Ұлттық наным-сенімдер және олардың қоғамда алатын орны

КІРІСПЕ 5

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 тарау. ҰЛТТЫҚ НАНЫМ.СЕНІМДЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОҒАМДА АЛАТЫН ОРНЫ
1.1 Ұлттық наным.сенімдер және әдебиет 8
1.2 Қытай наным.сенімдерінің қоғамдағы ролі және олардың маңызы 11

2 тарау. ҚЫТАЙ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ НАНЫМ.СЕНІМДЕРДІҢ КӨРІНІСІ
2.1 Қытай мифологиясындығы наным.сенімдердің әдебиеттегі көрінісі 18
2.2 Әдеби шығармалардағы табиғат құбылыстарына қатысты наным.сенімдердің көрінісі 27
2.3 Қытай және қазақ халықтарының әдебиеті және дүниетанымдарындағы наным.сенімдердің ұқсастықтары мен ерекшеліктері 38

ҚОРЫТЫНДЫ 49

ПАЙДАНАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 51

ҚОСЫМШАЛАР 53
Адамдар жақсы және жаман ырым-тыйымдарға сенеді. Кейде түстерге де, анда-санда тіпті балгерлерге барып, өздерінің болашақтары жайлы біліп жатады. Ал қазіргі заманда ондай заттар туралы айтқанның өзі ыңғайсыз сияқты. Жолымызды кесіп өткен мысықты көріп, көңіл-күйіміз түсіп, жаман түс көрсек, ондай түс неге кірді екен деп ойланамыз. Кенеттен айна шағылса, бізде бірден жаман ойлар пайда болады. Үйлерімізде, не болмаса көліктерімізде, біздің сеніміз бойынша, бізді әр түрлі жамандықтардан немесе келеңсіз жағдайлардан қорғайтын, сәттілік алып келетін тұмарлар ілулі тұрады. Таныстарымызды көріп қалсақ, табалдырықта тұрып амандаспаймыз, ал біреу түшкірсе оған денінің саулығын тілейміз.
Адам кішкентай кезінен өткен кезеңдердің қиыншылықтарымен, уайымдарымен кезігеді де, соларға әбден үйренгендіктен тіпті сол ырым-жырымдарға сену керек пе әлде жоқ па деген сұраққа мүлдем ойланбайды. Бұл көбіне күнделікті тұрмыстық наным-сенімдерге қатысты. Ата-бабларымыздан келген бұл сенімдер қазіргі кезде біз үшін мистикалық байланысы жоқ және олардан біз аттап кете алмайтын, жай ғана әдетке айналған. Біздің ғасырға күлкілі және бір қызық бұл сенімдер адамдардың біліміне сіңіп, уақытпен қатар келеді.
Бірақ наным-сенім ол қашан да наным-сенім болып қала береді. Сенімдер бүкіл әлемге тараған бір «аурудың вирусы» секілді. Өйткені әр халықта, әр мәдениетте өзіне тән наным-сенімі, ырым-тыйымдары болады. Адам қиялында сансыз, шынайы табиғаттың көрінісінен алыс мұндай нанымдар өте көп болғаны сонша, олар біздің әр бір қадамымызда кездеседі. Әр түрлі ырымдарға сенетін адамдарды күнделікті өмірдің күмәндарынан, үрейлерінен тек олардың барлық ырымдарға сенбейтіндігі ғана құтқарады.
Ұлттық наным-сенімдер – халықтың рухани мәдениетіне жататын ерекше құбылыс. Оның тіл мен жазу, әдебиет пен өнер, дүниетаным мен философиялық көзқарастар, тағы сол сияқты рухани өмірдің басқа саласына тікелей ықпал жасайтыны белгілі.
Сан ғасырлық тарихы бар, қазіргі кезде ең іргелі ұлттардың бірі болып саналатын ұлы Қытай халқының мәдениетінде, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыпында, тіпті халықтың әдебиетінде де наным-сенімдердің көріністерін көптеп кездестіреміз.
Қытай әдебиеті — әлемдегі ең ежелгілердің бірі. Қытай ғалымдарының айтуы бойынша, оның жасы бес мың жылға жуық, оның үстіне жазба көздері 3500 жылғы мерзімді қамтиды. Династиялар ауысқан сайын түрлі даму кезеңдерінен өткен ежелгі әкімшілік басқарудың баршылығы, өзге өркениеттен кейін қалып қойған көшпенді көршілер мен тау халықтарына қарағанда, жер өңдеу саласы дамыған экономикасының баршылығы анық артықшылық болды. Қытай өркениетін одан әрі конфуцийлік (б.з.д. 1 ғ.) және бірегей жазу жүйесінің енгізілуі күшейтті. Қытай тарихы археологиялық мәліметтермен қатар, ерте заманнан бергі саяси өмір мен әлеуметтік қозғалыстарды зерттеуге мүмкіндік беретін, жазба көздерінің көпшілігі және түрлігімен ерекшеленеді. Діни-философиялық және тарихи мазмұны бар канондалған ежелгі қытай мәтіндері, әсіресе Конфуцийдің оқуы жазылғаны — өз кезегінде, қытай өркениетінің дамуына, қытай халықтарының көзқарасына әсер етті.
Саяси көзқарас бойынша, Қытай бірнеше мыңдаған жылдар бойы, цикликалық түрде қайталанатын саяси бірлік пен шашыраңқылық мерзімдерінен өткен. Қытай аумағы басқыншылардың шабуылына жиі ұшырады, бірақ басқыншылардың көбі ертелі-кешті қытайланып, қытай этносымен араласып кетті. Қазіргі қытай мемлекеті мен қоғамы көптеген ғасыр бойы қоршаған азия халықтарымен мәдени және саяси араласуы менен енгізілуінің нәтижесі.
Қытай халқының ұлттық наным-сенім тарихы оның ең алғашқы ру-тайпалық дәуірінен қазірге дейінгі ұзақ дәуірді қамтиды. Әрине, осы барыста оның өзгеріске түскені, белгілі ықпалдарға ұшырағаны, кейбірінің ұмыт болғаны сөзсіз.
1. Қытай энциклопедиясы. Ұлттар томы. – Пекин: Энциклопедия баспасы, 1986. - 699б. Қытай тілінде: «中国大百科全书 •民族卷», 中国大百科全书出版社, 1989年,北京。
2. Қытай тарихының үлкен сөздігі. Таным тарихы. – Шанхай: Шанхай сөздік баспасы, 1989. - 475б. Қытай тілінде: «中国历史大辞典•思想史» 上海辞书出版社,1989年。
3. Қазіргі заман қытай тілі сөздігі. – Пекин: Шаң у баспасы, 1984. - 1581б. Қытай тілінде: «现代汉语词典»,商务印书馆,1984 年,北京。
4. Су Бихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Үрімші: Шыңжаң Университеті баспасы, 1989. - 555б. Қытай тілінде: 苏北海: «哈萨克族文化史»,新疆大学出版社,1989年。
5. Ахметбекқызы Гүлжан. Қытайдың ежелгі әдебиеті. Оқу құралы / ҚазҰУ. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. - 146б.
6. Алексеев В.М. Китайская литература. – Москва: Наука, 1978. - 595с.
7. Зинин С.В. История древнекитайской литературы. – Москва: Институт востоковедения РАН, 2002. - 172с.
8. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. – Алматы, 1991. - 280б.
9. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. Ғылыми зерттеу мақалалар / Құрастырған Бердібаев Р. – Алматы: Жазушы, 1985. - 368б.
10. Овчинников А.Г. Легенды и мифы Древнего Востока. – Ростов-на-Дану: Феникс, 2006. - 463с.
11. Мифология древнего мира / Гл.ред. В.А. Якобсон. – Москва: Наука, 1977. – 456с.
12. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае / Российская Академия наук – Институт востоковедения. – Москва, 2001. - 488с.
13. Фатима Даулетова. Китай: мифы и реальность. – Алматы: Жизнь, 2005. – 260с.
14. Баранов И.Г. Верования и обычаи китайцев. – Москва, 1999.- 303с
15. Чжоу Цюй-Фэй. За хребтами. Вместо ответов (Лин вай дай да)/ Перевод с китайского М.Ю. Ульянов. – Москва: Вост. Литература, 2001. - 527с.
16. Белов А., Никоненко С. Наука против суеверий. – Москва: Воениздат, 1963. - 128с.
17. Майорова Т. Наука и суеверие. – Барнаул: Алтайское книжное издание, 1953, - 27с.
18. Калпетходжаева Сайяра. Тюркские имена. Значение имени в судьбе человека. – Алматы: ТОО «Мурчив», 2006, - 840с.
19. Ғабиханұлы Қ. Наным-сенімдерге байланысты тұрақты сөз тіркестердің тілдегі көрінісі / Диссертациялық жұмыс. – Алматы, 1995.
20. Ғабитханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі. – Алматы: Арыс, 2006, - 168б.
21. Қазақ Ұлттық энциклопедиясы. – Алматы,
22. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, I том, 1959, - 338б.; II тм, 1961, - 335б.
23. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және туркология. – Алматы: Ғылым, 1987, - 368б.
24. Кеңесбаев І. «Жеті», «үш», «тоғыз», «қырықпен» байланысты ұғымдар // ҚазССР ҒА Хабарлары, Филология сериясы. – 1946. - 3-14б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
5
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 тарау. ҰЛТТЫҚ НАНЫМ-СЕНІМДЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОҒАМДА АЛАТЫН ОРНЫ
1.1 Ұлттық ... және ... ... ... ... ролі және ... ... тарау. ҚЫТАЙ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ НАНЫМ-СЕНІМДЕРДІҢ КӨРІНІСІ
2.1 Қытай мифологиясындығы наным-сенімдердің әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... ... Қытай және қазақ халықтарының әдебиеті және дүниетанымдарындағы наным-
сенімдердің ұқсастықтары мен ... ... ... жақсы және жаман ырым-тыйымдарға сенеді. Кейде түстерге де, анда-
санда тіпті балгерлерге барып, ... ... ... ... ... Ал
қазіргі заманда ондай заттар ... ... өзі ... ... кесіп өткен мысықты көріп, көңіл-күйіміз түсіп, жаман түс ... түс неге ... екен деп ... ... айна ... бізде
бірден жаман ойлар пайда болады. Үйлерімізде, не болмаса көліктерімізде,
біздің ... ... ... әр ... ... ... ... қорғайтын, сәттілік алып келетін тұмарлар ілулі тұрады.
Таныстарымызды көріп қалсақ, табалдырықта ... ... ал ... оған денінің саулығын тілейміз.
Адам кішкентай кезінен өткен кезеңдердің қиыншылықтарымен, уайымдарымен
кезігеді де, ... ... ... ... сол ... сену
керек пе әлде жоқ па деген сұраққа мүлдем ойланбайды. Бұл көбіне күнделікті
тұрмыстық наным-сенімдерге қатысты. Ата-бабларымыздан ... бұл ... ... біз үшін ... ... жоқ және ... біз аттап кете
алмайтын, жай ғана әдетке айналған. Біздің ... ... және бір ... ... адамдардың біліміне сіңіп, уақытпен қатар келеді.
Бірақ наным-сенім ол қашан да наным-сенім ... қала ... ... ... ... бір «аурудың вирусы» секілді. Өйткені әр халықта, әр
мәдениетте өзіне тән наным-сенімі, ырым-тыйымдары ... Адам ... ... ... көрінісінен алыс мұндай нанымдар өте көп болғаны
сонша, олар біздің әр бір қадамымызда кездеседі. Әр түрлі ырымдарға ... ... ... ... ... тек олардың барлық
ырымдарға сенбейтіндігі ғана құтқарады.
Ұлттық наным-сенімдер – ... ... ... ... ... Оның тіл мен ... әдебиет пен өнер, дүниетаным мен философиялық
көзқарастар, тағы сол сияқты рухани ... ... ... ... ... белгілі.
Сан ғасырлық тарихы бар, қазіргі кезде ең іргелі ұлттардың бірі болып
саналатын ұлы Қытай халқының ... ... мен ... ... ... де ... ... көптеп
кездестіреміз.
Қытай әдебиеті — әлемдегі ең ежелгілердің бірі. Қытай ғалымдарының ... оның жасы бес мың ... ... оның ... ... ... 3500 ... қамтиды. Династиялар ауысқан сайын түрлі даму кезеңдерінен өткен
ежелгі әкімшілік басқарудың баршылығы, өзге өркениеттен кейін қалып ... ... мен тау ... ... жер өңдеу саласы дамыған
экономикасының ... анық ... ... ... ... одан әрі
конфуцийлік (б.з.д. 1 ғ.) және бірегей жазу ... ... ... ... археологиялық мәліметтермен қатар, ерте заманнан бергі ... мен ... ... ... ... ... ... көпшілігі және түрлігімен ерекшеленеді. Діни-философиялық және
тарихи ... бар ... ... ... мәтіндері, әсіресе Конфуцийдің
оқуы жазылғаны — өз ... ... ... ... қытай
халықтарының көзқарасына әсер етті.
Саяси көзқарас бойынша, Қытай бірнеше мыңдаған жылдар бойы, цикликалық
түрде қайталанатын ... ... пен ... ... ... ... ... шабуылына жиі ұшырады, бірақ басқыншылардың ... ... ... ... ... ... ... қытай
мемлекеті мен қоғамы көптеген ғасыр бойы қоршаған азия халықтарымен мәдени
және саяси араласуы менен ... ... ... ... ... тарихы оның ең алғашқы ... ... ... ұзақ ... ... ... осы ... оның
өзгеріске түскені, белгілі ықпалдарға ұшырағаны, кейбірінің ұмыт ... ... ... ... ... ... ... қазірге дейінгі түрлі діндердің элементтері, оларға қатысты ... ... ... және ... ... қытай әдебиетінен орын
тапқан көріністерін көреміз. Олар әдебиеттің жеке сюжеттерінде, образдық
бейнелерінде, соның ... ... ... ежелгі дәуірде жазылған
шығармаларда көптеп кездеседі. Алайда біз бұлардың діни негіздерін, жасалу
мотивтерін біле ... тек ... ... ... факт ретінде
білеміз. Бітіру жұмысымыздың өзектілігі – қытайлықтардың ертедегі ұлттық
наным-сенімдері мен ... ... ... ... деректер
мен мәліметтерді, яғни соның ішінде қытай мифологиясындағы және ... діни ... ... ... айқындап, олардың
қазақ халқындағы ырым-тыйымдармен салыстыра отырып, ерекшеліктері ... ... ... адам ... ... ... ... объектілері. Бітіру жұмысына қажетті ... ... ... бай ... (Ахметбекқызы Г., Зинин С.В., Чжоу Цюй-
Фэй, Алексеев В.М., т.б. ), ... ... және ... тілдеріндегі
энциклопедиялар мен сөздіктерден жинастырдық. Сонымен қатар қытай ... мен ... ... байланысты (Даулетова Ф.,
Васильев Л.С., Белов А., Никоненко С., Баранов И.Г., т.б.) және ... ... мен ... ... ... Қ.,
Қоңыратбаев Ә., Кеңесбаев І., т.б.) ... ... ... ... тыс ... ... ... жүйе – интернет
беттерінен де біршама мәліметтер алдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, олардың қалыптасуын
және мағынасын, тұлға жағынан дамуын, ... ... ... мәнін айқындау. Осы мақсатқа орай, жұмыс алдында төмендегідей
міндеттер қойылады:
- Ұлттық наным-сенімдердің қытай қоғамындағы алатын орнын және ... ... ... ... ... ... көрінісін әр алуан
бұлақтардан жинап, оларды мазмұнына және қолданылуына байланысты,
бірнеше ... ... ... және ... ... ... ... мен
ұқсастықтарын айқындау.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыстың құрылымын атап өтсек, жұмыс
кіріспеден, екі ... ... және ... ... сондай-ақ А және Ә қосымшаларынан тұрады. ... ... ... өзектілігі, мақсаты мен міндеті атап өтіліп, әр қайсысына
жеке тоқталынады. ... ... ... наным-сенім және әдебиет
ұғымдарына анықтама беріліп, олардың қытай қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі наным-
сенімдердің көрінісі, соның ішінде қытай мифологиясындағы және ... ... ... ... түрлері айтылады.
Сонымен қатар, қазақ және қытай халықтарының ... мен ... ... ... мен ерекшеліктері де қарастырылады.
Қорытынды бөлімінде зерттеу тақырыбында жасалған жұмыстар ... тоқ етер ой ... ... ... ... ... ... көмек болып қолданылған әдебиеттер тізімі
көрсетіледі. А және Ә қосымшаларында жұмыс мәнін толықтыратын ... ... ... ЖӘНЕ ... ... АЛАТЫН ОРНЫ
1. Ұлттық наным-сенімдер және әдебиет
Өмір әр түрлі наным-сенімдер мен ырым-жырымдарға толы және ең қызығы сол
ырымдардың кейде ... адам ... өзі ... бойы ... ... ... ... табалдырықта тұрып амандасуға немесе сөйлесіп, зат алмасуға
болмайды ... ... ... ... ... ... ... табынып, олардың адам өміріне араласатындықтарына: көмектеседі,
не жамандық әкеледі деп ... ... олар ... ... ... ... сөйтіп сол жерде сөйлеспеуге тырысқан: олар аруақтар өкпелеп
қалып, үй қожайынын келген қонақпен ұрыстырып қоюы мүмкін деп ойлаған. ... ... ... ал қазіргі кезде қарасақ бұл күнделікті әдет-
ғұрыпқа айналып кеткен: ... ... ... ... ... ... ... мән-мағынасын дұрыс біліп алмай, тек жай
ғана қолданып жүр. Бұл жерде әдет-ғұрыптың, дәстүрдің маңызы ... ... күні ... бір ... ... ... ... наным-сенімдер,
қоғам мүшелерінің мінез-құлқының, тұрмыс-тіршілігінің бұлжымас қағидаларына
айналған. Осы негізде ... ... ... ... ... ... ... Олар негізінен, мәдени тағылымдарға
үйретіп, жеке ... ... ... ... ... қана қоймай, қауымішілік тұтастық пен ұлттық мүдделікті нығайтуға
септігін тигізеді.
Наным – дүниедегі көзқарастың құрамдас бөлігі. Наным объектілері ... ... өмір ... ... ... мен даму ... сезімдік жағынан берілмеген және мүмкіндік түрінде ғана көрініс
табады.
Наным – дүниені, өмірді, ... ... ... талдап және ой елегінен
өткізіп, игеруден туатын тұжырым түйін. Нанымсыз дүниеге көзқарас жүрекке
жетпеген, санаға ... ... ... ... ... ... Нанымға айналған білім түсінік адамды ... ... іс ... ... ... ... ұстанымына айналады.
Сондай-ақ, оған ие болған адамды өзгертіп, көзін ашады, ... ... ... ... ... ... ... Наным адамға сыртқы күшпен, үгіт насихатпен таңылмайды. Оған
адам ойланып, толғанып өз еркімен жетеді. Адам өз ... ... ... ... оны ... қорғайды. [21, VII, 14 б.]
Сенім – діндегі басты дүниетанымдық ұстаным және белгілі бір ... ... және ... сай өмір ... ... психологиялық
нұсқама. Бұл қағидалардың қатарына: 1) құдайдың барлығына және ... ... ... ... ... және оқиғалардың түпкі
себебі құдай екендігіне ... 2) ... ... деп ... 3) ... және ... құл болып қызмет ету жөніндегі түсініктер ... тек діни ұғым ... ... ... пайымдауға болады. Адам
өмірде құдайдан басқа ата-анасы, ұстаздарына, ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдарға сенеді. Сенім сонымен
бірге адамның дүниетанымдық ұстанымдарын анықтауға септігін ... ұғым ... ... мен ... техника мен технология қарыштап дамыған біздің
заманымызда сенім ... ... ... ... және адам ... ... ететін үш таған: сенім, үміт, махаббат аксиологиялық формуланы
құрайды. И.Кант, Г.Достоевский, Л.Н.Толстой сияқты ... ... өріс ... ... ... ... ... дамыған сайын адам
санасынан ығыстырылып шығарылады, бара бара жойылады» деген ... ... ... адамгершіліктің кепілі деп білді.
Сенім білім мен зерденің әлтипаты емес, солармен қатар адам ... ... ... ... ... ... ... көзқарас та
болмайды. Сенімнің адам санасынан ығыстырылып шығарылмайтыны аруақты,
пірді, қыдырды ғылыми дәлелмен ... ... ... ... Орта ... ... себебі ақылға сыймайды» формуласы тараған. Адамның «түбі
ізгілік жеңеді», «аққа құдай жақ» деп ... ... ... өмір ... [21, VII, 658 ... ...... тарихта қалыптасқан тілінің, территориясының,
экономикалық тұрмысының және мәдениет тұтастығынан көрінген психикалық
пішіннің тұтастығы ... ... ... ... тұлға. Бұл төрт
негізгі ерекшеліктің ... ... ... ... ... ... рулық, тайпалық ... ... ... философия, дәстүрлі рухани мәдениет сияқтыларды өз ішіне алады.
Ұлттық наным-сенімдер де оның құрамдас бөлігі. Алайда, қазірге дейінгі ... ... ... ... ... толық мағлұматтар алуға
және оны ғылыми тұрғыдан дұрыс түсінуге, зерттеуге жағдай болмады.
Қазіргі қоғамда адамдар ұлттық ... тек ... ... ... ... деп ... ала ... Ал егер наным-сенімдерді
ұстанбай, олардан аулақ жүрген қоғамды алып қарайтын болсақ, көз алдымызға
тәлім-тәрбие, ғылыми ... ... тек қана ... ... ... бойы жалғасып, жиналып жалпы халықтың рухани қазынасына
айналған, рухани тұрмысындағы бүкілдей ... ... ... оның ... ... ... біте ... құндылықтарын
бүкілдей теріске шығарған, адамдар арасындағы қамқоршылық, мейірбандылық,
кешірімділік, қарапайымдылық, инабаттылық, жанашырлық, тазалық, ... тағы да ... ... ... игі ... ... ... қоғамды елестетудің өзі қорқынышты.
Қазіргі үлкен діндердің түп-төркіні алғашқы діндер, яғни ... ... ... ... ... ... ... денелері мен отқа табыну
сияқты адамдардың ертедегі дүниетанымы мен ... ... ... ... табиғат ортасында, алғашқы ... ... ... өзі оңай ... жоқ. ... ... мен ... тылсым
санап, одан үрейлену, оған үміт артудан адамдардың ... ... ... ... оған жалбарынуы келіп шыққан. Табиғат заттары мен
құбылыстарының бәрінің жаны, иесі бар, рухы ... ол ... ... деп сену ... ... ... негізі болып саналады. Жерлеу
дәстүрінің ... ... түс ... белгілі, көптеген
археологиялық зерттеулердің нәтижесі діндер осыдан он мыңдаған ... ... ... ... ... ... адамзаттың рухани мәдениетті
тарихының, оның ішіндегі ұлттық ... қай ... ... ... құбылыстардың барлығы да өзгереді және оның ... ... ... ... де ... Ол ... ... ретінде адамзат
қоғамы мен бірге жасаған, оның өзгерісі адамзат қоғамымен, ... ... ... ғылыми мәдениетімен және оның өзгерісімен ... біз ... ... ... бөліп, оның ар жағына ой ... ... ... ... ... дерлік тілдерінде,
мәдениеттерінде, одан қалса әдебиеттерінде ескі заманның «қалдықтары» ... ... ... ... ... ... ... наным-сенімдердің қытай қоғамында және әдебиетінде
алатын орны зор екенін аңғарамыз.
Әдебиет – ақиқат ... ... ... ... ... өнер тарихы.
Әдебиеттің өзіне тән ерекшелігі – ... өмір ... ... ... арқылы суреттеу, сөз арқылы адам образын жасау. Алғашқы түрі – халық
ауыз әдебиеті, яғни фольклор. Ол адам ... ... сәби ... да, ауыз ... ... ... біз айтайын деген ой-сезімін
сурет ... ... ... ... ... байланысты ауыз
әдебиетінің орнын жазба әдебиет алады да, оны біртіндеп ескі ... ... ... ол аз ... ... бола ... Мәдениеттен
кенже қалған кейбір қалған кейбір халықтың жазба әдебиеті мен ауыз әдебиеті
алғашқы кезде ... ... да ... ... тілінен аударғанда – асыл сөз деген мағынаны білдіреді) –
сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы. Мазмұнына ... ... ... ... әдебиет болып бөлінеді. Әдебиет атауы ... ... ... ... ... ... оған «әр нәрсенің
жайын, күйін, түрін, түсін, ісін сөзбен келістіріп айту өнері», «сөз өнері»
деген мағына ...... ... бір ... ... ол ... сананың ерекше түрі
есебінде шындықты логикалық ойлау жүйесімен емес, ... тіл ... ... ... суреттеп көрсетеді. Көркем бейненің сыртқы сұлбасымен
бірге ішкі ... ... ... ... ... ... етіп ... жан-дүниесі мен ішкі сезім байлығын көзге елестету арқылы қоғамдық
санаға әсер етеді. Оның «өнер атаулының ең ... және ... ... ең ... ... (В.Белинский) болатыны да осыдан. Қазақта – өнер
алды қызыл деп ... ... [21, I, 627-628 ... ... ... ... қарағанда рухани және материалды
мәдениеттің, қоғамдық ... ... ... ... ... ерте ... қол жеткізді. Соның ішінде қытай ғалымдарының
ынтасымен бірнеше томнан тұратын әйгілі ... ... (VIII ... ғасырлар шамасы), Өңле дадянь (XIV ғасыр шамасы), Тушу цзииэн (XVIII
ғасыр шамасы) құрылды. Бес мың жылдай тарихы бар ... ... ... ... мен ... ... ... әдебиетінің бір орында тұрып, дамымай қалған кездері болған ... әр ... да ... ... көзі ... сол уақытта әлсізденген, не құрып
бара жатқан әдебиеттерге күш қуат ... ... ... ... ... ... ежелгі қытай фольклорында жатқан «Өлең кітабы» поэзиясымен
байы түсті.
Қытай ... ... ... ... ... өз ... ... алады. Бұл өнердің негізі халықтың күнделікті ... ... ... да ... ... ежелгі шығармалардың
авторлары жоқ. Ежелгі фольклорлық қытай әдебиетінде мифтер, өлеңдер, ... ... ... ... ... ... Ежелгі қытай
әдебиетінде мифология үлкен орын ... ... ... ... алмай,
ежелгі қытай прозасы мен поэзиясының табиғи сипатын ғана ... ... орта ... қытай әдебиетін түсіну өте қиын.
Ежелгі тарихи ескерткіштерді зерттей отырып, ежелде ... ... ... ... ... ... әсер еткен бай мифологиялық мұралардың
бар болғанын анық байқауға болады. Алғашқы әдеби ... осы ... ... ... ... ... ... арқасында біз қытай халқының
ойлау қабілетінің дәрежесін байқаймыз. Қытай мифтері – ... ... бай ... ... ... ... ... мифтері Чүй-Юан,
Чжуан-цзы, Хан Фэй-зы сияқты ұлы ақындар мен ... ... ... ... ... ... қоғамдағы ролі және олардың маңызы
Қытайдың үйінде қонақта болған шетел адамы, үй қожайынының үйіндегі әр
түрлі символдық мәні бар ... көп ... ... Ол ... ... немесе фарфордан жасалған, әлде ағаштан ойылып жасалған балықтың
бейнесі болуы мүмкін. Ол бақыт, байлық, жеңіс және тағы да ... ... әр ... ... не ... құдайлар мүсіндері болуы
мүмкін. Бір классиктің айтқаны бойынша, бұл өмірдегі барлық ... бар. ... ... күні ... де күнделікті қолданысымызға енген
әр түрлі қытайлық бақыт, байлық, жақсылық шақыратын ... да ... ... ... ... ... ... жағында байлық құдайының бейнесі бар сурет не мүсіні тұрады,
одан қалса, қызыл жіппен байланған ... ... ... ... ... бәрі қожайынның жағдайын жақсартатын ... ... және ... ... ... ... ... болуы мүмкін: қымбат не арзан, бірақ олар міндетті түрде болады.
Біреулер қытайлықтар ақша мен билікке табынады ... ... бұл ... ... екеніне көзімізді жеткізе аламыз. Былайша айтқанда, бұл
байлық пен билікке табыну көптеген ... ... ... ... бөлігі сияқты, тіпті қазіргі күнге дейін басқа мәдени дәстүрлермен
қатар өмір сүріп келеді. Әйтпесе ... ... төрт ... тесігі бар
қызыл жіпке ілінген қытай тиындарын тек қытайлықтардың өздерінен ғана емес,
басқа ұлттардан да, атап ... ... ... ... ... тиынға байланысты өте қызық дәстүрі бар. Ол «Гэй ... деп ... ... қытайлар жаңа жылдың басталар түннің алдында,
балаларының жастығының ... ... ... ... болған. Ол тиындар
жібек ... ... ... ... олар өз ... ... қашырады екен. Бірақ уақыт өте бұл дәстүр басқа формада көріне
бастады. Қазіргі ... ... жаңа ... ... шын ақшаларды
беріп, «Сүй сүй пиньан! » - ... - ... жыл ... алып келсін!»,
«Хау хау сүйеси!» - «好好学习!» - «Жақсы оқы!», ... ... ... - ... денсаулық!» осы сияқты тілектерді айтады. Әдетте
балаларға ақшаны олардың әжелері, аталары, не ... ... ... ... «кэтоу» - «磕头» салтын жасаулары тиіс, яғни үлкендерді
жаңа жылмен құттықтап, ... ... ... ... ... [13, 57 ... ... барлық заттар сияқты әдетте ... ... ... да инь мен яндік жақтары бар. ... ... төрт ... ... бұл ... император аттары, не болмаса жақсы тілек
білдіретін иероглифтер жазылады. Иньдік жағында көбінде айдаһардың ... ... ... ... – биліктің символы. Қазіргі фыңшуй
мамандары мұндай тиындарды ақша салатын кішкене ... ақша ... ... ... деген кеңестер береді.
Үйге бақыт, көп қаражат әкелетін піл мүсіншелері де қытайлықтар үшін көп
қажет ететін ... бірі ... ... Оның ... піл көп ... ал су – ... көзі, байлық деп түсіндіріледі. Сондықтан да ... үйге ... ... деп ... кеме ...... ... қонақүйлердің, үлкен
дүкендердің кіре берісінде орын алатын, байлық символдарының маңыздыларының
бірі болып есептелетін тұмарлардың ... ... ... ... ... айналысатын адам туралы «Та ся хай лы» - «他下海了» - «Ол теңізге
кетті» деп айтады. ... ... ... ... алғашқы
байланыстар ең бірінші теңіз арқылы ... Сол ... ... ... мен тағы ... ... ... байланыстырылады. Әдетте осындай
кемелердің басы ғимаратқа қарай қаратылады және де ... ... ... одан да ... күшейту үшін тиындар мен «алтын
бөлшектерін» ... ...... тек ... көзі ғана ... сонымен қатар байлықтың
белгісі. Қытайлықтардың дүкенінде кішкене фонтандар, сарқыламалардың суреті
көптеп кездеседі. ... ...... белгісі.
Құрбақа, дәлірек айтсақ бақа – сәттілік пен ... ... Үш ... ... бар бақа – ... көп таралған тұмардың бірі. Көбінесе ... ... ... ... бір ... белгіленеді. Фыңшуй
мамандары мұндай тұмарларды әр ... ... ... қою
керек дейді.
Әр түрлі түрдегі мифологиялық арыстандар түрлі табиғи апаттар мен
өзгерістерден ... ... ... саналады. Бұрындары бұл ... ... ... батыс жағына, есікке жақын қойған. Осылайша олар
үйге сырттан ... ... ... ... ... «Шыцзы у» -
«狮子舞» - «Арыстан биі» деп ... би түрі өте ... Бұл жай ғана ... ... ... Оны әдетте мейрам күндері көрсетеді. Бірнеше
адамдар «арыстан терісін» киіп алып, әр қайсысы арыстанның белгілі бір дене
мүшелерін ... Би ... ... және ... ... ... көрсетеді.
Балық - Қытай мәдениетіндегі көп таралған тұмарлардың бірі. ... ... «юй» - «鱼», ... ... «юй» ... «фу юй» - ... -
байлық, молшылық сөздерінің айтылуымен бірдей. Сонымен қатар «юй ... ... - ... ... сөздерінің айтылуымен ұқсастығын көруге болады.
Жаңа жылдық ағамдардың ең бастысы ... та осы ... ... ... өз ... байлықты шақырады. Тіпті үйдегі балығы бар
аквариумдардың ... үйге ... ... көп ... ... тиеді деп
сенеді.
Бақыт – «福» - «фу» иероглифі, әсіресе төңкерілген күйіндегі түрі үйге
бақыт алып ... ... ... ... шығарады деп саналады. Бұл
сенімнің шығу тарихы өте қызық. Ертеде бір ... ... ... білу үшін ел арасына шығады. Жергілікті билік көшелерді, үйлерді
әшекейлеп, Аспан ұлына жағынайын деп бар күшін салады. ... ... ... ... ... Жергілікті билік оларға «бақыт» иероглифін
есіктеріне ... ... ... ... ... ... келген халық иероглифті төңкеріп жабыстырып
қояды. Оларша, ол «бақытсыз» ... ... ... еді. Оны ... ... ... ... әрекетке барған адамдардың барлығын өлім жазасына
кесуді бұйырады. Бірақ сол ... ... ... ... ... ... ... үшін императорға: «Менің императорым, сіз байқасам
халқыңыздың ойын түсінбедіңіз ғой ... ... ... ... төгілуі» мағынасын білдіреді. Сіздің келуіңіз халық ... ... Олар өз ... ... ... ... ... көңіліне бұл берілген түсініктеме жай келіп, сол сәтте «фу»
иероглифін ... ... ... ... бұйрық шығарады. Шын
мәнісінде де, «төңкерілген бақыт» қытайша айтқанда «дао фу» - ... ... деп ... да ... бұл ... ... ... білдіреді. Қытайлар
«төңкерілген бақытты» есіктерге, талдарға, қабырғаларға ... ... ... қалу ... сеніммен іледі. Ол иероглифті төңкермей-ақ ілсе де
болады. [13, 61 б.]
Қытай мәдениетінде төрт басты мифологиялық ... бар. ... ... ... мүйізді ат және тасбақа. Аспан асты елі ертеде су тасқыны мен
су алудан қиналған кездерінде ұлы ... мен ... ... ... билейтін үлкен айдаһар бар деп ... ... ... су ... ... деп, ... ... басу үшін құрбан
шалып тұрған. ... ... ... ... ... ақылдылықты,
жақсылықты білдірген. Қытайлықтар бұл мифологиялық жануардың бейнесі үйді
қорғап, жын-шайтандардан ... деп ... ... да ... – «лоң ды ... ... - ... ұрпағы» деп атайды.
Феникс құсы – ежелгі «айдаһар ұрпақтарының» сенімі бойынша, бұл ... ... ... асты ... ... ... алып келеді. Бұл құс – ... ... ... ... айдаһардың денесіндегідей оюы бар, балық
құйрықты құс болған. «Фын хуан» немесе феникс – ханшайым мен ... Бұл ... ... бар суреттер мен мүсіндер қытайлықтар арасында
өте танымал тұмарлар.
Мүйізді ат немесе «Чи ... - ... ... жаратқан бейне. Ұзақ өмір,
қуаныш пен ... ... ... ол әр уақытта жалғыз және елді
тек жақсы адам ... ... ұлы ... ... ... ғана ... бейнесіне балалардың сәттілігінде көмек керек ... ... ... ... ... ... ... – бұл төртінші аспан жаратқан жануар. Айтылған үш ... ... ... ал тасбақа болса, табиғатта тіршілік
ететін, тірі жануар. Тіпті, қытайлар үшін ... ... ... ...... да, ал қарны – жер беті. Тасбақа – ұзақ өмір мен мәңгілік
өмір символы. ... ұзақ өмір ... ... ... ... ... Фыңшуй мамандарының кеңесі бойынша үш тасбақаның бірінің ... ... ... не бір ... ... үш ... отырған
бейнесін тұмар қылған дұрыс. Олар байлықпен ... толы ұзақ ... ... ... өсімдіктер мен шөптер үйге бағытталған ... ... деп ... ... қатар, олар үшін желден, шаң-
тозаңнан және у-шудан қорғаныш болған. Өсімдіктер – тірі ... ... мен ... ... Қытайлықтар әйгілі бес гүлдерін тұмар ретінде
сақтап, қорғаштайды. Олар: ... ... ... ақ ... орхидея және
лотос.
«Пион» ежелгі Қытайда бұл гүлді барлық гүлдердің патшасы деп айтқан. Ол
байлық, ар мен ... ... ... ол ... ... ... ... білдіреді.
Ақ магнолия мен орхидея гүлдері жұмсақтық, нәзіктік пен тәттілікті
білдіреді. Ал бақыт гүлі болса, үйге ... пен ... ... ... ... гүлі ... гүл болып есептеліп, тазалықтың белгісін
көрсетеді. Бұл оның өсіп шығатын жерімен байланыстырылады. Ол ... ... ... ... көркем сурет салу өнерінде бұл гүлді көбінде
құдайлардың отыратын орны ретінде бейнелейді. Сонымен қатар лотос ... ... ... ... ... ... өте қымбат ерекше
сыйлық болып саналады.
Қытайлықтар тірі жасыл өсімдікті бағалай білген. Олар үшін ағаш ... ол өмір мен өсіп ... ... ... олар жасыл ағаштарды үйге
бақыт пен жақсылық әкелу үшін өсірген. Қытай үкіметі жыл сайын қалалар ... ... үшін ... ... ... бөліп отырады.
Қытайдың оңтүстігінде жаңа жылға қарсы «ақша ағаштарын» сыйға тарту ... ... бара ... Олар – ... жағдайларда өсірілген тырбиған
мандарин, апельсин, лимон ағаштары. Олардың сары және ... сары ... ... ... олар ... пен молшылық символы болып
табылады.
Бамбук ағашы қытайлықтар үшін ертеден келе жатқан «он мың» ... ең ... ... өсімдік болып есептеледі. Ежелден бұл ағаш
қытайлар үшін тамақ, үй соғу үшін ең ... ... бірі ... және ... ... ... ... кейде одан киім де тіккен екен. Кейіннен бұл
әдемі ағаш мықты денсаулық, ұзақ өмір мен молшылық ... ... ... ... ... – мықты денсаулық пен ұзақ өмір белгісі.
Дәстүрлі ... ... ол ... ... ... ... Мұндай
суреттер әдетте «Шоу би нань шань» - ... ... ... ... янь ... - «Қарағай мен тырна» - ұзақ өмірдің мағынасын береді. Осындай
суреттерді үлкен кісілерге беру әдетке ... да ұзақ өмір ... ... Ұзақ өмір ... ... орын
алады. Ол маңдайы үлкен күліп отырған шал ... ... ... мен ... таяқ ұстап отырады, ал аяқтарының астында ... ... ұзақ өмір ... суреттерін іліп қойған, осылайша қытайлар
үйлерінен жамандықты қудалап, отбасыларының ұзақ және ... ... ... өмір ... ... пайда болған. Халық сенімдері негізінде
даостық монахтардың қатысуымен XII ... «Ба ... - ... ... құрылады: Лань Цайхэ, Люй Дунбинь, Чжунли ... Чжан ... ... Хань Сян, Цао ... және Хэ ... ... өлмейтіндер» бейнесі
орта ғасырда Қытай әдебиеті мен көркем өнерінің ... ... ... өте ... пен ұзақ өмір ... айналды.
Кейбір сандар да ырым-жырымға сенетін қытайлар үшін ... роль ... ... саны ... сан ... ... Сегіз санының дыбысталуы
фонетикалық тұрғыдан «сәттілік» ... ... ... Ал төрт саны ... сан болып саналады, өйткені төрт санының айтылуы қытай тіліндегі
«өлім» сөзінің айтылуымен ... ... ... да ... ... жиі қолданады да, ал төрт санын көп қолданбауға ... ... ... ... ... және ауруханалардағы лифттерде
төрт саны болмайды. Тағы бір сәтсіз ... бірі ... бір саны ...... ... ... ... қытайлық кейіпкерлер мен
құдайлар мұрт-сақалдармен бейнеленсе де, бұл «аксессуарлардың» болуы, қытай
қоғамында ... ... ... ... ондай адам тек өзіне ғана емес,
сонымен қатар ... ... да ... ... әкелуі
мүмкін.
Қытай түйіні – Қытайдың дәстүрлі өру-түю өнерінің ... ... ... атауы. Түйіндер заманы арыдан басталып, Қытайдың тұтас
мәдениет тарихынан бой көрсетеді. Қытай түйіндерінің ... ... ... бір жіппен өріліп шығады, әрбір ... ... ... ... қолданылуына немесе бастауыш мағынасына қарай аталады. Мәселен,
«Тілек түйіні» – «көңілдегідей ... ... «Қос ... ... – «нұр
үстіне нұр» жаусын дегенді, «Ізгі нышан түйіні» – ... ... ... ... ... салтанат құрсын» дегенді білдіреді.
Ұлан ғайыр ұзақ замандық мәдениет тұнбалары ... ... ... ... естелігі мен сезімін сіңірген, ол Қытайдың ... ... ... қою ... ... бұлыңғыр бейнелейді. Түйін түю
өнерін тас құралдарын мәнерлеуден ... ... ... ең байырғы
өнері десе де болады. Мүмкін ең алғашында ... ... ... ... ... аң ... ... байлап үстіне лыпа киген
болар. Өру-түю ... ... ұлан ... ұзақ ... ... ... Сөзді
ықылым замандағы “арқан түйіп есте ... ... Таң, ... ... Таң заманындағы мыс айнаның бетінен аузына ... ұшып бара ... ... Сұң ... ... ... ... кестелі доптың да шашағында жіп ... ... ... Ал Миң, Чиң ... орда ... тартып, халықтың
күнделікті тұтыну бұйымдарының, мәселен, күйме, перде, түсті ... ... шаш ... жұпар дорба сияқтылардың бәрінің де алуан
түрлі өрім-түйім арқылы безендендірілгенін көреміз.
Қытай қоғамындағы мұндай мағыналық белгілер өте көп ... ... ... ... ... үшін ... маңызы зор және өте бағалы
болып келеді. Қытай қоғамында үлкен роль атқаратын бұл сенімдер ... ... ... ... ... ... ... ауысқан сайын қатайып,
дамып келеді. Қазіргі уақытта қытайлық символдарды бүкіл әлемде, көптеген
халықтар арасынан, әр ... ... ... ... атап айтсақ,
қытайлық мәдениеттің әсерін бүгінгі таңда өзіміздің халқымыздың ... ... ... ... дүмбіршектеріндегі аталған қытайлық тұмарлардың
көптеп кездесуі олардың біздің қоғамда да орын ... ... бір ... ... адам ... әсер етуінің дәлелі екеніне ... ... ... қай ... ... ... болмасын адамзат өмірінде үлкен роль атқаратынын анық айта аламыз.
ҚЫТАЙ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ҰЛТТЫҚ НАНЫМ-СЕНІМДЕРДІҢ КӨРІНІСІ
2.1 Қытай мифологиясындағы наным-сенімдердің әдебиеттегі ... ... не? Бұл ... ... беру оңай ... Ежелден бері қытай
елі «миф» деген сөзді білмеген, бұл сөз басқа тілдер әсерінен өткен ... ... ... ... ... ... өзі ... оңай адастырады. Өйткені
оның мағынасында таңқаларлық және ғажайыптық ... бар. ... миф ... адам ... ... ... да ол ... еш
байланыссыз ұғым. Бірақ бұл қате түсінік. Қытай ... ... ... көп ... ... миф ... қытайлықтарша емес, Максим
Горькийдің мифология туралы айтқан ойымен түсіндірейік: ... ... ... ... ... ... күресті көркем
жинақтардағы бейнесі». Бұл айтылған ой ... ... ... және ... ... ... өмірдің көрінісі бар екенін айтады. Мифтердің
шығуына пайда болуына тоқталып кетсек. Алғашқы адамдардың ұзақ ... ... ... ... не ... ... ... ойлары жоқ болған. Кейін
олардың бірте-бірте ... ... ... көз ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени дамуының арқасында, Горькийдің айтқаны
бойынша «қолдар басты үйретеді, ақылданған бас қолды ... ал ... ... ... одан да ... әсер етеді».
Алғашқы адамдар өздерінің қиялдарында қоршаған әлемді табиғи ... ... ... және ... ... ... бастаған. Әр түрлі табиғи құбылыстарды, мысалы желдің соғуы,
жаңбыр, ... ... ... ай мен күннің ауысуы, кемпірқосақ, ... тағы ... ... ... ... ... туғызған.
Мұндай құбылысты түсіндіре алмаған адамдар ... ... ... ... деп ... ... қатар тек қана күнді емес, айды, өсімдіктер
мен жануарларды, тіпті шегірткеге дейін жандандырып, ... ... ... Осындай ойлардан алғашқы мифтер, алғашқы діндер мен ... ... ... өмірі үшін табиғаттың қиыншылықтарымен күрескен және
жеңуге тырысқан алғашқы адамдар күш беретін, рух ... ... пен ... ... ... ... дейін тек қытай, үнді, грек және мысыр ... ... ... ... жеткен. Олардың әрқайсысы мифологияға өте
бай, әсіресе, осылардың ішінде грек және үнді ... ... ... ... қытай мифтерінің көпшілігі жоғалып, сақталмаған, тек
үзінділері ғана бізге ... ... ... ... ... ... балтамен жер мен аспанды айырған
Паньгуді, адамдарды жаратқан және ... бес ... ... жөндеген
Нюйваны, адамдарды ағашты үйкелеу арқылы от алуды үйреткен Сүй ... ... ... ... ... Шэнь Нунды, жануарларды
қолға үйреткен Ван Хайды, жерді өңдеуге ... Хоу ... және ... пір тұтқан. Ежелгі Қытай мифтерінде мәңгі өмірдің ... жері ... ... ... Онда ... жыртып, еңбек етпей-ақ
тамақ жеуге болатыны, киім тікпей-ақ киім киюге ... ... ... ... ... ... жергілікті халық Шэньфэнь атты қасиетті таудың
суын ішіп, тоқ және бақытты екені туралы айтылған. Бұл миф ... ... етіп ... де, шындығында осы миф арқылы біреудің еңбегін
пайдаланып отырған ертедегі қанаушы тапты ... ... ... ... өз ... ... болған. Сондықтан құдайлар адамдарды еңбекте
рухтандыру үшін жаратылған. Ал ... ... ... ... ... өздерінің ата-бабалары деп санап, оларды тоғызыншы аспанға
шығарған. Құдайларды халықтың ... басу ... ... ... тудыру
үшін және сөзсіз бағындыру үшін шақыртқан. Мифтерде адамдардың қарым-
қатынас өмірі көрсетілген. ... ... ... ... ... ... те қарастыруға болады.
Ежелгі Қытайдың философиялық-теориялық ой-санасының негізгі ... аса мән ... ... ... ... деп санап, оны Көк
және ... ... ... бұл ... ... адам байланыстырушы буын
ретінде болып, ... ... ... ... ... адамзаттық
моральдің өшпес құндылығы, ежелгі конфуцияшылдықтың адам табиғатының әу
бастан-ақ мейірімділіктен тұратындығы туралы ... ... ... ... саласында, ежелгі Қытай әлемге шығармашылық ой-
сананың тамаша үлгілерін берді. ... ... ... пен ... қоғамның
пайда болуы мен дамуының ерекшеліктері, ежелгі ... ... ... ... өзіндік сипатына елеулі түрде ықпал ... ... ... әлі де күшті сақталып қалған қалдықтары, қоғамдық
дамудың әркелкі дамуы және саяси ... ... ... ... қиындатып, оған бөгет болып отырды.
Ерте натурафилософиялық түсініктер б.з.д. VIII ғасырға жататын ... ... атты ... ... онда ... ілім ... және
бес «элемент» пен оның қатарына жататын су, от, ... ... және ... ... ... Алғаш төтенше-диалектикалық идеялардың жиынтығы
ретіндегі жазба ескерткіш – б.з.д. I мың жылдықтың ортасына жататын «Ицзин»
кітабы («Өзгерістер кітабы») болып ... Оның ... ... ... (ба гуа) ... ... жүйесі аспанның, жердің, оттың,
судың, ... ... ... және найзағайдың ... ... 64 ... ... Түзу ... сызық-жарықтың
космостық күші янды, үзік-үзік сызық – қараңғылықтың күші иньді белгіледі.
«Ицзин» ... қос ... – ян мен ... ... ... Ян
мен Иньнің гармониясынан дүние пайда болған дейді.
Ежелгі қытай натурафилософиясының ... ... бес ... ... пайда болған, ертедегі дүниетанымдық түсінік – ци туралы
ұғым пайда болып, қалыптасты. Алғашқы заттық сипаттағы ци ... ... ... ... ... Бірқатар ғалымдардың пікірінше, ци ауа
туралы түсінікпен байланысты ... ... енді жеке ... ... ... ... айналады. Ци біртұтас жалпы әлемдік
субстрат – алғашқы материя (болмыс) ретінде көрінеді де, оның таза да ... буға ... ... ... ауыр да лас ... төмен шөгіп
жерді құрайды. ... мәні ... ци ... ... оның
тұтасуы әйелдік бастаманы – инь-циді, ал ыдырауы – ... ...... ... ал осы ... ... өзара әсері бес элементті
тудырады, ал олардың бәрі мәнді заттар. «Өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... байланысы
туралы идеяны көреміз.
Б.з.д. III мың жылдықта жазылған «Сань-у ли-цзы» (Үшінші және бесінші
циклдарының жазбалары) ... ... ... ... ... ... ... Аспан мен Жер жұмыртқаға ұқсаған, оны «хунь-дунь»
деп атаған. Ал оның ... ... ... ... ... ... ескілік» деген мағынаны береді. Ең алғашқы адам Паньгу туралы
аңыз бойынша, космостық жұмыртқаны ол ... ... ... XVIII ... ... ... пайда болған масса екіге бөлінеді: оның ішіндегі ең
жеңіл және таза нәрселер ұшып шығып, одан ... ... ... және ал ... лас, кір заттар шөгіп, одан Жер пайда ... ... ... 18 ... ... ... биіктікке қарай 10 футқа өскен де, Жер болса 10 футқа
қалыңдай түскен, ал осы уақытта ... ... ... 10 ... өскен. Міне
осылайша Аспан мен Жер қазіргідей ... ... ... ... ... осы ... ... қосымша Паньгу қайтыс болып, одан
тіршілік жаралған деп айтады. ... – күн мен ай, ... мен ...... төрт ... қанынан – өзендер, терісі мен
денесіндегі шаштарынан – ағаштар мен шөптер, ...... ... ... – жаңбыр мен шықтар, көзінің жарқылынан – найзағай,
дауысынан – ... ... ... – жел мен бұлт, мұрттары ... ... ... ... пайда болады. Адамдар – Паньгу
денесіндегі зиянкестерден пайда ... ... ... ... ... дао, тайцзи, ян мен инь мифологиялық сипаттан
ада болып, философиялық категорияларға жақындай түседі.
Бұл III мың ... ... ... ... ... пайда
болуы туралы тек бір ғана мифті байқаймыз. Бұл миф қытай ғалымдарының айтуы
бойынша, ... ... яо және мяо ... Паньхудан
жаралғандығымен байланыстырылады. Паньху – ... 2400 жылы ... Ди У атты ... жақсы көретін иті болған. Паньху билеуші Ди Уге
оның жауы ... ... ... шауып әкеліп берген. Алдын ала
келісім бойынша ол билеушінің қызын әйелдікке алады. Одан ... ит ... ... ... ... алып кетеді. Осыдан яо мен мяо және
тағы да басқа оңтүстік халықтарының ... ... ... ... сенімі
шыққан.
Паньгу мен Паньху атауларының фонетикалық ұқсастықтарымен ... де ... ... ... бұл екі ... өзара
ұқсастығын көрсетеді. Хань династиясы кезіндегі астрономиялық теорияларында
Жер мен Аспан жұмыртқаға ұқсаған, жерді қоршап ... ... ... ... ... ... ... делінген.
Біз жоғарыда жер мен аспан жаратылысы «хунь дунь» ... ... ... Чжоу мен Хань ... ... ... ... дифференцияланбаған хаосты көрсету үшін қолданған. Бұдан біз бұл
терминнің кішкентай қытайлық тайпаларда көптеп қолданғандығын көреміз.
Хань дәуірінде ... ... хай ... ... «Тау мен ... ... -
«山海经» шығармасында хунь-дуньді оңтүстік батыстағы Аспан тауынан
жаратылған тірі жан деп ... Бұл ... бойы 6 фут ... оның от ... ... ... ... не басы, не көзі болмаған, ал оның ... ... деп ... ... 618 жылы Чжоу ... ... ... Хунь-дунь ақылды бір императордың ... ... ... Чжоулық мәліметтер арасындағы Хунь-дунь туралы ... ... ... цзы» атты ... ... ... Ол жерде Хунь-
дунь немесе хаос туралы оның Аспан асты елінің ... және оның ... жеті ... жоқ ... ... Жеті мүше ... екі көз, мұрын,
ауыз және екі құлақ. Сол үшін оның Ху және Шу атты ... оған ... ... ... ... отырған. Осылайша олар күнде-күнде бір-
бір ... ... ... ... жетінші күні Хунь-дунь қайтыс болып
кетіпті.
Осындай қысқаша үзінділерден ... ... миф ... ... Марсель Гране өзінің «Ежелгі Қытайдың аңыздары мен ... ... ... ... ... мифолгиялық көріністе қолданған. Бұл миф
У и билеушісімен байланысты. У и Шан династиясының ең соңғы қатал билеушісі
болған. Ол адам ... ... ... оны ... ... деп атаған
және онымен шашка ойнап, жеңіске жеткен екен. У и Аспан Рухына өзінің жек
көрушілігін ... үшін ... ... ... ... ... оны ... садақпен атып, Аспанды атып жатырмын деп айтқан екен. Осыдан ... ... ... ... тиіп ... болып кеткен. Тура осы
жағдай Сун династиясының соңғы билеушісімен қайталанған. Бұл ... ... ... ... ... ... садақпен атып, Аспанды атқылап
жатқанын айтқан. Содан кейін б.з.д. 282 жылы ... ... ... сол ... билеуші кайтыс болып, ал мемлекет өзінің өмір сүруін
тоқтатады. [14, 379-382 ... ... ... орын ... тағы бір кейіпкер ол – Нүй ... ... ... Хань ... ... ... Оның әйел ... оның атына қарамастан б.з. I ғасырда ғана белгілі болды. Шамамен ... оның ... Фу ... ... немесе оның әйелі деген
мәліметтер ... Фу Си ... ... оның ... ... ... ... болған. У Лян әулесінің тасты рельефтерінде Фу Си ... ... ... ... ... ... ... мен басы адам
кейпінде да, ал аяқ жағы жыланның құйрығы ... ... Нүй ... ... ... ... «Хуай-нанзы» кітабында жақсы жазылған.
«Хуай-нанзы» - «淮南子» Батыс Хань дәуіріндегі (б.з.д. 206ж. – б.з. 25
ж.) Хуай Нан ... Лю Эн және оның ... ... ... ... Кітап 21 тараудан тұрады. Кітапта ежелгі заманғы аңыз-
ертегілер жинақталған. «Нүй Ваның аспанды ... осы ... ... мифтік аңыз. [5, 10 б.]
«Өте ежелгі заманда төрт бағана болған және ... ... ... ... ... жерді бүкілімен жауып тұрмаған. От ... ... ... оны ... ... су тасып жатты, оны да ешкім тоқтатпады.
Жабайы ... ... ... ал ... ... ... ... мен әлсіздерді қинады. Сондықтан Нүй Ва бес түрлі ... ... ... ... сонымен жамаған. Ол тасбақаның аяқтарын кесіп
алып, төрт бағананы бекітіп тіреп қояды. Ол Цзы ... ... ... ... және ... провинцияларын құтқару үшін қара айдаһарды
шаншып ... Ол ... ... суды ... ... ... төрт ... жалғасымен келіп, жан-жануарлар
тырнақтары мен тістерін тығып, адамдар болса, жақсы өмірлерін кешкен. ... ... ... ... ... ... ... немесе көптеген
аңыздар айтылатындай аспан төрт бағанадан тұрады, келесі басқа негіздерге
бекітілген деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... таулардың мағынасында қолданылған.
Б.з.д IV ғасырда «Тянь Вэнь» поэмасында осы айтып кеткен бағаналар
кездеседі. Бұл ... төрт ... ... ... ... туралы айтылады. Поэмада
Гүн-гүн аңызындағы сияқты, вэй техникалық терминдер ... жіп ... ... Осы жерде аспанмен байланыстырып тұрған вэй ... ... Нүй Ва ... ... ... ... б.з.д. XXV ғасырда
билік еткен әйгілі Чжуань ... ... ... ... ... чжоулық шығармаларда адам кейпіндегі «қарақшы» ретінде, ал кейінгі
ханьдік ... ... ... мүйізі бар хайуан кейпінде суреттеледі.
Шамамен б.з. 100 ... Ван Чүн ... «Лүн хэн» ... ... 31 және 46 ... ... ... Чжуань Сюймен билік
үшін таласта, солтүстік батыстағы Бу чжоу тауының ашулы, ... ... ... Осы ... ... ... құлап, аспанды жалғастырушы жіп
үзіліп ... Сол үшін Нүй Ваға ... әр ... тастармен жамап,
тасбақаның аяқтарымен тіреп қоюына тура келген. ... ... де ... ... ... ... ... қатты жақындалған, ал қарама-қарсы жақта
керісінше, бірінен-бірі ... ... ... да ... ... ... ... аспан төрінде солтүстік батысқа қарай жылжиды, ал ... ... ... қарай, яғни шығысқа қарай ағуда. Аспан мен ... ... ... айтылған.
Алайда Нүй Ва мифті осы айтылған аңыздың жалғасы екенін нақты ... ... ... ... Гүн-гүн туралы мифте Нүй Ва туралы
мүлдем айтылмайды. Ал кітаптың бесінші тарауында Чжоу ... ... ... ... ... ... ... ал Гүн-гүн туралы кейін жазылған. Әрине
бұл екеуінің ... ... бар ... ... ... ... Түн-и» («Дәстүрлердің жалпы мағынасы») шығармасына
келтірілген цитаталарда Нүй ... ... ... ... ... «Ел ... Аспан мен Жер бір-бірінен бөлінгеннен кейін, ... әлі ... ... болмай тұрып, Нүй Ва сары топырақтан адамдарды
жаратқан. Бірақ оның жұмысы оны қатты шаршатқандығы соншы, оның ... ... да ... Сол ... ол ... арасына адамдарды жаса
алатындай етіп, жіпті өткізіпті. Міне осылайша, жер бетінде сары топырақтан
жасалған ... яғни ... мен ... ... ал сол ... ... ... қарапайым кедей адамдар пайда болыпты». Осы шығарманың
басқа бір ... Нүй Ваны ... ... әйел ... деп ... ол ... ... және де оларға ұрпақ жалғастыруды үйреткен. [
11, 382-385 б.]
Сонымен қатар ... хай ... ... оңтүстік батыстағы теңіздің
арғы жағында Нүй ... ішкі ... ... он ... ... айтады.
Нүй Ваның өлімінен кейін оның ішкі құрылысынан әр ... ... ... ... бар.
Бәрібір де Қытайда нақ өмірдің жаратылуы туралы мифтің жоқ ... ... ... Нүй Ва ... Паньгу туралы мифтер жаратылып
қойылған ғарыштықта пайда болған. Нүй Ва – Хань дәуірінің туындысы.
Аспан мен жердің ... ... ... біз ... туралы мифте айтып
кеттік. Енді бұл мифтің чжоулық екі шығармада, ... ... ... тағы
көреміз. Оның біреуі ең басты классикалық кітаптар «Шу цзин» ... ... «Люй Син» ... ... Онда мяо ... Яо мен ... кезіндегі б.з.д. XXIV – XXIII ғасырларда түрлі халықтарға жасаған
шабуылдары туралы айтылады. «Ең Ұлы Билеуші, Шаньди сол үшін мяо ... ... Сол ... ол Чүн мен Ли ... мен Жер ... тоқтатуға бұйырады». Осыдан кейін ел арасында тыныштық орнаған
екен.
Екінші ... ... IV ... «Го юй» ... ... тілде»
үзінділерінде көрінеді. Бұл жерде Чжао ... Чу ... «Шу ... ... ... мен ... бөлінуі туралы айтылған мифті талқылау
барысында өзінің кеңесшісінен сұрайды екен: «Егер ол болмағанда, адамдар
Аспан әлеміне шығу ... ... ма ... ... ... жауапты
болымсыз ретінде беріп, өзінше түсіндіреді екен: бұрынғы ... ... ... ... ... ... сол ... кейбір адамдар ерекше
болған, олардың жандары таза, құрметті ... ол ... ... мен ... ... Сол үшін де ... аруақтарға
теңеген. Ондай күштердің иесін, егер ол ер адам болса, оны си (бақсы), ал
егер ол әйел адам ... онда оны у ... ... деп ... Осындай
адамдар аруақтарға құрбан шалған кездерде түрлі дәстүр, әдет-ғұрыптарда
аруақтарды ... ... ... тәңірлік және бұқара халықтық
ортаға бөлінген. Аруақтар адамдарға жақсылық беріп, ... ... алып ... ... нәтижесінде жер бетінде ешқандай табиғи
апаттар болмаған.
Алайда б.з.д. XXVI ... Шао хао ... ... ли (мяо ... ... ел ... ... алып келеді. Адамдар мен аруақтар өзара
араласып, әр отбасы түсініксіз өздеріне тән діни ... ... ... ... ... аруақтарға деген құрметтерін жоғалтып,
аруақтар болса, өз ... ... ... ... ... ... Осы ... Шао хаоның мұрагері ... ... ... ... ... өз қолына алуына бұйырғанға дейін жалғасқан.
Дәл осы кезде от билеушісі Ли жердің істерін басқаруға кіріседі. ... ... ... байланыстың үзілуі деген осы мағынаны білдіреді.
Қытайлық ... тек ... ғана ... ... ... болады. Өйткені егер қарапайым адамдар ондай әрекетке
барса, аспан мен жер байланысының зақымдануына әкеліп, жер ... ... ... ... ... ... ... өмірдің артында үлкен серпіліс болатынын
көрсететін басқа да тексттер бар. Даостар адамдардың ... ... ... ... ... таза ... туралы жиі айтады. Осының
дәлелі ретінде ... ... ... ... ... ... болады. Олар сол дәуірді Үлкен Тазалық кезеңі деп атаған.
Бұл кезде ... ... ... ... сөз сөйлеген кезде де өте
ұстамды болған екен. Олар аспан мен ... ... ... инь мен ... біріккен, жылдың төрт мезгілімен гармониялық тұрғыда бір
болған. Сол кезде жел мен ... ... ... алып ... ай мен ... ... бірдей төккен. Бірақ содан ... ... ... ... ... алу үшін ... қиратып, талдарды құлатып,
үйлер соға бастаған, аңшылық пен балық аулауға шыға бастаған. Бұл істердің
барлығы ... ... ... құртқан.
Осы бөлімдегі келесі көріністер қытайлық Эдем бақшаларының шын мәнісінде
болғанын көрсетеді. Ежелгі ... ... ... ... ... екен және егіс алқаптарында дәндерді қалдырған. Өздерінің өмірі үшін
қорықпастан олар жолбарыстар мен ... ... ... ... ... ... ... басқан. Ал осыдан кейін қашып
құтылмайтын қиянат заманы туған екен.
Қытай территориясында мекен еткен ... ... ... өте ... болды. Бұл халықтардың мифтері де бір-бірінің әсерінен
өзгертіліп, ... ... ... ... Шығыс Чжоу дәуірінен бастап,
Вэй, Цзин және Шести династияларына дейінгі ... ... ... бойы
жазылды. Сондықтан да олардың ежелгі кейпін келтіру, ... ... ... ... өте ... ... бәрі бір бұл ... барлық уақытта
өзгертіліп, дамып отырды. Бұл мысал Си Ванму туралы ... ... ... ... мен теңіз кітабы» қытайдың ежелгі әйгілі жағырапиялық шығармасы. Бұл
кітапта көптеген ежелгі аңыз-әңгімелер сақталған. Кітап шамамен ... ... ... 475- ... 221) ... Әрі ол ... қолымен жазылмаған деп айтылады. Он сегіз тараудан тұратын кітапта
жағырапияға қатысты ... ... [5, 12 ... мен ... кітабы» шығармасының суреттеуі бойынша, Си Ванму алғашында
«барыстың құйрығымен, жолбарыстың тісімен» өте ... ... ... ауру мен жаманшылық әкелген. Үш көк құстар оған тамақ әкеліп
тұрған. «Му мырзаның өмірі» ... ... ... Му Ванның сегіз
тұлпары арбаға отырып, ... ... Си ... ... ... ... Си Ванму сол кездерде адам келбетіндегі ханшайым болған.
Ол өлең жазып, ән ... ... У-ди ... ... Си ...
Батыс әйел патшасы «Вань Му» кейіпінде суреттеледі. Бұл жерде ... ... ... ... Ал ... ... ... образы одан күшті әдеміленген: ол отыздан асқан, әлемді бастаған сұлу
әйел, оған ... алып ... үш көк ... ... де көңілді қызмет етуші
қыздар бейнесінде суреттелген. Си Ванму ... ... жер мен ... Мұндай түзетулер мен көркемдеулер ... ... ... өзгерістер. Осындай өзгерістерге ұшыраған
мифтердің арқасында ел ... жаңа ... ... болған. Мысалы, Си Ванму
ел арасындағы сенім бойынша, ол «барыстың құйрығы, жолбарыстың тістері» бар
қатыгез аруақ емес, ... ... әйел ... «Тау мен ... ... Си ... ... ғана айтылса, «Ғажайыптар туралы кітабында» Дун Вангун
деген ат пайда болады, ол Си Ванмудың күйеуі. Бұл ... ... ... ... ... Тянь Хайянның ел аузынан ... Дун ... Си ... ... ... аруақ ретінде
баяндалған. Ал енді, бұл алдымен әдебиетшілер шығарған, сосын халықтық
фольклорға еніп ... ... ме ... сұрақ туындайды.
Мифтерді зерттегенде наным-сенімді бөліп қарауға көңіл бөлу ... ... ... ... де, ең алғашында мифтер де, наным-сенімдер де ежелгі
ғасырлардағы өмір сүрген адамдардың әлем ... ... ... және де олардың бір жоғарғы күшке деген сенімдерін ... та миф пен ... ... әр ... ... күшке қатысы жоқ
наным-сенімдарді тіпті алып тастау керек, ал мифтер болса, ... ... ... ... және де ол ... ... туындап отырған;
наным-сенімдер жоғарғы биліктегі класстың қызығушылығын көрсеткен. Наным-
сенімдер мен мифтердің арасындағы айырмашылықты ... ... ... ... ... ... адамның тағдырға сүйенгісі келмейтінін
көрсеткен болса, наным-сенімдер керісінше, фатализмді насихаттап, адамдарды
болашақта бәрі жазылып қойғанға сендіріп, оларды ... ... бас ... Сондықтан да тағдырды басқарушы аруақтар да әр ... ... ... ... ... тұрған, мысалы: Сунь Укун яшма
императоры Юйхуанға, ... бала мен ... ... әйел патшасы Ванмуға
қарсы тұрған. Ал наным-сенімдер болса, өз ... ... ... ... ... ... аруақтар үшін өздерін құрбанға
әкелетін құлдары ретінде көрсетеді. Мифтер адамды әр ... ... ... ... құлшынысын арттырған. Наным-сенімдер адамдардың
құлдық сенімдерін тәрбиелеген».
Мифтерде наным-сенімдердің элементтері бар. Мысалы: ... ... ... ... ... ... аз ... «Өлеңдер кітабындағы»
«Қара құс» өлеңінде «аспан қара ... ... ... дүниеге әкелу үшін
жіберген» делінген. «Тайпин жылдарындағы император қарастары» атты ... ... ... ... «Лэй Цзы ... ... ... болды. Ол іздердің үстінен Хуа Сюй басып, осылайша ол Фу Сиді
дүниеге ... Бұл ... ... ... ... ... ... дейін жеткен және құрамында біраз ежелгі қытай
мифологиясынан жинақтар бар, он ... ... ... ... ... ... - «Тау мен ... кітабы» саналады. Нақты авторы
белгісіз, бірақ бұрын оны Бо И мен Юй императорының шығармасы ... ... әр ... әр ... ... құралған. Бұл жинақтың мифтері ... ... ... да, ... ... ... «У ... цзин»
былайша айтқанда «Тау кітабы» - «Шаньцзин» жинағында әр түрлі өсімдіктер
мен жануарлар, әйгілі таулар мен Қытайдың ұлы ... ... және ... ... мен ... туралы айтылады. Әр бөлімнен кейінгі
айтылған аруақтарға табынушылықтардан біз бұл ... ... ... ... ... ... те болады. «Теңізде және теңіздің арғы жағында
туралы кітап» және «Шөл дала кітабы» бөлімдері, басқаша айтқанда «Хай ... ... ... ... әр ... таңқаларлық іс-әрекеттері мен алыс
елдердің дәстүрлері туралы мәліметтерді қамтиды. Бұл бөлімнің ... ... «Тау ... ... бірақ тексттерінде ешқандай байланыс жоқ.
Ежелгі заманда «Тау мен ... ... ... ... ... ... кітаптың ең маңызды жерлеріне салынған. Сондықтан да оны «Тау ... ... деп ... ... дәлелі ретінде IV ғасыр ... ... ... ... ... ... болады: «... «Тау мен теңіз
суреттерін» құрастырудамын». Бірақ ... ... мен «Тау ... мен ... ... ... әр түрлі. «Теңіз кітабы»
алғашында тек суреттерден құралып, кейін суреттерге байланысты ... ... ... ал «Тау ... керісінше, бірінші текст жазылып,
кейіннен суреттер салынған. Оған «Хай нэй вай ... ... ... «и
юэ» («солай айтады») сөздері жақсы дәлел болады: «Юй ... ... ... ол қара ... екі ... адам ... Екі ... әр
қайсысында бір-бір жыланнан болған: оң құлағында жасыл жылан, сол құлағында
қызыл ... ... ... ... ... он ... жолда қара денелі
адам тұрған. Олардың ... ... ... ... вай дун ... ... XVII ... ортасында «Тау мен теңіз кітабына» комментарийлер жазғанда,
ол: «Хай вай цзин» мен «Хай нэй ... ... ... ... ... деп ... «Тау мен ... кітабы» шығармасы ежелгі Қытай
мифологиясы бойынша көптеген материалдар береді.
2.2 Әдеби шығармалардағы табиғат құбылыстарына қатысты наным-сенімдердің
көрінісі
Ежелгі қытайлар әлемді ... ... ... басқарады, астында жер
төртбұрышты формада, ал оның ортасында Аспан асты елі, яғни ... ... ... ... көзқарас бойынша әлемде алғашында үлкен ... ол ... ци ... ... Бұл ... формасыз тұман
сияқты болған. Кейіннен ци ... ... яғни ... және ... ... ... ал ауыр және қара ... бөлшектері астыға
түскен. Ашық және жеңіл бөлшектерден ян атауы шығып, аспан ... ... және қара ... инь ... ... жер ... болған.
Әлемдегі заттардың барлығы ян мен иньнің біріне-бірінің байланысынан
жараған. Осы инь мен ... ... ... бес ... ... бес
құбылыс: жер, су, от, ағаш және ... ... ... Бұл ... ... не жақсы, не кері әсерін тигізуі мүмкін: судан ағаш
пайда ... ... от ... оттан жер пайда болады, бірақ ... ... суды ... ... ... ... ағаш отты жаратады да,
бірақ жерді бұзады; ал жер металды жаратып, суды құртады. Бұл ... ... ... ... ... мен ... қабілетін жаратқан:
табиғаттың бес күйін – жаңбыр, ыстық және салқын ауа, жел, ашық аспан; бес
жақсылықты – адамдық ... ... ... ... және ... біліуі; бес дене мүшесін – жүрек, асқазан, бауыр, өкпе, ... адам ... ... ...... ет, ... ... шаш; бес
дәмді – қышқыл, тәтті, ащы, тұщы, ашты; бес ... – ақ, ... ... ... бес ...... күміс, мыс, темір, қорғасын. Инь мен ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Аспан жерді өзінің жылуымен жылытып, тіршілік
көзінің жаратылуына жаңбырды жаудырып отырған. ... ... ... ... ... жалт – ... ... байланысты болған
және бұл қытай тіліндегі этимологиялық сөздерінде көрініс тапқан.
Ай мен күннің атауларының бір түрі – ...... ... ... Кемпірқосақты «тянь-гун», яғни ... ... деп ...... – «аспан даусы», жұлдыздар – тянь-и – «аспан киімі»,
ауа райы – тянь-ци – «аспан демі», жаңбыр – ...... ... ... ... ... әрдайым қозғалыста болған. Ал жер болса, жер
сілкінісі ... су ... ... ... ... ... әр уақытта
қатты, қозғалыссыз ... ... ... жерде болып жатқан
құбылыстарға қанағаттылығы оның жаңбырлы да шуақты күндерінің мол болуымен,
егіннің мол шығуымен, ... ... ... ... ... байқалған. Керісінше, су тапшылығы, құрғақшылық, су тасқыны, күн
мен айдың тұтылуы, сонымен қатар ашаршылық, түрлі ... ... ... ... ашуының» хабаршысы болған. Қытайлар ... ... ... емес ... ... үшін жазалайды деп сенген. 1817
жылғы құрғақшылық немесе бір жылдан соң тоқтамай жауған нөсер жаңбыр ... ... ... ... ... чиновниктердің кінә
жасағандарынан болған, олардың заң бұзушыларға қалай болса солай қарауы, ... ... ... мән бермеулеріне байланысты болған.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... перілердің қанағатсыздығынан болады деп
түсіндірілген. Осылайша түрлі табиғаттың сұрапыл апаттары құдайлардың ... ... ... ... ... ... болады деп есептелген.
Сол сияқты күннің тұтылуын да қытайлықтар былай ... ... де ... ... ... ... бар деп есептеген. Олардың ішіндегі
ең бастысы – жичжу (күн ... Егер күн ... ... аз ... оны ... ... ... яғни «аспан иті» деп аталатын құбыжық жеп
жатыр деп ... Егер ... ... ... ... істерге көңіл
аудармаса, онда күнді иттердің құбыжығы жеп қояды деп сенген. Ол құбыжықты
қуып ... үшін ... ... ... у-шу ... ... ... ай немесе күн тұтылған кезде адамдар үйлерінен шығып, бар
күштерімен барабандарды ... одан ... ... ... ... қатты шу шығарып, құбыжықтарды қудалаған.
Ежелде бір ғана емес, ондаған күн болған. Оның әрқайсысы қытайлықтарлың
он күндік аптасында шығатын ... Ло ... ... ... барлық он
күннің бәрі бір күнде көрінген. Күннің ысып кеткені сонша, жер беті өртеніп
кететін сияқты болды. Бұл табиғи ... ... ерте ... ... Ал «Хуай-нанзы» еңбегінде, белгісіз И немесе Хоу И туралы
жазған. Ол ... бәрі бір ... ... кезде, бір күннен басқасының
барлығын садақпен атып түсірген. Осылайша жер бетінде өмір ... ... ... күн әлі ... дейін аспаннан орын алып келеді. ... ол тағы ... ... өлтірген. «Тянь Вэнь» шығармасында
тағы бір қызық жер бар: «Неге И өзінің садағымен күндерді атып түсірген?
Неліктен ... ... ... Бұл – күннің немесе әр ... ... өмір ... ... ең ... ... бірі. Кейбір
зерттеушілердің ойынша бұл – Хань дәуірінде пайда болған әңгімелердің ... да өлең ... жеке ... ... Осы ... ең ... ... белгісіз болуында. Басқа Чжоулық тексттерде И
әйгілі, бірақ көкірек аңшы болған деп ... ол ... ... ... ... Ся ... басқы кезінде өмір сүрді
делінген. «Шу цзин» кітабында ... ... жүру ... қатысты қызық
мәліметтер жазылған. Онда: «Ақылды Яо Си мен ... Ұлы ... ... ... және жұлдыздардың аспанда жылжу кескінінің
нақтылығын, жыл мезгілдерінің ... ... ... ... ... Сиге Жарық жеріне (Янгу) қоныстанып, ... ... ... ... ... Үлкен Сиге оңтүстіктегі Цзяоға қоныстанып, ... ... ... ... ... Одан басқа кіші Хэге батыстағы
Қараңғылық ... ... ... ... ... ... салуға, күннің
батуын реттеуге бұйырады. Ал үлкен Хэге болса, солтүстікке барып, сол
жердегі ... ... ... ... ... ... анасы болған және кітапта нақты айтқандай күннің саны ... ... ... да, оның ішінде қазақ халқының ... ... ... ... ... табынатын ең үлкен тәңірі – Күн. Ол
ортақтық тек таза тілдік деректермен ғана белгілі болып қоймай, ... бұл ... ... қалыптасқан осы халықтардағы әр түрлі
аңыздардың, мифтердің, наным-сенімдердің тағы басқа ... де ... ... ... Күн ... ... ... пен жылусыз тіршіліктің
болуы, мал мен жанның өсіп-өнуі мүмкін еместігін күнделікті жай ... ... ... әр күні ... жылуы мен жарығын сыйлаған аспандағы
тылсым дене – Күнге ерекше ... ... ... өзінің келіп
шығуын тікелей күнмен бірлестіріп, оған айрықша ... ... ... ... ... ертедегі хұндар, сақтар, үйсіндер, тағы басқа ру-
тайпалардың ... ... ... ... деректер мен фактілер осыны
дәлелдейді. Бұл ... көбі ... ... ... ... ... ... Күнмен туысқанбыз деп түсіндірген. Страбонның айтуынша,
қазақ халқының этникалық ... ... ... ... ... ... екінші бөлігі ойпаттарда, үшіншілері өзендерге келіп құятын
көлшікті батпақты аймақтарда, төртіншілері – сол ... ... ... табынатын тәңірі бір ғана нәрсе, ол – Күн. Соның құрметіне
жылқы сойып, ас береді» - дейді. [20, 19 б.]
Герадот та ... ... ... «Олар күллі тәңірлер арасында тек
Күнге ғана тәу етеді. Күнге атап шалатын ...... ... шалу ... бұл ... желдей ұшқыр тұлпараттар ғана күллі
тәңірлер ішінде Күнге тез жетеді деп қарауынан» - ... [4, ... ... ... және ... ... ... халықтардың тегімен
тығыз байланысты екені, олардың түркі ... ... ... ... ғалымдар дәлелдеп отыр. «Хұн» сөзі ... ... ... деген
пікірлердің негізі бар. Хұндардың Күнге ... ... ... тарауында»: «хұндар жаңа шығып келе жатқан ... ... арғы ... бірі ... ... еді» ... Өздерін
Күннен туғанбыз деп есептейтін халықтың өз аттарын «Күн» (Хұн) деп ... ... ... «кісі», «ел» деген екінші мағынаны беруі әбден мүмкін.
Түркі тілімен туысқан алтай тілі системасына ... ... ... «адам»,
«кісі» деген сөздің «хұн», адам баласын – «Хұн ... деп ... ... ... ғана ... қазақтың басқа да ру-тайпаларында өз
көсемдерін «Күн би» - деп атайтындығы бұған ... ... Ибн ... ... ... еңбегінде: «Қазақтар көктем ... ... оны ... ... ... ... одан дым татпастан бұрын бетін
күнге бұрады... бәрі басы жеткенше иіліп, күнге тағзым етеді. ... ... ... мен ... пайда болатын шөп өсіргені үшін Күнге алғыс айтудың
көрінісі болса керек» - дер жазады. Әрине, бұл ... ... ... мен ... үшін ғана ... тағзым етіп отырған жоқ, ең ... ... ... үшін Күнге табынатын ата-бабаларының дәстүрін жалғастырып
отыр. [20, 54 б.]
Қазақ ішіндегі «Күн тумыш» деген аңыз ... ... ... ... бір ... ... ... тұрыпты. Оның аты Абдолла ... ... ... ... ... бір бала ... ... пайда болып
туғандықтан баланың атын анасы Күнтумыш деп қояды. ... ... ... Өзінің батырлығымен бүкіл мұсылман еліне даңқын шығарады... »
Қазақ тіліндегі ... ... ... және ... ... ... ... күнге табынудың ізін байқауға болады. Күнге
табынған ата-бабаларымыз күнге қарап ... күн ... ... «күн
шығыс», бататын бағытты «күн батыс» деп, оның «оңтүстік», солын «солтүстік»
деп күндік бағдар тәсілін қолданған. Сонымен бірге рең-түс ... ... ... білдірген. Мұның да түп-төркіні күнге байланысты, яғни
күннің көктегі қозғалысы мен аспанның рең-түсіне қатысты. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ру-тайпалары атауының
алдына көк, қызыл, сары, ақ, қара сынды рең-түс ... ... ... сары ... ақ үйсін, қара үйсін, қызыл үйсін, ақ найман, сары
найман, ақ қаңлы, қара ... сары ... ... ... ... Сарықұдық, Көкқұдық, Ақорда, Көкорда, тағы басқа атаулар. Мұнда
көк – ... ...... ақ – ... қара – ... деген
геосимволикалық ұғымдарын береді.
Ең алғашқы және көп тараған Қытай мифтерінің сюжеті – су ... ... Ол Чжоу ... ... шыққан шығармаларда алғаш көрінеді
(«Шу ... «Ши ... ... «Поэзия кітабы»). Алайда, бүл ... ... ... ... келген. Оның нақты үлгісі болып, Юй
мен оның әкесі Гуннің басты рольдердегі шығармалар болып саналады. Юй ... су ... ... жеңуші, бірақ ол тек жеңімпаз болып таныла қойған
жоқ, сонымен қатар мұрагерлік династия Сянің негізін қалаушысы ... ... оның ... адам ... ... де, аттарын ... ... ... ... адам ... ... «Гун» иероглифінде «балықты» білдіретін элемент бар, ал ... ... ... ... кілт бар. Гун мен Юй ... «Шу ... ... ... ... қысқаша былай көрсетілген:
«Айналаның бәрі судан қираған. Жерге дейін тараған су тауларды да ... ... ол ... ... ... ... ... адамдар даусы».
«Ши цзинде» жазылған бойынша, Ди атты тірі жан Гунге су ... ... ... жыл бойы Гун суды ... ... алмады. Берілген уақыт
аяқталған соң, Яо не оның ... ол ... ... ... айтылмаған,
Гунді Юйшань тауында өлім жазасына кеседі де, оның ... Юйге ... ... тапсырады. Юй суды тоқтатудың орнына, жаңа ... ... ... ... канал қазады. Сөйтіп, ақырында суды
жеңіп, көп жерлерді пайдаға асырады. Шунь Юйге өзінің отырған ... ... Юй Ся ... ... қалаған. Бұл айтылған сюжетке хандік
және чжоулық әдебиеттерден табылған, әр түрлі үзінділер арқылы қарсы, басқа
мифтік ... ... үшін тағы ... ... ... Гунге су
тасқынымен күресуге бұйырған ... ол ... ... ... ... ... ... алып кеткен. Ол жердің өздігінен үлкейетін қасиеті
болған. Гун сол топырақты үлкейтіп, суды ұстап тұратын ... ... ... оның ойы ... ... ... Әміршінің ашуын туғызады. Қатты
ызаға келген Әмірші Гунді Қауырсындар тауында өлім жазасына ... ... сол ... үш жыл ... оның ... Юй шығады. Басқа нұсқаларда
Гун тасқа айналып кетеді, сөйтіп Юй тастан жаралады деп ... Гун ... ... ... ... аңға ... ... Әр түрлі деректерде әр
түрлі: сары аю, қара ... үш ... ... сары ... ... деп
жазған. Бірақ «Тянь Вэнь» поэмасында оны бір бақсы әйел қайта ... деп ... Юй ... ... түсіп, әкесінің жұмысын жалғастыруға
кіріскен. Оған қанатты айдаһар көмекке ... ... ... ... ... ... жүрген. Юй каналды сегіз жыл бойы ... ... ... өз ... ... ... болмаған деп жазады. Ол қолындағы
тырнақтарын, үстіндегі жүнін алып тастап, ... ... ... ... ... ... деп ... кеткен. Ақыр соңында оның жұмысы жемісті
аяқталып, суды теңізге қарай бағыттап, ... ... мен ... ... ... береді. Оның істеген еңбегі зор болғаны сонша,
б.з.д. 511 жылғы «Цзю ... ... ... бір ... ... ... ... біз барлығымыз шынында да балық болып кетер едік» деп айтқан.
Юй туралы басқа да әңгімелер өте ... ... ... Қытайдың ұлы
тауларын соғу кезінде, ол «үлкейетін топырақты» қолданған, одан ... ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке, батыстан шығысқа
қарай жаяу жүру арқылы, қадаммен өлшеуге бұйырған. Осылайша олар 233 500 ли
(шамамен 77 833 мил), әр бір ... ... 75 ... бар ... ... өзі ... саяхаттарға шыққан. Ол аңызға айналған жерлер
Фусан ағашы өсіп ... Қара ... ... ... халықтары
өмір сүру ортасына, одан да басқа ... ... Қай ... ... ... ... ... сақтаған. Юй он мың елдің мықты қолбасшыларымен
шайқасқа шығып, жеңімпаз атанып, олардың қолдауына ие болған. Бір ... ол ... ... ... арнап адамдарды жинаған деген
деректер де бар. Юйдің бала-шағасы мен ... ... ... ... бар. ... тесіп, жол салып жүргенде, ол белгісіз жағдайлармен аюға ... Оны ... ... ... ... ... Сол уақытта әйелі жүкті
екен. Әйелінің қашқанын көрген Юй артынан: «Менің баламды маған бер!» ... ... ... ... ... ... кетеді екен. Тас сол жағынан
жарылып, ішінен ... ... Ци ... ... ... ... ... тексттерден дәлелін табады. Бірақ Гуннің ... ... ... ол ... Юй тауларды соғу үшін қолданғандығы
хандік шығармалардан белгілі («Хуай-нанзы» және ... хай ... ... ... өмірге келуі туралы алғаш тек б.з.VII ғасырда жазылған
комментарийде айтылған. Деректердегі ... аюға ... ... айтып
кеттік. Чжоулық сілтемелерде оны аюға айналған ... ... ... ... тасбақа немесе айдаһарға айналған деп айтады. ... ... бір ... адамның айтуы бойынша, түсіне аю кірген екен, кейін
оған ол аю Гуннің ... деп ... Гун мен Юйді аюға ... ... ... ... ... дәлел болады. Аю - батылдық пен күштің
белгісі және ол ... ... ... қатарына жатады. Әдетте
қытайлықтар аюдің бейнесін үйді ... ... ... үшін үйдің
шығатын жеріне іліп қояды. [11, 394-398 б.]
Табиғат құбылыстары ішінде ... ... ... түрде сиынып,
табынатын объектілердің бірі – от. Оның ... ... бар. ... ... апаттарынан үнемі үлкен зардап шегіп отырған. Отты ... ... ... ... ... қорқатыны секілді қатты
үрейленетін. Алайда араға ұзақ уақыт ... ... ... ... ... оның пайдалы жақтарын да көре бастаған. Олар баста табиғи оттарды
пайдаланса, кейін келе ... от ... оны ... ... болған.
Сол кезде адамдар оттың қандай зат болмасын құртып, күлге ... ... ... ... үрейленсе, екінші жағынан оттың шикі
азықтарды пісіретін, суықтан сақтап жылу беретін, жабайы жыртқыш ... ... ... ... жарық түсіретін пайдалы қасиеттерін
байқап, оған ... ... ... ... ... ... қуатымен металл
қорытып, түрлі қару-жарақтардың жасалуы ... отқа ... ... ... ... ... осындай сенімдер мен сезімдер негізінде алғашқы адамдар
отты құдіретті күш, ... ... ... ... ... ... ... бар деп оған табынды.
Жалпы дүниеде отты киелі ... оған ... ... ... ... әр дәуірде отқа табынуға байланысты түрлі наным-сенімдер
мен салт-дәстүрлер қалыптасты. Мәселен, қытайдың Шия патшалығы ... ... XVI ... ... Шаң ... ... XVI – XI ғасырлар шамасы)
дәуірлерінде отқа ... ... ... жазба деректерге түскен. Атап
айтқанда, бұл ... ... ... құрметіне арнаулы алау қызметкері
белгіленіп, жылдың көктем, жаз аяғы, күз, қыс мезгілдеріне ... әр ... ... от жағатын болған. Бұл дәстүр Чжоу патшалығы (б.з.д. XI –
VIII ғасырлар) дәуірінде де жалғасып, «от ... ... ... ... төрт ... ел алауын жағып, індеттен құтқару» мақсатын
орындайтын арнаулы мансаптылар ... ... ... ... ... отты ... ... деп түсініп, оған табынған. Оттың ауруды
емдейтін, індеттен құтқаратын қасиеті бар деп ... [20, 60-61 ... ... ... батыс өңірінде ғұндармен көршілес жасаған
көшпелі Чиаң тайпасында (қазіргі ... И, ... Лагу ... ... арғы ... ... ... одағы) Чун Чу дәуірлерінде
(б.з.д. 722 – 481 жылдар аралығы) «сүйек күлін ... ... ... ... ... көне ... «Тәй пиң иу ланда» жазылған. Бұл
дәстүр Чиаң ... төл ... ... ... бертінге дейін
сақталған. Олар отты киелі зат, аластау қасиеті бар деп ... ... ... оның тірі ... ... ... да
өртеп, бірге көмген. [1, 138 б.] Осыған қарап біз тарих пен ... ... ... ... бір ... айтқандай «отқа табыну
дәстүрі тек парсылардан тараған» дейтін ... ... ... ... мөлщері жағынан болсын, бізге жеткен деректерден ... ... көне ... ... ... дәрежесіне көтерілген
діни сенімге айналмағанымен, олардан да ертедегі «көп тәңірлердің» ... ... ... ... ... болып саналғандығын көреміз.
Халқымыздың қазірге дейін сақталып келген отқа табыну, отты қасиетті
санау дәстүрінде де ... ... ... орынды сияқты. Қазақ халқына
этникалық құрамына кірген көптеген ру-тайпаларда ... ... ... ... отқа ... ... ... археологиялық деректер мен
жазба ескерткіштер, тіл фактілері мен ... ... ... жерінен табылған археологиялық деректерге қарағанда, ... ... отқа ... ... мұны сол ... кең ... өртеу ғұрпы көрсетеді. Қола ... әр ... ... ... ... ... кездеседі. Ежелгі адамдардың
ұғымынша, от жамандықтан тазартады және ... ... ... ұрықтардан
қорғайды.
Кейде өлік қойылған қабірлерде күл мен көмірдің қалдықтары кездеседі,
мұны да отқа табынушылықпен байланыстыруға ... Қола ... ... жоса ... немесе молаға бір түйір қызыл жоса салынатын жерлеу
дәстүрі ... ... ... ... ... түс отты ... күнмен қатар оттың құдіретті күші зұлым рухтардан қорғайтын қасиеті
бар деп есептелінген». [19, 63 ... ... ... «Лин вай дай да» ... ... ... ... Қытайдың оңтүстігіндегі, соның ішіндегі Гуанси провинциясындағы
ырым-тыйымдар, сиқырлар мен әдет-ғұрыптар туралы жазған. ... 1178 ... Ол XII ... ... оңтүстік аймағымен танысуға жақсы
мәліметтер ... ... ... Чжоу ... ... ... ... провинциясындағы Юнцзя аймағынан. Үкіметтегі жұмысын 1163 жылы
мемлекеттік ... ... ... ... бастайды. Гуаннаньсиме
губерниясында 1172 жылдан 1178 жылдар аралығында жұмыс ... ... ... Чжоу ... ... оңтүстік шетіне түседі. «Лин вай дай да»
ескерткішінің кіріспесінде автор өзінің қызметін тек ... ... мен ... ... ... қана ... ... туралы
жазған. Ол кітаптарда ... ... ... ... ... шектеліп қалған жоқ, өзі жүріп қосымша материалдар жинады. Ол
көп саяхаттаған. Әр ... ... ... ... ... әр түлі ... танысқан. Сөйтіп жүріп ол жергілікті
халықтың наным-сенімдері, ... ... ... ... ... Әсіресе Гуанси провинциясындағы Цинь және елді мекеннің
солтүстік жағындағы Цзинцзянфу аймақтарындағы өмір ... ... мен ... туралы біраз деректер тапқан. Еңбекті қарай отырып, оның халықтың
рухани мәдениетін ... ... сол ... жақсы білім алған
адамдардың бірі екендігін көреміз. Мол қабілеттілігімен көп ... ол сол ... яғни XII ... ... бетке ұстар
топтан болған неоконфуциан ғалымы болған. Жергілікті халықтың әдет-ғұрпын
білгендігі оған жақсы ... ... ... ... ... ... ... ол яо
халқының бақсысымен бірге қайыққа отырып, тауда орналасқан үңгірге ... ... ... ... Чжоу ... ... зерттеген. Басқа
авторлар сияқты аруақтар мен жындар туралы айтпаған. Хандік емес ... көп ... ... ... ... ғибадатын бақылап,
соларды бейнелеген. Сонымен бірге автордың өзінің осы ... ... ... Өйткені бұл табынатын құдайлар мен сиқырлардың
түрлері ежелден белгігі ... ... ... ... ... ... ... жақын екенін сезінген. Оңтүстік ол үшін ... ... ... («Циньдік қала», Цинь Шихуандидің кезінде
б.з.д. III салынған канал) және ескінің сенімдері мен ... ... ... ... Сыма Цяннің «Тарихи хаттарында» У ди ... бал ... ... ... ... Чжоу Цюйфэй Аспан
құдайларының бейнесі туралы, тарихи кейіпкерлер жәе өмірден өткен ... ... айта ... ... қалай табынғандары және қалай құрбан
шалғандары туралы ... ... ... өз ойын, оның принциптеріі мен
әкелетін кейбір кері әсерлері туралы айтады. ... ... оның ... ... ... жайттар жазылған. [15, 137-139 б.]
Ескерткіште табиғаттың көрсеткіші құдайлары (лэй - найзағай) және тарихи
қайраткерлерінің ... ... ... ... біз ... ... мен құрбандық шалатын жерлер ... ... ... ... мен ... ... ... жерінің жергілікті халқы көп сыйынған құдайлардың бірі Аспан құдайы
болған. Табынушылардың сыйынатын орталығы болып Лэй провинциясының ... ... ... ... ... ... былай делінген: «Гуан
провинциясының оңтүстігінде найзағай құдайын «Лэйшэньді» құрметтейді. Оны
Тяньшэнь деп те ... Оның ... ... ... деп атайды. Лэй
провинциясындағы орталық қалада найзағай шіркеуі бар. Найзағай құдайы – өте
әйгілі және ... ... ... ... ... оған ... құрметпен
қарайды. Әсіресе оны Цинь провинциясының халқы ерекше құрметтейді. Шөптер
кеуіп, ағаштар ... ... ... ... жерге түсті» деп айтады. Оның
ашуын басу үшін Аспан құрбандығын әкелетін жерде ... ... ... ... аң ... ... Сол үшін де осы ... көптеп
найзағай жарқылдап, жаңбыр жауады. Құрбан шалу мідетті ... үш ... ... жылы – ... құрбан» шалынады, екінші жылы ... ... ал ... жылы – «көп ... ... Әр ... жыл бойы ... малын байлап, семіртеді. Құрбандықты бүкіл ауыл болып
шалады. Егер тіпті бір ... ... ... онда ол отбасына қайғы-
қасірет пен аурулар туады деп сенеді». [15, 140 б.] Чжоу Цюйфэй ең ... ... ... ... ... береді. Қытай мәдениетінде,
дәлірек айтқанда Батыс Хандік ... ... 206ж. – б.з. VIII ғ.) ... ... ... бір ... құдайды айтпаған, аспан құдайларының
ішіндегі ең ... ... ... бұл ... бүкіл Гуаннаньсиму
губерниясының халықтары табынғандығына назар аударған. Бұл дәстүрдің ... ... ... ... деп ... ... Бірақ оған Цинь
провинциясында табынғандықтан, жергілікті вьеттердің ең басты құдайларының
бірі болған деген мәліметті нақты ... ... ... ... деген
атаудың өзі бұл ғибадаттың жергілікті халықтың табынатындарының ішідегі ең
маңыздыларының бірі екенін көрсетеді. Дәл осы ... ... ең ... – құрғақшылықты жазады. Оны міндетті түрде шалынатын мал саны ... ... ең көп мал саны ... ... ... қатысады. Басқа
шығармаларда авторлар бұл құдайды Найзағай құдайы немесе ... ... ... Бұл құдай туралы Хун Май жазған сундіктер ... «И ... («И ... жазғандары) шығармасында да айтылған. Еңбектің ... 1176 жылы күз, қыс ... ... жаумаған, сондықтан
Цзинцзянфу провинциясының орталығын басқарушысы өзінің адамын ... ... ... ... ... құрбан әкелгендігін
бұйырғандығы туралы айтылған. Ең қызығы, Қытай ... ... ... ... ... ... қашықтықта
орналасқан аймақта құрбан шалуға адам жібереді. Бұл Чжоу Цюйфэйдің айтқан
ырымының кең ... ... ... ... ... қатар, біз
Қытай чиновниктерінің наным-сенімдерге қатты назар аударғандығын ... ... ... ... ... көмекке жұғынатындарын көреміз.
Мүмкін мұндай әрекет оларға халық арасынан қолдау тапқанға әсер еткен.
Қорыта айтсақ, бұл ... ... ... және ... ... жылдар аралығы) кезеңінен бастау алады. Сондағы құдай – ... ... Чэнь ... ... Аңыз ... ол ... жерге түскен жұмыртқадан ғажайып түрде пайда болған. Оның ... Лэй – ... ... ... қолында чжоу – провинция иероглифі
жазылыпты. Оны жергілікті аңшы кісі өсіріп, тәрбиелеген. Басқарушы ... ... ... ... жақсылықтар жасаған. Соның бәрі ол
өмірден ... ... оның ... Найзағай перісі ретінде құрметтеуге
әсер еткен. [15, 139-142 б.]
Ескеркіште Цинь провинциясының жергілікті халқы арасында таралған тарихи
қайраткерлер ... ... ... да ... ... ... династиясының V-VI ғасырларда басқарған басшылары
туралы айтылған. Бұл бөлім «Император кеңесшісі Нин» деп аталады. Тағы ... ... ... ... бірі ... У ... ... Ол Таң империясын 684-705 жылдар аралығында басқарған У Цзэ-тянь
(624-705 жылдар ... ... әйел ... Ол ... «У ... ... «Гуанның оңтүстігінің адамдары У императрицасын Цинь
провинциясының тұрғыны екені туралы айтады. Біздің кезде Хоу У ... ... ... ... бас киім ... ұзын ... жеңсіз
көйлек киген У патша ханымының аруағын шақырып отыратын адамдар қаншама».
[15, 143 б.] Осы ... ... ... ішінде әйел адамының
болғанына назар аудару керек. Сундік ескерткіште де «И ... чжи цзя» ... ... ... ... бірнеше шіркеулер туралы
айтылады. Бұл мәлімет ескерткішке комментарий жазған Ян У цюаньнің ойынша,
айтылған ... ... ... ... ... ... қазіргі Шаньси
провинциясында дүниеге келген, шешесінің кім ... ... ... ... Лоян ... жеті шіркеу тұрғызылған. Одан басқа да
ортағасырлық географиялық жазуларда У патшаханымның Гуанси ... бар ... ... ... ... қайраткерлер аруағынан басқа екі жаңа аруақтар туралы
айтылған. Олар туралы жазылған бөлімнің аты да «Жаңа аруақтар» деп ... ... ... Мин Те ... ... Сол кездегі юньши қызметін
атқарушы Дэн чиновнигі оны ұстап, өлім жазасына кеседі. Көп ұзамай Дэн де
қайтыс болады. ... ... ... ... ... деп ... олар: «Жаңа екі аруақтар бар, Дэн Юньши және Лин Тайбао. Біз
оларға тез ... ... ... ел ... ... таралып кетеді!» деп
анық айтқан. Қағаздардан, бамбук ағашынан ... ... ... Әр ... ... ... шалған. Құрбан шалып болған халық қорқынышпен
тараған». Бұл аруақтарға құрбан ... ... ... ... ... көмектеседі деген сенім. Екі ғибадат та Чжоу Цюйфэйдің
Гуансиге келуінен 15 жыл бұрын пайда ... Лин Те 1161 жылы ... ... ... екі Лэй және Хуа аймақтарын қамтитын
көтеріліс ашқан. Ол көтерілісті басу үшін Гао, Лэй, ... Хуа ... ... ... ... Гао провинцмясының Цзю бянь атты
әскер басы жеңіп шыққан.
Шығармада «Үй ... ... ... бар. Онда әке ... ... отбасының
атасы туралы айтылады. «Үй перісі» деп әкенің әкесін айтады. Мұндай аруақты
циньдіктер көптеп құрметтейді. Ауылдық ... ... оң ... ... ... ... жол бар. Жолдың бойындағы қабырғаның оң жағында 2-3
цун болатын ойықтар бар. Ол ойықтарды ... ... деп ... ... ата осы ... ... деп ... Адамдар осы есік арқылы өткен кезде
өте абай болады. Бір жыл бойы бала-шағасы ... ... ... ... ... қызыл шарапты қояды. Бақсыға құрбан ... ... ... ... ... ән ... Осының бәрі үш
күн үш түнге ... [15, 146 б.] Егер біз ... қала ... ... көрсек, ал бұл наным-сенімдер Цинь провинциясындағы вьеттер
арасында ... ... Бұл ... тек ер ... ... ... ... жатқан шараны әнмен өткізу. Бұл жерде «Аруақ жолы» деп
аталатын, атасының ұрпағына келетін жолы таңқаларлық жайт ... ... ... ... ... және құрбандыққа қызыл шарап пен ет
әкелінген. Чжоу ... ... ... , жас ... үйге ... үйге кіру дәстүрі де ата-бабалар рухына табыну қажет еткен. [15,
142-146 б.]
Чжоу Цюйфэй вьеттердің ғана салтын ... ... ... яо ... ... көрсеткен. Соның ішінде жаңбырды шақыру дәстүрі мен ... атты ... ... ... ... жазған. Сонымен қатар Чжоу ... ... ... табыну дәстүрін де айтқан. Чжоу
Цюйфэй Лничуань уездінің бастығы ... ... ... яо ... шақыру салтына қатысып көрген. ... ... ... әсер ... бүкіл салттарға қатысуға тура ... Ол ... ... ... онда ... дұға ... өзен суын шашып, жаңбырды
шақырады. Бұл дәстүр айдаһар рухымен байланысты. Яо ... ... ... ... ... өзен аққан, бір күні қатты найзағай ... ... бойы ... ... ... ... рухы ... тесіп, оны ойып
түсірген. Сондықтан сол жерге кішкене жер асты үңгір ... ... ... тау ... ... ... ... айдаһар өмір сүретін жеріне
айналған.
Ескерткіштің ендігі жерінде Гуансидің солтүстігінде тұратын яо халқындағы
қызбен жігіттің танысу салтын көреміз. Бұл салт ... ... ... ... аруағына табыну кезінде болған. Бөлімде яо ... ... ... айда ... ... ... ... құрбан шалу
кезіндегі, әлі тұрмыс құрмаған қыздар мен жігіттердің, өздерінің жартыларын
таңдауы, үйлену рәсімі туралы ... ... ... ... ... ... бір-бірінің қолдарынан ұстап билейді. Сол ... ... ... ... ... алып ... ... жігіт пен қыздың
тұрмыс құру мәселесі шешіледі. Жігіттің таңдауына ешкім, тіпті оның ... ... ... Ал бірін-бірі таппаған жартылар келесі жылы
өздерінің бақтарын тағы сынап көреді. Ал егер қыздың бағы ... жылы ... онда оны ... ... ... ... халқының Дубэй аруағына табыну кезінде жасаған салттары тек Фан Чэнда
және Чжоу Цюйфэй еңбектерінде ғана ... ... яо ... туралы көп мәлімет жоқ. Бұл айтылған мәлімет Фан Чэнданың «Гуй ... ... ... айтылған. Фан Чэнданың бұл еңбегінде яо халықтарының
Паньху құдайы туралы жазылған. Жылдың ... ... ... ... ... салт ... Онда әр ... балық пен жануар етін ... ... ... ... араластырылған, топ болып бүкіл қауым айқайлаған.
Паньху – ол ... ... Ол – ит ... ... Ол ... ... Ли Сяннің «Хоу Хань шу» («Соңғы Хань династиясының тарихи») атты
еңбекке ... ... ... Ол жерде «Вэй люэ» ... ... ... ... ... үзінді келтірілген. Онда
Паньхудің мифтік император Гао Синнан ғажайып түрде пайда болғаны туралы
жазылған. «Хоу Хань шу» ... ... мань ... ... ... ... бөлімінде де Паньху туралы мәлімет бар. Ол жерде
Паньхудің неліктен Қытай ... ... ... халықтардың
жаратушысы екені түсіндірілген. Паньху император Гао Синнің ... ... ... тауларға барып қоныстайды. Ол жақта олардың 12
баласы: 6 - қыз, 6 – бала ... ... ... осы ... тараған деп
айтады.
Бұл екі салт та күн тізбелік циклмен ... ... ... ... яғни ... екіншісі – жылдың басында жасалған.
Келесі кезекте вьет халқының жерлеу дәстүрі туралы ... Цин ... ... жас ... жігіт қайтыс болса, онда оны жерлеген
кезде, оның жанына қамыстан ... ... ... салған. Бұл дәстүді
«қамыс қызымен кездесу» деп ... Осы ... тағы ... ... ... ... кездегі салт туралы айтылады. Онда күйеу жігіт ақ
атқа отырып, қолына әйелінің әке-шешесінің есімдері ... ... ... ... ... келеді. Бұл салт туралы тек Чжоу ... ... ... бұл ... арасында көп таралмаған салт
болған. [15]
2.3 Қытай және қазақ ... ... және ... наным-
сенімдердің ұқсастықтары мен ерекшеліктері
Әр мәдениетте нанымдар мен сенімдер бар. Тіпті осы заманның білімді адамы
болсын, мейлі ол адам ... ... ол көз ... ... әр түрлі
тұмарларды сақтайды. Кейбір сенімдер әр ... ... ... келеді.
Мысалы, таға – сәттілік белгісі, айна шығылса, келеңсіз жағдайлардың
болатынын күте бер. ... ... әр ... ... беруі аз кездеседі.
Қытайларда қазақтардағыдай сияқты, сыпыртқымен байланысты ырымдары аз емес.
Қытайлар сыпыртқының әр бір ... ... бар деп ... ... ... ақырын қолдану керек дейді. Онымен үйді ... ... ... ... ... құдайлардың мүсіндерін тазалауға болмайды.
Ал онымен біреуді ... ... ... ол адам көп ... бойы ... ... ... бар. Әсіресе, сыпыртқыны басқа тигізуге болмайды. ... ... ... ... ... халықтың ырымдарымен ұқсас
екенін байқаймыз. Дәлірек айтсақ, қазақ ... да ... ... ... ... сенімінің бар екенін анық білеміз.
Бірде-бір қытайлық сағат түнгі он екіден кейін өзінің тырнағын ... әдет о ... ... деген сенім бар. Бұл ырым біздің қазақ
халқындағы сеніммен өте ұқсас келеді. Қазақтарда да күн ... ... ... ... ырым бар. ... ... ... тырнақ алған жын-
жыпырларды шақырып, түрлі ... алып ... ... ... ... әр бір он екі ... адам ... үлкен
өзгерістер болып тұрады деген сенім бар. Мысалы бізде оны ... жас» ... ... бір мүшел 13 жылдан тұрады. Әр бір 12 ... бір ... ... 25 жас – 2 ...... шақ, 37 жас – 3 ... – ер ... басқа болып жалғаса береді. Мүшелге толған адам сенімге байланысты
өзінің сүйікті де жаңа киімін ... ... ... ... ... ... көп садаққа беру керек және осындай жылдары ол алыс ... абай ... ... ... ... өткен қытайлықтар үшін «Бын мин нянь» деп аталатын жыл
біздегі мүшел жас сияқты қиын жыл ... ... ... ... бұл жыл ... ... не өте ... жыл болуы керек. «Бын мин нянь» - ... ... ... ... ... ... сәтсіздіктерден
қорғанады. Егер қазақтар мүшел жаста садақа беріп, құрбан шалып қорғанса,
қытайлықтар болса, 12 жылдық ... ... ... дайындалады: олар әр
түрлі тұмарлармен өзін қорғайды. Қытайлық үшін бұл ... ең ... ... бақыт пен сәттілік түсі – қызыл түс саналады. Ертеде жын-шайтандар
қызыл түстен қорқады деген ... ... Әр 12 ... цикл ... ... мен ... қызыл жібек ... ... ... ... ... киім ... ... киген киімдерінде
қызыл түстің басым болғандығына тырысады. [13, 61-62 ... ... ... үшін ... ... ... қоғамында
үлкен роль атқаратыны туралы айтып кеткен болатынбыз. Сол сияқты, біздің
қоғамда да ондай сандар бар. Атап ... ... ... ол – үш, ... он екі және ... ... Бұл сан ... әдеттегі сандық, реттік
қолданыстармен қатар өздерінің ... да ... ... өзге ... ерекшеленеді. Бұндай жағдай, әсіресе, осы сандардың тұрақты
тіркестерде, аңыз-әңгімелерде, жыр-дастандарда,салт-дәстүрлерде және ... ... ... анық көзге түседі. Сонымен
бірге, бұл ... ... да ... ... ... Әрине, бұның бәрі
тегін нәрсе емес, үңіле қарайтын болсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... бұл сандар таза сандық тұрғыдан ... ... ... ... алып ... ... зор. Осы ... біз
халқымыздың ертедегі дүниетанымы, тарихы, мәдениетіне қатысты ... ... ... ... ... ... сыры да ашылады.
Басқа сандарға қарағанда салт-дәстүрімізде, тілімізде көбірек кездесетін
киелі ... бар ... ... ... ... ... сандарын
жатқызуға болады. «Жеті» және соған тетелес басқа киелі сандарың ... ... ... функциясын зерттей келіп, академик
І.Кеңесбаев былай деп жазады: ... ... ... саны ... ... идеологияның бір саласы – тілге терең ... ... ... ... ... ... ... болған... «үш», «тоғыз»,
«қырық» сандарының да жеті тәрізді тілде ... ... ... қатар бір тілдің екінші тілмен байланысын, біріне-бірі әсер ... ... ... да ... - ... Бұл ... ... киелік
ұғым халқымызда ғана емес, бүкіл түркі халықтары, одан ары ... ... ... ... да ... ... да ... салт-
дәстүрлерінде кеңінен орын тапқан. Қолданысы жағынан аздап ... түп ... ... қуып ... бір тезектен тарайтын
халықтардың ортақ мәдениетінен тарағандығын ... ... ... ... ... де «жеті», «тоғызға» байланысты танымдық жағынан ұқсастық
қытай халқының мәдениетінде де кездеседі.
«Жеті» санының өзінің ... ... ... ... жалпы адамзат
үшін бірдей болғанымен, түркі халықтары, оның ішінде қазақ ұғымында басқаша
да ... ... ... ... ... ол мекендік мағына
жағынан «сатылық» сипаты, сандық ... ... ... ... Сонымен қатар «жеті» саны халқымыздың дүниетанымында ерекше орны
бар сандар категориясына ... Бұл оның ... ... тән жалпылыма
қасиеті. Оны ауыз әдебиетінің әр түрлі үлгілері мен ... ... тағы ... ... ... әр
қырларынан көруге болады. «Жеті» санының ғасырлардан бері сақталып ... ... бір ... – оның киелік мағынасы. ... ... жеті ... дәу, жеті басты айдаһар, жеті басты жылан, жеті
басты ... жеті ... жеті ... ... асты ... жеті ... жер
асты, жеті қабат темір үй, жеті ағайынды жігіт, жеті ұл, жеті қыз, жеті
күн, жеті түн, тағы ... осы ... ... ... болып келетін
түрлі мифологиялық кейіпкерлер, ғажайып мекен-жайлар, мезгіл өлшемдері және
ұқсас ұғымдар мен құбылыстар молынан ... ... ... ... мен
«кетуіне» байланысты халқымыз көптеген ... мен ... ... Байқасақ, осылардың көбі «жеті» санының ... ... ... ... ... ... салттар ислам дінінде жоқ.
Бала дүниеге келіп, жеті күннен кейін ат ... ... ... ... той істейді, баланы бесікке бөлеген соң, оның ішіне жеті түрлі зат
қояды, «сәби келешекте өз ... ... деп, ... ... тон, ... әрі ... ... өссін» деп жүген, «батыр, ер болсын» деп кебенек пен
қамшы қоятын болған. Әрине, «әр ... ... ... иттері қара қасқа»
дегендей, дәстүрі ұқсас болса да, бесікке қоятын заттардың ... ... ... ... ... болған жағдай да қоятын заттың саны ... ... ... ... ... арқалық ағашын жеті жерінен отпен қарып қою
салты бар. Адам қайтыс болғанда, сүйектің аяқ жағына оны ... ... ... ... қояды, жеті күн өткен соң жетісін береді. «Ерте заманда
қазақтар сүйек қойылған үйдің босағасына ала ... ... жеті ... ... не ... мал ... ... істеп болған соң, мола басына
апарып, ... ... [19, 14 ... ... ... да ... орны ... болған. Ел
арасында «Жеті жоқ» деп мыналарды ... ... ... жоқ, ... жоқ, ... ... жоқ, ... талақ жоқ, Аллада бауыр жоқ, құста
сүт жоқ, жылқыда өт жоқ. ... ... ... жыр ... ... ел жетім, аққу-қазсыз көл жетім, жерінен айырылған ер жетім,
замандасы қалмаған ... де сол ... «Су жеті ... арам болмайды»
деген наным-сенім тағы бар. Әз Тәуке тұсында халқымыздың заңы «Жеті Жарғы»
болған. ... ... ... ... заң ... да, ... жол-
жосындарына айналып кеткен салттар қанша. Мәселен, «Жеті атасын ... ... ... білмеген жетімдіктің белгісі» деп, балаға жеті
атасын жаттаттыру, «жеті атадан ... ... ... ... ... ... жеті өзен бөліп тұратын болсын» деген талаптар бар.
Қытай мәдениетінде де «жеті» саны – ... сан. ... ... ... ... болған соң 7-ші, 21-ші күні, 49-шы күндері оған арналған аза
білдіру салтын өткізеді. Бұл күндері олар «жетісі», «үш ... ... ... айы» деп атап, «аруақтар күндері» деп есептейді. Басқаларға
сыйлық ұсынғанда жеті ... ... зат ... ... [20, 117-118 ... халқындағы жазба деректер мен ауызекі тілде ... ... ... ... ... ... ... түседі. Қытайдың
«Сүй патшалығы тарихында» ертедегі түріктердің жерлеу дәстүріне ... ... ... ... ... ... қатты мән
береді. Олардың жерлеу салты үш сатыға бөлінеді: ... ... киіз ... ... ... ... қой (асы ... жылқы (мініс үшін)
сойып, мәйіт қойылған киіз үйдің алдына ас береді. Онан соң атқа ... жеті ... ... қойылған үйді бір рет айналып, есік ... ... ... тіліп, қанды жастарын ағыза, дауыстап жылайды.
Осы ырымды жеті рет қайталағаннан кейін аяқтасады. Сонан кейінгі бір ... ... ... және оның ... қолданған заттарды бірге өртеп,
күлін жинап, уақыты келгенде көмеді. ... ... жаз ... шөп сарғайып, ағаш жапырақтары түскен ... ... ал ... жаз ... шөп жетіліп, ағаш әбден ... ... ... ... салты төтенше салттанатты болады. Онда ас ... ... тыс, ... ... ... ... ... басына өлген
адамның суретін және оның соғыс қимылдарының суретін салып қояды. Сүйек
күлін тас табытқа ... ... оны ... ... саны қанша болса,
қабір үстіне сонша тас үйеді де, үстіне белгі ретінде бір тас ... ... ... ... ... бас сүйегін іліп қояды ». [20, 120-121
б.] ... ... ... жырту», біреудің «бетің тіліңгір», «көзіңнен қанды
жас аққыр» деп ... ... ... ... жоқ ... ... «күліңді
көкке ұшырамын», «күл қылып жіберемін» деп ... әдет бар. ... ... пен тіл арқылы жеткен дерек екеуі тоғысып, қағысып жатқан сияқты.
Бұдан «Сүй патшалығы кітабындағы» жерлеу дәстүрі жазылған түркі тайпалар,
басқа емес, ... ... арғы тегі ... келетін ру-тайпалардан екендігін
көреміз. Сайып келгенде, осы жерлеу дәстүрінде атқа мініп, ... ... үйді жеті рет ... бір ... есік ... ... бетін тіліп,
көзінен қанды жас ... ... ... аза ... басқа діндердің
әсерінсіз-ақ сол кезде қалыптасып болған.
Халқымыздың ұғымында тоғыз саны да өзінің сандық реттік ... ... сан ... ... Бұл ... ... көне ... тіпті одан да
бұрын қалыптасқан. Тіліміздегі салт-дәстүр, дүниетанымдарда жиі кездесетін
фактілер, көне жазба деректер мұны ... ... Атап ... тоғыз
саны да жеті санына ... ... ... түрдегі көптік,
тұрақтылық, киелік мәнімен өзге сан ... ... ... әр ... ... ... Мәселен, тілімізде тоғыз саны
ұйтқы болып келетін тұрақты сөз тіркестер, мақал-мәтелдер біршама: ... ...... жолдардың түйіскен, тоғысқан жері; тоғыз саққа
жүгірту – сөзбұйдаға салу, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... болып келуі,
мәселен халқымыздың бертінге дейінгі айып тарту мен сый тарту ... ... ... ... ... ... ... да тоғыз
пернелі. Сондай-ақ ұлттық ойын тоғыз құмалақ та осы ... ... ... Ауыз ... тоғыз ұл, тоғыз қыз,
тоғыз басты ... ... ... дәу, тоғыз қабат жер асты зынданы және
тағы басқа аңыз әңгімелерімізде ... ... ... өте көп. ... қасиетті жеті санымен алма кезек көп қолданылады.
Қытайларда да тоғызға байланысты қалыптасқан тілдік ... көп ... ... ... біз ... ... оның үстіне
жазба дерегі біршама ұзақ әрі мол қытайлардың тоғызға ... ... ... ... ... өтейік. Мысалы, тұрақты
тіркестерде ... ... - тура ... - «тоғыз диңнің үніндей (диң – музыка
аспабы)», ал беретін мағынасы «зор күш, мығым күш, ... ... ниу ыр ху жы ли» - тура ... - ... ... екі ... ... мағынасы – «бар күшін жұмсау, бар қайратын салу, жан шықты
дегенде өліп-талып жүріп, әрең дегенде»;
«Жиу ниу ій мау» - тіке ... ... ... бір тал ... ... – «тым ... тым болымсыз, азғантай, болымсыз»;
«Жиу чуан жы иша» - тіке аудармасы «тоғыз қабат су ... ...... кек, жеті атасынан келе жатқан кек, бабаларынан ... ... ... сы ій шың» - тіке ... «тоғыз өліп, бір тірілу», беретін
мағынасы – « ... ... ... сан ... сау ... өліп қала ... Тйан Шйан нүй» - тура ... ... ... ... ... мағынасы «аспан перизаты, әлем аруы, хас сұлу, сұлу, перизат, ... хиау йун вай» - тура ... ... ... ... аспанның ар
жағы», беретін мағынасы – «жердің түбі, алты ... ... ар ... арғы шеті, жердің шеті, көз жетпейтін, ой жетпейтін ... жиң Хуаң жи» - тіке ... ... ... сары ... (жың – ... беретін мағынасы – «етті тауық, сойылған тауық, семіз тауық»;
«Жиу жиу гүй ій» - тура ... «екі ... бір ... беретін мағынасы
– «ат айналып, қазығын табады, ақыры айналып келеді, ... ... ... б.]
Бұдан басқа Қытайлардың ертедегі жыл қайыру ... Бір ... ... ... әр ... «Чүн жиу» - ... тоғыз, «Шия жиу» - жаз
тоғыз, «Чиу жиу» - күз тоғыз, «Дұң жиу» - қыс ... деп ... ... ... ... ... ... «тоғыз аяқталғанда қыс та бітеді» дегендей
тұрақты тіркестер қалыптасқан. Оның мәні ... есеп ... ... ... бастап, әр тоғыз күн «бір тоғызға» делініп, осылайша «екі
тоғыз», «үш тоғыз»... «тоғыз тоғызға» барғанда қыс аяқталады да, күн ... ... ... Бұл ... ... ... оның ішіндегі
қазақтардағы «жас тоқсан», «жаз тоқсан», «терме тоқсан», «қыс ... ... ... ... ... «жас ... деп ... бірінші тоқсанға – көктем
айларын, «жаз тоқсанға» - жаз айларын, «күз ... - күз ... ... - қыс айларын жатқызған. Малшылар жаз ... қыс ... ... ... ... ... ... отырады. Әрине, әр мезгілдің
басталуы мен аяқталуында қазақтар мен қытайлар сәйкес келе бермейтін тұстар
да бар. ... әр ... үш ай – 90 күн деп оны төрт ... ... 360 ... шығарып отырғандығы екі халық та да бар. Бұл ... ... ... дүниетанымы негізінде қалыптасқан ұқсастықтар. Қытай
деректеріне қарағанда тоғыз саны ... V-X ... ... ... ... ... б.з.д. III ғасырға дейінгі 3 мың ... ... ... ... «Тарихнамасында», оның ішіндегі «Бес ақсақалдың
тарихы» тарауында: «... ... елде ... іс ... ... ... тек Иу өте ... қызмет көрсетіп, тоғыз үлкен тауды жарып, ... ... ... ... ... ... ... тоғыз аймақтың суын
тізгіндеп топырақты сақтап қалды. Елдегі халықтар ... ... ... риза ... ... ... Иу тоғыз пернелі мұқамды ойлап тапты.
Бұл мұқамда сөз шалғанда, ғажайып ... ... ... Құстары
қанаттарын желпіп биге салатын...» делінген. Бұл дәуір кем ... ... ... он неше ғасыр бұрын деуге болады. Бұдан ... ... VI ... ... ... ... ... тоғыз санымен
байланысты уағыздар кездеседі. Тек ол ғана емес, сонымен бірге, сол ... және одан ... ... де ... ... байланысты танымдық
дәстүрлер мен салттар біршама. Мәселен, «тоғыз қабілет». Бұл ... сөз» ... ... ұғым ... ... 551-479 ... ... ер жігітте төмендегідей тоғыз нәрсе, қасиет болуы ... 1. ... 2. ... 3. ... 4. ... 5.
Сөзінде тұрушылық; 6. Жұмысқа шөгелдік; 7. Білмегенін сұрай алатын ... ... ... ... ... 9. ... көрсе – басы айналып
кетпейтін төзім. [2, 9 ... ... ... жасаған және одан дейінгі дәуірлерде ... ... ... ... ... ... оны «жиу фу» - тоғыздық
басқару тізімі деп ... Сол ... ... ... де өз ішінен ... ... бұл ... «жиу пин» - ... ... деп ... Бұдан
басқа, ерте қытайларда аспан тоғыз қабат, жер де тоғыз қабат болады деген
ұғым болған. Демек, «тоғыз» саны алып ... ... ... ... да тым арыдан келе жатқан ерекше дүниетанымдық «киелі» сан ... ... ... саны ... ... ... сан болды?
Бірінші, тілімізде «сегіз қиыр шар тарап» (күллі әлем, дүниенің ... ... ... бір ... ... ... бар, ... деген тұрақты
сөз тіркестері бар. Осы ... ... ... қарасақ, «тоғыздың»
шешілуін тапқандай боламыз. Сегіз шар тарап, сегіз қыр ... ... ... келе жатқан, белгілі бір орталықта, яғни аспан ... ... ... күнге бетін бере оның қозғалысына қарап ... ... ... ... ... күн ... батыс сотүстік,
солтүстік шығыс, сотүстік деген сегіз бағыттан келген. Жалпы сегіз бағыт
қосылуынан әлемді ... ... ... ... ... ... деп ... да тоғыз саны дүниетанымдық ерекше сан болып киелі мән алған.
Бұл айтқанымызды көне Қытайдағы аспанды тоғызға бөліп ... ... ... ... олар аспанды мынадай деп тоғызға бөліп қараған: 1. ...... 2. ... – көк ... 3. ... ... – ашық
аспан; 4. Оңтүстіктегі – алау түсті аспан; 5. Батыс оңтүстіктегі – ... ... 6. ... – ақ ... 7. ... ... – сұрғылт
аспан; 8. Солтүстіктегі – қара аспан; 9. Солтүстік шығыстағы – ... ... ... ... ... ... аспанның рең-түсіне
қарап, аспанды тоғызға бөліп, осы ... ... ... жерді де тоғыз
бөліктен құралды деп түсінген, әр бағытқа сәйкес рең, ... ... ... ... ... ... ... халықтардағыдай, соның
ішінде біздің елдегі сияқты кішкентай нәресте дүниеге келген кезде ... ... ... оның таңдаудың маңызы өте зор.
Есім – адамға дүниеге келген кезде берілетін жеке ерекше белгі. ... ... ... белгілі бір сиқырлы қасиеттер тән делінеді.
Нәрестеге, құбылыстарға ат қою ... ... ... ... ... ... ... нағыз атты жасырып, тек жалған атпен атау
дәстүрге айналған. Кішкене балалар есімге ие ... тек ... ... Жас ... мінез-құлық ерекшеліктері анық көріне бастаған
кезде, абыздар сол ерекшеліктерге сәйкес оларға есім ... Ол ... есім иесі ғана ... тиіс еді. Бұл адамның өзін-өзі басқаруына, өзінің
сезімдері мен ... ... ... деп ... ... Ал
шынайы, толық есімді өзге адам білсе, онда есім иесін өз басқаруына, ... ... ... деп ... дана ... адам ... мен ... тағдыры арасында бір
жасырын байланыс бар деп сенген. Сонымен ... адам ... оның ... ... ... ... есімнің адам тағдырындағы алатын орны өте
үлкен деген ой-тұжырымға келеді. Әсіресе Қытай ... ... ... мән
береді.
Ежелгі заманда Қытай антропонимикасының мәдениеті рухани және ... аса ... ... ... болған. Қоғамның әр түрлі, яғни саяси,
әлеуметтік және мәдени салаларында есімдер мен фамилиялар аса ... ... ... ... ... Қытай этносы 1 миллион жыл бұрын
пайда болған, алайда есім мен ... ... болу ... ... яғни матриархат кезеңінен басталады. Қауымның ішіндегі бүкіл
істермен әйел адамдардың ... ... ... ерекшелігі еді.
Сол кездің дәстүрлеріне сәйкес, бір тектен шыққандар бір-бірімен неке
құрмайтын еді. Дәл осы ... ... ... ... ... білу ... және фамилияның қажеттілігі туды. Осыған байланысты сол ... ... ... ... тілінде фамилияны білдіретін «姓» - xing
иероглифының алдындағы кілтінің «әйел адам» ... ... ... ... ... ... ... айырылған есімдер
тізімі жоқ. Сондықтан қытайлықтар аттарды, ... ... ... ... және әсем ... ... ... қояды.
Нәрестеге есімді ата-аналары белгілі бір дәстүрлер мен ережелерге сәйкес
ойлап шығарады. Сол себептен, сол аттардың ... есім ... ... ... береке, жақсылық тілеу мағынасына ие есімдер жиі ... бір ... ... ... ... сол ... өмірлік,
қоғамдық, этникалық, эстетикалық және басқа да құндылықтар арқылы пікір
айтуға болады.
Жалпы алғанда, қытайлықтардың 4000-нан ... ... бар, ... ... жиі ... ал ... 3000-ы қолданылады. Қытай
есімдерінің бір бөлігін әйел адамның және ер адамның есімі деп, ... ... ... ... ... қытайлықтардың көптеген
есімдерін ажырату өте қиынға түседі. Негізінен қытай есімдерін бір-бірінен
мағыналық ... ... ... 15 ... бар. ... ... аттарын есімге қолдану; 2. Есімдердегі ... мен ... 3. ... есімдеріндегі табиғи құбылыстар; 4. Есімдерде таулардың
атын қолдану; 5. ... ... ... ... бар ... ... ... есімдердің құрамында болуы; 7. Қытай есімдеріндегі жануарлар
мен құстардың атауы; 8. ... ... ... ... қолдану; 9. Әйгілі
шығармалардың кейіпкерлерінің аттарын қолдану; 10. «Қарапайым» есімдер; 11.
Шетел есімдеріне еліктеу; 12. Төрт ... ... ... 13.
Чайцзы (сөзбе-сөз: «иероглифты ... ... 14. ... ... ... 15. ... ... Қытайда қалыптасқан дәстүрлерге сәйкес, қызды әдемілігіне қарай
гүлге ... ... ... ... есімдер берген. Ең көп
кездесетіндері 7 гүлдің аты: ... ... ... ... ... хош иісті османтус. Қытай территориясында мыңдаған гүлдейтін
өсімдіктердің өсуіне байланысты, алхоры ... ... ... сияқты
гүлдер аттары есімдерде өте жиі кездеседі. Шөптер мен ... ... ... ... өте сирек кездеседі. Дәстүрлі қоғамда өсімдік ... ... ... ал ... ... әйел адамның
әдемілігімен ... бұл ер ... ... ... ... ... да дәстүрінде сәйкес гүл – әсемдіктің, ... ... ... ... ... Сол себепті гүлдердің аттары тек әйел
адамдарының ... ғана ... ... ... ... ... тағы ... есімдер.
Қытай халқының көптеген есімдері әйгілі шығармалардан алынған, негізгі
мағынасы бар иероглифтердер құралады. ... ... ... бойынша,
құрамында ежелгі поэмалардан үзінділері бар ат ұсыну арқылы есім ... ... ... мен мағынасы беріледі. Сондықтан да, бұл есімдер ішінде
терең мағыналық ой сақтайды, ал ол ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Ал әйгілі ... ... ... ... ... ... әйгілі әдеби
шығармада өздеріне ең ... әсер ... ... атын жаңа ... ... ... ... арасындағы Цау-Щүйечиннің «Қызыл
сарайдағы түс» - «红楼梦» атты романы аса ... ... ... ... ... бұл ... те жиі кездеседі. Баян, ... ... ... ... тағы сол ... ... әйгілі әдеби
шығармаларындағы жағымды кейіпкерлердің есімдері қазір де ... ... ... ... кезде кейбір дәстүрлі көзқарастар да әсер етеді. Бұдан аз
уақыт бұрын Қытайда ұл ... ... ... қыз ... ... ... Егер отбасында дүниеге бірінші қыз келсе, онда, одан ... ... ... ... оған ... 召娣 ( ... інісін еліктіруші»), Лайди
- 来娣 («кіші інісін шақырушы»), ... - 梦娣 ... ... ... ... - 盼娣 ... ... сияқты есімдер қойған. Алайда қазіргі
кезде Қытайда тек бір балаға рұқсат берілгендіктен, ... ... ... ... ... өлімі өте жоғары болғандықтан, адамдар тағдырды
алдап, ұл баланы сақтап қалу үшін оған ... ... ... ... ... ... есім қою ... баланың ата-анасы өзгелерге өз ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Отбасында ұл бала ... деп ... ... ... Ұлболсын, Ұлтуар, Ұлту, Ұлбала, Ұлжан
деген тағы басқа осы ... ... ... ... ... мағыналары өте күрделі,сондықтан бүкіл
мағыналық комбинацияларды ... ... өте ... ... ... ... ... Қытай мәдениетінің эстетикалық көзқарастары
байқалады, ал ер адамдардың есімдерінде ... және ... ... ... ... иероглифтердің семантикалық комбинацияларының
жасалуы жайдан-жай емес, әр есімнің мағынасының астында ... ой, ... ... бөрі ... ... деректерінде сонау біздің эрамыздан бұрын ... ... ... ... ... және ... да ... Батыс Чжоу дәуіріндегі Чжоу-Му уаң деген патша мен болған ... ... бес ... яғни қағандықты бағындырып төрт марал, төрт
бөріні ... ... ... Чуан ... ... Гансу жеріне қарай
ығысыпты. Бұл дәуір жыл санаудан бұрынғы IX ғасырға тура ... ... ... бір тегі. Бұл жерде айтылған төрт бөрі, төрт бұғы –
төрт бұғы руы, төрт бөрі руын ... ... ... ... туралы шежіреде» былай деп жазылған:
«Түріктер хұндардың ұрпағы, Аспан ... бір ... бір ... ... ... ... ... түріктердің нәсілі құрып кетеді. Тек он жасар
бір ұл бала ғана аман қалыпты. Жеңген елдің жауынгерлері баланың сәбилігіне
қарап өлтірмей, оның ... ... бір ... ... ... Көп ... қасына бір ұрғашы қасқыр ... де, оны ... ... ... баламен жақындасып, буаз болып қалады. Баланың аман қалып,
тіршілік етіп ... әлгі ... ханы ... де, оған адам ... ... ... ... бір қасқырдың анадай жерде қарап
тұрғанын байқап, оны өлтірмек болғанда, қасқыр Қалу ... ... ... ... ... ... Тау арасында тереңде, үлкен көк
жайсаң аңғарды айналып шығу үшін бірнеше жол жүруге тура ... ... осы ... ... апанға бекініпті де, он ұл тауыпты. Ұлдар
есейген соң ... ... ... ... ... ... ... елі болыпты. Соның ішінде біреуінің руының аты «Асио»
екен. Бұлардың тұқымдары ... ... ... ... ... ... ... олар аңғардан шыққанда Жу-Жан (Ауар) тайпасына бағынышты болып қалыпты.
Содан бастап олар ... ... ... ... Ауарлар үшін
темір ұсталығымен шұғылданыпты» делінген. [19, 144-146 б.]
Бөрі туралы мұндай аңыздар, ... ... ... да ... кездеседі. Түркі халықтары оның ішінде ... ... ... бар ... ру-тайпалар ішіндегі қытай жырнамаларында
кездесетін бөрі туралы жоғарыдағыдай аңыздар мен кейбір жазба әдебиет пен
ауыз әдебиетте ... бөрі ... ... мен ... ... ... ... тотемге айналған аң екенін аңғарамыз.
Ертеде аю да тотем болып есептелгендіктен халық ішінде қазірге дейін оның
тұяғын, тісін, табанын тұмар етіп жас ... тағу сол ... ... пәле-
қазадан, дерттен, көз тиюден сақтаған. Аюдың ауыз әдебиетімізде алатын орны
ерекше. Әсіресе, ертегілерде аю бейнесін ... ... ... аю ... пен ... ... Ол күш ... білдіреді. Тіпті, халық арасында кіре беріс есікке ілулі ... ... үйді ... ... ... ... сенім бар.
Ғасырлар бойы қай мәдениетте болмасын ит ... ... ... ... иттің сенімділігі мен оның ақылдылығына байланысты айтылатын біздің
ауыз әдебиетіміздгі тұрақты сөз тіркестер, теңеулер бар. ... ... ... ... де орын алған: «гоу янь кан жень ди» - ... ... «гоу сюе пынь тоу» - ... ... ... ... (біреуге
қатты ұрысу). Ит тұмарлары көбінде екі-екіден болып келеді. ... екі ... ... инь мен ян ... ... ... ... үйді қорғайтын және жанұяның гүлдену қызметін атқарады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Халықтың өткені оның әдебиетінен анық көрінеді. ... – сол ... сол ... ... ... ... мәдениеті мен
дүниетанымының, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің, наным-сенімі мен ... ... ... ... елдерде халықтың бүгінгісіне қоса оның ... ... ... білу оның ... тастамай, қазірге қызмет жасатып,
пайдалану үрдісі жалғасып келеді. Бұл саладағы зерттеулер әлсіреудің орнына
күннен күнге артуда. ... ... ... ... ... ... түп
тамыры да, ұлттық дүниетаным, наным-сенімдермен ұштасып жататыны шындық.
Әрбір халықтың мәдениеті – түрлі наным-сенімдер мен ... ... ... сол ырымдардың кейде тіпті адам сенгіссізінің өзі ... ... ... ... ... ... Егер біз ... сөздеріне
көңіл бөліп, оның ар жағына ой жүгіртетін ... ... ... бәрінің дерлік тілдерінде ескі заманның «қалдықтары» - ... ... ... ... ... ... наным-сенімдер – халықтың рухани ... ... ... Оның тіл мен ... ... пен ... ... мен философиялық
көзқарастар, тағы сол сияқты рухани ... ... ... тікелей ықпал
жасайтыны белгілі.
Ғылыми тілмен айтқанда, табиғиттағы жанды және жансыз ... ... ... ... ... ... деп ұғатын тотемдік таным ... ... ... қадірлейтін анимизм де, не нәрсеге болса да адамның
тілі сиқырлы түрлі қимылдары ... әсер ... ... ... ... ... ... осы тектес діндер де наным-сенімдер ... ... ... қорына өзіндік із қалдырғаны, ықпал етпегені жоқ.
Қытай тілінде қытай халқының сонау алғашқы ру-тайпалық ... ... ... түрлі ұлттық наным-сенімдері, дүниетанымдары сақталған.
Мұндай фактілер қытай халқының әдебиетінде, әсіресе, ежелгі ... ... ... ... ... ескерткіштері мен алғашқы жазба
кітаптары негізінде көрініс тапқан. Қытай халқының тарихи мәні бар ... ... ... ... ... біріншіден, сол наным-
сенімдердің пайда болуы, ... ... орны және ... ... ... ... екінші жағынан, қытай халқының ертедегі
ұлттық наным-сенімдері, дүниетанымы, ... ... ... бірге халықтың шығу тегі, қалыптасуы, тарихта басқа ... ... және ... ... әр дәуірдегі мәдениет деңгейі мен
өрісі, ерекшелігі, тағы басқа ... ... ... мен ... ... ... қытай әдебиетіндегі ұлттық наным-сенімге
байланысты көріністерін зерттеу – ескіні жаңғырту емес, қытай ... ... ... ... ... ... ... қарастыру
арқылы шығу, қалыптасу процестерін, мотивтік негіздерін анықтау. Осыған
орай бұл жұмыста біз мына ... ... ... деп ... қазіргі қытай қоғамында үлкен орын алатын сан ... ... мен ... ... ... ... шолу жасалынып,
олардың нақтылы мотивтері қарастырылды.
Екіншіден, ұлттық наным-сенімдерге ... ... ... ... көбі ерте ... ... ... ... ... пайда болған кезеңдері қарастырылды.
Үшіншіден, қарастырылып отырған әдеби ... туу ... ... ... ... ... наным-сенімдер мен аңыз-
әңгімелерге байланысты ... ... ... ... ... ... ұзақ ... мағына жағынан дамып, өзгеріске түсіп, әр дәуірдегі халықтың ой-
санасына сай нақты өмір шындығына ... ... ... ... халқының наным-сенімдердің көріністері бар әдеби
шығармалары халықтың рухани мәдениетінің бай, ... ... ... өте ... ... көрсеткіштері екендігін анық
көрсетеді.
Алтыншыдан, осы қасиеттеріне байланысты наным-сенім негізінде қалыптасқан
әдеби шығармалар тек ... үшін ғана ... ... қатар этнолог,
тарихшы, этнографтар үшін де, фольклористер мен ... үшін де ... деп ... ... айтылған ойлар мен атқарылған жұмыстардың бір ... ... ... ... де ... Себебі жұмыс тек бір ғана
бітіру ... ... ... бітті деуге болмайды. Болашақта мұнан да
ауқымды, терең зерттеулердің болытындығы сөзсіз.
ПАЙЛАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қытай энциклопедиясы. Ұлттар томы. – ... ... ... - 699б. ... ... ... ·民族卷»,
中国大百科全书出版社, 1989年,北京。
2. Қытай тарихының үлкен сөздігі. Таным тарихы. – Шанхай: ... ... 1989. - 475б. ... ... ... Қазіргі заман қытай тілі сөздігі. – Пекин: Шаң у баспасы, 1984. ... ... ... ... 年,北京。
4. Су Бихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Үрімші: ... ... 1989. - 555б. ... ... ... Ахметбекқызы Гүлжан. Қытайдың ежелгі әдебиеті. Оқу құралы / ҚазҰУ. ... ... ... 2006. - ... ... В.М. ... литература. – Москва: Наука, 1978. - 595с.
7. Зинин С.В. История древнекитайской ...... ... РАН, 2002. - ... ... ... ... Хрестоматия. – Алматы, 1991. - 280б.
9. Марғұлан Ә. ... жыр ... ... ... ... ... ... Р. – Алматы: Жазушы, 1985. - 368б.
10. ... А.Г. ... и мифы ... ... – Ростов-на-Дану:
Феникс, 2006. - 463с.
11. Мифология древнего мира / Гл.ред. В.А. ...... ...... ... Л.С. ... ... традиции в Китае / ... наук – ... ...... 2001. - ... ... Даулетова. Китай: мифы и реальность. – Алматы: Жизнь, 2005. –
260с.
14. Баранов И.Г. ... и ... ... – Москва, 1999.- 303с
15. Чжоу Цюй-Фэй. За хребтами. Вместо ответов (Лин вай дай да)/ Перевод
с китайского М.Ю. ...... ... ... 2001. - ... Белов А., Никоненко С. Наука против суеверий. – ... ... - ... ... Т. ... и ... – Барнаул: Алтайское книжное издание,
1953, - 27с.
18. Калпетходжаева ... ... ... ... ... в ...... ТОО «Мурчив», 2006, - 840с.
19. Ғабиханұлы Қ. Наным-сенімдерге ... ... сөз ... ... / Диссертациялық жұмыс. – Алматы, 1995.
20. Ғабитханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі ...... 2006, - ... ... ... ...... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, I том, 1959, -
338б.; II тм, 1961, - ... ... Ә. ... ... және туркология. – Алматы: Ғылым, 1987, -
368б.
24. Кеңесбаев І. ... ... ... ... ... ... //
ҚазССР ҒА Хабарлары, Филология сериясы. – 1946. - 3-14б.
25. www.google.ru
26.www.yahoo.com
Қосымша А
1 сурет. Қытай мифологиясындағы 2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4 ... ... ... Ә
5 ... Қытайлық «Ізгі нышан 6 сурет. «Үш қарт» бақыт, ұзақ өмір
түйіні»
белгісі
7 сурет. ... ... 8 ... Қытайлық тиындар
үш аяқты бақа

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Хабар» телеаранасының қазіргі қоғамдағы алар орны, телебағдарламалары46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь