Интонация компаненттерінің қызметі

Мазмұны

Кіріспе

Интонацияның шығу жәйі.

І. Тарау

1.1. Интонация туралы жалпы түсінік

ІІ.Тарау

2.1. Интонацияның компаненттері

2.2. Интонация және оның компаненттерінің сөйлемдегі қызметі

2.3. Интонация компаненттерінің дайындықсыз сөйлеу тіліндегі көрінісі

ІІІ. Тарау

3.1. Жәй сөйлемнің құрылымдылық коммуникативитілік түрлерінің интонациясы

3.2. Күрделенген сөйлеммен құрмалас сөйлемнің және күрделі синтаксистік тұтастықтың интонациялық ерекшелігі

Қортынды

Пайдаланған әдебиет
Кіріспе

Кез келген тілдің фонетикалық жүйесі оның сегменттік бөлшектерінен, яғни сөздердің дыбыстарынан ғана (дауысты, дауыссыз) тұрмайды, ол тілдің күрделі суперсегменттік деңгейін, яғни сөйлемдердің, текстің жалпы интонациялық сипатын да қамтиды.
Әуелде «интонация» термині латынның «intonare», «қатты сөйлеу» деген сөзінен пайда болғанымен, бұл терминнің қазіргі мағынасы әрі күрделі, әрі сан қырлы. Әуен (мелодика), пауза, қарқын (темп), интенсивтілік, тембр интонацияның компоненттері болып табылады.
Интонация мен сөйлеу дыбыстарының қайсысы бұрын пайда болғаны жайында әрқилы деректер бар. Интонация мен сөйлеу дыбыстарының адамдардың бір-бірімен қатынас жасауында атқаратын ролі ерекше. Интонация дыбыстан бұрын пайда болған деп есептеледі. Бұған дәлел ретінде дамуы жоғары саналатын үйірлі хайуанаттардың өзара қатынастарында олардың дауыс интонациясының құбылуының мәні зор екені айтылады. Олар сол интонация өзгерістерін аңдап, өзара қатынастарына, тіршіліктеріне сигнал қабылдайды.
Демек, сөйлеу тілінің пайда болуынан көп бұрын үйірлі хайуанаттардың қарым-қатынасына қызмет еткен интонация еді деп топшылауға болатын тәрізді. Интонацияның адамдардың қарым-қатынасындағы ең алғашқы құрал екендігін онтогенез көрсеткіштері де дәлелдей түседі. Мысалы, бесіктегі сәбилер алдымен уілдеуден бастап қана қоймай, сөз мағынасын түсінбесе де, анасының дауыс ырғағын, сөздің интонациясын ұға бастайды, соған сай әрекет жасайды. Оған біреу қатты сөйлесе, иегін кемсеңдетіп жылай бастайды да, ал енді біреу жағымды дауыспен «агу-агу», «кіш-кіш» десе де, сол сияқты анасының еркелеткен сөздерінің мағынасын ұқпаса да көздерін жаутаңдатып, езу тартып күледі.
Интонация тонының (тональность) сөйлеу сөзінде де, адамдардың қарым-қатынасында да үлкен орын алатыны бәрімізге мәлім. Бір сөздің айтылу интонациясына қарап ол сөздің қандай сезіммен айтылып тұрғанын білу адамға айдан анық.
Сондықтан, интонацияның сөйлеуден, сөзден бұрын пайда болғанын мойындай отырып, оның кейінгі сөйлеу тіліндегі мәнінің зор екенін де баса айту керек.
Интонацияның сөйлеу тіліндегі күрделі құбылыс ретінде атқаратын ролі айырықша. Ол сөйлемнің құрылуы мен жасалуына ғана қызмет атқарып қоймай, сонымен бірге оның коммуникативтік мағынасын, эмоциялық-экспрессивтік түрлерін анықтайды. Оның үстіне интонацияның сөйлем мен сөйлемнің ара жігін ажыратуда да мәні зор.
Кейбір зерттеушілер интонацияны субъективтік құбылыс деп есептейді. Мәселен, олардың айтуына қарағанда, бір тексті әркім әр түрлі мәнерде, әр түрлі интонациямен өзінше оқитын тәрізді. Сонда ол текстің міні де өзгереді дейді. Біздіңше, ондай өзгеріс яғни, бір тексті әркімнің әр түрлі оқуы, сол текстің мазмұнын жете түсінбеуінен болатын сияқты. Мұндай жағдайда ол текстің мазмұны да ауытқып кетуі әбден мүмкін. Бірақ бұған қарап интонацияны субъективтік құбылыс деп айтуға ешбір болмайды. Себебі онда интонацияның тілдегі объективтік, күрделі де көп қырлы функциясын жоққа шығарған болар едік. Сөйлемнің мағынасы мен интонациясының бір-бірімен тығыз байланыста болуының өзі интонацияның коммуникативтік зор маңызының айғағы болып табылады. А.М. Пешковский: «Адам сезімін сөз арқылы жеткізу мүмкін емес, оны тек интонация арқылы беруге болады», - деп жазыпты. Л.В.Щерба интонацияның жазу тіліндегі мағынасы мен көрінісіне ерекше көңіл аударады. Оқуда да, жазуда да (тексте) интонация компоненттерінің маңызы зор. Сондықтан, тексті оқушы оның интонациясын дұрыс «оқып» шығуы керек. Онсыз текстің негізгі маңызын түсіну қиын.
Интонацияның компоненттері боылп саналатын пауза, қарқын, әуеннің жоғарылау, төмендеу сияқты түрлерін жазу тілінде белгілейтін – тыныс белгілері. Сондықтан, сөз түсінікті болу үшін тыныс белгілерін «жаза» да, «оқи» да білу керек. А.Б. Шапироның пікірі бойынша «...жазуда айтушының ойы, сезімі, пікірінің рең бояуы тек қана пунктуация арқылы беріледі, ал оқушы қойылған тыныс белгісін көреді де, сол айтушының ойындай етіп қабылдайды».
Пайдаланған әдебиеттер:

1. Сыздықова Р. Сөз сыры (сөзді дұрыс айту нормалары). Алматы 1983ж.
2. Сыздықова Р. Сөз қолданыс және әдеби норма (жазушы және сөз мәдениеті) Алматы 1983ж.
3. Шалабаев Б. Текст лингвистикасы туарлы (қазақ тілімен әдебиеті) 1993ж.
4. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеушілер. Алматы 1966ж
5. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері Алматы 2000ж
6. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы 1994ж.
7. Балақаев М. Қазақ тілінің граматикасы 1948ж.
8. Қордабаев Т, Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі синтаксис. ғылым 1982ж.
9. Мусабекова Ф. Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы А. 1991ж.
10. Жиенбаев С. Сөйлемнің тыныс белгілері А. 1940ж.
11. Сыздықыва Р.Ғ. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайында анықтауыш. А. 1976ж.
12. Сыздықыва Р.Ғ. Абайдың прозалық шығармаларындағы күрделі ойдың белгілері. А. 1965ж.
13. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. А. 1995ж.
14. Есенов Қ. Сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысы. А. 1982ж.
15. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі граматикалық ұғымдар. А, 1992ж.
16. Кеңесбаев І. Мусабеков Ғ. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика) А. 1962Ж.
17. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы А. 1984ж.
18. Садуақас Ж. Қазақ тіліндегі бір құрылымды сөйлемдер. А. 1996ж.
19. Сыздықова Р.Г. Сөз сазы. А. 1995ж.
20. Ерназарова. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі А. 2001ж.
21. Сыздықова Р. Қазақ тілінің анықтығышы (еміле, тініс белгілері, сөз сазы) Астана 2000ж.
22. Базарбаева З.М. Қазіргі қазақ тілі интонациясының негіздері. Алматы, 2002ж.
23. Баймұратова И. Қазақ тіліндегі интонация тәсілі арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер. Алматы, 2003ж.
24. Жұбанев Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966ж.
25. Ақанов К. Граматика терминологиясының негіздері. Алматы, 1996ж.
26. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1961ж.
27. Нұрмаханова Ә. Н. Жүнісбекова К. Қазақ тіліндегі сөйлемдердің интонациясын оқыту мәселелері. Алматы. 1982ж.
28. Базарбаева. З. Интонация жүйесінің теориялық негіздері. Алматы, 2001ж.
        
        Тақырыбы: Интонация компаненттерінің қызметі
Мазмұны
Кіріспе
Интонацияның шығу жәйі.
І. Тарау
1.1. Интонация туралы жалпы түсінік
ІІ.Тарау
2.1. Интонацияның компаненттері
2.2. Интонация және оның компаненттерінің сөйлемдегі қызметі
2.3. ... ... ... ... ... ... ... Жәй сөйлемнің құрылымдылық коммуникативитілік түрлерінің интонациясы
3.2. Күрделенген сөйлеммен құрмалас сөйлемнің және күрделі синтаксистік
тұтастықтың интонациялық ерекшелігі
Қортынды
Пайдаланған әдебиет
Кіріспе
Кез келген тілдің ... ... оның ... ... сөздердің дыбыстарынан ғана (дауысты, дауыссыз) тұрмайды, ол тілдің
күрделі ... ... яғни ... ... ... ... да қамтиды.
Әуелде «интонация» термині латынның «intonare», «қатты сөйлеу» деген
сөзінен пайда болғанымен, бұл терминнің қазіргі ... әрі ... ... ... Әуен (мелодика), пауза, қарқын (темп), интенсивтілік, тембр
интонацияның компоненттері болып табылады.
Интонация мен ... ... ... бұрын пайда болғаны жайында
әрқилы деректер бар. Интонация мен ... ... ... ... ... жасауында атқаратын ролі ерекше. Интонация дыбыстан ... ... деп ... Бұған дәлел ретінде дамуы ... ... ... ... қатынастарында олардың дауыс ... мәні зор ... ... Олар сол ... ... аңдап,
өзара қатынастарына, тіршіліктеріне сигнал қабылдайды.
Демек, сөйлеу тілінің пайда болуынан көп ... ... ... қызмет еткен интонация еді деп топшылауға болатын тәрізді.
Интонацияның адамдардың қарым-қатынасындағы ең алғашқы ... ... ... де ... түседі. Мысалы, бесіктегі сәбилер
алдымен уілдеуден бастап қана қоймай, сөз мағынасын түсінбесе де, анасының
дауыс ырғағын, ... ... ұға ... ... сай ... ... ... қатты сөйлесе, иегін кемсеңдетіп жылай бастайды да, ал енді
біреу жағымды дауыспен ... ... десе де, сол ... ... ... мағынасын ұқпаса да көздерін жаутаңдатып, езу тартып
күледі.
Интонация тонының (тональность) сөйлеу ... де, ... ... да үлкен орын алатыны бәрімізге мәлім. Бір сөздің ... ... ол ... ... ... айтылып тұрғанын білу адамға
айдан анық.
Сондықтан, интонацияның ... ... ... ... ... отырып, оның кейінгі сөйлеу тіліндегі мәнінің зор екенін де ... ... ... тіліндегі күрделі құбылыс ретінде атқаратын ролі
айырықша. Ол ... ... мен ... ғана ... ... ... ... оның коммуникативтік мағынасын, эмоциялық-экспрессивтік
түрлерін анықтайды. Оның үстіне интонацияның сөйлем мен сөйлемнің ара ... да мәні ... ... ... ... құбылыс деп есептейді.
Мәселен, олардың айтуына қарағанда, бір тексті әркім әр түрлі мәнерде, ... ... ... ... ... ... ол текстің міні де өзгереді
дейді. Біздіңше, ондай өзгеріс яғни, бір тексті ... әр ... ... ... мазмұнын жете түсінбеуінен болатын сияқты. Мұндай жағдайда ол
текстің мазмұны да ... ... ... мүмкін. Бірақ бұған ... ... ... деп ... ... ... Себебі онда
интонацияның тілдегі объективтік, күрделі де көп ... ... ... ... ... ... мағынасы мен интонациясының ... ... ... өзі ... коммуникативтік зор маңызының
айғағы болып табылады. А.М. Пешковский: «Адам сезімін сөз арқылы ... ... оны тек ... ... беруге болады», - деп жазыпты.
Л.В.Щерба интонацияның жазу тіліндегі мағынасы мен көрінісіне ерекше көңіл
аударады. ... да, ... да ... интонация компоненттерінің маңызы
зор. Сондықтан, тексті оқушы оның интонациясын ... ... ... ... ... ... ... түсіну қиын.
Интонацияның компоненттері боылп саналатын пауза, қарқын, әуеннің
жоғарылау, төмендеу сияқты ... жазу ... ...... ... сөз ... болу үшін тыныс белгілерін «жаза» да,
«оқи» да білу керек. А.Б. ... ... ... ... ... ... ... рең бояуы тек қана пунктуация арқылы ... ... ... ... ... ... де, сол айтушының ойындай етіп
қабылдайды».
Интонация туралы жалпы ... ... ... ... көне замандардан басталады.
Байырғы замандарда интонацияның ерекшеліктеріне мән ... ... ... ... ... сөзімен және тақпақ айтушылардың ... ... ... ... және эмоциялық қасиеттерін
зерттеудегі ең көне дерекатер ... ... мен ... ... Онда
сөйлеу тіліндегі әуен, пауза, қарқын, ритм туралы алғашқы түсініктер
берілген.
Сөйлемнің ритмикалық ... ... мен ... ... Аристотельдің, Деметрияның, Цицеронның, Трасимахтың
еңбектерінде кездестіруге болады. Ритм туралы ең толық ... ... ... ... ... Онда ... ритмнің ерекшеліктерінде
тоқталып қана қоймай, ны шешендердің сөзіне ... қай ... ... де ... ... трактаттарда «колон» және «период» деген
ұғымдарға түсінік беріліп, олардың шешендер сөзінде, қалай, қай ... ... де ... беріледі.
Қазіргі түсінікше: «колон» мөлшер жағынан «периодпен» салыстырғанда
кішілеу, ықшамдау келеді де, пауза ... ... және оның ... ... ... шарт емес.
Ал «период» логикалық жағынан тиянақты болуымен қатар, ол ... ... ... ... ... ... көп ... құрылымы
келісті, күрделі құрылым.
Фонетикалық жағынан қарағанда көңіл аударатын нәрсе, ол ежелгі
трактаттардағы ... және ... ... ... ... ... ... оның әуенін, қарқынын, паузамен байланысты
бөлшектерін сөйлеу ағысының үзінділері деп ... ... ... ... ... ... терминдер күрделі сөйлемнің
интонациялық жиынтықтарының ... ... ... ... интонацияны дұрыс қолдану жайында айтарлықтай
пікірлерді М.В. ... ... ... к ... деген
еңбегінде кездестіреміз. Онда шешендер өз сөздерін қандай интонациямен және
қандай дауыспен айтулары ... ... ғана ... ... ... оны
қандай мәнерде, оған қандай көрік беріп айтуы керектігі жөнінде де ... ... М.В. ... өзінің «Российская
грамматика» деген кітабында береді. Онда Ломоносов интонацияның ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысын түсіндіріп, оларға
жеке-жеке сипаттама береді.
Интонация қасиеттерінің сөйлеу тілінде адамдардың ... мәні зор ... ... қана ... ... осы қасиеттер
арқылы адамдардың бір-бірін көрмей-ақ дауысынан ... ... ... компоненттері болып есептелетін – қарқын, тембр,
паузаның сөздегі (речь) адамдардың ойы мен ... ... орны ... мәні ... ... ... тұстасы, XVIII ғасырдағы ағылшын
оқымыстысы Х.Блэр да ... ... ... ... мен ... ... бірінші жартысында
көптеген зерттеушілер шешендердің немесе ... ... ... ... ... ... ... қарастыра бастады. Олар
өз зерттеулерінде сахна өнерпаздарының, артисатердің, ... ... ... ... сүйенеді. Соған қарап жазбаша текстерді
мәнерлеп, интонацияны дұрыс, орынды етіп, сөздердің мағынасына сәйкестеп
оқудың, ... ... ... ... ... заңдылығын табу жөнінде көп
ізденді, оларыдң ережелерін іздеп тауып ... ... Онда ... яғни жазу ... ... тән ... болуы керек деген
жорамалға келеді. Сондықтан ол ... ... ... ... ... қарқыны мен паузасын, синтагма шекараларын тыныс ... ... Ал ... ... қай ... түсіп тұрғанын оның
сөйлемдегі орнынан, қай сөз табынан жасалғанынан ... ... ... ... заңдылық ережелері көптеген фактілерді зерттеу
нәтижесінде жасалғандықтан, әрбір жазу текстіне тән ... да, ... ... да бар деп ... ... сөйлеудің заңдылық ережелерін
жасаушылардың өздері бұл заңдылықтардың ... ... ... ... ... ... көркем сөздің шеберлері ... ... ... ... басқаша мағына беріп, тыныс белгілерін ... ... ... жерде жасап, немесе сұраулы сөйлемді де жай хабарлы сөйлем
етіп, хабарлы сөйлемді сұраулы сөйлем интонациясымен оқуы мүмкін.
Мұндай жағдайлар тілдің лексико-грамматикалық ... мен ... өте ... ... ... қалыптарға симай тұрғанын, кейде
одан әлде қайда ... да ... ... ... ... заңдылыығы бар екенін неміс оқымыстысы
Р.Бенедикс те айтқан. Ол интонацияның шартты арқауы ... төрт ... олар ... ... қарқыны, биіктігі мен тембрі. Бірінші
үшеуі Р. ... ... ... ... айтылуын қамтамасыз етеді
де, төртіншісі сөзге реңк береді. Сонымен ... ... ... екі ... бар ... оның ... қазіргі лингвистика сөзімен
айтқанда сөйлемнің ... ...... ... яғни ... ... ... Р.Бенедикстің интонациялық жүйесі қазіргі
тілшілердің ... ... ... тонның жиілігі, ұзақтылық,
интенсивтілік, спектр деген қағидалармен барабар.
Сонымен, жоғарыда ... ... ... ... ... ... көріністері жайында нақты мәліметтері бар
материалдар жиналған. Материалдарға теориялық талдау мен лингвистикалық
анализ жасау әлі де ... біз ... тіл ... ... әр ... ... лингвистиклық зерттелу жайына келетін болсақ, ол жұмыстарда
(грамматикаларда) ... ... ... ... әр түрлі
бөлімдерінен кездестіреміз. Жаңа бір тілмен танысып, оны зерттеу, не үйрену
барысында оқушы не зерттеуші ... ... ... ... ... не ... бөлімінде кездестіреді.
Жалпы тіл біліміндегі күрделі проблемаларыдң бірі – тілдің ... ... ... тіл жүйесіндегі алатын орнын анықтау боылп
табылады. «Интонация» деген ... әр ... ... оған ғалымдарыдң
әр қырынан қарауына байланысты болса ... ... ... ... көңілі не оның сыртқы формалық жағына, не мазмұнына, ... ғана ... болу ... ... болу ... интонацияның өте
күрделі де құбылымалы болуына байланысты. Басқа фонетикалық құралдармен
салыстырғанда интонация жалпы мазмұнмен өте ... ... да, ... ... ... ... ... ол нақтысыз абстракт
сияқты көрінеді.
Интонация туралы жарық көрген барлық еңбектерді ... оны ... ... ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ғасырыдң 40-
шы жылдарына дейінгі уақытты қамтиды. Бұл ... ... ... іздеп, анықтаумен қатар, оның зерттеу әдістемесін, ... ... ... ХХ ... 40-шы ... ... ... уақытты қамтиды. Бұл дәуірде интонацияны зерттеу біршама дамыды.
Бұны лингвистикалық теорияның және инструментальды фонетиканың ... ... ... ... ... Д. ... 1776 жылы шыққан «Prosodia Rationalis»
деген еңбегінде ең ... рет ... ... ... ... қағазға
түсіру әрекеті жасалады. Оның әдістемесі интонацияның қарқынын, ... ... ... ... ... ... ... интонация әуенінің жоғары-төмен өзгеруі – сөйлеу ... ... оның ... ... ... ... бар ... дәлелдейді. Д. Стилдің
жұмысы лайықты бағасын өз уақытынан көп ... ... ... оның еңбегін
жүз жылдан астам уақыт ... ... ғана ... ... Ол еңбек
суперсегменттік фонетиканың дауындағы ең алғашқы әрекеттердің бірі ... ... ... жазылған Д. Джоунздың «Ағылшын тілінің
интонациясына анализ беру және ... ... ... мазмұын жағынан Д.
Стилдің еңбегіне өте жақын, яғни ... ... соны ары ... ... сияқты сезіледі.
Интонация жөнінде біздің дәуірімізге мейлінше жақындап ... ... ... ... Онда интонацияның
көтерілу-бәсеңдеу, күшті-әлсіз, жылдамдық-баяулық сияқты қасиеттері
белгіленеді. Бұл ... ... ... айтқанда әуен, интенсивтілік,
қарқынды бейнелейді.
ХІХ ғасырыдң аяғы мен ХХ ... ... ... сөйлеу
интонациясы әуен (мелодика) деп аталады. Себебі әуенге физикалық анализдер
мен анықтаулар жасау қиынға соқпайды. ... ... ... ... компоненттері жаңағы физикалық анализдердің сыртында қалады.
Алайда зерттеушілерідң әуенге көңіл қоюының ... оның ... мен ... ғана деп ... ... ... ... әуеннің функциялық зор маңызды екенін ашу, соны түсіну болып
табылады.
Интонацияны ... ... екі ... ... ... ... ... біздің ғасырдың 40-жылдарына дейінгі уақыт жатады. Бұл ... ... оның ... ... ... ... ... (частота основного тона) мен созылыңқылығына т.б. көңіл аударылып,
оларға лингвистикалық анализ жасау принциптері ізделген. Бұл ... ... ... ... ... оқымыстыларды
атайтын болсақ олар: H.Sweet, 1892; D.Jones, 1909 ;B.A. Богородицкий, 1917;
В. Н. Всеволодский – ... 1922; Н. ... 1930; S. ... ... ... 1933; ... 1936; ... 1937 т.б.
Бұл дәуірдегі зерттеушілердің арасында интонацияның акустикалық
өлшемдері мен оның функциялық ... ... үш ... ... ... Ол ... фонетикалық және фонологиялық.
Синтаксистік көзқарасты қолдайтындар интонацияны синтаксис көлемінде
ғана қарастыру керек деп санайды. ... ... ... ...
синтаксистік мағынаны, синтаксистік қатынастар мен байланыстарды қамтитын
тәсілдердің біреуі. Интонацияны синтаксистік көлемдер ... ең ... ... ретінде орыс оқымыстысы А. М.Пешковскийдің «Интонация и
грамматика» (1928) ... ... ... ... бұл ... ... мен синтаксистің тығыз байланысы ... ... де ... ... ... ... замены» деген қағидасында мынадай
жәйттар бар. Егерде ... ... ... ... да ... ... ... онда соғұрлым оның интонация
тәсілдерімен берілуі көмескі болады, ... ... ... ... оның ... ... ... болады, - дейді ол. Интонацияны
синтаксистік аспектіден қараған алғашқы еңбектерідң олардан кейін пайда
болған бірқатар жұмыстарға ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің жалпы ағысын қамтып,
оның сөйлемдерін, синтагма, фразаларың басқа да ... ... ... түсіріп, тиянақтап, оның үстіне олардың бәрінің басын
қосып, бөлшектерден тұратын әуенін ... бір ... ... ... деп ... көзқарас интонацияны «Система оппозиций» - қарама-қарсы
жүйелер, басқа сөзбен айтқанда, айырмашылығы бар жүйелер ... ... деп ... Егер сегменттік фонологияда фонемаларыдң ... ... бір ... не ... бар не жоқ ... суперсегменттік фонологияда қарама-қарсылықтың, ... ... ... ... ... жоғарылау-төмендеу,
жылдамдық-баяулық, болымды-болымсыз, тағы ... ... ... ... ... ... бірі – С. ... алға қойған мақсатымыз бен тақырыбымызға байланысты ... ... ... ... тіл ... екі ... ... айттық.
Жоғарыда баяндалған славян тілдері және басқа да ... ... ... сол екі ... біріншісіне, яғни біздің ғасырыдң 40-жылдарына
дейінгісіне ... төл тіл ... ... ... ... зерттеулер
халқымыздың тұңғыш тіл маманы Ахмет Байтұрсыновтың ... ... «Тіл ... атты еңбегі қазақ тілінің дыбыстық, ... ... ... ... ... табылады. А.Байтұрсынов қазақ
тілінің фонетикасын орыс, поляк, француз, чех тілдерімен ... ... ... ... және ... ... ғалым тілдерді
екі топқа бөлген: «екпін буыны бірыңғай келетін тілдер және екпін буыны
бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... қазақ
тілі француз тіліне ұқсас» депті А.Байтұрсынов. Бірінші ... ... ... яғни интонацияға тікелей қатысы бар еңбек – халқымыздың
екінші ірі тіл маманы Құдайберген Жұбановтың «Қазақ ... ... ... ... Бұл еңбекте ол сөйлем сазының – интонациясының
сөйлеу тіліндегі ... өте ... ... оның ... айта ... көңілінің түрлі күйіне сөздің түрлі әні ... ... ... ... ... ... өзін ғана ... сөйлеушінің көңіліне сол
хабарыдң қалай тигенін, немесе ... ... етіп ... ... ... ... ... түрі көп; тіпті ұшы қиыры жоқ десек ... ... ... ... амалдық – дауыс сазының да түрі ... ... ... яғни ... сазы» туралы терең әрі тауып
айтылған тұжырымдарын ... тіл ... ... ... ... ... тілінің басқа мамандарының еңбектері
жоғарыда айтылған екі дәуірдің екіншісіне, яғни ... ... ... ... ... ... ... 40-шы жылдарынан бастап интонацияны зерттеу
проблемасы жылдам үрдіс алып, бұл туралы ... ... ... Жеке
сөйлемдердің интонациясы неше түрлі тәсілдер бойынша зерттеле бастады.
Мысалы, ... ... мен ... ... ... ... ... жиналған материалдар фонологиялық не синтаксистік әдістер
арқылы қортындыланады. Мысалы, хабарлы, ... ... ... оның ... функциясына жатқызылады да, ал олардан басқа
мағыналы синтаксистік ... ... ... ... зерттеледі.
Қазақ тіл білімінде де басқа шетел, орыс, славян тілдеріндегі сияқты
интонацияны зерттеудің екінші дәуірінің басынан-ақ интонация жайында ... ... мәні ... ... ... еңбектер шықты. 1940 жылы
С.А.Аманжоловтың «Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқа курсы» жарық ... ... ... ... ... ол екі сөзден, немесе бір сөзден
құралған сөйлем болса да ... тән ... ... ... 1948 ... ... тіліндегі құрмалас сөйлемдер» және 1953 жылы
«Қазақ тілі» деген ... ... ... Бұл ... ... ролі ... ... да айтылып кетеді. 1954 жылы ... ... ... ... ... ... ұжымының тұңғыш ғылыми грамматикасы
болып табылады. Онда грамматиканың басқа бөлімдерімен ... ... ... да ... ғылыми дәрежесіне көтеріліп,
интонацияның синтаксистегі ... ... ... жылы ... пен ... бірігіп жазған «Қазіргі қазақ
тілі синтаксисі» жарық көрді. ... ... ... да, ... де ... ... басты белгілерінің бірі ретінде
қарайды. Әрбір сөйлемнің өзіне тән интонациясы болатынын айтады.
Т.Қордабаев ... ... ... ... жай ... ... ... тоқтайды. 1962 жылы жарық көрген
І.Кеңесбаев пен Ғ.Мұсабаевтың «Қазіргі қазақ тілі» ... ... ... ... ... ... ... Сөз екпінін
екіге бөліп: динамикалық және тоникалық екпін деп, ал ... ... ... ... ... ... екпіні деп атайды. 60-80 ... ... ... ... ... ... ... қай-
қайсысында да интонация туралы азды-көпті пікірлер айтылады. 1979 ... ... ... ... сөйлемдердің интонациясын оқыту мәселелері»
және 1982 жылғы «Қазіргі қазақ тілі» ... ... ... интонация мәселесін көтеріп, оның маңызы мен ... ... ... ... «Интонация-дауыс сазының бірде ... ... ... ... ... тембр, екпін, сөзді айтуға
кететін уақыт, дауыс ... ... ... ... диапазоны т.б.
компоненттер интонацияның физикалық құрамына ... ... ... ... ... тілдері, славян тілдері,
оның ішінде орыс ... ... ... ... де эксперименттік әдісті
қолдана бастады.
Интонацияның кебір сөйлем түрлеріндегі, фразалардағы атқаратын ... жеке ... ... ... ... тілінің интонациясы жөнінде
жазылған және сөйлемнің коммуникативтік түрлерінің ... ... ... ... Ж.Аралбаев пен М.Каспарованың «Об
изучении интонации казахского языка» деген мақаласында келтірілген.
Сонымен, қазіргі ... ... ... оған ... ... жөнінде және жеке тілдердің интонациясына қатысты біраз еңбектер
жазылған. Түркі тілдерінің интонациясын салыстырып ... және ... ... оған ... ... ... де бар.
Жоғарыда интонацияны зерттеу тарихының бірнеше ... ... Оның ... ... тіл ... ... тығыз байланысты.
Соңғы кезде интонацияны жалпы тіл жүйесінің ерекше деңгейінде тұрған
құбылыс депте айтып жүр. Тіл білімінің оны ... ... ... ... деп ... ... ... тән зерттеу объектісі ... тән ... ... бар деп ... жүр. ... де кейін пайда
болған лингвистикалық теорияларыдың интонацияның жаңа қырларын ашып, ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеуде маңызды қызмет
атқаратыны даусыз.
Интонацияның ... ... ... да, оның ... ... ... тән интонациясы бар
екені анық. Ол интонацияның өзінің ішкі сипаты мен ... бар. ... ... ... ... ... әуені (мелодикасы),
қарқыны (темпы), ұзақтылығы (длительность), паузасы, ... ... ... ... ... ... средства) деп атайды. Сөйлеу тілінде ... ... ... ... ... болатыны сөзсіз. Бірақ олар
сөйлемнің ... ... әр ... бәрі ... орын ... және ... тыңдаушыға анық естіледі деп айту қиын. Себебі олар өзара түрлі
қарым-қатынасқа ... ... әр ... түрлерін түзуде, оларды бірінен-
бірін ажыратуда қызмет атқарады.
Барлық тілдердегі ... ең ... да ... ... ... деп ... ... Себебі қай тілдің болса да басқа
тілдерден айырмашылығын білдіруде сол ... ... ғана тән ... ... ... да, ол ... бірден-бір өзгешелік белгісі бола алады. Жалпы
әуеннің сөйлемдегі атқаратын қызметі әр алуан. Біріншіден, сөйлеу ... неше ... ... ... ... де, ... басын қосатын
да әуен және онымен қоса пауза. Екіншіден, ... ... ... яғни ... ... ... қарай (хабарлы, сұраулы,
бұйрықты, лепті) бөлінуінде үлкен қызмет атқарады. Үшіншіден, грамматикалық
және лексикалық тәсілдермен қосылып сөйлемдердің жалпы ... ... ... ... ... ... оның сөз ... акценттелуімен қосылып, сөйлемнің логикалық және эмоциялық
мазмұнын ... ... орын ... ... ... сөйлеу тілдерінің индивидуалды сөйлеу
ерекшеліктеріне ... ... ... Бірақ та мұндай жағдайда ол құбылу
сол тілдің әуенінің ... ... тыс ... ауытқи алмайды. өйткені
ондай кезде сөйлемнің негізгі мазмұны өзгеріп, тыңдаушы түсінбей ... ... ... әуен сипаты әр уақытта өзгеріп тұратын
негізгі тонның жиілігімен сәйкес. Сөйлеу тілінің негізгі тон жиілігінің бір
өзгешелігі-оның сөйлеу процесінде ... ... ... ... ... ... мазмұны сөйлеушінің дауысының жоғары не төмен болуымен
байланысты деп есептеледі. ... ... ... ... ... ... еркектердің жуан, яғни төмен дауысының немесе
әйелдердің жіңішке, яғни жоғары дауысының ... ... да ... ... жоқ ... ... ... интонациялық және
лингвистикалық мазмұны шамалы фактордың тағы бірі – ... ... ... бағынатын ашық, жуан дауыстылар мен қысаң, жіңішке
дауыстылардың негізгі тонының ... ... ... елеусіз
болуы.
Жоғарыда айтылып кеткен факторлар сөйлеу тіліндегі интонацияның жалпы
тональды контурын айтарлықтай өзгерте алмайды. Қазақ тіліндегі ... ... ... әсер ететін фактордың біреуі – ол синтагманың ең
соңғы логикалық маңызды сөзіне ... ... ... ... ... ... ... екіншісі – сөйлемдегі негізгі тон жиілігінің
өсуі адамның ... ... яғни ... ... ... ... ... контурдың жалпы бағыты түрлі-түрлі болуы
мүмкін. Олар көтерілу, ... ... ... ... ... мүмкін. Тональды контурдың жалпы ... ... ... орын ... ... ... оның ... мен
диапазоны саналады. Бұлар ең ... ... ... ... тығыз байланыстылығының үстіне әуеннің (тональды контурдың)
бәсеңдеу не көтерілу ... де ... ... ... ... ... тонының жиілігі
бұйрықты және лепті сөйлемдердің ... ... ... жиілігімен
бірдей болып басталғанымен, олардың төмендеу-жоғарылау диапазоны мен
интервалының ... бар ... анық ... ... ... болымды және болымсыз болып екіге
бөлінеді. Егерде салыстырмалы ... ... ... ... интервалынан кем болса, онда тональды ... ... ... ... ... болса, онда-болымсыз болады. Синтаксистік ең
маңызды ... ... яғни ... және ... ... тән тональды
диапазондармен сипатталады.
Тональды диапазон дегеніміз ... ... ... ең ... және
ең кішкентай мөлшерінің арасындағы айырмашылығы арқылы белгілі ... ... ... ... ... (тар), орташа болып үшке бөлінеді.
Эмоциялық мағыналы ... ... ... көбінесе көлемді сипатты
болып келеді. Бұған лепті сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... болады. Синтаксистік өлшемдердің
маңыздылығы немесе маңызының шамалылығы онің ... ... ... ... ... ... ... қыстырма сөз болсын,
сөз тіркестері болсын, ... ... ... ... да, бәрі ... ... ... сипатталады. Олар сөйлеу тілінде тез,
бірсыдырғы айтылып, олардың ... ... ғана ... беріп
тұрғаны айқын байқалады.
Сөйлемді не басқа да ... ... ... ... ... ... ... топтарды бейнелеуде жоғарыда келтірілген
акустикалық ... ... ... тән ... ... де (тональный уровень) мәні едәуір деуге ... ... ... мен ... ... тональды деңгейі жоғары болады деп
есептеледі. ... ... тік не ... болып келуі, тональды
деңгейдің жоғары не ... ... ... ... жылдамдығымен
байланысты.
Интонацияның ұзақтылығы, яғни уақытқа байланысты сипаты сөйлемнің не
сөйлеу тіліндегі басқа да синтаксистік сегменттердің іске асуы үшін ... ... ... ... яғни ... ... орын алуы ... құлағына жетіп, оған түсінікті болуы үшін біршама уақыт қажет.
Осы айтылу-тыңдау-түсіну процесіне керек уақытты интонацияға ... ... ... ... протяженность). Әрине, сөйлемнің әр түрлі
сегменттерінің өзіне ғана тән ... ... ... және оның неше ... байланысты екені анық. Синтаксистік сегменттің физикалық
ұзақтылығы оның құрамына кіретін ... ... ... ... ... ... жақтың төмен түсуі арқылы жасалатын
ашық ... ... тән ... мол ... да, ... жоғары
көтерілуінен пайда болатын қысаң дауыстылардың ұзақтылығы одан кем болатыны
белгілі. Сол ... ... да ... ... ұяң ... әсіресе ызың дауыссыздарыдң ... ... ... ... болады. Бұл жоғарыда
келтірілген дауысты, ... ... өз ... ерекшеліктерімен
сөздерде, сөздерден құралған синтаксистік сегменттерде ... ... ... ұзақтылығын бейнелеуге қатысады.
Интонацияның компоненттерінің бірі ... ... ... ұзақтылығына әсер ететін, дәлірек айтқанда оны молайтатын
факторлардың бірі ашық ... ашық ... ... ... болып
табылады. Ал егер ол дауысты дыбыс жабық буында ... оның ... ... ... ... ... ... дауыстылардың ұзақтылығы сол
сөздегі буынның санына кері пропорциялы болады, яғни ... ... ... ... ... ... ұзақтылығы кемиді. Мысалы, мына екі сөздің
ұзақтылығын ... ... ... ... Бұл екі ... төрт ... ... ұзақтылығы бір-бірінен көп алшақ емес деуге
болады. Бір синтагманың ішіндегі сөздердің ұзақтылығына әсер ... ... ... бірі – сол ... ... ... түсетін логикалық
екпін, дәлірек айтқанда сөздердің ... ... ... логикалық
екпін түскен, акценттелген сөз ең мол ұзақтылыққа ие болады.
Сөздегі, ... ... яғни ... ... бәрі ... келіп жалпы сөйлеу тілінің қарқынын ... ... ... ... ... тән лингвистикалық мәні бар.
Олай дейтініміз сөйлеу тілінің қарқынына қарап, ... ... ... яғни ... зор ма, ... ... ма, соны ... болады.
Мысалы, мазмұны зор информацияны ... ... ... ол баяу да ... ... ... Бұны жалпы
түсіндіретін болсақ кез келген ... мәні мен ... ... ... мәні зор, өзі ... жаңа нәрсе уақытты да,
еңбекті де ... ... ... ... ... жағдайды алға тартуға
болады.
Хабарлы сөйлем мен бұйрықты сөйлемнің қарқынын салыстырып қарасақ,
бұйрықты сөйлем баяу да ... ... Оның ... ... ... ... шыға жетуімен ғана қанағаттанбай оның орындалуында керек
етеді. Лепті сөйлемдер де ... ... ... ... уақыт параметрі олардың коммуникативтік түрлерімен байланысты
деуге болады. Сөйлемнің қарқыны эмоциалық ... ... ... қуанышты, ашулы жағдайда ол жылдамдаса, ал ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліндегі интонацияның
қарқыны сөйлемнің мазмұны және ... ... ... ... ... да ... ... біреуі – пауза. Сөйлеу
сөзінің ағысында болатын кідірісті пауза дейді. ... ... ... ... ... интеллектілік деген түрлерге
бөлінеді. Паузаның лингвистикалық ... ... оның бір ... ... ... ... топ, ... бөлуі ғана болып
қоймай,ғ ... ... ... ... компоненттерімен қосылып
сөйлемдердің түрлі мазмұндық, эмоциялық т.б. қарым-қатынастарын анықтауға
қатысуы деп айтуға болады. ... ... ... ... қарқынымен тығыз
байланысты. Әдетте оның мөлшері сөйлеу қарқынымен тура пропорциялы болады.
Фраза мен синтагманың паузалары ... ... ... көлемдірек
деп есептеледі. Паузаның қай тілде болса да сөйлем мүшелерін анықтауда да,
сөздердің функцияларын анықтауда да мәні зор. ... ... ... ... өзара қарым қатынасы мен функциясы өзгеріп отыратынын
Ә. Жүнісбеков өзінің мына мысалдарымен ... / ... ... ... Балапан торғай / ұясында отыр.
Бірінші сөйлем («Балапан» деген жалғыз ... ... ... ... ... ... отыр» деген мағына берсе, ал екінші
сөйлем пауза арқылы екі ритмикалық топқа бөінген. ... ... ... ... Бұл сөйлем «Торғайдың балапаны өз ... ... ... ... ... ... мысалға сүйене отырып Ә.Жүнісбеков қазақ
тіліндегі ... ролі ... ... ... ... «Қазақтың сөйлеу
тілінде сөздерді ритмикалық топтарға бөлетін паузаның болуы міндетті түрде
қажет. Бірақ ... ... ... ... ... ... нәтижесінде сызылған статистикалық көрсеткішке ... ... ... ... ... ... топтардың ішіндегі
паузадан 1,5 және 2 есе ... ... ... ... ... паузасын синтаксистік сегменттердің
арасында пайда ... ... ... ... ... ... ... алдамшы пауза (мнимые паузы) делінетін ... ... ... ... ... ... ... паузасы мен алдамшы паузасынан да
басқа ... ... ... кездеседі. Олар сөйлеушінің
алдыңғы фразадан кейін келетін фразаны ... ... ... ол ... ... үшін ... ... Мұндай вокалданған
кідірістердің просодиканың семиологиялық функциясына ... ... ... тоны ... төмен болса, ол
келісушілікті, ал жоғарыдан ... ... ... ол ... ... ... ... жоғарыласа, - сұрақ пайда болғанын білдіреді.
Интонация компонентінің бірі оның интенсивтілігі деп ... ... дара ... ... мәні ... ... басқа компоненттерімен бірігіп біршама мазмұнға ие болады.
Интенсивтілік көбінесе дыбыстарыдң негізгі тонының ... ... ... ... ... сөз тізбектерінің бір үзігін (сегментін) акценттеу керек
болса, сол жердегі интенсивтілікті күшейтіп үдетеді. Бірақ интенсивтіліктің
күшейтілгені құлаққа ... ... ... ... ... естіледі.
Дауыстың қатты шығуы тек интенсивтілікпен ғана емес ... ... ... де ... ... ... бірдей екі
сегменттің біреуінің құлаққа қаттырақ естілетіні оның негізгі ... ... ... ... ... абсолюттік мәніне
әсер ететін факторларыдң бірі оның артикуляциялық ерекшелігі.
Қазақ тіліндегі қысаң ... ... ... ашық ... ... мол екені экспериментті әдіспен дәлелденген.
Интенсивтілікке әсер ... ... ...... ... ... орны. Сөйлемдегі әр ... ... ... барысында мынадай жағдай анықталды. Мысалы,
синтагманың аяғындағы дауыстыларыдң интенсивтілігімен ... ... ... ... мол ... ... ... синтагманың аяғына жақын тұрса, оынң интенсивтілігі солғұрлым азая
түседі. Бұл жағдай сөйлемдегі интенсивтіліктің жалпы контурының ... ... ... ... сол ... контурдың сызығында
акценттелген сөздер болса, олар сонымен байланысты күшейеді. ... ... мен ... арасында тығыз байланыс болады.
Әдетте логикалық акценттелген ... ... де мол ... ... ... ... ... қана көрсетпейді. Сөздің
логикалық акценттелуіне әсер ... ... да ... тәсілдер бар.
Оларға тонның көтерілуі мен ұзақтылығы да ... ... ... ... да бір синтаксистік сегменттердің
интонациясының динамикалық контуры сол синтаксистік ... ... ... де ... бере ... ... ... сөйлемдегі
қыстырма конструкцияларыдң динамикалық деңгейі төмендеу және бірсыдырғы
болуы сол конструкцияның семантикалық салмағының негізгі ... ... ғана ... ... ... сол кезде, неге екенін кім білсін,
оның жайдан жай жылағысы келеді. (С.Мұқанов).
Сөйлемнің интенсивтілігінің молаюы оның ... ... ... тура ... ... яғни эмоциялықтың көбеюімен байланысты
интенсивтілік те молаяды. Адамның көңіліне жағымды әсер ... ... ... ... ... ... көтеріңкі және мол
болуымен сипатталады да, ал көңілге жағымсыз, адамның ... ... ... ... мен ... ... төмендеуімен
сипатталады. Әдетте, бұйрықты сөйлем мен лепті сөйлемнің интонациясының
интенсивтілігі мен жалпы ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым күшті болса, интенситілігі солғұрлым
жоғары болады.
Экспериментті – ... ... ... ... динамикалық өлшемдері көбінесе төмендегідей болып келеді. Ол –
интенсивтіліктің деңгейі (уроень интенсивности), интенсивтіліктің диапазоны
және ... ең ... ... (максимальное значение
интенсивности).
Интонацияның компоненттерінің біреуі тембр деп аталады. ... ... әр ... ... ... эмоциясын білдіретін интонациялық
тәсіл. Тембр арқылы қуаныш пен мысқыл т.б. сезімдер ... ... ... ... ... тіл ... ... – оның ең аз
зерттелген компоненті. ... ... ... ... сөйлемдегі таза
семантикалық ролі жоқтың қасы. Ол ... ... ... (эмотивтік)
мазмұынын беруге қатысады. Ал акустикалық деңгейде алып ... ... ... деп ... Тембрдың лингвистикалық функциясы әлі жете
зерттелмегендіктен оны анықтау үшін оған ... жеке ... ... ... ... ... ... компоненттері, басқаша
айтқанда просодикалық тәсілдері әр ... ... ... Ал қандай
жағдайда және қайсы тілде болсада аталған просодиклық ... ... ... сол ... ... ... ... болады.
Интонацияның компоненттері тілдердің бәрінде қолданылатын универсалды
просодикалық тәсіл болып табылады. Олар: әуен (негізгі тонның ... ... Бұл ... ... ... ... да ... айтылу мақсатына қарай дифференциялауға қатысады.
Ал интенсивтіліктің молаюы қай тілде болса да ... ... сол ... негізгі тонының жиілігінің көтерілуімен байланысты. ... қай ... ... да ... ... да, ... тонның
жиілігінің көтернілуі де адамның артикуляциялық аппаратындағы ... ... ... ... ... ... түрде
(автоматически) байланысты болуы. Сондықтан да интонацияның ... ... ... ... универсалды болуының себебі
адамдардың сөйлеу аппаратының жалпы физиологиялық қасиеттері бірдей ... ... ... Алайда барлық тілдердегі синтагмалар арасындағы
мағыналық қарым-қатынасты білдірудің универсалды әдісі ... ... ... тәсілдердің әуені, қарқыны, паузасы саналады. Мысалы,
синтагманың соңғы сөзіне түсетін тонның бәсеңдеуі ... ... ... тиянақтылық әуені болып табылады, ал ... ... ... ... ... білдіреді деп саналады. ... ... ... де қарқынның баяу, байсалды болуы информацияның
мңыздылығынан ... ... ал ... ... тез ... оның ... ... екенін білдіреді.
Тілдердің басым көбіне бірдей интонацияның ... ... ... ... ... ... (акценттеуді), қыстырмалықты
(вводность) көрсететін просодикалық тәсілдер бар ... ... ... әр тілдің өзіне тән ерекшеліктері де болуы мүмкін.
Интонацияның эмоциялық түрлерінің әуені де тілдердің ... не ... ... ... ... ... ретінде, жағымдылық пен
жағымсыздықты, қуанышпен ренішті ... ... ... ... болады. Тілдердің барлығында деуге ... ... ... ... ... регистрлі тонды болады да, ал ... ... тоны ... ... ... ... ... әрине, әр тілдегі
просодикалық тәсілдердің көрінісі сол ... ... ... ... болатыны анық. Мысалы, орыс тілінің интонациясының
әуеніне әсер ететін, оның спецификасын түзетін орыс ... тән ... орын ... ... ... ударение) бар екені белгілі. Орыс
тілінің бұл «подвижное разноместное ... деп ... ... сөз ... ... ... формаларын дифференциялауда
ғана емес, олардың негізгі мазмұнын (семантика) ажыратудағы, ... ... ... ... ... ... ... мұнда әр сөзге түсетін екпін жоқ екені
белгілі. Қазақ тілінде, француз тілінгдегі сияқты синтагманың ... ... ... ... ... ... бар екені экспериментті
түрде дәлелденген жағдай.
Қазақ тілінің интонациясына қатысты мәселелерді зерттеу соңғы кезде
қазақ ... ... ... байланыстырыла қарастырылып жүр.
Ә.Жүнісбеков өзінің осы ... ... ... ... ... ... не только внутри слова, но и в группе слов,
объединенных ритмически».
І. Кеңесбаев та ... ... ... не ... ... деп ... оны ... мүшелерінің функциясымен байланыстыра
қарастырған болатын: «...из двух или нескольких слов, подчиненных одному
ударению, ... ... ... ... Подобное ударение
называется фразовым или ритмическим».
Ә.Жүнісбеков өз еңбегінде қазақ тіліндегі сөздердің ритмикалық
топтарын ... ... осы ... топтарға кірген сөздер бір
интонациялық комплекс құрайды да, ... ... ... оның бір сөзіне
ғана түсіп тұрақты орынға ие ... ... ... ... ... ... ... тұрса да, ол сөздің соңғы буынына ритмикалық екпін түсетінін
де ескерген жөн. Біздіңше, бұл жағдай орыс ... ... ... орыс ... сөздердің морфологиялық формаларын және олардың
негізгі мағынасын анықтаумен қатар орыс ... ... ... спецификасын түзетіні сияқты, қазақ тіліндегі ритмикалық екпіннің
сөйлемдердегі сөздердің ... ... ... қатар
қазақ тіліндегі интонацияның спецификасын да түзетіні анық.
Ә.Жүнісбеков бұл туралы былай дейды: «Думается, что преобладающее в
тюркологии ... о ... ... ударении в конце слов относится как
раз к ритмическому ударению, так как отдельно произнесеенное слово ... ... Б.З.) – тоже ... группа и имеет усиление на
последнем слоге».
Ә.Жүнісбеков қазақ тіліндегі сөйлемнің және ондағы сөздерідң ... ... өз ... ... ... ритмикалық топтану арқылы
түрлі мағынаға ие ... айта ... ... дәлелі ретінде төмендегі
мысалдарды келтіреді:
Ат / қора маңында жүр. Ат қора маңында / жүр.
Бұл ... ... ... ... «Ат» деген сөз өз
алдына ... ... ие ... ... сөздерден паузамен бөлінуінің
арқасында сөйлемнің бастауышы, яғни қимыл субъектісі (субъект ... ал ... тобы ол ... қимылы (жүр) мен ол қимылдың қай
жерде (ат қора маңында) болғанын білдіріп тұр. ... ... (Ат ... деген ритмикалық топ «жүр» деген баяндауыштан пауза арқылы бөлініп
тұрған кезде, қора маңында жүрген «ат» емес ... ... ... ... туады. Ендеше қазақ тілінің сөйлемдеріндегі сөздерідң ритмикалық топқа
сөлінуінің сөйлемнің жалпы мағынасын ажыратудағы мәні зор. ... ... ... ... қарай ритмикалық топтарға дұрыс бөлу қандайда
бір мағлұматтың дұрыс берілуінің шарты болса керек.
Ә.Жүнісбеков ... ... ... топтардың екпінін
экспериментті зерттеу нәтижесінде ол топтардың соңғы сөзінің ... ... ... ... ... ие ... дәлелдейді.
Қазақ тілі интонация мәселелері жөнінде азды-көпті экспериментті-
фонетикалық зерттеулер жүргізген авторлардың көпшілігі ... ... ... ... ... деп ... қатар әуенді де атайды.
Интонация және оның компоненттерінің сөйлемдегі қызметі.
Жоғарыдағы берілгендерден жұмыста синтаксис мәселелері қарастырылатын
сияқты көрінуі ... ... ... ... тыс зерттеудің
мүмкін еместігі ақиқат. Бірақ зерттеудің мақсаты интонацияның тілдің дербес
деңгейі ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... Осы мәселеге, сонымен бірге интонация
компоненттерінің сөйлемдегі қызметтеріне біраз ... кету ... ... ... ... құбылыс тілдің дербес деңгейі ретінде интонология
саласында қарастырылып жүр. Құрмалас сөйлем синтаксисіне ... ... ... бір тәсілі ретінде алынып жүр. ... ... ... ... ... Бірақ бұлай деп айтпас бұрын,
сөйлемнің интонациясыз коммуникативтік қызмет ... ... ... ... Осы ... ... К.Л.Цеплитис былай дейді: «При определении
интонации ссылка на проедложение, и ... на ... ... лишь в ... ... ... где последние толкуются без
привлечения понятия интонации». Сөйлем ауызекі тілде (устная речь) тек
интонация ... ... ... ... ... хабарға қатысын
білдіре алады.
Демек, интонация – лингвистикалық ... ... ... өзіндік
мағынаға ие бірліктері бар, дербес деңгей ретінде қарастырылатын күрделі
құбылыс.
Интонацияның тілдік құбылыс екенін оның атқаратын ... ... Бұл ... әр ... әр түрлі шешіп, оның түрлі ... ... ... ... ғана ... ... саналды.
Ғалым интонацияның қызметтерін коммуникативтік және ... ... екі ... ... ... ... ... 1) сөзді сөз бөліктеріне жіктеу, 2) сөйлемнің ... ... 3) ... мүшелерге бөлу, 4) сөйлемнің аяқталғанын /
аяқталмағанын көрсету жатады. Сөйлеушінің айтылған ойға ... ... ... интонация арқылы бере алатыны оның эмоциялық
қызметіне негіз болады. Мысалы, Қыс ... ... ... интонацияның ғана
көмегімен әр түрлі эмоцияда ... ... ... ... қызметі болса, ол тілдің қай деңгейіне қатысты
қарастырылу керек? Бұл сауалға жауап іздеген ... аз ... ... ... ... ... құбылысқа негізделіп, өзіндік қызметтері болған соң,
фонологияға қатыстырса (С.И.Карцевский), екіншілері синтаксистің бір тәсілі
ретінде ... ... ... ... ... интонацияға жаңа
көзқарас қалыптасты. Интонацияның фонологиялық деңгейге ... ... оның ... 20-30 ... ... анықталған бірліктерінің сипаты
дәлелдей түсты. ХХ ғасырыдың екінші ширегінде бұл мәселенің бір ... ... ... ... Егер ... ... тұрпат межесі ғана болып, ол өздгінен еш мағынаны бермейтін
болса, ... ... ... де, ... межесі де бар. ... ... бола ... Ал ... синтаксиске байлаулы, тек соның
құралы ретінде көрінеді деп ... ... ... ... ғана ажыратылатынын арқау етеді. Бұл әрине дұрыс: интонацияның
бірліктері белгілі бір ... ... сөз ... Бірақ олардың предикаттық қатынаста немесе грамматикалық тұлға
арқылы жасалуы барлық жағдайда да міндетті емес. Мысалы, - Кім ... ...... ... ... ... ... сұраулы. Бірақ оынң
коммуникативтік түрі ... ... ... тәсілдер арқылы
белгілі болып тұр. Тағы бір ...... ... ... – «А». Бұл ... ... сөйлем категориясына жатады ма? Қалай болғанымен де, осы
бір әріптен ғана тұратын сөз бөлігі аяқталған хабарлы ойды ... ... тек ... ... өрнектеліп тұр.
Сонымен, интонацияны фонология мен синтаксис саласында емес, бөлек
қарастырып, зерттеу қажет екені көрінеді. Бұл ... ... ... тіл ... жаңа саланы айтып кету керек. Интонология
интонацияны басқа тілдің деңгейлері қатарында дербес етіп алып ...... ... ... ... параллель келіп жататын
суперсегменттік деңгей деп ... жүр. Бұл ... ... ... ... ... алу керек. Себебі екеуі де ... ... ... ... олардың арасында үлкен ... ... ... кең ... Ол ... ... ... бірліктердің
фонетикалық сипатын қамтиды. Ал интонация – қарапайым ... ... ... мен ... ... ... ... болып табылады».
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... болады, мысалы, тонема (әуен), акцентема
(интенсивтілік), ... ... ... бірге олар сөз бөліктерінің
просодикалық ұйымдасуының құралдары ғана, ал ... ... ... де ... ... тілдік жүйедегі орны – арнайы тоқталуды қажет ететін
мәселенің бірі. Жұмыста ... ... ... деп ... ... ... ... алынды. Мұны тілді ... ... ... ... ... ...
интонемаларыдң болуымен түсіндіріп, дәлелдеуге болады. Бірақ бұған
қарамастан, интонацияның ... ... ... ... ... ... қаралады. Дау туғызып жүрген – интонеманың басқа ... ... ... Тілдік жүйеге кіру үшін тілдік деңгейдің ең кіші
бірлігі ... ... ... құралып, сапалық жаңа единица жасалу
керек және де ол единица өз кезегінде ... ... ... ... керек екені анық. Мысалы морфема фонемадан құралады. Бұл ... ... ... ... емес, сапалық жағынан жаңа бірлік. Бұл тұрғыда
мағыналық және тұрпаттық көріністері ... соң ... ... ... ... ... тек тұрпаттық көрінісі бар фонемаға ұқсатады.
Міне, осы тұста интонемаларыдң ерекшеліктері ... ... ... ... құраушы фонемалар сияқты басқа деңгейдің
емес, сол бір ғана суперсегменттік ... ... ... ... кей ... ... тәсіл ретінде жұмсалуы («принцип
замены», өтем заңы) болмаса, оның ... ... ... ... және де жоғарыда сөз болғанындай интонация тек ... ... Ал ... ... бірлік пе, сөз бірлігі ме, егер сөз ... онда оны ... ... ... ... ... ... келісу керек
пе, жоқ, әлде соңғы жылдары өріс алған үрдіс бойынша оны тілдік те, сөздік
те құбылыс қатарына ... ... ... ... ... пе деген сауалдар («фразовая интонация не входит в ... ... ... одного из его уровней, аявляется одним из трех ... ... ... Эти ... ... коммуникативные установки
– категории грамматики текста» осы күні тіл білімінде өз шешімін күтіп тұр.
Зерттеу тақырыбының аты ... ... ... ... ... (высказывание) тән болатыны жайындағы ... ... ... байқау қиын емес. Мұның өз себептері бар. Біріншіден, қазақ ... әлі ... ... ... ... ... ... (речевые) деп екі жақты бөліп қарастыру ... ... ... ... ... ... жүйесі сараланып болмаған. Жұмыстың
«Қосқұрамды құрмалас сөйлем интонациясы» деп аталуының тағы бір ... ... ... ... ... деп ... ... даулы мәселеден қашудың жолы
сияқты болып көрінер еді. Ол зерттеудің ... ... ... ... интонация сөз (речь) аясында емес, тілдік деңгей
ретінде қарастырылады, сонымен бірге қазақ тілінің ... ... ... әр бір ... өзіндік интонациялық ... ... ... ... сол арқылы интонацияның барлық
жағдайда (құрылымдық) синтаксиске байлаулы емес екені ... ... – ақ ... әдіс ... ... екі синтагмалы сөз
бөлігіндегі интонемалардың ара қатынасын қарастырылады. Ал екі ... ... ... ғана ... жай сөйлем де жіктеле алады, бірақ ол
сөйлемнің мағынасына қарай, айтушының сөйлемді беруіне қарай әр ... ... ... ... торғай ұясында жатыр деген жай сөйлемді әр түрлі
беруге болады: Балапан / торғай ... ... ... ... ... ... ... қандай негізге сүйену керек екені бұл күнге дейін
анықталмаған мәселелердің бірі. Міне жай ... ... ... осыған байланысты; ал зерттеу нысанындағы құрмалас сөйлем құраушы
бөліктерінің ара жігі барлық жағдайда да ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан айтылымда құрмалас
құрамындағы жай сөйлемдер арасы әрдайым ... ... ... ... синтаксистік және мағыналық мүшеленуімен тұрақты ... ... ... ... ... ... ... – оны тілдің басқа
деңгейлерімен ... жоқ, ... өмір ... ... деп түсінуге
болмайтынын, просодика фактілері ... ... ... ... ... ... жүйе ... физикалық негізін құрайтынын
айтып кеткен орынды. Демек, просодикалық ... ... ... ... ... бар; олар ... ... үстінен өрнектеліп қана көрінісін табады. Бұдан интонация ... ... ... ... ... ... сөз болған жайттарды қарастыру үшін Қ.Есеновтың
топтастыруындағы құрмалас сөйлемдердің барлық мағыналық ... ... ... ... ... ... инструменттік эксперименттің
нәтижелеріне жүгіндік.
Зерттеудің практикалық жағын құрайтын экспериментте қазақ көркем
әдебиетінен ... ... екі ... ... ... олардың ішіндегі қос құрамды құрмалас сөйлемдер талданды. ... ... тон ... ... ұзақтылық пен паузаның
физикалық берілгендерінің ... ... ... Осы ... ... ... тілдегі атқаратын қызметінің негізінде
жұмыста маңызды болып саналатын релевантты параметрлері белгіленіп ... ... бір ... ... ... синтагма ішінде
интенсивтіліктің ең жоғары мәндерімен ерекшеленген сөздер ... ... ... ал ... ... ... оның алдында тұрған
буынының ұзақтылығы ... ... ... көрсеткіші
болғандықтан, жұмыста айрықша маңызға ие болмай, арнайы қарастырылмады.
Себебі ол сөз ... ... ... мен синтагмалардың ара жігін
айқындаушы конститутивтік просодикалық ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі интонация компоненттерінің
әрқайсысының ... ... ... ... ... ... осы
негізгі компоненттерге қысқаша тоқталып өтеміз.
Интонацияның ең басты компоненті - әуен ... ... ... тоны ... өзгерісінен тұрады. Берілген сөз бөлігінің (речевой
отрезок) негізгі тон жиілігінің ең жоғары және ең кіші ... ... ... ұғымын береді. Сөз бөліктері маңыздылығы мен диапазоны
арасындағы байланысты З.М.Базарбаева төмендегідей ... ... ... ... ... көбінесе көлемді сипатта болып
келеді. Бұған лепті сөйлемдердің тоналды диапазоны ... ... ... ... келтіруге болады. Сөйлемнің ішіндегі қыстырма сөз
болсын, ... ... ... ... да, бәрі ... ... көлемсіздігімен сипатталады. олардың мазмұнының қосымша
ғана информация беріп тұрғаны айқын байқалады». ... ... ... ... ... тоналды диапазон мәндері
ерекшеленеді. Хабарлы сөйлемдер диапазоны – тар, ... ... ... болса, лепті сөйлемдерде кең көлемді болып келеді. Екі тонның
интервалы ең жоғары ... ... ... ... Егер ... синтагма жілігінің соңғы нүктесінің мәні екіншісінің ... ... кем ... ... ... болымды, ал артық болса,
болымсыз болып табылады. Сонымен, екі синтагманың алғашқысы ... ... ... ... ... ... ал ... контурмен
берілсе, болымсыз болады. Тиянақты әуен контурымен көбінесе сөйлемнің соңғы
синтагмалары немесе басқаларынан семантикасинтаксистік ... ... ... ... ... әуен хабарлы сөйлемдердің алғашқы
синтагмаларына тән болып келіп, ойдың ... ... ... ... ... ... сөйлемде дауыс көтерілгенін білдіріп
тұрады.
Әуеннің негізгі лингвистикалық қызметіне бүтін мәтінді (бұл паузаның
да қызметтерінің ... ... ... ... ... ... синтагмалар ара жігі әуен контурының өзгеруімен ... ... осы ... бір ... етіп ... (синтагма соңында
тонның көтерілуі немесе сәл бәсеңдеуі көбінесе ой аяғы бар ... ... ... берілген бөлікпен тығыз мағыналық синтаксистік қатынаста
екенін білдіреді); сөйлемнің коммуникативтік ... ... ... ... ... тон ... көбінесе көтеріңкі, болмаса бәсең-
көтеріңкі, ал ... ... ... контурмен ерекшеленеді);
басқа интонация компоненттерімен бірге сөйлемдегі, синтагмадағы ... ... ... ... немесе дыбыс күші деп дыбыс ағынының тығыздығын, яғни
белгілі бір ... ... ... ... ... ... келетін
аудан көлемінен өтетін энергия мөлшерін айтамыз. Оның ... ... ... Бұл ... ... ... ... интенсивтілік басқа интонация компоненттерімен бірігіп ... ... ... құрайды. Интенсивтіліктің негізгі тілдік
қызметіне ... ... бір ... ... ... ... екпінмен тығыз байланысы болғандықтан, Л.Р.Зиндер интенсивтілік
жайында сөз қозғағанда негізінен екпінге тоқталған. Ол сөз ... ... ... ... ой ... ... ... екпіндер мен
олардың орны жайында айта келе, екпіннің бұл түрлері тек ...... ... екпін ішінде ғана іске асатынына көңіл аударды. ... ... ... ... ... ... де, оны мағыналық,
фонетикалық тұтастық ретінде көрші синтагмалардан ... ... ой ... ... мүшелеуге қатысып, логикалық предикатты, реманы анықтап
отырады. Бұлардың алғашқысы сөйлемде ... ... ... себебі онсыз
синтагма мағыналық бүтін ретінде көріне алмас еді. Ал соңғысы тілдік немесе
контекстік жағдайлар ... ... ... ... Интенсивтіліктің
эмоциялық ерекшелеуге қатысуы эмоциялық екпін арқылы іске асады.
Фразалық екпін Л.Р.Зиндердің анықтауы бойынша ... ... ... ... «В ... речи ... слова включаются в ... как ее ... В этом ... его ... ... ... Оно накладывается на тот или иной интонационный контур, ... ... в его ... ... фразовое ударение образует
ритм речи». Бұған қатысты Л.К.Цеплитистің ойы ... ... ... ол ... ... ... сөздің маңызды
бөлігін ерекшелеуін алған (сөйлемнің мағынасы жағынан маңызды сегменттерде
интенсивтілік өсе ... ... ... бұл ... ... ... ... интенсивтілігінің үлкен
болуын, ал эмоциялық қызметіне айтушының көңіл-күйіне қарай оның мәндерінің
өзгеруін ... ... ... ... ... ... жоғары мәнде тұратын сөздің болуы шартты ... деп ... ... ... бірі ...... ... ал
Л.К.Цеплитис – ой екпінін алғанын көреміз. Латыш зерттеушісі ... ... ... ой екпінін сөздердің ара жігін ... ... ... ... тұратын синтагмалық екпінмен салыстыра
отырып, екі екпіннің әр ... ... ... ... ... ашып
көрсетеді. Автор зерттеу ... сөз ... ... байланысты болса, синтагмалық екпінге тоқталу керек те, талдау
нысаны интонация болған жағдайда, тек ой ... ... ... ... ... ... келесі ерекшеліктерін анықтайды:
«Дауыстылар неғұрлым синтагманың аяғына жақын тұрса, олардың интенсивтілігі
соғұрлым азая түседі. Бұл ... ... ... жалпы
контурының жоғарыдан төмендейтінін көрсетеді. Егер де осы жалпы контурдың
сызығында акценттелген сөздер ... олар ... ... ... ... акценттелуі мен интенсивтілігінің арасында тығыз байланыс
болады. Бірақ ... ... ... әсер ... ... ... тәсілдер бар. Оларға тонның көтерілуі мен ұзақтылық жатады».
Бұл ойдың негізіне интенсивтіліктің ... ... ой ... ... айтылмаған. Мұның себебі тіліміздің ритмикалық
құрылысының ерекшелігінде жатыр. Қазақ ... орыс ... әр ... ... ... жоқ, сөздер француз тіліндегідей ритмикалық топтарға
бірігіп, олардың соңғы буындарына ритмикалық екпін ... ... ... ... ... ... ... Ә.Жүнісбеков тіліндегі екпіннің
осы ерекшелігін экспериментті түрде дәлелдеп, оның ... ... ... синтагмалық екпін синтагманың соңғы буынына түсіп, ол
басқаларынан ұзақ ... ал ... ой ... ... Ой екпіні сөйлемнің жалпы интонациялық контуры сызығына ... ... ... бірі ... табылады.
Ұзақтылық – интонацияның уақыттық компоненті. Сөйлемнің айтылу
ұзақтылығы қарқынмен ... ... ... бір ... ... ... айтылуы интонациялық
зерттеу үшін барлық жағдайда маңызды бола ... ... ... сапқа: :а тұр бұйрығын созып айтуы әскердің қимылды орындауға
жіберетін ... ... ... бұл ... ұзақтылықтың өзгеруіне
белгілі бір жағдайдың шарттары себепші ... тұр. ... ... мен кейбір құбылыстар көрінісін білдіруге қатысады. Мысалы, «міне
қызы: :ық» немесе «со: :олай деңіз» сияқты тіркестер ішіндегі ... ... ... ... ... көңіл-күйіне қарай бірінші жағдайда
таңырқаудың, екіншісінде – мысқылдың белгісі болуы мүмкін. ...... ... көз ... ... ... ... «та: :аудай бол!»
немесе әрекеттің ұзақ уақыт аралығында іске асқанын жетізу ... ... :өп ... ... бір буыны созылыңқы айтылуы мүмкін.
Қазақ тілінің ритмикалық ... ара ... ... ... шамалардың ең маңыздысы ұзақтылық екені белгілі. Ритмикалық
топ термині ... тіл ... ... топ деп ... жүр. ... «Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі» атты ... ... сөз ... ... ... ... топ ... тұратынына
назар аударды. Зерттеу жұмысының тілдік материалына қысқартылған қосқұрамды
құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... жағынан
(кемінде үш буыннан тұратын сөз немесе сөз тіркесі ырғақтық топ құра алады)
бір ... екі ... ... ғана жіктеледі. Ал олардың ара жігін
белгілеуші универсалды фонетикалық құрал ... ... ... табылады.
Бұл ұзақтылықтың конститутивтік қызметіне жататын ... ... ... ... ... ... табылатыны интонациялық
қызметін айқындайды. Жұмыста сөйлеу процесіндегі емес, арнайы дикторлардың
стилдік ... ... сөзі ... болған соң, ұзақтылық –
эмоциялық немесе ... ... ... ... қызметінен
көрінеді. Сонымен бірге интонацияның бұл компоненті әуен, интенсивтілік
мәндерімен бірігіп, ой екпіні түскен буынды ерекшелейді. ... ой ... ... ... ... ... ... болатын, сондықтан
зерттеу жұмысында оның критерийіне буынның созылыңқылығы емес, мол
интенсивтілігі ... ... ... ... тіліндегі ритмикалық топтар
мен синтагмаларыдң ара жігін белгілейтін екпінді ... ... ... ... ... соңғы (соңғының алдындағы) буынында тұрақты
түрде көрініп отырады. Осы ... ... ... ... бұл ... ... ... оның өзгерістері жайында
әуен мен интенсивтілік өзгерістерінің талдауында баяндалып ... ... ... ... ... ... Сөйлеу қарқыны белгілі бір уақыт аралығында айтылған сөз ... ... ... сөз бөліктері ретінде интонациялық еңбектердің
басым көбінде буын алынады. Әрбір адамның өзіндік ... ... ... интонациялық зерттеулер үшін оның салыстырмалы мәндері маңызды
болып табылады. Мәселен, ... ... бір ... ... ... бір ... айтылу жылдамдығын ... ... ... ...... зерттеулердің нәтижесінде
қарқынның сөйлем мазмұны маңыздылығымен тығыз байланысы анықталды. Сөйлеуші
мән берген сөз бөлігін – ... ал ... ... ... қарқынмен
айтады. Бұл сөз бөліктері интонациясының синтаксистік ... ... ... ... ... ... бола ... З.М.Базарбаева «негізгі сөйлемнің қарқынына қарағанда қыстырма
сегменттердің қарқыны жылдам да ... ... ... ... ... сөйлемнің бағыныңқы компонентінің көбінесе басыңқыға
қарағанда жылдам ... ... ... ... ... қарқынының
өзгерістері синтаксистік құрылымға емес, ... ... ... ... ... Егер ... бағыныңқы компонентінің
мазмұны сөйлеуші үшін маңызды болып табылса, онда ол ... ... ... бұл ... тағы бір ерекшелігі – көп ... сөз ... үдей ... ал ... ... ... «тенденция к удлинению действует с ... ... ... ... а ... яркое е проявление на отрезках из 2-3
слогов».
Сөйлеушінің көңіл-күйімен қарқынның бейнелеуші ... ... бар ... ... ... ... ... арқылы сөз болып
отырған оқиғаның, қимылдың жылдамдығын бейнелеуге болады. Сонымен бірге сөз
иесі қуаныш немесе ашу ... ... ... қайғылы күйіндегіден
гөрі жылдамырақ сөйлейді.
Пауза – акустика тұрғысынан дыбысталудың тоқтағанын, ... ... ... ... Бірақ тыңдаушы кідірісті пауза
деп қабылдағанымен, дауыс ағымы үзілмейтін де жағдайлар ... ... ... ... ... ... терминімен атау
кең тараған.
Л.К.Цеплитис дыбысталудың тоқтауы интенсивтіліктің нөлдік деңгейін
көрсеткендіктен, паузаны уақыттық шама ... ... қате ... ... Ол ... ... барылқ компоненттеріне қатысты универсалды
шама ... ... ... ... ... ... деп қорытады. Шешендік сөз теориясы бойынша эмоция мен қалауды
білдіретін паузаларды «психологиялық» деп атау ... ... ... ... ... ... тон ... өзгерісі әсерінен болған
паузаны бейтемпоралды, ал ... ... ... ... ... ... деп атауды ұсынады. Сонымен қатар екі
сегмент ... ... ... еш қатысы жоқ дыбыстарыдң айтылуы
арқылы болатын психологиялық хезитациялық паузалар да бар. Олар ... ... ойын ... үшін сөз ... ... және оның көңіл-
күйін білдіретін тәсілдің бірі ретінде ... ... мен ... ... ... ... қызметіне келетін болсақ, алдымен оның ... ... ... ... айту ... ... ... топтар, синтагмалар, сөйлемдер пауза ... ... ... ... ол осы бөліктер арасындағы қатынас түрін де көрсетуге
қатысады. Мысалы, хабарлы сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... олардың арасында міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің
тыныс белгілеріне де байланысты болатынын анықтады: «результаты ... ... что ... пауза в первую очередь отличает
регулярным ... ... ... ... ... ... ряды « < -
< : < ( )». ... тілінде бұл қатынас қалай берілуі алдағы мақсаттың бірі.
Жоғарыда ... ... ... ... Ал оның эмоциялық қызметіне сөз иесінің айтылған ойға қатысын
білдіре алатыны жатады, ... ... ... арқылы көлемі жағынан
әдеттегіден қысқа болып ... ... ... ... белгілі бір эмоцияның әсерінде ... ... ... ... ... сөз ... ... (қуаныш, реніш, ашу,
ыза, т.б.) ... ... ... ... ... ... Бұл ... (синтагмаларға бөлшектейтін) және эмоциялық паузалар
көбінесе қатар келіп жатады. Кейде ... ... ... ... топ
ішінде де қолданылуы мүмкін, бірақ олар сөйлемнің ... ... ... ... ... «если, например, вырезать эмотивную
паузу из магинторфонной записи синтагмы, в остальном ... ... ... не ... но ... ... ... менее
эмоциональным». Мұндай паузаларыдң тағы бір қызметі ... айта ... Бұл ... ... алдындағы немесе өзінен кейін ... ... ... ... үшін ... ... барысында осындай
қызметтегі ритмикалық топ, синтагма ішінде кездескен паузаларды ... деп ... ... ... диктор оқылымында кездескені байқалды.
Демек, бұл диктор тілдік фактілерді біріншісіне қарағанда эмоционалды түрде
бергені көрінеді. Мысалы: Бұл жерде / не шөп жоқ // не / ... жоқ; ... ... ... // ... / үндемедім.
Сонымен, интонация компоненттерінің тілдік қызметін анықтау барысында
олардың шамаларының ... ... мен ... және ... ... арасында тығыз байланыс болатыны
байқалды. ... ... ... ... ... да ... беретіні белгілі. Сондықтан интонация жөніндегі
еңбектерде оның лингвистикалық ... ... ... және
экспрессиялық сияқты үш тұрғыда зерттеліп жүр. ... ... ... жүйе ... берілсе, соңғы екеуі сөздік (речевой)
факторлармен байланысты туындап жатады. Интонация компоненттерінің ... мен ... ... ... ... аса ... аударылмады, себебі жұмыстың негізгі мақсаты оның
тілдік деңгейдгі көрінісі болып отыр.
Интонация компоненттерінің дайындықсыз сөйлеу ... ... ... қызмет атқаратын сөйлеу тілін, сөзді қажетті
құралы ретінде туғызып, бұрыннан қолданып келгенмен, қазіргі кезде заман
талабына сай оны ... ... ... іздеп жатқандығы баршаға
мәлім. Осы орайда жалпы тіл білімінде фонетиканы эксперименттік әдіспен
зерттеу ... ... ... оның ... ... ... зор
екендігін айтуға болады. Осының негізінде экспериментальді зерттеу әдісі
тек қана сегменттік бөлшекте талданбай, ... ... ... күрделі
суперсегменттік деңгейде зерттеу жұмысы ... ... ... ... оның ... ашу ... ... түсініп, игеруге,
мәнерлі сөйлеуге ... Біз ... ... ... ... ... коммуникативтік түрлерін интонация арқылы ажырататынымыз
белгілі. Сол себепті ... тағы бір ... ... ... осы жұмыстың
үлесіне тиіп отыр.
Интонация – сөйлеу тілінің стилистикалық негізін ... ... ... ... ... жағынан ерекшелігін көрсетеді. Осы негізде
акустикалық сөйлеу интонациясы – негізгі тон жиілігі мен үдемелік, тоналды
диапазонның ... ... ... ... ... деңгейін байқатса, ал
артикуляциялық жағынан интонация – дауыс тербелісінің функциялық байланысын
көрсетеді. Ауызекі сөйлеу кезінде, яғни ... ... түсу ... ... ... әрі нақты түсінісіп, прагматика тұрғысынан ... ... ... Яғни ... қарым-қатынас түрлерін ажыратып,
көбінесе семантикалық жағынан байланысты болады.
Интонация – лексикалық құрылымы, ... ... мен ... ... ... ... әрі ... тон жиілігінің
өзгеріп тұруымен, дауыс пен ырғақтың, ... пен ... ... зерттеуге алып отырған жұмысымыздың мақсаты, дайындықсыз
сөйлеудің пракматикалық негізін танытып, интонациялық ... ... ... ... ... процесінің тереңінде прагматика жатады. өйткені
іштей ойлау бар да, оны ... айта білу бар. ... ... ... өз ... ... өзгеріп отыратындығында.
Жұмыста диалог ретінде құрылған, иллокутивті актінің ... ... ... әдіс ... ... талдап, интонациялық
функцияларын ажыратып отырамыз. Осы тұрғыдан біз сөйлеу ... ... ... ... ... (әуені мен үдемелігі, қарқыны
мен кідірісі және тоналды диапазоны) жеке-жеке тоқталып, талдап көрсетуді
жөн ... ... ... ... ең ... әрі маңызды қызмет ... ... - әуен ... ... ... ... ... жиілігіне сәйкес келеді. ... ... ... ... әуеннің көтеріңкі – бәсең, бәсең-көтеріңкі, бәсең, ... ... ... ... ... ... жағдаятқа байланысты
өзгеріп отыратындығы байқалады. әсіресе сөйлеу кезәндегі әуеннің қозғалысы
арқылы сұрау, мақұлдау, хабарлау, қалау екенін ажыратуға болады.
Қарастырып ... ... ... ... ... сол синтагмаға ой екпінін түсіру арқылы маңызды тұстарын
ажыратуға септігін тигізеді. Мысалы: ... ... ... ... көшесінің бойында», «Ы...ы көрдіңіз ба?», «Соларға тікелей кіріп
айтсам», ... ... - ... синтагмалар 140-150 Гц – ке ... ... ... ... адресат пен адресанттың белгілі бір
тақырып аясында ... ... ... ... ... ойлауы,
әсіресе бұл тек қана екеуара сөйлесу ғана емес, бұның сыртында көрерменді
ойлап, қабылдауға ... ... ... ... ... ... қамтиды. Яғни бұл ресми қатынас кезіндегі сөйлеу актісі
арқылы жасалған. Әсіресе, екінші ... ... ... ... «Сонда
ғараңыз?» - дей беруін жиі кездестіреміз. Бұдан біз коммуникативтік құрылым
негізінде жасалып отырған ауызекі ... ... тән ... ... Бұл ... ... ... заңы» (Закон компенсации)
негізінде жасалып, грамматикалық ... ... ... ... байқалады. Әуен қозғалысының көтеріңкі ... ... істі айту ... ... ... ... ... негізінде еріксіз шығуынан көрінеді, ал қыстырма сегменттер ... ... ... әуенмен айтылғандығы жұмыс барысында байқалады.
Мысалы: «Жаңайтпахшы», «Жаңағы», «Мәселен», «мына (мынау)», «немесе жаңағы»
деген қыстырма сегменттер ... ... ... маңызсыз екендігін
байқатады. Бұл адресаттың логикалық ... ... ... ... ... сегмент екендігін көрсетеді. Сондықтан да әуеннің
көтеріңкі – ... ... ... – сөйлеу ағымының маңызды, маңызсыз
тұстарын ажыратып береді.
Жалпы әуен қозғалысының көтеріңкі – ... ... ... ... аяқталғандығын байқатады. Ал сөйлемді бөлшектейтін синтагмалар
арасындағы тиянақты, яғни әуеннің төмендеуі санамалау интонациясы ... ... ... бар, ... бар, ... ... бар», «әргім өз от басынан, өзінің жеке басынан», ... ... ... ... ... ... ұлттық
тілімізді, мәдениетімізді», «Өздерінің аумағында, өздерінің аудандарында»
деген ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл
синтагмалар сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... арқылы басқа үстеме мағына, яғни
қосымша мағына ... ... ... ... ... іске ... тікелей
басшылық жасайды. Сонымен қатар сөйлеу кезіндегі ашық сұраулы сөйлемдердің
интонациясын қарастырар болсақ, көбінесе шылау арқылы ... ... ... ... ... орташа регистрде ... ... жүр ма?», ... жүр ма?», ... ... ... жоқ па?»
деген синтагмалар орташа деңгейдегі әуенмен айтылса ... ал ... ... ... арқылы жасалған синтагмалар көтеріңкі әуенмен
айтылып (140Гц), («ы...ы көрдіңіз ба?», ... ... ... сол ... ... ... яғни ... да қатысуын
көздеп отырғандығы көрінеді. Яғни екінші адамға әсер ету күшке ие болып,
тыңдаушыға да ой ... оның да ... білу ... ... ... жалпы сұрақ интонемасының варианттарына сәйкес келеді.
Сөйлеу кезінде ... ... ... ... ... ... да, ... жағынан грамматикалық қатынасқа түсіп,
үстеме мағына беретін де әуені екенін көреміз. ... ... ... ... мен ... ... ... байланысатын, өз ойын дәл, әрі анық
етіп жеткізуіне ... ... ... ... ... айтуымызға
болады. Сонымен қатар ... ... ... ... әр синтагма
аралығында да, тиянақтылықты көрсететін сөйлем арасында да болады. ... ... ... ... ... коммуникацияға түсу
кезінде де келесі айтар ой мен оның қабылдауына ... ... ... ... ... пен ... ... мен
білім қорының бірдей деңгейде болуы коммуникацияның толық жүзеге асқандығын
көрсетеді.
Сонымен қатар әуеннің қозғалысы синтагмаға түскен ой екпінімен, ... ... ... әрі логикалық мазмұнын жеткізуде де негізгі
қызмет ... ... ... ... ... деп ... ... кужат» деп жазып қойған жерлер болт, «сең гімсің?» дейт, қазір аз
жұмыс ... ... деп ... да бомайт т.б. деген сияқты мыслдар
қабылдаушы мен ... адам ... ... және ... ... ... адресант тарапынан берілген ақпарат
адресат санасында да тууына ықпал етеді.
Сөйлеу кезінде әуеннің қозғалысы әр ... ... ... өзгеріп отырғанмен, сол ұлттың өз заңдылықтарына бағынады. ... ... ... ... өз ойын ... ... алмайтындығын,
түсініксіз болып қалатындығын байқауға болады.
Зерттеліп отырған жұмыс – ... ... ... ... ... ... ... емес, ресми қатынас орын алған. Өйткені
бейресми қатынастың ауқымы өте кең, әрі ... ... ... ... де ... ... ал ресми қатынаста еркін сөйлеу негізінде
жасалғанмен, онда ... бір ... ... ... ... мен ... арасындағы байланыс өз көзқарасын білдіру арқылы
жасалып, сыпайы ... ... ... енді ... ... ... – дауыс үдемелігі
(интенсивтілік).
Дауыс үдемелігі негізінде басқа компонеттермен бірігіп барып, ... ие ... да, ... ... сөздің акценттелуіне тікелей
қатысады. Әсіресе ... ... ... отырады.
Дауыс үдемелігі көбінесе синтагмаға, сөзге ой екпінінің түсуімен
байланысты анықталады. Ой ... ... ... ... көрсеткіші болып
табылады. Яғни акценттелген сөз ... ... ... ... ... ішкі ... ... болған дайындықсыз сөйлеу
жеке-жеке үзік синтагмаларға ... ... ... ... ... (сөйлеушінің білім қоры мен ... ... әсер ... ... ... – дауыстың қатты, не жай шығуының нәтижесінде туындайды
да, көбінесе әуенмен паралель ... ... ... ... біздің
қарастырып отырған зерттеуде кезде үдемелік синтагма ... ... ал ... ... ... қарай күшейіп отырады. Мысалы: «Өте
гүрмеуі гөп мәселе боп отұр», «Осындай ... ... ... ... ба?», ... ... гейін», «осы гөшеде» т.б. синтагмаларыдң соңғы
жағында (34 дб) ... ... ал «Мен өзім де», ... ... ... деп ... «Фото кужат» деп, «Меніңше ойлайм»,
«Енді бізде тағы бір», «Солардың бәрі», «Кейіндері», ... бәрі ... ... жоқ ... ... мырзалар отырған жоқ па?» деген
синтагмаларыдң ... ... ... ... ... ... ... пен
адресант синтагманың басы мен аяғында үдемелігін күшейту ... ... ... ... аударуға септігін тигізеді. Ал үдемеліктің
баяулауын біз көбінесе ... ... ... ... ... ... ... мен тиянақты интонемалар арасында ... ... ... ... / әр ... әр түрлі шешіліп жатат, / оның
да ықпалы тиет» - деген синтагмалар 13-18дб-ді құрап, үдемелігінің ... ... ... ... Яғни сөйлеу кезінде ... ... ... ... ... ... өз ... жету үшін өзі маңызды
деп тапқан сөзіне, немесе синтагмаға мән беріп ... ... ... ... ... ... түсінікті болуын, коммуникативтік
қатынастың жалғасуын «Сондықтан мен ойлайм» синтагмасы ... ... ... ой айту ... ... ... ... мақсатында да,
үдемеліктің көтеріңкі деңгейде айтылатындығын байқауға болады. Мысалы:
«Енді ... тағы бір» - ... ... ... ... ... тұр
(40дб-7дб). Өйткені бұнда адресант, келесі айтар ой мен ... ... ... осы ... күші арқылы аңғартады.
Үдемеліктің әуенмен параллель келіп отыруы сөйлемнің бірыңғай
мүшелері, яғни санамалау интонациясы арқылы айтылғанда, ... де ... ... ... отырады. Яғни әуенінің көтеріңкі айтылуы үдемеліктің
де ... ... ... септігін тигізіп отырады. Мысалы:
«Тақтайшалар бар, маңдайшалар бар» (115-103Гц-15-12дб), ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімізді қорғайтын қоғамдық ұйым ... ... ... – деген синтагмалар көтеріңкі-бәсең, ... ... ... ... ... ... отыруынан байқалады.
Ал кейде әуені мен дауыс күшінің керісінше ... ... да ... «Темирязев көшесінің бойында» (122-140Гц-30-20дб), «Сіздерге
тікелей хабарласып» (103-135Гц-26-15дб), ... ... ... ... жүр ма?» ... «Шенеулік мырзалар отырған
жоқ па?» (107-117Гц-32-8дб).
Сонымен, дауыс күші мен ... ... осы ... ... ... ... байқағаныміз, сөз ағымында кейде үдемелігі
мен ... ... ... ... ... ... ал ... керісінше
тиянақсыз интонема арқылы екеуі екі түрлі бағытта қызмет атқарады екен.
Экспериметтік жұмыстың нәтижесінде, еркін сөйлеу ... ... ... ой ... ... яғни акценттелген болса, немесе жаңа ... ... беру ... ... ... ... үшін ... күші
жоғарлайды, ал тиянақты интонемамен айтылған синтагма, ... ... ... ... ... ... енді келесі интонация компоненттерінің бірі – кідіріс
(пауза) болып ... ... ... адам өз ... ... ... үшін
түрлі кідірістер жасайды. Яғни сөз ... ... ... ... Кідіріс көбінесе синтагмалар мен сөйлем арасын, және сөз ... ... ой ... ... ... ... мағынасын ажыратуға
септігін тигізеді. Сөйлеу кезінде орынсыз ... ... ... ... ... ... адам ... қалуы мүмкін. Ал өз орнымен
жасалған кідіріс, айтар ойды өз мағынасында бере алады.
Жазуда ... ... ... ... ... ... Осыған
орай кідірістің екі түрін айтуға болады. Оның біріншісі сөйлем аяғында
болатын нүкте, сұрақ ... леп ... көп ... ... ал екіншісі
сөйлем ішінде қолданылатын үтір, нүктелі үтір, қос ... көп ... ... ... ... ... ... белгілі. Ол сөйлеу
процесінің эмоциялық, экспрессивті бояуларына байлансты ... ... ... ... үтір арқылы беріліп, ал сызықша ұзақ кідіріс екендігін
байқатады. Еркін ... ... ... эмоциялық, хезитациялық,
ситуациялық, интеллектілік және вокалданған кідірістер кездеседі. Өйткені
дайындықсыз сөйлеу, бір сәттің ғана ... ... сол ... ... мен ... ... ... болады.
Бұл зерттеуде ең ұзақ кідіріс сөйлем ортасында да, соңында да
байқалып отырады. Көбінесе сөйлем ортасындағы кідіріс ... ... ... ... ... ... – келесі синтагманы
ойлауы үшін, ... ... ... ... үшін ... ... ... (ым, ы...ы) сөйлеу актісінің арасы үзіліп қалмау
үшін жасалады. Өйткені сөйлеуші ... ... өз ойын ... ... ... сөз ... ... болуын көздеп отырады.
Яғни прагматикалық жағынан қабылдаушыға қатысты сөздерді іздеу барысын
көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... «қалалық тіл басқармалары ...» (115мс), «өздөрүнің
ұсыныстарын еркін айтатын...» (160мс), ... тіл ... ... гез ... ... ... ... талап етіп...» деген
синтагмадан кейінгі кідіріс ұзақ ... ... ... ... кідіріс негізінде жасалып, келесі синтагмадағы айтылар ... ... ... Ал ... ... ... «шенеулік мырзалар
отырған жоқ па?» (150мс) – деген синтагмалардан ... ... ... ... ... арқылы қабылдаушыға сер етуін, жауап күту негізінде
жасалғандығын байқатады. Ал «айтқаңгездерім де болт» (110мс), ... ... ... ... ... «артық ғызмет атқару(ы)герек» (145мс) деген
синтагмалар сөйлемнің аяқталғандығын көрсетіп, физиологиялық кідіріс ... ... ... ... ... ... ... жиі кездесіп, дайындықсыз сөйлеудің нәтижесінде туындайтындығын
көрсетеді. ... «ы-а ... ... ... ы-ы ... гездескен
гезде» (55мс), «қаншалықты осы тілге жанашырлық танытып жатқанын ғайдам ... ... ... қазақ тілі қоғамындай ы-ы» (40мс), «ы-ы гөрдіңіз ба?»
(40мс) т.б. – деген сияқты синтагмалар арасы үзіліп кетпес үшін ... ... ... синтагмадағы айтар ойын жинақтау ... ... Бұл – ... еркін сөйлеуге тән құбылыс.
Сонымен бірге хезитациялық кідіріспен ... ... ... ... ... физиологиялық кідіріс көп кездесіп отырады. өйткені
сөз ағынында ... ... үшін ... ... ... ... кез –
келген жерге кідіріс жасау, сөйлеу сөзінің мазмұнына әсер етіп, айтар ойын
нақты өз дәрежесінде жеткізе алмай, ойы ... ... ... де ... ... ... ... қалады. Сондықтан да сөз ағынындағы
синтагмалар арасында болатын қысқа ... өз ... ... ... ... боп // отұр», «осы // сияқты тағы», «үлкен // біршабытпен»
- десек түсініксіз болып қалары анық. Сол себепті кідірістің ... ... ... маңызды екендігін баса айтуымызға болады.
Ал енді келесі интонацияның компененті – ... ... ...... ... ... ... маңызды және маңызсыз
тұстарын ажыратуға септігін тигізетін, ұзақтылық сияқты уақытқа қатысты
шамасы. Яғни сөз ... ... ... ... ... ... қарқынның баяулауы мен жылдамдауы дайындықсыз еркін сөйлеу кезінде
анық байқалып отырады.
Қарқын көбінесе әуенмен, дауыс диапазонымен бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... кеңейе түседі, ал
керісінше жылдамдаған сайын тарыла ... ... ... ... ... мен ... коммуникативтік түрлерімен, оның
мазмұнымен және эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... өтуіне септігін тигізіп отырады.
Біздің эксперименттік зерттеуден байқағанымыз, сөйлеу ... зор, ... ... ... ... ерекшеленеді. Мысалы:
«Жарнама деген» (22мс), «ондай да ... ... ... ... ... ... ғателіктерді» (20мс), «шын мәнінде өзі» (21мс), «әргім ... ... ... ... ... тағы бір» (24мс), «үлкен бір шабытпен»
(23мс), «ол сол ... ... ... ... ... ... ... гезден» (25мс), «бұрынғыдай бос айхай» (21мс), «рахмет!» ... ... ... баяу ... тұр. ... «Ұлттық тілімізді» (27мс),
«Мемлекеттік тіл туралы айтыс өткізілт» (25мс), ... ... бар» (25мс) – ... ... өте баяу ... ... негізгі тақырып, адресаттың көпшілік қауымға арнап отырған мәселесі –
қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... да осы
синтагмаларды арнайы баяу қарқынмен айтып, көпшіліктің мән беруін көздейді.
Сөйлеу кезінде бұйрықты мен лепті ... баяу да ... ... ... сөйлем интонемаларын сыпайы мен қатал деп бөліп қарап,
қатал бұйрықпен ... оның тек ... ... қана ... оның
орындалуын талап ететіндігі байқалады. Сондықтан да сөйлеу кезінде қатал
бұйрық интонемалары жалтаруға болмайтын, ... ... ... ... ... ... Оны ... керек! – синтагмасы арқылы адресант
адресатқа қатал бұйрықпен ой сала отырып, талап етеді.
Ал лепті ... ... ... ... ... ... деген бір синтагмадан ғана тұратын сөйлеу актісі баяу ... ... ... ... ... ... факторларға (ақиқат не жалғандығын ажырату мақсатында)
сүйене отырып, логикалық пресуппозиция танылады. Сонымен қатар сөйлеуші ... ... ой ... болу ... яғни ... үшін де білім
аясы қажет. Сол ... ... мен ... ... ... ... ... болады. Әсіресе қарқынның күшеюі мен азаюы сөйлеу
кезінде маңызды, маңызсыз тұстарын ажыратады. Оны біз ... ... ... ... ... тіл ... қызметкерлер қаншалықты
осы тілге жанашырлық танытып жатқанын ғайдам. Бірақ қазақ тілі ... ... ... сияқты (31см)» - деген сөйлеу актісінде сөйлеушінің
негізгі мақсаты өз көзқарасын ... көз ... ... ойын ... және тыңдаушының арасындағы қатынасты үзбеу үшін қарқынын
баяулата түскендігі байқалады. Әрі ... өз ... шын, ... көз ... ... Сондықтан да бұл синтагма өте баяу
қарқынмен беріліп отыр. Зерттеуден ... ... ... ... синтагмалар біресе баяулап, біресе жылдам айтылған. Мысалы:
«Әргім өз от ... ... ... жеке ... ... ... тілімізді
(27мс), әдебиетімізді (12мс)» - деген ... ... ... біресе
жылдамдау арқылы маңызды тұстарын айқындап береді. Сонымен ... ... ... жылдамдап, ал сөйлем аяғына қарай бәсеңдей түскен.
Біздің ... ... ... – дауыс диапазоны.
Дауыс диапазоны негізінде негізгі тонның жиілігімен қатар жүріп,
әуеннің ... мен тар ... ... ... отырады. Біз көбінесе
дауыс диапазонының ... ... ... ... отырамыз. Әсіресе
дауыстың кең шығуының адамға әсері күшті болады. ... ... ... әсер ... Оны біз жәй айтылған сөз бен ... ... ... ... байқауымызға болады. Әсіресе дауыс диапазонының
кеңдігі эмоциямен тығыз ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің дауыс диапазоны көлемді болып келетіндігін
білеміз. Дайындықсыз ... ... ... ... ... ... тәсіл көмескіленіп, ... ... ... ... яғни интонация қызметінің күшеюі байқалады. Мыс: Сонда
ғараңыз?
Дауыс диапазоны үш түрлі деңгейде болып келеді. ... кең, ... Сөз ... ... ... ... тұстарын ажыратуда
дауыс диапазонының атқарар ролі өте үлкен. Әсіресе зерттеуден ... ... ... ... өте тар ... ... ... «Жаңайтпақшы» (0пт) – деген синтагманың дауыс диапазоны өте тар
деңгейде көрінеді.
Зерттеу барысында дауыс диапазонының ... ... ... анық ... ... ... деп ... ғойыпты» (9пт), «біраз
жұмыс істелген сияқты» (10пт), «шешіліп жатат» (8пт), ... ... да да біз» (8пт), ... біреуі» (8пт) – деген синтагмалар
кең диапазонмен айтылып, ... ... ... ... ... ... барысында, негізгі айтылар ой ерекше кең дауыс диапазонымен беріліп
отыр. Сөйлеу кезінде көбінесе өте ... ... деп ... тар ... көрінеді. Мысалы: «Мәселен», «немесе мынадай
жарнама», «кейіндері», ... ол ... «сол ... «осы мынау», «бұ
кісілер», «жаңағы өзіңіз айтпахшы», «бұл ... ... ... сияқты
мысалдар арқылы» - синтагмалары 1пт-мен айтылған. Өйткені сөйлеуші бұл
синтагмаға мән ... ... ... ... ... ... мағынаға қосымша ғана қызмет атқаратындығын ... Яғни ... ... негізгі тон жиілігінің ең үлкен (кең) мен ең
кішкентай (тар) ... ... ... ... ... ... ... жақтарын ажыратып, мағынасы зор мен ... ... ... ... бірі ... ... ... ішіндегі өте аз зерттелгені даусы реңкі (тембр)
болып табылады. Дауыс реңкі – бұл ... ... ... байланысты
сабақтасып жатқан компонент. Әсіресе басқа компоненттерінен ерекшелігі –
оның таза мағыналық ролінің болмайтындығында. Ол тек ... пен ... ашу, ... т.б. ... ... белгілерін ажыратып береді.
Сондықтан да дауыс реңкі интонацияфға қосымша мән үстеп, эмоциялық мазмұнын
беруге қатысады. Әсіресе тембр ... ... ... ... ролі ... ... ... « Одағай категориясы басқа сөз
таптарымен салыстырғанда ... ... ... ... өте бай ... Олар көркем шығарма тілінде ... көп ... ... кейбір дыбыстарыдң
созылыңқы, ерекше интонациямен айтылуы – сол одағайлардың мағынасын күшейту
мақсатымен байланысты. Мыс: ... ... ... ... мағыналы одағайларыдң мағынасының құбылуы олардың айтылу мелодикасына,
интонациялық ырғаққа байланысты болады» дейді. Яғни тембр арқылы одағайдың
эмоциялық ... ... бай ... ... ... диапазоны
кең болып келеді.
Дауыс реңкі көбінесе көркем әдебиет стилінде, ауызекі сөйлеу
стилдерінде ... Ал ... ... ... көп байқала
қоймайды.
Эксперименттік зерттеуде мысалы, «Осы сияқты тағы «фото кужат» ... ... ... ... ... ... ... айтсам «сеңгімсің? дейт» -
деген сөйлемде ... ... ... қазақ тілінің осындай қате
жазылған жарнамалар мен ... ... ... ... сөйлеуі оның
эмоциясына әсер етеді. Бірақ, ... ... сол ... ... ... ... ... перлокутивтік
актіге өткендігін көрсетеді. Яғни сөйлеу кезінде прагматика тілодік
таңбаларды ... ... ал ... ... ... ... екендігін
бақылап, сөйлеу арқылы біріне – бірінің ықпалы күшейе ... ... ... ... таңба әр түрлі функцияларды,
қандай мақсатта пайдаланатындығына байланысты қолданады. Ал ... ... ... ... және ... адам ... сезімі, көңіл-күйі қатар
беріліп отырады. Сол себепті прагматика – ең алдымен психолингвистикалық,
социолингвисатаикалық аспектіні меңгеру ... ... ... ... Яғни ... ... ... акт жүзеге асып, ал
интонация бірліктері өз мағынасында ... ... ... ... ... ... интонацияның әуені мен қарқыны, кідірісі,
дауыс диапазоны – сөйлеу кезінде айтар ойдың маңызды, маңызсыз тұстарын
ажыратып ... ... ал ... ... ... ... ... арқылы
ойдың тұтастығын көрсетеді. Ал дауыс реңкі адамның эмоциясын, ... ... ... әр ... сипат алады.
Қорытындылай келе, интонация прагматикалық мақсатты орындауда ерекше
қызмет атқаратын құбылыс.
Сөйлеу коммуникациясындағы интонация варианттарының прагматикалық
қызметі
Сөйлеу ... ... ... кезінде,
интонацияның ықпалы арқылы жасалып, семантикалық тұтастықты көрсететіндігі
белгілі. ... орай ... ... мен ... байланысты қазақ
тілінің сегіз түрлі интонемалары, яғни ... басы ... ... ... қазақ тілінің интонациялық бірліктері
(интонема) біздің ... ... ... дайындықсыз еркін сөйлеу
актісінде суперсегменттік деңгейдегі эксперименттік зертеу жұмыстары қолға
алынып отыр. Олар: 1. ... ... 2. ... ... ... ... 4. ... сұрақ интонемасы 5. Қатал бұйрық интонемасы 6. Сыпайы
бұйрық интонемасы 7. ... ... ... 8. ... сегменттер
интонемасы.
Осы бірліктер дайындықсыз еркін сөйлеу кезінде қолданылатын,
интонацияның сан ... ... ... ... әсер етеді. Әсіресе
диалог ретінде құрылыған сөйлеу тіліне интонеманың барлық түрлері қатысып
отырады.
Интонация бірліктерінің инварианттары мен ... ... ... әр ... ... ... Осы жөнінде : «Фонетикалық варианттардың
шегін ажырату қиынырақ. Себебі ... ... ... ... ... ... ғана ... орфоэпияға, қарапайым сөйлеу тіліне, тіпті
жеке адамдарыдң сөйлеу ерекшелігіне де байланысты ... ... - ... Осы ... ... ... ажыратылып анықталады.
Сөйлемнің өзі тиянақты мен тиянақсыз ... ... ... ортасында ойдың әлі аяқталмаған тиянақсыз түрі кездесіп, ... ... ... ... ... өз ... ... тиянақты
интонемамен аяқталғанды көрсететін реманы ... ... ... ... ... ... тоналды сызықпен ерекшеленіп, орташа
тоналды диапазонмен айтылса, тиянақты интонемаға төменгі тоналды ... ... ... интонемак арқылы жасалған сөйлеу түріне тоқталып
өтейік. Жалпы тиянақты интонеманың контрлық сызығы басында ... ... ... ... ең төменгі сызықпен аяқталғанды білдіретін деңгейде
көрінеді. Яғни мағына тұтастығын, ойдың өз мақсатына жеткендігін ... ... ... ... ... ... мынау тақтайшалар бар,
маңдайшалар бар, дүкөндердің жанындағы атаулар бар, ... да ... ... ... ... ... жағдайлар өтегөп гездесет», «Бірақ
содаңгейін сол дүкөндердің ... ... ... ... ... «Сондықтан көрөрмендер, оқырмандар ы..ы мәселен өздерінің
гөзі түскен осындай ... ... ... бо(л)са, біздің ғалалық
«Тіл басқармасына» мына жетпіс бір алпыс бес тоғсан ... ... ... болат», «Біз архылы оны реттеуге болат», «Неге әсіресе
солтүстік облыстарда немесе мына шығыс облыстарда жүрмейатыр деген ... бү ... ... жүріп, осы мына Шығыс Қазақстан
облысында осы Мемаалекеттік тілдің бүгүні мен ... атты ... «Тіл ... олар ... ... өздерінің
аудандарында, сол жерге қарасты мекемелердің қызметін бақылап тексеріп
дегендей, үйлестіріп ... ... ... заң ... заңды түрде
талап етіп, заңымыздың жүрмей жатқан жерін зерттей ... мына жер ... ... ... ... базасы жетілмеген деген сияқты нақты мысалдар
ақылы, нақты ұсыныстар арқылы ғана ғолымыз жетет», «Ы..ы оны ... ... ... ... ... ауылдық та бөлімашелер ғұрылған
шығар» т.б. Көбінесе дайындықсыз сөйлеу актісінде А.Мартиненің «Үнемдеу
принципі» бойынша, ... ... ... ... ... ... түсуі үнемдеу мақсатында екендігі көрінеді. Мыс: реттеуге
болады – реттеуге ... ... ...... отырат т.б.
синтагмаларынан көрінеді. Бұнда сөйлеу процесінде ойдың аяқталуы ... ... яғни ең ... ... тоналды деңгейге түседі.
Тиянақты интонемалар сызығының ... 2-ші мен 3-ші ... соңы кейд ... ... баяу ... ... ... Сол
себепті дайындықсыз сөйлеу кезінде прагматикалық ой тұтастығын сыртқы
шығару барысында сөйлеуші өз ... ... ... үшін ойын жинақтап,
қабылдаушыға түсінікті тілмен жеткізіп, тияанақты интонема ... ... ... ... сызбасы
1. Мәселен огезде \ тек қана ұлттық идеологиямызды, \ ... \ ... \ ... ... \ ... ... ... болатын. Ы..ы оны республикалық бар, \ облыстық, \
қалалық бөлімшелер ғұрылт, \ ауылдық та ... ... ... ... ... ... тоналды контурдан біріншіге төмендеу арқылы
тиянақты интонема арқылы жасалған. Яғни сөйлеу ... ... ... диапазонмен айтылып, адресант ... ... ... ... алу үшін күмәнмен айтып, көз жеткізу
мақсатында ... ... |
| |
| |
2. ... ... заң ... \ ... түрде талап етіп, \
заңымыздың жүрмей жатқан жерін зерттей отырып мына жер ... ... ... \ ... базасы жетілмеген \ деген сияқты нақты
мысалдар арқылы, \ нақты ұсұныстар ... ғана ... ... ... \ оны \ ... ... (2-сурет) – деген синтагмалар үшінші
тоналды контурдан, төртіншіге көтеріліп барып төмендеу арқылы тиянақты
интонемамен айтылған. Өйткені адресат ... ойды ... ... айтып, акценттеу арқылы берген. Әсіресе соңына қарай үнемдеу
принципі бойынша ... |
| |
| ... ... Мына тіл ... \ ... \ қаншалықты
осы тілге жанашырлық танытып жатқанын ғайдам, бірақ содаңгейін \ ... ... ... ... ... \ кейін түзет.
– деген сөйлеу актісінің басы өте жалдам қарқынмен басталып, соңына
қарай қарқыны жылдамдай түскен, яғни ... ... ... ... байқалады. Яғни сөйлеу актісінің соңына қарай түзе ... деп ... ... дайындықсыз сөйлеу актісіне тән құбылыс.
Жай сөйлемнің құрылымдық коммуникативтік түрлерінің интонациясы
Жалпы тіл білімінде ғалымадардың сөйлемді түзетін негізгі ... ... және ... құрылымдық-коммуникативтік түрлерін
даралауда интонацияның маңызы зор екені туралы пікірлері айқын көрінеді.
Шындығында да сөйлеу ... ғана ... ... ... де ... ... топтарға, яғни синтагмаларға бөлуде, оларды бір-
бірімен байланыстыруда интонацияның мәні айтарлықтай. Олай дейтініміз жазба
тілдегі ... ... әр ... әр жазушы жазып отырған мәтінді
яғни ... ... әр ... ритмикалық топтарға, синтагмаларға бөліп қана
қоймай, оның интонациясын да ... ... ... ... яғни жазба мәтін авторының өзі ... ... ... қоюы да ... айғағы болса керек.
Н.В.Черемисина осы проблема туралы өз ... ... ... ... для ... и ... – реально или мысленно –
читателем», - дейді.
Алайда интонацияның ... ... ... мысалы,
оның негізгі тонының жиілігін, ұзақтылығын, қарқынын, интенсивтілігін жазба
тілінде ... ... оны ... ... оңай ... ... түрлеріндегі интонацияның единицаларын,
компоненттерін, оның басқа да ... ... ... зер ... түрде зерттеу арқылы ғана анықтап, білуге болады.
Өзге ... ... ... де сан ... синтаксистік-
коммуникативтік құрылымдарында интонация және оның единицалары ... орын ... ... өзара күрделі де әрқилы қатынастарға
түсетіні анық. Қазақ тілінің конструктивті-синтаксистік, яғни статикалық –
жазба ... де, ...... яғни ...... де ... ... мен белгілері және олардың өзіне тән
орны бар.
Мұны сөйлемнің жазба түрінде ешбір техникалық ... – ақ ... ... ... ... Мысалы, бастауышы да, баяндауышы да
қосымшасыз ... ... ... жай ... есім сөздердің
бастауыштық – баяндауыштық функциялары, олардың сөйлемдегі белгілі бір орын
тәртібімен ...... ...... ... ... бұлардың сөйлем құрап тұрғанын және оның ...... ... ... осы сөйлемге тән интонация ғана
анықтайды. Мысалы: Ол – студент, (сөйлемнің құрылымдық схемасы S-P ... ... ... ... ... Бұл ... бастауышы (ол) мен баяндауышы
(студент) пауза арқылы екіге бөлініп, жай ... ... тән ... ... ... ... интонациямен айтылып тұр; сондықтан да бұл
екі ... ... ... ... әр ... бір ырғақты топқа, синтагмаға
теңеліп тұрғаны анық. Осы сөйлемнің интонациясының реңкі ... ол сол ... ... ешбір құрылымдық өзгеріссіз-ақ басқа
эмоциялық мағынаға ие ... ... Ол – ... ... ... хабарлы жай сөйлемнің соңына қарай баяу төмендейтін ... ... ... ... бастауышы мен баяндауышы алғашқыдағыдай паузамен
бөлінгенмен, бірақ баяндауышы төмендемей бастауышпен бір ... ... ... ... ... ... және ... келетін
жеңіл тоңда өрнектелсе, онда сөйлемнің эмоциялық мағынасы көтеріңкі болып,
мақтанышты, қуанышты білдіреді. Яғни, «ол бұрынғыдай ... ... ... оның студент» екенін, есейіп, бұрынғыдан жоғары статусқа ие болғанын
білдіреді. Ал егер Ол – ... ... ... тоны ... ... ... айтылуы ұзағырақ, тембрі мысқылды интонациямен айтылса, онда
оның, яғни, субъектінің ... ... ... ... ... лайық емес) екенін көрсетеді.
Енді жоғарыдағы сөйлемнен өзгеше Ол студент // сабаққа келмей жүр (S-
P не N-Vf) ... ... ... ... ... қарап
көрейік. Бұл екі ырғақтық топтан, яғни екі синтагмадан құрылған, бастауышы
ырғақтық ... яғни екі ... ... ... мен ... ... бастауыш тобы болып тұрған сөз тіркесінің Ол ... ол – ... зат есім ...... сөз) ... ... сөйлемнің Ол деген жалғыз сөзден болған бастауышының
айтылу ... ... ... ... ... ... ... алып қарасақ, екі ырғақты топтың арасындағы паузасы тым қысқа,
шамалы ғана болады. Сондай-ақ баяндауыш болып тұрған екінші ырғақты ... мен ... ... ... ... топтың соңы бір тоналды деңгейде
беріліп, баяндауыш болып тұрған ырғақты топ ... ... ... ... акценттеліп нық айтылып тұр. Келтірілген сөйлеманің интонациялық
сызығы оның жалпы ... ... ... ... ... студент // сабаққа келе алмай жүр деген сөйлемнің екі ... ... ... ... сөйлеммен салыстырғанда ұзағырақ, ал осы
алдыңғы сөйлемдегідей үш ... ... төрт ... тұратын баяндауыш тобының
айтылу ұзақтылығы – алдыңғы сөйлемнің баяндауышымен бірдей берілген және
көтеріңкі айтылып акценттелген сөз ... ... ... ... ... ... ... аяу, есіркеуді білдіреді (келе алмай
жүр).
Сонымен интонация компоненттері әртүрлі коммуникативтік, ... ие ... ... ішінде өзара қатынастарға түсіп, сөйлемнің жалпы
мазмұны мен эмоциялық реңкін түрлендіруде айрықша ... ... ... ... мен ... ... предикативті өзегін
құратын екі құрамды сөйлемдермен ... бір ғана ... ... бар, ... ... не ... ғана ... бір құрамды сөйлемдер де бар
екені ... Олар ... ... болатын жақсыз сөйлем, жалпылама
жақты сөйлем дейтіндер және ... ғана ... ... тұратын
атаулы сөйлемдер. Егерде олар жеке есім сөздерден, не есімге ... ... ... ... ... интонациямен айтылса, атаулы сөйлем
болады. Мысалы: Көктем. Көкорй шалғын. Сайраған құстар. Бұлар «S» не ... ... ... ... сөйлемдер әдетте осы шақта ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарды
атайды. Бұл атаулы сөйлемдерді сөйлем қатарына қосып ... ... ... ... бірі ... ... ... ғана.
Соңғы кезде атаулы сөйлемнің тағы бір түрі деп ... ... жүр. ... ... деп өзіне ғана тән тоны, ұзақтылығы,
акценттелуі бар айрықша ... ... екі ара ... ... ... ... маңызы бар, қаратпа сөздерді айтады. ... ... ... Бұл ... ... ісің ... емес деп, қанша айтамын,
деген сөйлемді ... ғана ... ... ... ... ... сөзбен-ақ білдіреді. Бұл жерде Балам!-деген қаратпа сөз жоғарыда
аталған компоненттерімен бірге айрықша интонация арқылы ... ... ... ... ие ... ... интонацияның компоненттерінің ролі мен көрінісі – баса ... ... ... Балам деген вокативті сөйлем болып тұрған сөздің
әр буынының айтылу ерекшелігінің мәні зор, ... буын ... ... айтылса, екінші буын нық акценттеліп созылыңқы айтылып барып
тоқтайды.
Қазақ тілінде бастауышы жоқ, ... ... ... бір ... де бар. Мысалға жалғыз етістіктен тұратын сөйлемді алып ... ... ... Vfp11) ... ... ... ... қарай түрлі мағынаға ие болуы мүмкін. Мысалы, бұл сөйлем жай
саябырлы орта ... ... ... ... жай ... ... ... жеңіл тембрлі, жарқын тонмен айтылса, қуанышты, ... ... ... ... бұл ... ... ... төмен
тонды, зілді тембрмен айтылса, онда жақтырмағандықты, кекесінді, ... ... ... оның кім ... ... деген сияқты мағынада
қолданылады.
Сонымен, интонацияның тоны, ұзақтылығы, интенсивтілігі, тембрі тағы
да басқа компоненттерінің ... ... ... ... зор әсер етіп, оны өзгертіп және түрлі реңкке бояп отырады.
Жай сөйлемдер айтылу мақсатына қарай ... ... ... хабарлы,
сұраулы, бұйрықты және лепті сөйлемдер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... де бар.
Хабарлы сөйлемнің интонациялық ерекшеліктері
Қазақ тілінде де басқа тілдер сияқты хабарлы ... ... ... бір ... және екі ... ... ... бөлінеді.
Бір мүшелі хабарлы сөйлем қанша синтагмадан тұрса да, ішкі мазмұнында
логикалық ... жоқ, ... ... ... ... ... Демалыс күні еді (Ғ.Мұстафин), Қара қазан үш ... ... Бәрі ... тұра ... ... Күн ұясына
кіріп бара жатыр (Ғ.Мұстафин), Тары әңгімесі ұзаққа созылды (Ғ.Мұстафин).
Күн қызыл арай шатырынан жаңа ғана шыға ... ... ... бәрі ... ... ... түгел, екі
құрамды бір мүшелі хабарыл сөйлемдер. Бұларыдң интонациялық ... ... ... ... тон ... ... ... өзегінде молайып
барып, содан кейін жайбарақат төмен ... ... ... Бір ... ... ... орта ... регистрде айтылады да, тоналды диапазоны
мен интервалы шамалы ... ... ... ... ... ... ... минимальды мәнге ие ... ... пен ... тон жиілігінің сызығы да өзара ... ... Бір ... ... ... орташа интенсивтілікпен
ерекшеленеді. Мұндай сөйлемдердің аяғына қарай қарқынның жылдамдауы ... сәл ғана ... ... Ой ... түскен сөз басқа
сөздермен салыстырғанда ... ... ... ... айтылу
қарқыны олардың көлеміне қатысты. Сөйлем қарқынның жылдамдығы – буындар
санының көбеюімен байланысты (1-сурет).
ДЕМАЛЫС КҮНІ ... ... Бір ... хабарлы сөйлемнің интонациялық сызығы.
Егерде бір мүшелі сөйлем бірнеше ырғақты топтан тұрса, топ ішіндегі
сөздер екпінмен ... ... ... ... ... ... мол
ұзақтылықпен айтылады. Мұндай сөйлемдердің интонациясы ... ... ... ... ... ... арасының паузамен бөлінуі
міндетті емес (2-сурет).
КҮН ЖАҢА ҒАНА ШЫҒА ... ... Бір ... үш ... ... ... хабарлы сөйлемнің
интонациялық сызығы.
Күрделенген сөйлем мен құрмалас сөйлемнің және күрделі синтаксистік
тұтастықтың интонациялық
ерекшеліктері
Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... деп бөлінеді. Соңғы кезде жай сөйлемдер мен құрмалас
сөйлемдер аралығында тұрған үйірлі ... деп ... ... ... ... жай ... ... қарастырылса, енді бір
зерттеулерде құрмалас сөйлемдердің құрамында қарастылады.
Ал күрделі синтаксистік тұтастықты алсақ, бұлар бір ... ... ... жай және ... ... ... көп
компонентті құрылымдар болып табылады. Бұларды ... ... ... деп атағанмен, қазақ тілінде ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне әзірше арнайы ... ... ... ... ... еңбегінде алғаш рет
сөйлемдердің құрмаласу ... ... ... ... ... ... баса ... Сөйлемнің құрмаласу
тәсілдерінің ішінде интонациясын олардың ең негізгісі деп ... ... ... ... ... кеткендей тіл ... ... ... әр ... түрлеріне қандай өрнек болып
түсетінін, қандай айшық-ою болып ... ... ... ... ... ... ... конструкциялар үшке бөлініп ... ... ... ... жете ... жүрген (кейде жай сөйлем
ішінде, кейде құрмалас сөйлем қатарында), қарастырылып келген, күрделенген
сөйлемдер. ...... ... сөйлемдер. Үшіншісі – тіл
білімінде соңғы ... ғана ... ... ... жәй және ... ... тақырыбы ортақ күрделі синтаксистік тұтастықтар, деп
аталатындар.
Күрделенген сөйлемдердің интонациялық ерекшеліктері
Күрделенген сөйлем ... есім ... ... ... ... және ... жанаспалы оралымдар мен күрделенген үш
түрі бар.
1) Аз мөлшерлі оралым, яғни есім ... ... ...... бірнеше толқынды интонациямен өрнектеліп, соңына
қарай төмендеп барып тынады. Мұндай бірыңғай есім ... ... ... ... ... ... да, ... тоны да
біркелкі, соңғы есім оралым қабысқан негізгі сөйлемнің мүшесі акценттеліп,
жоғары деңгейдегі тонмен айтылып, мол ... ... ... ... ... тонмен айтылатын
сегменттері тиянақсыз және қыстырма ... ... ал ... ... айтылатындар тиянақты интонемаға
жатады.
2) Күрделенген сөйлемдердің қазақ тілінде ең жиі кездесетіні және ең
көлемдісі де есімшелі ... ... ... сөйлемдер.
Жоғарыда қаралған есім қабыспалы оралыммен күрделенген сөйлемдермен
салыстырғанда, есімшелі қабыспалы оралыммен күрделенген сөйлемдердің көлемі
де мазмұны да ... ... ... ... өзінің маңына мазмұнына қатысты
сөздерді үйрететіні белгілі. Мысалы:
1. Қолына ұзын ... ... ... // су бойын жағалай түсіп
тереңдігін өлшеді (М.Әуезов).
2. Енді міне адам қарарлық ажары қалмаған күміс ... ... ... тұр ... Әдеп пен әдет ... ... де тар ... айналып кеткен
қазақ қызының // беті мен қолынан басқа денесі // көзге көрінген емес....
(Сонда).
4. Көзіне тіршілік ... ... ... //, ... ... сырғып түсіп //, өзенге қарай жүгірді (С.Мұқанов).
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... ... өзі қабысқан акценттелген есімімен бірге бір
синтагма құрайды да, соңына қарай ... ... ... ... сөйлемнің басқа мүшелерінен бөлініп тұрады.
Барлық мысалдарда да есімшелі қабыспалы ... ... ... ... өзі қабысқан сөзін анықтап, сипаттап тұр.
Сондықтан бұлар анықтауыш – анықтаушы мүшелер ... ... ... тұлға құрайды.
Есімшелі қабыспалы оралыммен күрделенген сөйлемдердегі осы оралым
және оған қабысқан анықталушы ... яғни ... бір ... ... ... ... тұрған сөздерді, сөйлемнің басқа мүшелерінен
кейде үтір арқылы бөлу де кездеседі. Келтірілген мысалдардың 2-ші және ... ... ... ... Бұл ... ... үтір ... ережелеріне сәйкес келмесе де, синтагманың көтеріңкі әуенмен
мәнерленіп мөлшерлі паузамен бөлінуіне кепіл бола алады.
Бұл ... ... ... оралымы мен оған қатысты
акценттелген сөзі ... ... ... сәл ... ... қарай
көтеріңкі әуенмен айтылып, көлемді пауза арқылы ... ... ... одан ... ... ... арасында азын-аулақ кідірістері бар
ырғақты топтар құрайды. Ең ... ... ... ... ... ... ... қабыспалы оралымының ішіндегі бірыңғай
мүшелер (әдеп пен әдет дегеннің екеуі де) синтагма ... ... ... ... ... ... ... барып, басқа сөздермен
ұласып, анықталушы сөз ... ... ... қабысып, көтеріңкі
әуенмен өрнектеліп синтагмаға тән мөлшерлі паузамен бөлінеді.
Есімшелі қабыспалы оралымдар да жоғарыда ... есім ... ... ... ... түрінде кездесе береді.
3) Көсемшелі жанаспалы оралымдармен күрделенген сөйлемдердің интонациялық
ерекшеліктерін қарастырайық.
Құрмалас сөйлемдердің интонациялық ерекшеліктері
І. Бір-біріне бағынбай, тең ... ... ... ... ... ... құрмалас деп аталады. Олар екі түрге
бөлінеді.
1) ... ... жай ... жалғаулықсыз, іргелесіп
құрмаласатын түрі.
2) Құрамына енген жай сөйлемдердің жалғаулықтар арқылы ... жай ... ... ... ... және
интонациясына қарай жалғаулықсыз құрмаласқан түрлеріне мысал:
1. Құнанбай округті басқаратын приказдың бастығы //, Майбасар
оның ... ... ... ... ... ... ... жоқ, // мен оған амандасқан
жоқпын (С.Мұқанов).
Қорытынды
Жалпы тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... факторлардың бірі деп есептелінеді. Ал ... ... ... ... әр ... түрлерін сомдап қана
қоймай, оларды дифференциялауда және бір-бірінен ажыратуда, айыруда да зор
қызмет ... ... ... мағынасына байланысты интонацияның
адамдарыдң қарым-қатынасындағы алатын орны да ерекше екені ... ... ... ... қатар жазба тілінде (сөйлемде, тексте)
«оқылады» деп есептеледі. Себебі ... өзі ... ... ... ... ... оның қандай интонациямен айтылатынын біліп,
тиісті тыныс белгілерін қойып отыруының себебі сонда болса керек.
Сондықтан сөйлеу тіліндегі ... ... ... көрініс табуы
табиғи нәрсе және жазылған тексті мазмұнына қарай дұрыстап, мәнерлеп оқу да
тек қана оның интонациясына байланысты ... ... ... ... яғни ... ... ... ырғақтық топтасуын, сонымен
байланысты паузасын жылжытса, оның стилистикалық реңкі ғана емес ... ... да ... ... ... ... интонациялық
құбылыстар мен грамматикалық құбылыстардың арасындағы байланыс өте ... ... ... келеді. Күрделі текстердегі интонацияның
компоненттерін оның ... оған ... ... ... ... ғана анықтауға болады. Қазақ тілінің сан алуан синтаксистік-
коммуникативтік құрылымдарында интонация және оның ... ... орын ... олар ... ... ... ... түсіп
отырады. Түрлі синтаксистік ... ... ... орны ерекше. Оның сөйлемдегі сөздреді ...... ... ... ... ... мәні зор. ... әр түрлі коммуникативті эмоциялық мазмұнға ие болып және ... ... ... ... ... мазмұны мен эмоциялық реңін
түрлендіруде айрықша қызмет атқарады.
Қорыта келгенде интонация – көп функциялы, көп ... ... ... ... элементтерімен салыстырғанда интонацияның өзіне ғана
тән қасиеттері мен ерекшеліктері бар. Біздің ... ... ... яғни ... ... сегменттік
бөлшектерден, яғни дыбыстардан бұрын пайда болған сияқты. ... ... ... ... ... деп ... ... жоғары саналатын
үйірлі хайуанаттарыдң өзара қарым-қатынасында пайдаланылған.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Сыздықова Р. Сөз сыры ... ... айту ... ... ... ... Р. Сөз қолданыс және әдеби норма (жазушы және сөз ... ... ... Б. ... ... туарлы (қазақ тілімен әдебиеті) 1993ж.
4. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ... ... ... ... Ш. ... тіл ... мәселелері Алматы 2000ж
6. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы 1994ж.
7. ... М. ... ... ... ... ... Т, ... М. Қазіргі қазақ тілі синтаксис. ғылым 1982ж.
9. Мусабекова Ф. Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы А. 1991ж.
10. Жиенбаев С. ... ... ... А. ... ... Р.Ғ. ... ... мен пунктуациясы жайында анықтауыш.
А. 1976ж.
12. Сыздықыва Р.Ғ. Абайдың прозалық шығармаларындағы ... ... А. ... ... Қ. ... ... синтаксисі. А. 1995ж.
14. Есенов Қ. Сабақтас құрмалас ... ... А. ... ... С. ... ... тіліндегі граматикалық ұғымдар. А, 1992ж.
16. Кеңесбаев І. Мусабеков Ғ. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика) ... ... Б. ... ... ... ... ... А. 1984ж.
18. Садуақас Ж. Қазақ тіліндегі бір құрылымды сөйлемдер. А. ... ... Р.Г. Сөз ... А. 1995ж.
20. Ерназарова. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі
А. ... ... Р. ... ... ... (еміле, тініс белгілері, ... ... ... ... З.М. Қазіргі қазақ тілі интонациясының негіздері. ... ... И. ... ... ... ... ... жасалған
сұраулы сөйлемдер. Алматы, 2003ж.
24. Жұбанев Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. ... ... ... К. ... ... негіздері. Алматы, 1996ж.
26. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1961ж.
27. ... Ә. Н. ... К. ... ... ... ... ... Алматы. 1982ж.
28. Базарбаева. З. Интонация жүйесінің теориялық негіздері. Алматы, 2001ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Сахна тілі интонациясының дискурстық сипаты24 бет
Автор өмірі9 бет
Баяндауыш.туралы28 бет
Геморрагиялық қызбалар9 бет
Дискурс66 бет
Көркем эстетикалық тәрбиенің түрлері және типтері3 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Музыкалық қабылдау – әлеумет мәдениеттік және психологиялық-педагогикалық мәселесі. Музыкалық қабылдаудың түрлері4 бет
Психологияны оқытудың әдістері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь