге
судан Ақ ана ... оған жер мен ... ... ... Бұл ... да
матриархаттық, рулық, қауымдық қатынастар ықпалы байқалады.
Тәңірлік діндегі өмірге ... ... ... қашып тақуа күй
кешпей, дүниеге ... ... оны ... ... жарық дүние деп
қабылдау, жаратушы мен адам ... ... ... ... оның ... принциптері Еуразиялық далада әр түрлі тарихи дәуірлерде
үстемдік еткен ... бон, ... ... ... ... ... Тәңірлік дін аталған діни жүйелердің игі ... ... ... ... ... түркілер дәуірінде Еуразиялық
дала мәдениетінің негізгі тірегіне айналды. Тәңірлік дінді зерттеуші ғалым
М. Аджи: "Түркілер діні тек ... ғана ... ... ... ... Еуропа
мәдениетінде өз қолтаңбасын қалдырды",-дейді.
Кейбір ислам дінінің таралып, ислам ... ... ... ... ... айналады.
Қазақ мәдениетіне үлкен ықпал тигізген келесі діни тип - шаманизм
болды. Шаманизм ұғымы ғылыми ... XVIII ... ... ол ... ... әлі ... жоқ. "Шаманизм" термині әр түрлі мағына
қолданылады. Кейбір ... ... дін ... ... онда құдай
туралы түсінік жоқ десе, ... оны ... ... формасы деп
санайды. Бұл құбылысты ғылыми бағалауда да қарама-қарсы ... ... ... психикалық науқаспен байланысына басты назар аударған
зерттеушілер, оны ессіздікке ... ... ... деп ... ... бір тобы ... ... түп бастауы деп
бағалайды.
Шаманизмді ... ... ... көп құнды пікірлер
айтқанмен, ғылымдағы еуроориалықтық көзқарас шеңберінде ... ... олар үшін ... ... туындысы болғандықтан еуропалықтар оған
экзотикалық құбылыс, архаикалық дүниетаным рудименті ретінде қарады, ал бұл
шаманизмге әділ ... баға ... ... "Шаманизм,-дейді Т.Х.
Ғабитов,-натурфилософиялық негіздегі ... ... ... Ол ... мәдениеттің мистикалық тәжірибесінің типтік көрінісі.
Шамандық дінді жүйелі түрде, оны қалыптастырған ... ... ... ... ... Д. ... пен Ш. Уәлиханов болды.
"Шамандық дегеніміз, - дейді Шоқан, - Шаман сиқырлық ... ... ... басқалардан мәртебесі жоғары: ол ақын да, сәуегей және
емші, сегіз қырлы,бір сырлы адам болған". азақтардың ілкі діни ... ... ... ... бұл діни ... ... мәденм
сұхбаттың тарихтың терең қойнауларынан бастау алғанын аңғартады. Бұл діни-
мәдени жүйелерге ортақ ... ... ... ... деп емес,
жарық дүние деп қабылдау, сол арқылы адамның белсенділігін, ... ... ... адам ... еркі мен жауапкершілігі
үйлесімді бірлікте болады. Бұл діни жүйелерге адам мен ғарышты тұтастықта
қабылдау ... ... ... бірі - салт ... мен ... Олар ... қойнауынан бастау алғанымен халық жадында, ұжымдық
көмескі сана бітімдерінде ұзақ ... және ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Келесі
бапта мәдениетіміздің осы саласына талдау ... жөн ... ... ... ... ... зороастризм көріністері.
Адамның жануардан айырмашылығының бір көрінісі рәміздік жүйелерді
қалыптастырып, қолдана білуінде, яғни адам ... ... ... ... деп ... ... ал рәмізді игеру, оларды тану адамдарға
сұхбаттасуға, ... ... жол ... Э. ... ... ... табиғи қажеттілігіне жауап ретінде емес (Б. Малиновский
"Функционалдық теориясында" осындай көзқарасты ... ... ... яғни коммуникациялық қажеттіліктерінен туындайды. ... ... ... ғана ... сондай-ақ өзінің жан дүниесін тануға
құмартып келеді. ... ... ... мен соқыр сезімге
қарағанда оның еркіндігі, шығармашылығы, қоршаған ... ... ... ... ... мүмкіндігін ғалым актуалды деп
таниды.
Әрбір этно-мәдени тұтастық өзіне тән рәміздер әлемін қалыптастырады,
ал аталған тұтастық өкілі тән ... ... ... ал ... ... тән ... әлемін қалыптастырады, ал ... ... ... ... рәміздер әлемін игеріп, мәдениет судъектісі
ретінде қалыптасады. ... ... ... ... бір-бірін
түсінуіне ықпал етіп қана қоймайды, сонымен қатар оларды топтастырады,
басқаша ... ... ... саяси-эконамикалық
интегрциялануының алғы шарттарын ... ... бұл ... ... ғасырда өз мәдениетінің архетиптік өзегін сақтай отырып, жалпы
адамзаттық өркениеттер өрісіне қосылған халықтар аз ... яғни ... ... өзі ... ... ... ... ұлттық
мәдениетерекшеліктерін теріске шығармайтынын көрсетіп оотыр. Этномәдени
ерекше білімін сақтап, ... ... ... ... одан өз орнын табу
қазақ халықының бүгінгі күнгі актуалды міндеттерінің бірі. Осы тұрғыда
өзін сыйламағанды ... ... ... ... жөн. ... мен ... салт-дәстүрден айрылып, оның рәміздік-рәсімдік мағынасын
ұмытып, ұлттық мәдени жүйенің құндылықтарынан бас ... ... ... ... азақ халқының жерлеу рәсіміндеислам дінінің
ықпалы күшті болғанмен, онда ... ... көне ... ... нанымдар нышаны көп кездеседі, ауру жайлап, әлсіреп, өлім қаліне жақын
адам туған туыстарын жинап қоштасып, соңғы өсиетін айтып, ... ... ... ... Бұл ... ... ... арыздасу деп аталады.
Бұл исламға дейінде болған рәсім. Науқас адамның демі бітер шақта ... бірі ... ... ... ... дұға ... дем салады,
кейде су тамызады. Оны дем салу ... иман ... иман су ... ... болған соң қазалы үйдің іші, балалары, жақын ... ... аза ... ... ... ... адам оның көздерін жұмғызып,
жағын таңып, ақ матамен бетін жабады. Өлікке ... үй ... ... үйдің оң жақ босағачына, бетін құбылаға қаратып ... ... ... ... ... ... Орталық Азия мен Сібір
халықтарында кең тараған.
Адамның дүниеге келуінің өзі ... ... ... ... ... әйел ... "бір аяғы ... бір аяғы көрде" дейді. Сәбидің дүниеге
келуі өмірдің ... ... ... ... ... ... жаны қысылған
кезде әйел отқа май тамызып "От ана, Май ана жарылқа, ... ... кеше ... шеше гөр" - деп Ұмайға табынады. ... аса ауыр ... ауыл ... шу ... Ер адамдар атқа мініп, "аттан, аттан жау
шапты" - деп, ауылда айнала шауып, қару ... ... ... ... ... ... мәні жақсылық пен зұлымдық күресін имитациялау, жын-
шайтан, албасты-марту, жезтырнақ, сөрел сияқты зұлымдық ... ... ... ... ... ... ... және т.б. қарулар осы мақсатта
қолданылған.
Толғақ аса ауыр болғанда, бүкіл ауыл қатты шу көтерген. Ер ... ... ... ... жау ... - деп, ... ... шауып, қару атып,
темір ыдыс-аяқты салдырлатып сес ... ... мәні ... ... ... ... жын-шайтан, албасты-марту, жезтырнақ, сөрел
сияқты зұлымдық иелерін қорқыту, қуу, құрту-жою, пышақ, семсер, мылтық,
қамшы және т.б. ... осы ... ... ... ... ... өтпейді. Қазақ халқында соғымнан
наурыз сыбағасы жеке алып қалынады. Ауыл-аймақ ... ... ... көже қайнатады. Егігшілікпен айналысатын диқандар көжеге жеті
түрлі ... ... ... ... жүгері, күріш, тары, бұршақ , сұлы салады.
Негізінде ... көже ... ... асы, ал одан дәм тату ... ... мықты денсаулықтың кепілі болса керек. Г. П. Снесарев наурызды
диқан еңбек әрекетіне байланысты ... ауыл ... ... деп
қарастырады. Қалай десек те наурыздың жемістілікпен, өсіп-өнуінің, жаңаруы
мен байланысты көне мейрам екендігі ... ... ... халық
тарапынан қолдау іздеген Зараструшылар халықтық мейрамды жаңа ... ... ... оның ... ... жаңа ... ... қайта өңдеген.
Қазақ халқының дәстүрлі әдеп-ғұрыптарын, салт-дәстүрлерін сараптау
олардың сыртқы бітімі мұсылмандық рәсімдерге ұқсас болғанмен, оның ... ... бар ... ... Бұл ... ... исыламға
дейінгі наным-сенімдер ықпалымен түсіндіруге болады. Зороастризмдік рәсім-
рәміздер Орталық Азия мен Қазақстанда ислам дінінің таралуы ... ... мен ... кетті. Ислам ескі діни әдет-ғұрыптарды
қабылдайды. Сөйтіп олар жаңа ... ... ... ... Ескі діни
әдет-ғұрыптарының исламның рәсімдер жұйесіне ену тұрғылықты халықтардың
исламды қабылдап, оның бұл ... ... ... мен ... ... ... мәдениетінің рәміздеге толы бір саласы-ауыз әдебиеті. Қазақ
ауыз әдебиетінің ... ... ... адам мен ... ... мен табиғи ортасының синкретті тұтастығы.
Қазақ дүниетанымының, мәдениеттің тағы бір ... киіз ... өмір ... ... қарапайым құрлымды, қолдануға қолайлы
қазақтың киіз үйінің даму ... ... ... ойландырады. Бірақ
олардың бәрі киіз үйді материалды мәдениет объектісі ретінде қарастырып
келді. Кез ... ... ... ... ... ... идологияның, рәсім мен рәміздің қолтаңбасы қалатыны белгілі.
Киіз үй формасы - көшпенділердің тіршілік ету ортасының географиялық
жағдайымен байланысты. Ол дала ... ... ... орта-
көрінісін қайталау әрі қолайлы, әрі үнемді болды. Екінші жағынан, ол
табиғатпен тіл ... оның ... ... ... дүниетанымында киіз үй кіші ғарыш, әлемнің кішкентай көшірмесі.
Ұшы-қиыры жоқ дала ... бір ... ... ... ... тудырады. Киіз үй осындай шоғырлану нүктесінің қызметін атқарады.
Дала көкжиегі, оның шексіз, ... ... ... тек ... ... ... ... қалыптастырды. Аспандағы күн
шеңбері, дала бетіндегі аспан күмбезі әлемге, ғарышқа, өмірге көзқарастың
негізін қалайды. Күн мен Ай, ... ... ... ... ... ... және төрт ... қосындысы жеті санын береді .Жеті қазақтарда
киелі сан .Жеті саны үш пен ... ... ... көптеген
тойларды,мейрамдарды сыйпаттағанда кездеседі "Отыз күн ойын, қырық күн
тойын тойлайды",- делінеді қазақ ... мен ... ... өмірдің тууын, оның толымдылығы мен ... ... Үш ... отыз бен ... ... ... ... және қайғы-
қасіретпен байланысты. Алпамыс отыз түн аузына ... ... үш ... үш рет ... ... ... ... бөлігі де үш бөліктен
тұрады. Керегесі туырлықпен қапталса, шаңырағы түндікпен ... ... ... ... ... ... Үзік ... түндікті
жалғап тұрады. Бұл бөліктердің, олардың атауларыныңэтимологиясында дүниеге
көз қарас көрністері кездеседі. "Көлденең ... ... ... ... ... ... түрк тілдерінде және жазба
ескеркіштерінде кездеседі. Терезе, ... ... ... ... іші де үшке ... ... ... орта түс және төр.
Аталған үш бөлік үш әлемге, төменгі, орта және ... ... сай ... ... ... ... ... Төрдің арғы жағында
сандық орналасқан. Көптеген Солтүстік халықтарда сандық ... құс ... ... ... үш ... ... ... бағана ретінде
суреттеледі. Сонымен киіз үй кеңістігі аспан ... ал оның ... ... ... бейнелейді. Осыдан кейін қазақ халқының санасының
ғарышқа бағытталғанына танданбасқа бола ма? ... ... ... ерекшеліктерінің бірі. Адамның ақыл-ойы, парасаты қазақтар
үшін аспан әлемінің сыйы, тіршілік бітімі.
Үй мүліктері ... ... ғана ... ... олардың
эстетикалық, көркемдік мәні де бар. Киіз үйде, оның жиһаздарында көркемдік
пен философия ... ... Әр зат көп ... көп ... Бірлікте-
бәрі, бәрі-бірлікте. Болмысты осылай түсіну, әртүрлі құбылыстарды, заттарды
қарастырғанда, зерттегенде жан-жақтылықты талап етеді. М. ... ... ... ... екі ... өлтірілуін алып қаралық.
Киіз үй әлемдік ағаш тәрізді, соның көшірмесі, Ал, ... ... ... ағаш ... төрт ... ... ... кубтан тұратын құрылым ретінде беріледі. Олардың дұрыс
беттерінің қосындысы ... тең. Киіз үйде ... ... ... ... Он бес ... он төрт ... уықтан және шаңырақтан құралады.
Шаңырақ сағат қызметінде атқарған. ... ... ... сиыр ... ... Ал күн сәулелері орта тұсқа түсуі түстікті
білдірген. Күлдіреушілер сағат ... ... ... ... ... ... ... бақылайтын өзіндік обсерватория болған. Мүмкін
қазақ халқында жұлдыздар жайлы ... көп ... да ... ... ... ... ... философия, психология
жайлы алғашқы оқулығы болған.
Шаңырақ рәмізі өте терең. Ол оның ... ... ... ... тұзу ... бөлінген шеңбер тәріздес. Хаос пен
үйлесімділіктің бір-біріне өтіп, айналып отыруы ... да ... ... ол ... әрқашан тұрақты. Сондықтан да, ... ... ... Шаңырақ ішіндегі ... ... ... ... ... алғашқы атын білдіретін таңба. Шеңбер
мысырлықтар ... ... атын ... ... ... мен ... мәдениетте көп тараған. Шар үстіндегі крест-Шолпан жұлдызының, шар
астындағы, ... ... ... ... ... адам мен
құдірет бірлігінің рәмізі.
Сонымен, киіз үй тек материалды мәдениет көрнісі ғана емес. ... ... ... ... Киіз үйде халықтың қоршаған ортаға көзқарасы,
діни наным-сенімдері, ... әлем ... ... ... ... ... адам ... таным кітабы, ал киіз үй ғарыш моделі
және осы ғарышты тану ... ... ... қазақтардың ілкі
тектерінің мәдениетінде дінижүйелерінде, рәсім-рәміздерінде зороастризм
нышандары айқын айқалады. Қазақ ... ... ... бірі
жарық дүние ұғымында, өмір ... адам ... ... ... танымдық принциптері ұяланған. Тіршілікті қадірлеу,
өмірді сүю, еркіндікке ұмтылу, адамды ... ... ... сияқты
көшпенділік менталитеттің ірге тасын қалауда, біздің ойымызша, Заратуштра
ілімі де маңызды рөл атқарады.
5. Қорытынды.
Зерттеу нәтижелерін жинақтай келе ... ... ... ... ... наным-сенімдер тәбиғат объектілері мен
құбылыстарына табыну сипатындағы жетілген политеизм болып табылады, сонымен
қатар, осы ... ... ... ... ... ... ... жіктеле бастайды. Олардың ішінде батылдықпен
адалдықтың, келсімі мен ... ... ... ... ... ерекше
дараланды. Халықтық наным-сенімдерде от пен суға табыну маңызды орын ... ... ... күрделенуіне және абстрактілі ... ... (мән мен ... ... ашу) ... қасиеттерді білдіретін құдайлар тобы көне ... ... су, от т.б.) ... ... ... ілімінде құдай ешқандай
табиғи объекті немесе құбылыспен байланыссыз, таза ... ... ... ... басты жаңалық-монотеистік құдай идеясы. Заратуштраның
бұл идеясы замандастары үшін тосын жаңалық болды. Ол қалыптасқан рулық-
тапалық ... ... ... бас ... ... ... ... көмескі санада көне дүние таным архетиптері ... ... сана жаңа ... ... ... ... Сол
себепті, Заратуштыра ілімі отандастары тарапынан қолдау таппады. ... тағы бір ... - адам ... Ол адам ... ... оның өмірі мәнімен мақтатын, адам ... ... ... ... ... ... ... бірі болды.
Заратуштра ілімінде жақсылық пен зұлымдықтың жеке ... ... ... ... ... ... ... жеке адам таңдауына
байланыстылығы оған үлкен жауап кершілік жүктейді. Сонымен қатар, ... ізгі ... ... ... жол ашады. Адам үшін ең
бастысы адам болу адам өмірінің мәніде-мақсаты да осы. ... ... ... ... ... жауап кершілігі, аян алу арқылы естірткен
өсиеті адам болу. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тұруы, аяғынан шалуы мүмкін. Адам рухы, ерік-жігері, ... мен ... ... пен ... ... ... сәйкес адам жаны мәңгілік, оның о дүниедегі тағдыры, бұл
дүниедегі ... ... ... ... адамды шаттықпен бақыт
тұғырына көтеретін де жан төзгісіз азапқа салатын да, оның ар-ұжданы, ... ... ... ... ... нағыз адамдық түлға денгейіне
көтереді.
Заратуштраның адам ... мен ... ... ... ... діндердің эсхатологиялық доктриналарына негіз болды.
Бірақ, тек Заратуштра ілімінде ... ... ... қисынды,
диалектикалық бірлікте, өзара байланысты болады. Заратуштраның өмір сүрген
уақыты скиф-сақтар мәдениетәнің гүлденген ... яғни ... І ... сәйкес келеді. Скиф-сақтардың діни ... ... ол ... ... ... ... Олардың діни
жүйелерінде аруақты қадірлеу, оған табыну ерекше орын алады. Сонымен қатар
от пен су киелі стихия саналады, ... ... ... шалу ... ... ... ... Компаративстік тәсілге сүйене отырып, сақ
мифологиясын ... сақ ... даму ... ... болғандығын
көрсетеді.
Шамандар мен атравандар киімі үлгілері көңіл аударуды қажет етеді,
оларға тән ортақ нәрсе құстың ұшуын ... ... ... ... адамның
бас киіміндегі алтын қанаттардың да рәміздік мәні- ... әлем мен ... ... Бұл ... кездейсоқтық деп
айталмаймыз.Шамандық дін мен зороастризмнің байланысы, өзара ықпалы ... ... ... ... етеді. Біздің пікірімізше, бастапқы
зороастризмнің қалыптасуында шамандық дінің ықпалы ... ... ... Х.Нюбергтің бастапқы зороастризмді (заратуштранизимді) типологиялық
жағынан шаманизимге жақын діни жүйе деп ... ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпал еткенбастыидеялары ретінде
адам мен рух арасындағы делдалдықты, ... ... және ... ... атап ... болады. Сонымен
қатар,Заратуштра тұлғаын бейнелеудегі шамандық белгілер (Виштаспа ... ... ... ... ... т.б.) ... образын еске салады. Екі
діни жүйеге де ортақ нәрсе- ғарыштың үш ... ... ... ... ... ... ... бастау алады.
Зороастризмнің қазақ мәдениетіне ықпалы туралы айтқанда бұл діни-
мәдени жүйенің сатылық-кезендік сипатын және ... ... ... ... мемелекетінің ресми дініне арналған зороастризм арасында
үлкен айырмашылық барын естен шығармау керек. Бастапқы ... ... ... діні ... және демократиялық мазмұндағы зороастризм
жаңа биліктің ... ... ... ... идеологиялық негізіне айналады.
Бастапқыда бостандық сүйгіш далалықтар дүниетанымынан туындаған
зороастризм ... мен ... құл ... ... ... барысында өзінің табиғи тамырларынан ... ... ... ие ... Азия мен ... жерінде исламның таралуы барысында
зороастризмнің негізгі ... мен ... жаңа ... қабылданып,
сіңіп кетеді, сөйтіп зороастризмдік рәсім-рәміздер жаңа сипатқа ... ... ... ... ... қалады, ал кейбір
тұрмыстық тұрмыстық рәсім-рәміздер ойындық мәдениет ... ... ... ... ... мен ... ... қарым-
қатынасын зерттеуге бағытталған алғашқы талпыныс болғандықтан көтерілген
мәселелер толық, түбегейлі шешімін ... деп ... ... ... қазақ мәдениетінің рухани бастауларын, халықтық ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін айқындауға өз үлесін қосар деген үміттеміз.
6. Пайдаланған әдебиеттер.
1. Религия в Казахстане. Хрестоматия. 2 ч. Алматы ... ... ... ... таралу ерекшеліктері.Х.З. Ақназаров
Алматы1986ж
3. Ата-Баба Діні.Түркілер неге мұсылман болды ? М.Ж.Бұлұтай Алматы 2000
4. Дінтану ... ... ... ... Сейтбеков С., Нысанбаев С. А. (Оқу құралы). ... ... ... С., Ислам тарихы, Алматы 1998ж.
М А З М Ұ Н Ы
1. Кіріспе.
1.1Зороастризм
тарихы......................................................................
....................3
3. Авестаның ... мен ... ... ... ... ... Авестаны ... ... ... зерттеудің ... ... ... төртінші, қазіргі
кезеңі............................................6
3. ... діни – ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... және жан ... ... ... зороастризм көріністері.
4.1 Ежелгі Қазақстан мен ... ... ... Қазақтардың ілкі тектерінің діни жүйелеріндегі ... ... ... ... ... Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
..29

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дін және руханият3 бет
Ежелгі месопотамия мэдениеті8 бет
Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдері113 бет
Саяси процестер жүйесіндегі ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеу71 бет
Билингв орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі интерференция көріністері43 бет
Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері10 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
Ежелгі Қытай мәдениетіндегі қолданылған цифрлар57 бет
Кіші оқушылардың темперамент көріністері7 бет
Мақал-мәтелдердегі аналитикалық байланысудың көріністері25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь