«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі

Кіріспе
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі
1. 1 «Қазақ» . ұлт зиялылары күресінің жеңісі
1. 2 Басылымның зерттелу тарихы.
«Қазақта» жарық көрген өлең жырлардағы идеялық.көркемдік ізденістер
2.1 «Қазақ» газетіндегі өлең.жырлардың тақырыптық арналары
2.2 Поэзия арқауы . ұлт.азаттық идея.
2.3 Өлең.жырдағы ағартушылық идея көрінісі.
Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері
3.1 Жазба әдебиетті өркендету шаралары мен әдеби мұраны игеру жолындағы бастамалар
3.2 Әдеби талғам.танымды қалыптастыру бағытындағы ізденістер.
3.3 «Қазақтың» әдеби сынды дамытуға қосқан үлесі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ХХ ғасыр басындағы ақындық-жазушылық шығармашылықты өркендетіп, әдебиетті танымдық және әдеби-сыни ой-пікір тұрғысынан да байытқан «Қазақ» газетінің төл әдебиетімізді дамытудағы қызметі зерттелді.
«Қазақ» газеті шығармашылық тұлғалардың көркем туындылар мен әдеби-сыни мақалалар арқылы азаттық идеяны көтеріп, ағартушылық ойды ортаға салуына мол мүмкіндік ашты. Ендеше, Қазақстанда шын мәніндегі тұңғыш әдеби-көркем газет ретінде танылған «Қазақ» газетінің қазақтың жазба әдебиетін қалыптастырудағы орнын анықтау, осы арқылы ХХ ғасыр басындағы әдеби үдерістің басты бағыт-бағдарын бағамдау қазақ әдебиеттану ғылымының бүгінгі күнгі өзекті мәселесі болып табылады.
Қазақ тарихында өзіндік белгісін қалдырған, кезінде тарих көшіндегі орнын ойып алған басылым ғылыми зерттеу әлемінде сөз болмай қалған жоқ. Шартты түрде оны үш кезеңге бөліп қарастыруға болады. Оның бірінші кезеңі – 1913-1925 жылдар, екінші кезең – 1925-1988 жылдар, үшінші кезең 1989 жылдан бүгінге дейінгі аралықты қамтиды. Алғашқы кезең газетті шығарушы А. Байтұрсыновтың өз газеті туралы кезінде жарияланған пікірлерінен бастап, М. Дулатовтың, С.Сейфуллиннің, М. Әуезовтің, т.б.түрлі басылымдарда жарияланған пікірлерін қамтиды. Ол еңбектер негізінен газеттің ұлт үшін атқарған қызметін шынайы бағалауымен құнды. Ортаңғы кезеңді басылымды «ұлтшыл-алашордашыл» деп сынап, қара күйені аямай-ақ жаққан, кешегі кеңестік әкімшілік-әміршілдік жүйе тұсында жарық көрген мақалалар мен зерттеулердегі ой-пікірлер құрайды. Олардың «Қазақ» газетінің ұзақ жылдар бойы тарихтың «ақтаңдағына» айналуына негіз қалағаны белгілі.
«Қазақ» газеті зерттелуінің үшінші кезеңіне тәуелсіздіктің тұсындағы «Қазақ» газетіне жаңаша көзқарас тұғысынан қараған әдебиетші Т.Кәкішұлы, Ғ.Ахмедов, Т. Қожакеев, Ү. Сұбханбердина, Р. Нұрғали, Ө. Әбдиманұлы, Д. Қамзабекұлы, А. Шәріп, Ж. Смағұлов, Р. Имаханбетова, тарихшы К. Нұрпейісов, М. Қойгелдиев, Қ. Атабаев, тілші Р. Сыздықова, Б. Момынова, журналист Қ. Сақ, Ж. Байтелесова, т.б. ғалымдардың түрлі саладағы зертеулерін жатқызамыз.
Шындығында да «Қазақ» газетін зерттеуге байланысты осыған дейін де аз жұмыс жасалынған жоқ. Мұның өзі – таңдап алынған тақырыптың көкейкестілігі мен қоғамдық сұранысқа ие болып отырғандығының тағы бір дәлелі. Бірақ бұдан «Қазаққа» қатысты барлық мәселе жазылып бітті деген ой тумауы керек. Әсіресе, бұл әдебиет мәселесіне қатысты болып келеді.
«Қазақ» газетінің әдебиет мәселесіне қатысын зерттеудегі аса көрнекті – еңбек Т. Кәкішевтің «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» және Ө. Әбдимановтың «Қазақ» газеті» кітаптары. Бұл еңбектердің үлкен бір тарауы «Қазақ» газетіндегі әдебиет жайына қатысты. Алғашқысында басылымдағы сын ой-пікірге көбірек көңіл бөлінсе, екіншісінде әдебиетке қатысты мәселелерге жалпы шолу жасалынған.
1 Әуезов М. (Қоңыр) Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі / Шолпан. – 1923. - №4-5. – 20-42 бб.
2 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
3 «Азамат серіктігі» // Айқап. – 1913. -№12
4 Байтұрсынов А. Орынбор, 2-ші февраль. //Қазақ. – 1917. – 9 ақпан.
5 Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 168 б.
6 ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің архиві. О1.-1484-іс. 6 том. - 1929. – 1 қаңтар // Ақиқат. – 1998. - №3. – 47-59 бб.
7 Дулатұлы Міржақып. Ахмет Байтұрсынович Байтұрсынов // Бес томдық шығармалар жинағы. ІІІ Т. – Алматы: Мектеп, 2003. – 398 б. – 17-28 бб.
8 Шәміл (С.Сейфуллин). Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды // Бес арыс.
– Алматы: Жалын, 1992. – 215-219 бб.
9 Екеу (Аймауытов Ж., Әуезов М.) Абайдан соңғы ақындар // Абай. – 1918. - №5. - 18-23 бб.
10 Асқаров Н. «Айқап» журналындағы саяси-әлеуметтік, әдеби-мәдени мәселелердің көрінісі: филол. ғыл. канд. дисс. Автореф.: – 10. 01. 10 – журналистика. – Алматы, 1999. – 27 б.
11 Міржақып Дулатов. Елім-ай. // Қазақ. 1914. – 28 февраль.
12 Мадияр. Жаңа тілек. // Қазақ. – 1917. – 9 март.
13 Тілешев Е. Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы романтизм // филология ғыл.канд.дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты (қолжазба құқығында). – Алматы, 1997.
14 Жұмабаев Мағжан. Есімде.. тек таң атсын! // Қазақ. – 1915. – 25 июнь.
15 Жұмабаев Мағжан. Жарыма // Қазақ. – 1915. – 22 апрель.
16 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Алматы: Білім, 2000. –
355 б.
17 Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 207 б.
18 Мәметов А. Тілегім. // Қазақ. – 1915. – 18 апрель.
19 А. Б. (Ахмет Байтұрсынов). Қазақтың бас ақыны // Қазақ. – 1913. – 30 ноябрь.
20 Шәкәрім.Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.// Қазақ. – 1914. – 9 май.
21 Қыр баласы (Бөкейханов Ә.) Қалқаман-Мамыр. // Қазақ. – 1915. – 22 апрель.
22 Мадияр (Міржақып Дулатов). «Манап драмасы // Қазақ. 1914. – 16 октябрь.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ

1 «Қазақ» газетіндегі әдеби мұраларды зерттеу мәселелері //Әдеби мұра және қазақ әдебиеті тарихын оқыту мен зерттеу мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 295-300 бб.
2 Б. Майлин және «Қазақ» газеті // Алыптар тобының асылдары : Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 174-181 бб.
3 «Қазақ» газетінің мерзімдік баспасөзде алатын орны // Тіл. Қоғам. Заман: Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Ақтау: Ш. Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университеті, 2005. – 178-183 бб.
4 М. Әуезов және «Қазақ» газеті // М. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 72-79 бб.
5 М. Әуезов және алашшыл баспасөз тарихы // М. Әуезов және әлем әдебиеті: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 88-89 бб.
6 Абайды ардақтаған «Қазақ» // ҚазҰУ Хабаршысы. Журналистика сериясы. – 2006. – № 2 (21). – 72-78 бб.
7 «Қазақ» газетіндегі әдеби-сыни көзқарастар // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2006. – № 3 (93). – 98-102бб.
8 «Қазақ» газетіндегі ой оятқан өлең-жырлар // ҚР ҰҒА хабаршысы. Филология сериясы. – 2007. – № 1 (161). – 18-23 бб.
9 «Қазақ» газетіндегі халық мұрасына жанашырлық // Ақиқат. – 2007. – № 6 . – 83-87 бб.
10 ХХ ғасыр басындағы тіл мен әдебиет қорғаны. // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2007. – № 6 (105). – 224-230 бб.
11 «Қазақ» газетіндегі абайтану мәселесі // Маршал Әбдіхалықовтың әдеби мұрасы және рухани тәрбие мәселелері: Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Ақтау: Ш. Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университеті, 2007. – 51-53 бб.
12 Бабадан қалған бас мұра – Отаншылдық // Проблемы и перспективы социально-экономического развития Западного региона Казахстана: Материалы Респ. науч.-практ. конф. – Актау: Мангистауский институт «Болашак», 2007. – с. 74-77.
13 Ұлылықты алғаш таныған ұлылар // ХХ ғасыр қазақ әдебиетін оқыту мен зерттеудің өзекті мәселелері: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 64-72 бб.
        
        ХХ  ғасыр  басындағы  ақындық-жазушылық   шығармашылықты   ... ... және ... ... ... да  ...  ... төл әдебиетімізді дамытудағы қызметі зерттелді.
«Қазақ» газеті шығармашылық тұлғалардың көркем туындылар мен ... ... ... ... ... ... ағартушылық ойды ортаға
салуына мол мүмкіндік ашты. Ендеше, Қазақстанда шын мәніндегі ... ... ... ... танылған «Қазақ» газетінің қазақтың жазба әдебиетін
қалыптастырудағы орнын анықтау, осы арқылы ХХ ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының
бүгінгі күнгі өзекті мәселесі болып табылады.
Қазақ тарихында өзіндік белгісін ... ... ... ... ... ... басылым ғылыми зерттеу әлемінде сөз болмай ... жоқ. ... оны үш ... ... қарастыруға болады. Оның бірінші кезеңі – 1913-
1925 жылдар, екінші кезең – 1925-1988 жылдар, үшінші ... 1989 ... ... ... ... Алғашқы кезең газетті ... ... өз ... ... ... ... ... бастап,
М. Дулатовтың, С.Сейфуллиннің, М. Әуезовтің, т.б.түрлі ... ... ... Ол ... ... ... ұлт үшін
атқарған қызметін шынайы бағалауымен құнды. Ортаңғы кезеңді басылымды
«ұлтшыл-алашордашыл» деп ... қара ... ... ... ... әкімшілік-әміршілдік жүйе тұсында жарық ... ... ... ... құрайды. Олардың «Қазақ» газетінің ұзақ жылдар
бойы тарихтың ... ... ... ... ... ... зерттелуінің үшінші кезеңіне тәуелсіздіктің тұсындағы
«Қазақ» газетіне жаңаша көзқарас тұғысынан қараған әдебиетші ... Т. ... Ү. ... Р. ... Ө. Әбдиманұлы, Д.
Қамзабекұлы, А. Шәріп, Ж. Смағұлов, Р. Имаханбетова, тарихшы К. Нұрпейісов,
М. Қойгелдиев, Қ. Атабаев, ... Р. ... Б. ... ... ... Ж. ... т.б. ғалымдардың түрлі саладағы ... да ... ... ... ... ... дейін де аз
жұмыс жасалынған жоқ. Мұның өзі – таңдап алынған тақырыптың көкейкестілігі
мен қоғамдық ... ие ... ... тағы бір дәлелі. Бірақ бұдан
«Қазаққа» қатысты барлық мәселе ... ... ... ой ... ... бұл ... мәселесіне қатысты болып келеді.
«Қазақ» газетінің әдебиет мәселесіне қатысын ... аса ... ... Т. Кәкішевтің «Қазақ әдебиеті сынының тарихы» және Ө. Әбдимановтың
«Қазақ» ... ... Бұл ... ... бір ... «Қазақ»
газетіндегі әдебиет жайына ... ... ... сын ... ... ... бөлінсе, екіншісінде әдебиетке қатысты мәселелерге
жалпы шолу жасалынған.
Біз өз жұмысымызда жоғарыда ... ... ... тұстарын бағалай
отырып, шама-шарқымызша «Қазақ» газетіндегі әдебиетке қатысты материалдарды
түгелдей қамти қарастырып, оның ХХ ғасыр ... ... ... ... мәні мен ... ... ... газетіндегі жарияланымдар арқылы қазақ жазба әдебиетінің белгілі
бір кезеңінің даму ... ашу ... ... ... болып табылады.
Жұмыстың негізгі міндеттері ретінде мынадай мәселелерге назар аударылды:
- «Қазақ» газетінің елді ағарту, мәдени өркендету ... ... ... ... ... ... қарап, жазба
әдебиетті көркейту бағытындағы ісіне шынайы баға беру;
- ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... үлес қосқан
ақындардың көркемдік сапасы жоғары, идеялық-көркемдік мәні мен
маңызы зор өлеңдерінің «Қазақ» ... ... жиі ... ... ... дамуының белгілі бір белесі екендігін
бағамдау;
- «Қазақ» газетінің абайтануды қалыптастырудағы ... ... оның ... ... ... мен жаңашылдықтың
үзілмес бірлігін қалыптастырудағы ізденістерін зерделеу;
- басылым бетінде жарияланған ауыз әдебиетінің үлгілерін сараптап,
газеттің ... ... мен ... ... ... жаңа
талаптарын алға шығарған бастамаларын халық мұрасын ғылыми
игерудің жаңа ... ... ... жалпы «Қазақтың» ХХ ғасыр басындағы әдеби ой-танымды дамытуға
қосқан үлесін көрсету арқылы төл ... ... ... қалыптастырудағы көшбасшылық орнын айқындау;
-рухани дамудың заңдылығы болып табылатын ХХ ... ... ... ... ... ... жарияланған сыни ой-пікірлер
арқылы бағалануының әдебиеттің биік көркемдік табыстарға қол ... ... ... ... ... ... өркендетудегі қызметі ХХ ғасыр басындағы
тарихи жағдайлармен бірлікте жаңа көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ХХ ... басындағы қазақ поэзиясының идеялық және көркемдік тұрғыдан
дамуына «Қазақ» газеті бетінде жиі жарияланып ... ... ... ... ... ... газетінің абайтануды бастауы және оны қалыптастырудағы
ізденістері жүйелі зерделеніп, Абай дәстүрінің әдебиетімізде
кеңінен орын ... ... ... қызметі жан-жақты
қарастырылды;
- басылым бетінде жарияланған халық ауыз әдебиетінің көптеген
үлгілері сарапталып, ... ... ... мен ... ... ... ... дәйектелінді;
- «Қазақ» бетінде жарияланған әдебиеттанудағы мәні жоғары
мақалалар тұңғыш рет ... ... ... ... ... төл ... әдеби талғам-танымды
қалыптастырудағы көшбасшылық орны айқындалды;
- «Қазақ» газеті ... ... сыни ... ... сынын қалыптастыру мен сын жанрын кәсіби ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА ... ... мен ҚР Ұлттық
кітапханасының сирек кітаптар мен ... ... ... ... ... түпнұсқа сандары ... ... С. ... Қ. ... құрастыруымен шыққан «Қазақ»
газеті» (1998) жинағы да пайдаланылды.
«Қазақ» газетіндегі поэзиялық туындылар, әдеби ... ... ... ... ... ... пәні болып табылады.
нәтижелері «Әдеби мұра және қазақ әдебиеті тарихын ... мен ... ... ... ... шығу тарихы мен зерттелуі» деп аталатын
бірінші бөлімінде XX ғасырдың бас ... ел ... ... ... айрықша қызмет жасаған «Қазақ» газеті шығуының қоғамдық-саяси
мәніне ой ... ... ... «ақтаңдағына» айналуының себеп-
салдары бағамдалып, оның түрлі кезеңдегі зертелуінің қыр-сыры байыпталады.
1. 1 «Қазақ» – ұлт зиялылары ... ... ... газетінің дүниеге
келуі, ең алдымен, ұлттық сананың оянуына тікелей ... ... ... 2 ақпанында Орынбор қаласында «Каримов, Хусаиновтар баспаханасынан»
шықты. М. Әуезовтың бағалауында: «Қазақ» газетінің мезгілі қазақ ... ... ... ... ел дертінің себебін ұғып, емін біліп, енді
қазақты ... ... бір ... жиып, патша саясатына қарсылық ойлап, құрғақ
уайымнан да, бос сөзден де іске қарай аяқ басамыз деп, ... қыла ... ... Бұл тұтынған жолында «Қазақ» газеті өз ... ... [1, 21 ... – ХХ ... ... ... бір басылым жетпеген биікке
көтеріліп, сөздің шын мағынасында жалпыұлттық сипатқа ие болған газе ... ... ... ... ... ... ... етуі қажет болды. Ол
туралы тарихшы М. Қойгелдиев: «Қазақ» ... ... бір ... ... ұлт-азаттық қозғалысының ең белсенді қайраткері А. ... М. ... ... ... ... ... еді» [2, 147 б.], - ... пікір айтады.
А. Байтұрсынов пен М. ... 1913 ... ... ... ... ... ... туралы «Қазақ» газетінің 42-санына «Алаш
азаматтарына» деген мақалада жариялады. Ол ... ... ... ... «Қазақ» газетасының бастырушысы ... ... ... ... ... есімді серіктік жасады. Бұл серіктік
2-ші декабрьде ашылды. Бастап ашушылар ... ... пен ... ... ... «Қазақ» газетін сол «Азамат» серіктігі бастырып
тұрмақшы. Бұл «Азамат» ... ... ... деген Алаш
азаматтары болса салатын жарнасының ең азы 100 теңге. «Азамат» серіктігінің
бас мақсаты Алаш ... ... ... ең әуелі «Қазақ»
газетінің аяғынан нық ... ... ... Онан соң ... ... ... қарап қазаққа пайдалы қазақша кітаптар бастырамыз. Бұл
ерлік істің ілгері басуын тілейміз» [3, 448 б.], – деп ... ... ... алғашқы адымын, саналы да мақсатты күрес ... ... ... ... мен қоршаған қоғамдық ортаның ерекшелігін және
ұлтының жағдайын ... ... ... бірінші санының бірінші
жолдары: «Заманына қарай амалы» ... ... ... ... ... ... қарай әрекет етуге мәжбүр екендігін ескертсе,
одан әрі: «Төңірекке қарасақ түнерген-түнерген бұлттар ... ... ... Не ... ... Нұр ... жауып, жерімізді көгертіп,
несібемізді молайтар ма, болмаса дауыл болып ... ... ... үй-
ішімізді шашып тастар ма?! Көзіміз бұған ... ... аяқ, ... ... ... ... ... ашылып-шашылып қамсыз жатқан
халықпыз» (4), - деп ғасыр ... ... ... ... ... ... ... тарапынан қай мақала үшін қалай
жазалағаны және газет шығарушылардың ... ... қалу ... ... ... ... ... әдебиеттерде біршама толық айтылды.
«Қазақ» газеті тарихының бұл қыры ғылыми-зерттеу жұмыстарда ... деп ... ... [5, 40-44 ... 1913 ... ақпанынан 1918 жылдың күзіне дейін шығып тұрды.
Қазақтың ұлттық баспасөзінің ... ... ... ұзақ уақыт жарық
көріп тұрған басылым жоқ. Оның осы 5 жылға ... аз ... ... бай ... оны қазақ ұлтының энциклопедиялық басылымы
деңгейіне көтерді.
Тек 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін ғана ... ... ... ... қолы бұғаудан босанды. Сол жылдың 9 наурызындағы 221-
нөмірінен бастап «Қазақ» өз халқы – ... ... еш ... ... мүмкіндік алды. Сөйтіп, «Қазақ» газеті тарихының жаңа ... ... ... ... ... ... комитеттер
құру, қазақ съездерін өткізу, өз жеріне өзі ие болу ... ... ... Алаш партиясы мен Алаш Орда үкіметін ... ... ... ... қол ... сияқты ұлт алдында тұрған ірі,
ауқымды істерге «Қазақ» ашық араласып, ұйытқы бола ... Сол ... мен ... ... мен туындаған қиыншылықтардан шығудың жолдары
туралы жазды.
Қазан төңкерісінен кейінгі, әсіресе, соңғы 1918 жылғы ... ... ... ту ... жаңа ... құрушыларға қарсы ымырасыз күресімен
ерекшеленеді деуге болады. Газет ... ... ... ... ... ... олардың қанқұйлы әрекеттерін, отаршыл саясаттың өңін
айландырған империялық құлқын әшкереледі.
Өз кезегінде кеңес үкіметі де ... оның ... ... күрес жүргізгені белгілі. Орынборда кеңес өкіметінің орнауына
байланысты өзінің бес жылға жуық тарихында ... ... рет, 1918 ... ... 260 ... кейін шығуын ұзақ уақытқа тоқтатты. Оны
біржола жабу туралы Омбы атқару комитетінің 1918 жылғы 4 ... ... ... ... ... того, что киргизский орган партии
Алаш «Казах» ... ... ... ... против
Советской власти, организуя Алаш-Орду, просим немедленно закрыть газету» -
делінген [6, 95 б.].
Қорыта айтқанда, «Қазақ» ... шығу ...... сананың
ұлттық рухты сілкінткен құдірет күшінің белгісі, қазақ ... ... ... ... ... біз ... ... ашуға
тырыстық. Сол арқылы газет жүріп өткен жеңісі мен жеңілісі ... ... ... ... ... ... ... Жеңіс «Қазақ»
айналасындағылар күресінің жемісі болса, ... ... ... ... ... жоқтығынан барған амал-айла еді. Оны біз осы
тараушада көптеген тарихи ... ... ... кең ... ... деп сеніммен айта аламыз.
1. 2 Басылымның зерттелу ... ... ... ... ... үш арыс
тізгінін ұстаған осынау тұңғыш бейресми басылым – 65 жылдан астам қазақ ой-
санасынан аластатылып, ондағы асыл ойлар мен ... ... ... жылдар бойы көзден таса қалып, ой жүйрігі жетпес арманға айналды. Бұған
кінәлі кеңестік ұраншыл идеология мен тапшыл ... ... Ұлт ... ... ... ... ... бәрін де жоққа шығарып, өзінен ... ... ... ... ... ұзақ жылдарға кесім етті.
Әйтсе де, жарық көргеніне 75 жыл ... ... ... ... ... арайлы шапағын қайта шашты. Осынау тәуелсіздік таңымен
бірге жарқ ете қалған қазақ ой-санасының асылынан тарихшымыз ... ... ... ... ... аштық, әдебиетшілеріміз сөз
өнерінің кереметтей көркемдік құбылысына бойладық, ... ... ... ... ... ... алғашқы ізденістер де өз
жемісін бере бастады. Баспасөз беттерінде біраз ... ... ... ... зертеулер де көп күттірген жоқ.
Алғашқы болып әдебиетші-ғалым Ө. Әбдимановтың ... ... ... (1993) ... ... Бұл ... «Қазақ» газетінің шығу
тарихына, басылымдық болмысына қатысты біраз «ақтаңдақтардың» бетін ... ... ... ... ... әдебиеті сынының
тарихы» (1994) атты оқу құралында ... ... ... ... ... қадамдары жаңа қырынан ... ... ... ... ... ... да назары қатты ауды.
Тікелей «Қазақ» газеті тарихына арналмағанмен, тарихи кезеңге, ... ... ... ... ... біршама еңбектерде
аталмыш басылым жайлы жан-жақты сөз қозғалды. Бұл бағыттағы ... ... ... һәм ... (1995), ... тарихшы ғалым
М. Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» (1995), Қ. ... ...... ... дерек көзі (1870-1918)» зерттеу еңбектерінің
орны ерекше. Сонымен қатар тілші-ғалым Б. Момынова «Қазақ» газетінің ... ... ... арқауы етсе , журналист - ғалым Қ. Сақ ... ... ... етіп «Қазақ» газетіндегі саяси - әлеуметтік
мәселердің жазылуын ... ... ... ... зор ... атқарған
басылым бүгінде жан-жақты зерттеле бастады деуге толық негіз бар.
Ал енді «қазақтану» бастауында кімдер ... ... ұлт ... отырған басылымның жұрт үшін еткен еңбегін елге танытуға тұңғыш
түрен ... осы ... ... зор үлес қосқан М. Дулатов, тырнақалды
дүниелері ... ... ... ... ақын С. ... ... газетте
басылған әр мақаланы тұщына оқып, көкейіне көп ой түйіп ... ... ... ... ... М. ... ... айтулы
азаматтары болатын.
«Қазақты» зерттеу сонау 1923-жылдан бастау ... Сол жылы ... ... ардақты азаматы елуге толып, қазақ баспасөзі беттерінде
Ахаң және ол жарыққа шығарған «Қазақ» ... ... ... ... жоғарыда аты аталған үш тұлға да үн ... өз ... ... ... сай ... ... одан соң ... сонан-соң
Мұхтардың мақалары жарық көрді. Енді осы авторлардың «Қазақ» газеті
жөніндегі ... ... көз ... көрелік.
Міржақыптың «Қазақ» газетіне берген бағасы мынадай: «...возглавляемая
Ахметом Байтұрсыновым газета «Казах» в ... ... ... прессы
заняла первое и почетное место» [7, 126 б.]. ... ... ... да біз ... түп ... ... ... Сәкен Ахаңның газет
ашқан ерлігін өте ... ... ... ... ... ... ... қызметінің әсіресе көзге көрінетіндігі сол, өзге оқыған
замандастары өз бастарының ғана ... ... ар һәм ... ... ... ... арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін басын
бәйгіге тіккен» [8], -деп ... ... ... ... ... ... ... ой түсіріп, өлім ұйқысынан оятып, ... қан ... ... таңның салқын желіндей ширықтырған, етек-
жеңін жиғызған «Қазақ» газеті болатын» [9], -деп, ... ... ... өз ... ... атты рухани әлемнің әліппесін алғашқылардың
бірі боп ашқан ұлы Мұхаң екендігін негіздеуге талаптандық. Әсіресе, жұмыста
Мұхтар ... ... ... ... ... орны ... білдірген
өміршең пікір-тұжырымдарына баса назар аудардық. Әрине, 1923- жылы ... ... Ахаң ... аз жазылған жоқ, бірақ олардың ... ... ... ... ... бағдаршамдық рөліне баға беріліп,
пікір айтылған емес. Оны алғаш танып, ғылыми айналымға енгізген Мұхтар
Әуезов. ... ... ... ... ... еш ... керек-ті.
«Қазақта» жарық көрген өлең жырлардағы идеялық-көркемдік ізденістер»
деп аталатын екінші бөлім үш тараушадан тұрады. Мұнда газетте ... ... ... ... сарапталып, ақындардың алға қойған ... ... орай ... ... идея мен ... көркемдік көрініс табуы мәселесі жіктеліп, ... ... ... ... ... арналары. «Қазақ»
газетінде жарияланған өлеңдерді сарынына, мән-мағынасына, ... ... ... топтастыруға болады. Біздіңше, «Қазақ» газетінің алғашқы екі
жылында қазақтың қараңғылығы мен ... ... ... ... ... мол ұшырасады. «Зарыққанда қылған бата» (1913, №2) Ахмет, ... №47), ... (1914, №50) І. ... «Елім -ай» (1914, №52) М.
Дулатов т.б. өлеңдерге халықтың жалпы ... ... ... ... ... жылдан Ахмет, Міржақып салған сарын лебі әзір сезіле қоймайды. «Қырық
мысал», «Маса», ... ... ... әлі де ... ... қоймағаны
сезіледі. Газетте жарияланған өлеңдердің келесі бір тобы - алаш ұлына, алаш
жұртына дем беру, жігерін ... ... ... ... ... ... «Біз» (1915, №95), «Ұлтшылға» (1915, №93) С. ... (1915, №99) А. ... ... алақай» (1913 №4) С. Торайғыров,
«Алашқа» (1916, №200), «Жаңа ... (1917, №221) М. ... ... №183) Т. ... және т.б.
Бұл өлеңдерде күйреуік сезімдер көп көзге түсе бермейді. Ақындардың
келешекке ... ... ... алдағы атар ақ ... ... ... Газеттің бас жазушысы, оның бағыт-бағдарын айқындаушы
А.Байтұрсынов «Қазақта» жарияланған поэзиялық туындыларға айрықша ... ... ел ... ... озық ... ... ... де, ақын ретінде де жолбасшылық көрсетіп отырды.
Жалпы алғанда, ... ... ...... ... ... пен жоқшылықтың зардабын көрсетуге, соны ашық
жырлауға ұмтылыс жасаған өткірлігімен құнды деп білеміз. ... ... ... ... надандықты сынайтын ағартушылық сипаттағы ... ... ... газет бетінде жиі жариялана бастады. Атап ... ... ... (1915, №97) М. ... «Не ... ... ... Ж. Жиенбаев, «Обалы кімге?» (1916, №203) А. Байтұрсынов, ... (1917, №240) М. ... т.б. ... ... ... ... көптен күткен арманына қол жеткізген арайлы
ақ таңының ... ... ... ... ... ... жырлар жарияланды. «Жаңа тілек» (1917, №221) М. Дулатов, «Алашқа
сәлем» (1917, №222) ... ... ... (1917, №225) С. ... (1917, №243), ... (1918, №262) Б. Майлин, «Өзгеріске»
(1917, №224) Б. Сүлеев сынды ақындардың ... ... ... жарқын
қуанышына тілектестік білдіріп, құттықтауға бағытталған.
Енді осы жарияланған өлеңдердің тақырыбы мен ... ... ... ... мен ... ... тақырыбы жыл сайын көркейіп, сан
жағынан молығып отырғандығын байқаймыз. 1913- жылы ... ... ... 15-16-жылдары жарияланған өлеңдердің астарындағы ой мен ... ... ... ... да көш ілгері.
«Қазақ» газетінде жарияланған өлең- жырлардың бәрі де халықтың мұң-
зарын, қайғы-қасіретін, ... ... ... Ел ... ... әшкерелеп отырған. Баспа бетінде жарық көрген
өлеңдердің көркемдік ерекшелігі өз кезеңінің көркемдік ... ... ... ал ... ақындардың айтпақ ойлары, идеясы терең де
мәнді деуге әбден болады.
Бес жыл бойғы ... ... ... ... ... түрі,
тақырыбы сан алуан болғанымен, сайып келгенде құяр ... ... жері ... нәрсеге саяды. Ол сол уақыттағы ең бір өзекті нәрсе халықтың теңдігі мен
ел ішіндегі надандықтың ... ... ... Яғни азаттық пен
ағартушылық басты арна ... ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселені аттап кете алмады. Өздерінің бар күш-
жігерін көзі ашық ... ... ... ... ... ... ... озып бара жатқан елдермен теңестіруге шақыру жолына ... ... ... ерен ... ... кетпеді. Халық қанаттанған
құстай біртіндеп қатая, ... ... ... ... ... ... ... Сәбит, Бейімбет секілді танымал, ... ... ... ... Сол ... баяғы «Қырық мысал», «Оян, ... ... ... өзек ... ... ... ... Олар өз заманына
сай үн қатып, небір келелі мәселелерді сөз етіп, үлкен ой тастап ... ... ... ... ... түрлі тақырыптарды
қамтығанымен, олардағы асыл ойдың алтын қазығы қазақ қамы ... ... ... ... болғанымен, ой ортақ. Оның негізі ... ... ... ... ... ... ... жөн сілтеу.
Біз «Қазақта» жарияланған өлеңдерден осыны таныдық.
2.2 Поэзия арқауы – ұлт-азаттық идея. ХХ ... ... ... қоғамына түнекті жарған нұрлы сәуле іспетті жарық шашқан, ... ... ... ... ... ұлт ... ... орны бар
қос басылым – «Қазақ» пен «Айқап» екенін ешкім жоққа шығара алмасы айқын.
Дегенмен, осы екі ... ... ... алға ... ... мақсаттары
тұрғысынан өзіндік айырмашылықтары бар екені сөзсіз. ... ... ... ... Н. ... ... ... «Айқап» журналы елдің
болашағын ғылым-біліммен байланыстыра ... оны ... ... құрал деп санады» [10, 19 б.], – деп, журналдың басты бағыты елді
ағарту болғандығын нақты тұжырымдайды. Ал ... ... ...... идея ... Бұл ... жарияланған өлеңдерге де жат емес ... ... ... өлеңдерді саралағанда көзге айқын шалынады. Солардың
ішінен екі ақын шығармашылығын бөлектеп алуға ... Олар – ... пен ... ... ... ... ... «Елім-ай», «Потанинге»,
«Алашқа», «Жаңа тілек», «Қайда едің?» т.б. өлең-жырларындағы өршіл ... ... ... сананы оятты. М. Дулатов «Елім- ай» өлеңінде
халқының отаршылдық торына ... ... ... ашына жырлай отырып,
сенімін жоғалтып алмай, ертеңгі күнге үмітпен қарайды:
Сол ... ...... ... ем, өзге ... ... ... шумақ сайын қайталанып отыратын «Елім-айдың» өлеңге берер ... ... ... ішкі мағынасы мен сыртқы түрі де ... ... ... ... ... ... ақын қазақтың өткен замандағы
берекелі тұрмысы, бейбіт өмірі қайда деген, ойлы да ... ... ... ... жауап іздейді. Бұл өлең қазақ халқы тарихының ең бір ... ... Ол ... ... ... алу туралы атақты 1916-
жылдың 25-июндегі патша ... ... кезі еді. ... атты өлең ... тек аһ ұрған белгісіз бір өкініш сазынан тұратын секілді. ... ... ... жан келешекке деген сенім, өршіл күреске үндеген
жарқын үнді анық ... ... ... жарияланған өлеңдері замана түрленуіне
қарай, белгілі бір мақсат-мәнге ие болып отырды. ... бірі ... ... ... ... ... ... деп, қойылған сұрақтың мәні неде?! Елдің көшін
бастаймын деген ердің міндеті өте ауыр. Елім деп ... ... ... ер ... ел ... ие бола алмақшы. Ақынның айтар ойы да осы.
Еліңе лайық ерің болса, ... да ... тас ... ... ... ... ... жауабы қазақ тарихының белді-белді кезеңдерін қамтиды.
М.Дулатовтың «Қазақта» жарияланған ... бір ... жыр ... -
ақынның айтпағы анық сезілетін, тың көзқарасты мол ... ... ... болудың ойланалық амалын,
Қамсыз жатар емес енді заманың.
Надандықтың қираталық қамалын,
Мақсатыңа ұмтыл таяу, алашым [12] !
Өлең сарынынан көрініп тұрғандай, «Жаңа ... ... ... жаңа ... келе бастаған кезінде жазылған. Кешегі ... ... ... ... жұрт, енді отарлық бұғауынан босап, жаңа өмірге бет түзеп
келе жатқан сәт. Ақын ойы ... ... ... де ... ақынның «Қазақта» басылған өлеңдері тақырып жағынан әр ... ... ... ... … тек таң ... ... ... т.б.
өлеңдері азаматтық лириканың озық үлгілері ... ... ... ... ... ... өршіл романтизмнің осы «Қазақтағы»
өлеңдері арқылы қалыптасқандығын Е. ... ... ... ... романтизміне, сөз жоқ, өз дәуірінің азаттық аңсаған
әдебиетінің ықпалы болды. Мұндағы ... ... ... тікелей әдеби
әдіске әсері төңірегімен шектелмей, ... ... ... арналған
идеялардың бейнелеу тәсілінің әсерімен түсіндірген ... ... ... ... ... мазмұны да романтик болып қалыптасатын
қалам иесінің идеялық мақсатына соқпай өткен жоқ» [13, 12-13 бб.].
Ақынның «Есімде … тек таң ... ... – ең бір ... ... ... жыр. ... халық басындағы қазіргі күйдің кінәлісі ... ... ... ... ... ертер ерлеріне сенім артып, жарқырап таң
атарына шүбәсіз сенеді.
Мезгілше мейлі келсін тісі батсын,
Сұр жылан өзі ... ... ... ... төңіректі тек таң атсын [14]!
Қазақ газетіндегі М.Жұмабаев сезім-жырлары – ... ... ... ұмтылған жанның рух қайрағы. «Жарыма» атты өлеңдегі мына ... ... алыс ... үшін ... кештім,
Бауырдың халін көріп бейнет құштым,
Құшақта, сүй, күл, жыла, қайраттандыр,
Жан жарым, ұзақ ауыр жолға түстім [15].
Ғалым А. Шәріп бұл өлең ... ... ең ... 1915 жылы ... ... ... ... атты лирикалық-бағдарламалық туындысындағы:
Жан жарым, ұзақ қиын түстім жолға,
Алдымда түпсіз дария, сор да, ор да.
Батпақ шөл: сусыз, отсыз, қайнаған құм,
Ысқырған жылан, шаян оң мен ... ... ... «Жан ... деп отырғанының аясына басқа
мәліметтермен бірге «Сар ... ... да ... көрінеді» (16, 62
б.), – деп ондағы ... ... тап ... ... газетінде жарияланған өлеңдердің көбінен «елім», «алашым» ... ... ... ... ... ... ... ұрып
тұратындығын байқаймыз. Зертеу жұмысымызда азатшыл ойдың ... ... біз ... ... Дулатов, Мағжан Жұмабаев жырларынан мысал
алып, оларды ... ... ... ... ... ... ... ой
айқын көрініс тапқанын танытуға тырыстық.
2.3 Өлең-жырдағы ағартушылық идея ... ... ... ... ... ... ... өркениеттен кенже қалып қойған
ұлтын өрге ... ... ... ... ... ... өлең-жырлардың
ағарту идеясын алға шығаруы заңды да. Осы ... ... көп ... ... ... авторларының бірі – Бимұхамбет Майлин. «Қазақта»
Бейімбеттің «Штат», ... ... ... «Мұқтаждық», «Байлыққа», «Жазғы
кеш», «Қазаққа», «Ұлу», «Алаш ордаға», «Уа» атты өлеңдері жарияланған.
Бейімбет Майлиннің «Қазақта» жарияланған алғашқы өлеңі «Штат» ... №90, 14 ... Өлең ... кесапатын, Ресейдің теріс пиғылды
әкімдері момын елге таңған жаман қасиетті сынауға арналған.
Ай штат, не қылмадың қазағыма,
Салдың ғой ... ... ... ... ... ... ... індет болып жабысқан осынау жаман әдеттің, қайта шықпастай ... ... ... ... себебі не дегенде, ақын мұны жұрт надандығынан
және орысқа бағынған, билеушіге құлдық ұрған пиғылдың жанды ... ... ... ... бұл ... ... ой ... үйреткен, ел бүтіндігіне нұқсан келтіретін талас-тартыстың
себепкері «Штатқа» құмарлықтан қашуға үндеуде жатыр.
Бейімбеттің «Қазақта» ... ... ... ... тығыз
байланысты екі өлеңі бар. Олар «Ай, Мұқтаждық» (1915, №96, 25 ... ... ... (1915, №98, 23 ... Бір-бірімен қарайлас, қабат
шыққан бұл өлеңдер уақыттың өткір мәселелерін алға ... ... ... ... көтерумен құнды. «Мұсылмандық белгісі» өлеңінде ақын адамдар
арасында наным жағдайлығын сынап, мұсылмандыққа ат үсті ... ... ... ... ... ... қасиетсіздікті ащы сынға
алады.
Малы барлар Мекке барар жалақтап,
Зекеті жоқ, кірсіз таза малы ... ... өзге ... барып кеп,
Сөзі сыйлы, жұртты өзіне қаратпақ.
«Қазақ» газетінде жарық көрген Бейімбет өлеңдері оның ақын ... ... ... ... ... ... ашып ... әсер
қалдырады. Бейімбет Майлиннің ақын ретіндегі кіршіксіз пәк ... ... ... адал ... ұлтын ұлықтаған ой-пікірінің тұнығы «Қазақта»
тасқа басылып, тарихта қалған.
Бес жыл бойы «Қазақ» ... ... ... ... ... сан ... болғанымен, сайып келгенде құяр арнасы, түйісер жері бір-
ақ нәрсеге саяды. Ол – сол уақыттағы ең бір өзекті ...... ... ел ... надандықтың жойылуын жырлау. «Қазақ» газетінің бетіндегі
әр жылдарда жарияланған «Азаттық күні», «Әр жан әр ... ... ... ... ... ... ... жыл құтты болсын» және «Ұлтшылдарға» деген
өлеңдердің авторы – Сәбит Дөнентаев.
«Қазақ» ... 1915 ... ... Сәбит Дөнентайұлының «Тотыға»
атты өлеңі жарияланған. Сырттай қарағанда тотықұс керемет болып көрінеді.
Ал оның ішкі ... ... ... ... ... ... да ... дүниені көре алмай,
Тар қаптаса отырсың.
Еліктеуің болмаса,
Өз сарайың соқырсың.
Соның үшін қарға боп,
Босансаң… шоқырсың.
1915 жылы жазылған бұл ... осы ... ... ... ... сипатын көріп, тани аламыз. Өлеңнен сол кездің, яғни заманның
бағыты, болмысы нақты көрініс тапқан. Сәбит шығармашылыған жете ... ... ... ... халқын тұйықтан жарыққа, жарқын болашаққа
меңзеп, мәдениетке, өнерге, ғылымға үндеген ... бірі ... ... ... дейінгі шығармаларында қазақ ... ... ... [17, 43 б.], – ... оны біз осы «Қазақта» жарияланған
өлеңдерінен айқын аңғарамыз.
«Қазақ» газетінде өлеңдері жиі жарық көріп ... ...... пен ... ... бүркешік есіммен жазған Біләл Сүлеев. Бұл
ақындар өлеңдерінің өзегі жұрт санасын оятуға бағышталған ұмтылыс пен ... ... ... ... ... ... Мәселен А. Мәметов
«Тілегім» өлеңінде көкейіндегі көңілін ... етіп ... ... ... ... атағымен,
Ғылымның тұлпарына мінген көрсем.
Үйренген білім-өнер арқасында,
Рахат тыныш дәурен сүрген көрсем [18], ... ... ... озық елдер қатарына қосылып, басқалармен
тереземіз тең болса екен ... ... ... ақын ... үнемі тебірентіп
отырады. Ағартушылық XX ... ... ... ... бірі ... Бұл ... – А. Мәметов пен Б. Сүлеев өлеңдерінің асыл ... ... ... ... кеңінен талданып, ағартушылық ой-сананың
мән-мағанасы ашылды.
Мазмұнға бай, түрі ... ... ... ... ... ақын болмақты
мақсат тұтқан талапкерлерге үлгі, өнеге ... ... ... ... Ахаң ... ... ... мұра тұтып, өлеңге ой
тұндырып, көркемдігіне әр берді. Біз қазақ ақындарының қаламын ұштай білген
тұңғыш бейресми ... ... ... ... анық ... ... ... әдебиетті зерттеу мен әдеби сын
мәселелері» атты үшінші ... ... ... ... ... жүргізген іс-шаралары мен әдеби мұраны жинау және зерттеу
мәселеріндегі, сонан соң ... ... мен ... ... ... ... ... бағыт-бағдарын саралап көрсетіп беруді мақсат
тұттық.
3.1 Жазба ... ... ... мен ... ... ... ... Біз, ең алдымен, әдебиетті жетілдіру мақсатындағы ... ... ... ... ... дамуын жетілдіруге
қатысты талаптардың бір көрінісі – «Білім жарысына» қатысты мақалалар легі.
Оларда ... ... ... ... ... ... жолы ... Әсіресе, Ахмет Байтұрсынов жазған «Білім ... ... №16) атты ... ... ... айқындылығымен қатты қызықтырады.
Онда білім сайысының көптеген елдерге таралғандығы айтыла келіп, ғылымның,
өнердің сала-саласы ... ... ... ... ... арасында
мүмкіндіктің жоқтығы ескеріліп, ... ... ... ... ... ... іс ... қазақ халқының көзі ... ... ие ... ... «Қазақтың» 1913 жылғы 16
шілдедегі санында Ахмет ишан Оразаев «Бәйге тігемін» атты ... ... онда «мен өзім ... жарысынан келген жүйріктердің біріне бәйге
тігемін» деп, барша жұртқа ой салады.
Осынау маңызды да мәртебелі іске ... ... ... ... – Есенғұл қажы Маманов. «Қазақтың» 1914 жылғы 28 ақпандағы санында
жарияланған Қапалдан ... ... ... қажы ... жазушылардың
бәйгесіне 200 сом ақша ... ... ... 1915 ... ... ... ашық хат жолдап, жазылған жәйға қайта оралады.
Романға жарияланған бәйгені қорытындылайтын мерзімнің таяп келе ... ... ... ... ... ... шығармаларды сарапқа
салуын сұрайды. Е. Маманов: «...сыншылыққа мынау мырзаларды лайықтаймын:
Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... Сералин, Райымжан Мәрсеков, Шәкәрім Хұдайбердин, Жақып Ақбаев,
Нармамбет Ормамбетов һәм Нұрғали Құлжанов», – дей ... бұл ... ... ұлт ... ... кішкентай болса да септігін тигізсе,
көздеген мақсаты толық ... ашық ... ... ... ... ... де ... Ол «Жаңа
кітаптар», «Қазақ» басқармасында сатылатын ... және тағы ... ... ... ... ... көріп жатқан кітаптар туралы
мәлімет беріп отырды. Мысалы, «Кітап сұраушылар ... (1915 №105) ... Ғ. ... кітаптары туралы айтса, «Жаңа шыққан кітаптар» деген
айдармен С. ... ... М. ... «Топжарған», М.
Дулатовтың «Оян, қазақ!», ... А. ... ... «Тіл ... тағы басқа кітаптары басылғанын хабарлады. «Қазақтың» ... ... ... ... ... басқармасында сатылатын
кітаптар» деген атпен басқарма тарапынан шыққан хабарламалардың да ... ... 1915 жылы осы ... ... ... ... ... 10
кітаптың тізімі берілген. ... ... ... ... он ... шыққанын ескерсек, газет өзі шығып тұрған ... ... ... тізімін толық көрсетіп берді деуге негіз бар.
«Қазақ» газетінің әдебиет мәселелеріндегі ерекше бір көңіл аударғаны
қазақ халқының сан ... ұлы ... – ауыз ... атты ұлттық мұрасы.
«Қазақ» газетіндегі халық мұрасына ... ... екі ... ... ... Бірі ... ... жинаушылар еңбегін бағалау, оларды
халыққа таныстырып отыру. Екіншісі – ұлт ... ... ... жолға
қойылуын сөз етіп, шыққан жинақтарға пікір айту.
«Қазақ» газетінде, ең алдымен, қазақ ауыз әдебиетін жинауға көп ... ... ... ... баса ... аударылды. Мәселен,
Г.Н. Потаниннің Әлихан Бөкейхановтан ... ... ... ... ... хаты ... ... деген атпен басылған (1914, №52).
Мұхтар Саматовтың «Потанин баяндамасы» (1914, №56) атты ... ... ... ... ... көп ... ... келтіріледі.
Міржақыптың «Әбубәкір Ахметжанұлы ... (25 ... ... күніне)»,
Мұстафа Шоқаевтың «Әбубәкір Диваев» мақалалары да осы сипатта.
Келесі топқа Ахмет Баржақсиннің «Мақалдар», ... ... ... ... т.б. ... ... ... Бұл материалдарда
халық әдебиетінің алтын көмбесін аршып, ел ... ... ... сөз ... ... ... ... қатысты көптеген дүниелер «Оқшау сөз»
айдарымен жарияланып тұрған. Онда ел ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер жарық көріп, оқырман назарына ұсынылып
отырған. Газеттің 1916-жылғы 168-санында «Жазықсыз ... ... ... ... баба» атты С.Торайғыровтың ел аңызын ... ... ... ... ... қан» ... ... болса, «Жалаңаш баба» Абылай хан тұсындағы қазақ-қырғыз арасындағы
қақтығыстар ... сөз» ... ... ... бірнеше аудармасы жарық
көрген. Атап айтқанда, «Ешкітау» (Қырым сөзі Н. Маркестен) 1915, ... ... ... сөзі Н. ... 1915, №136, ... ... ... Маркестен) 1915, №138. «Қырым сөзі» циклы ... ... ... ... мен ауыз ... ... ... танытады.
Біздің бұл тараушадағы басты мақсатымыз – газеттің ХХ ... ... ... ... ... ел арасына кеңінен таратуды
ұйымдастыру, әдеби мұраны жинау мен ... ... қою ... ... ... ... ... Бұл мәселелердің өркен жайған
жазба әдебиетіміздің белгілі бір ... ... әсер ... ... талғам-танымды қалыптастыру бағытындағы ізденістер. «Қазақ»
газеті ХХ ғасыр басында әдебиет туралы ғылыми көзқарастар ... ... ... ... не ... ... «Қазақтың бас ақыны»,
«Әдебиетімізге көз салу», ... ... ... ... Р. Мәрсековтың «Қазақ әдебиеті жайынан», т.б. мақалалары – осының
дәлелі.
Басылымның басты табыстарының бірі – абайтанудың бастауында тұруы. Қазақ
газетінің 1913 ... ... ... ... А. ... деп қол қойған «Қазақтың бас ақыны» деген көлемді ... ... ... өзі пір тұтқан Абай ақынның өз заманының
ақындарынан артықшылығын нақты көрсетеді. Абайды әр қырынан ... ... ... ... ... бар: «Орыс ақындарымен танысып, өлең ... ... ... ... Абай өлеңге басқа көзбен қарап, басқа құрмет-
ықыласпен күтіп алып, төр түгіл тақтан орын ... ... ... ... ... мінгендей артықшылығы қандай оны да көрсетіп, ... ... мен ... көбі ... болғандықтан, өлең болып айтылып,
тыңдалып жүргендердің көбі өлең емес екендігі, өлең ... ... ... ... ... ... ... екендігі, жұрт мағыналы,
терең сөзден гөрі мағына жоқ, маңыз жоқ, желдей гулеп, құлаққа ... ... ... ... ... ... ... екендігі Абайдың өлең жайынан
жазған сөздерінде ... [19]. Бұл ... ... ... өлең ... шеберліктің қыр-сырын мейлінше терең игеріп, толық сезінген жан
екенін танытқан.
ХХ ғасырдың басында қазақ халқына ой ... ... өн бойы ... ... газеті ұлтының ұлы ақынын тануға алғашқы болып жол ашты.
Ондағы Ахмет, Әлиханның, Міржақыптың Абай туралы ойлары ... зор ... ... Ендеше «Қазақ» газеті абайтанудың негізін қалады десек,
артық ... ... Біз өз ... олар ... ... отыра, осының мәнін ашуға тырыстық.
«Қазақ» газетінің алдына қойған көп мақсаттарының бірі – ... ... ... және ... ... еңбектерін қараңғы жұртына таныстыру
болды. Мәселен, Міржақыптың «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 16-17-сандарында
Ахмет Яссауи ... 1914 ... 71-73, 76, ... ... ... ... дүниелер жарияланған. «Қазақ» газетінің бұл ... тек қана ... ... ... ... ғана ... қоймай, өзге
түркі тектес халықтар көрнекті тұлғаларының түркі ... үшін ... кең ... тоқталумен ерекшеленеді. Мысалы, «Қазақ» газетінің
1914 жылғы 80-81-сандарында Міржақыптың «Исмаил Гаспринский», 1913 жылғы ... ... ... ... ... А. ... Ә. Бөкейханов, М.
Дулатовтардың қазақ әдебиетінің көрнекті дарындары туралы мақалаларында
олардың өмірі мен ... ... ... талап-тілек те анық
көрінеді. Бұлар – ғұмырнамалық негіздегі ғылыми-зерттеушілік сипаты ... ... Олар ... ... ... ... газетінде жарияланған әдеби-танымдық мақалалардың ... бірі – ... 1915 ... ... ... ... ... деген бүркеншек есімімен жариялаған ... ... ... ... ... не ... ... роман қажет пе деген
сауалдарға жауап табуға ... Онда ... ... ... роман
жанрының пайда болуы, алғашқы романның жетістіктері мен кемшіліктері
көрсетіледі. Автор алғашқы қазақ ... ... ... ... жоқ ... ... қазақша бірінші роман жазып шығарған Міржақып Дулатов
болды. Оның «Бақытсыз ... ... ... 1910 жылы ... ... Біз өз ... лайықтап, мұны қазақ әдебиетінде тәуір ... – деп баға ... ... ... Ә. Бөкейхановтың біз өз
жұмысымызда кеңінен тоқталған мақаласы – ... ... ... ... жанрының ерекшелігін жете ұғындырған бағалы еңбек.
Райымжан ... ... ... ... атты көлемді мақаласы
«Қазақ» газетінің 1915 ... 15 және 19 ... ... ... ... ...... әдебиетін дәуірлеуге алғаш қадам жасауы.
Р.Марсеков қазақ әдебиеті тарихының даму ... үш ... ... ... ... ... ... 1. Қазақтың ескі ауыз
әдебиеті. 2. Алғашқы жазба әдебиетінің басталу кезеңіндегі ауыз ... кете ... ... 3. Жаңа әдебиет дәуірі. Әдебиет тарихын осылайша
дәуірлегенде автор хронологиялық тәртіптен гөрі, ... ... ... орай жүйелеуді мақсат тұтқан Р. Марсеков мақаласының
бұрынғы және жаңа ... ... ... ғылыми сипатқа ауысу жолындағы
мәні өте зор.
«Қазақ» газетіндегі әдебиет жайлы материалдардың ішінде өзіне ерекше
назар аударуды ... ... бірі – ... көз ... 1916, №164) атты ... Оның авторы «Н» деген бүркеншік есіммен
қол қойған. Бұл ... ...... басындағы аздаған
жылдардың ішінде-ақ әдеби ой-пікір ғылыми ұғымдарды меңгеруге батыл ... ... ... Ол ... дамудағы әдеби байланыстың орнын
көрсетіп, озық ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Автор мақалада қазақ әдебиеті дамуында Европа
әдебиеті үлгісінің орны ерекше ... ... ... ... Еуропа мәдениетінің бар асылы – рух сыны-дух критицизма, бұл бізді
жүре алмайтын тұйыққа, шыға алмайтын ... алып ... ... ... бара жатса, рух сыны бізді жаңа көзімізді ашып, қатамызды
көрсетер. Абай-адабиятымыздың атасы, бұл ... ... ... ... екендігін сезіп, сол жолға бұрылды. Әйтпесе, Абай үшін ... ... жолы ашық ... Бұл ... ... ... ұлт ... бағыт-бағдыр беру ниеті көзге айқын шалынады. «Әдебиетімізге
көз салу» атты мақала шын ... ... ... ... ... ... даму ... табуға жөн сілтеген құнды
зерттеу.
Қорыта айтқанда, ХХ ғасыр басында арыстарымыз жазған ... ... ...... ... тұрған асыл мұраларымыз.
3.3 «Қазақтың» әдеби сынды дамытуға қосқан ... ... ... ... ... ... сынға тікелей қатысты болып
келеді. Қазақ ... ... ... ... ... ... насихаттаған «Қазақ», оларға пікір айтып, жұртқа кеңінен таратуды да
назарынан тыс қалдырмаған. Міне, осындай ... ... ... ... ... һәм ханлылар шежіресіне» сынында көрініс тапқан. ... ... ... болып табылатын «Шежіренің» қадір-қасиетін оқушының пайдасына
жарарлық жақтан түйіндейді.
Біз көңіл аударатын жайт «Қазақ» ... ... ... қатысты
бірнеше мақалалар жарияланған. Соның бірінде Шәкәрім Әлиханға жауап береді.
«Ақсақ қой ... ... ... деп аталатын мақаласында ... ... ... қуанбасам да, қазақты шежіре ... ... ... - деп ризашылығын білдіре отырып,
кейбір пікірлеріне келіспейтіндігін сездіреді. «Қазақ» ... ... ... ... оған ... қайтарған жауабын жариялауы, әдеби
этиканы сақтаудың озық бір үлгісі іспетті. Мұның өзі газеттің ... ... ... ... ... керек-ті.
Қазақ жазба әдебиетіндегі көркем шығармаларды бағалауда ақын-жазушының
жетістігін танып, кемшін тұсын байқап, ... ... ... ... мақаланың бірі – «Сын». Шәкәрім Құдайбердиевтің «Қалқаман – Мамыр»
поэмасын жан-жақты ... ... ... мақаласы - Шәкәрім
шығармашылығын танудағы бір белес. Бұл сын ... тууы ... ... ... ... сабақтас болатындығының бір ... ... ... ең ... ... ... ... анықтап
алып, сонан соң барып шығарма табиғатына бойлайды. «Қалқаман-Мамыр» өлеңі
орыс тілінде «Историческая хроника» деп аталады. Бұл ... ... ... мысал қылған: Пушкинде «Царь Борис Годунов», Лермонтовта «Песня о
купце Калашникове». Бұларда орыстардың мінезі, тұрмысы, ... ... [21]. ... ... дастанның жанрлық табиғатын тани алғандығы
білінеді. Әлихан ұғымында «Қалқаман – Мамыр» – тарихи жыр. «Қыр ... ... ... баға бере ... шығармадағы тарихи шындыққа
жанасымдылықсыздыққа біраз сын айтады. Әлихан Бөкейханов «Сынында» белгілі
шығарманы ... ... ... өзге де ... ... үш ... ... болады. Біріншіден, сын жазу мен сыншылыққа қойылар талап. ... ... ... ... ... ... деген талап та қатаң
болу керектігі. Үшіншіден, кітап тілінің ұғынықты болуы, ... ... ... «Сыны» - өз заманына сай жазылған, уақыт жүгін көтере алған,
ойы кең, ... ... ... Бұл – сөз өнеріне деген талаптың өскендігінің
белгісі.
«Қазақ» газетіндегі мазмұны терең ... бірі - ... ... 126-129 ... ... «Қара қыпшақ Қобыланды» атты мақала.
Ол негізінен «Сын» айдарында жарияланған. ... ... ... ... ... ... отырып қарастырады. Жырдағы ... ... ... ... шумағы да қосылып кеткендігін тілге тиек
етеді. Сонымен қатар, автор «Қобыланды» ... ... ... айта ... ... ... негізіне назар аударады. Мақалада
автор кітап шығару ісіне ерекше мән береді. Бұдан сол ... ... ... ... ... ... өркениетті елдердегі жауапкершілікті
талап еткендігін көреміз. Бұл ... ... ... тілек-
талаптар қазақ әдебиетінің ілгерілеуіне, қазақ ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
«Қазақта» жарияланған әдеби-сын мақалалардың ішіндегі өткірінің бірі –
Міржақыптың «Манап» ... ... ... ... ... екі ... ... пікір айтылады. Бірі – шығармадағы шындық, екіншісі –
аударманың тілі ... ... ... ... тән ... оның ... ... шындық ретінде бере алуы десек, Міржақып «Манап»
драмасына ... осы ... қоя ... ... ... өзі ... өзіне таныс емес халық туралы терең зерттеп, әбден танып-біліп
алмай, ... ... ... ... ... ... ... басқан
«Айқапқа» реніш білдіреді.
Міржақып өз ойын «Манаптан» көп мысалдар ... ... ... ... жүз ... ... болады. Жиылған жұрт теріге
таласқандай саудаласады. Қай ... ... ... сатады, оны кім
саудаласып алады? Немесе, «Манаптың күнәсін саудаласып бір жорғаға түсірген
біреу құдық суымен ант ... Бұл ... ... бар ма?» Осы ... салт-дәстүрінде жоқ нәрселерді тізбектеген жазушыны сынай отырып,
Міржақып «Манапты» марапаттаған «Айқап» туралы ... ... ... ... ... ... басу … таратудың лайығы болмаса керек…
Қазақта болмайтын ұятты, ерсі істерді бізге ... үшін ... бар емес пе?» [22]. ... осы ... ... ... да сөз
етіп, «Манаптай» шығармаларды бастырғанда, білікті кісілердің ... алып ... ... Бір ... ... ... ... мақаласы – қазақ әдебиетінің көкейкесті көп мәселесін көтерген,
оның шешуін ... ... ... ... бірі.
Қазақ әдебиетіндегі драмалық шығармаға ... ... сын ... ... ... Мақала Көлбай драмасының осал соғар
тұстарын ... ... ... ... ... автор Көлбай драмасының басты
кемшілігі драмаға негіз болған оқиғалардың сенімсіздік тудыруында ... ... ... ... ... өз ... ... дәлелдей алған.
Қорыта келгенде, «Қазақ» газеті бетіндегі әдебиетке қатысты ... ... қай ... сөз ... оның ... табиғатын жоғалтпай,
өзіндік болмысын сақтауды көздегені, әдеби шығармаларды бостандық пен
азаттықтың шамшырағына айналдыруға ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті жайлы ой-пікірлерді бір белеске
көтерді деуге толық ... ... ... бас кезі ... ... өрлеу кезеңі болып табылады. Осы
кезеңдегі ой мен ... ... ... қатар, жұрттың қоғамдық-әлеуметтік
өмірінің алдыға қарай жылжуына «Қазақ» газетінің тигізген ықпалы өте зор.
Басылым, әсіресе, қазақ әдебиетінің ... көп ... ... ... ... келе ... ... жасауға болады: 1.
«Қазақтағы» өлең-жырларда ұлттық ... ... ой ... ... ... Бұл ... ... талданды. 2. «Қазақ» жазба
әдебиетті дамыту жолдарына қатысты біршама ұйымдастыру іс-шараларын жүзеге
асырды. Бұл ... А. ... ... ... толыққанды ашылды.
3. «Қазақта» халық мұрасына ерекше көңіл бөлінді. Онда ауыз ... ... ... ... ... кең өріс тапты. Бұл мәселе
жұмыста біршама айтылды. 4. «Қазақ» ... ... ... ... Абайға қатысты Ә. Бөкейхановтың, А. Байтұрсыновтың, М. Дулатовтың
материалдары жұмыста кеңінен талданды. 5. ... ... ... ... ... сіңірді. Онда әдеби-теориялық пікірлерге кеңінен
орын берілді. Бұл да нақты жарияланымдар негізінде дәлелденді. 6. ... ... ... ... ... ... кемшін тұстарын
көрсетіп, оны өркендету саласында үлкен ... алға ... ... ... ... ... бағдар-бағыт түзеуіне жолбасшылық
танытты.
Жалпы алғанда, жұмыс барысында ұлтымыздың ... ... ... ғасырдағы қазақ әдебиетін дамытуға қосқан үлесі жан-жақты ашылды. Бұрын
бұл мәселе мақала, кейбір ... ... ... ... ... келсе, біздің еңбекте ... ... ... түрде
қаралып, басылымның әдеби болмысын шынайы тануға алғашқы қадам жасалды.
Қорыта айтқанда, «Қазақ» газеті қазақ әдебиетінің дамуына өз ... ... ... үлес ... ХХ ... ... ... дамуына, әдеби-теориялық ... ... ... әдеби сынның қалыптасуына уақыт үрдісіне сай тұғыр-тірек бола
білді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 ... М. ... ... ... қазіргі дәуірі / Шолпан. – 1923.
- №4-5. – 20-42 бб.
2 Қойгелдиев М. Алаш ...... ... 1995. – 368 ... ... ... // Айқап. – 1913. -№12
4 Байтұрсынов А. Орынбор, 2-ші февраль. //Қазақ. – 1917. – 9 ... ... Ө. ... ... – Алматы: Қазақстан, 1993. – 168 б.
6 ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің архиві. О1.-1484-іс. 6 том. ... – 1 ... // ... – 1998. - №3. – 47-59 ... Дулатұлы Міржақып. Ахмет Байтұрсынович Байтұрсынов // Бес томдық
шығармалар жинағы. ІІІ Т. – ... ... 2003. – 398 б. – 17-28 ... Шәміл (С.Сейфуллин). Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды // Бес арыс.
– Алматы: Жалын, 1992. – 215-219 бб.
9. Екеу (Аймауытов Ж., Әуезов М.) ... ... ... // ...... №5. - 18-23 ... ... Н. «Айқап» журналындағы ... ... ... ... ғыл. канд. дисс. Автореф.: – 10. 01. 10
– журналистика. – Алматы, 1999. – 27 б.
11. Міржақып ... ... // ... 1914. – 28 ... ... Жаңа тілек. // Қазақ. – 1917. – 9 ... ... Е. ... ... ... ... // ... алу үшін дайындаған диссертациясының авторефераты
(қолжазба құқығында). – Алматы, 1997.
14. Жұмабаев Мағжан. Есімде.. тек таң атсын! // ... – 1915. – 25 ... ... ... Жарыма // Қазақ. – 1915. – 22 апрель.
16 Шәріп А. ... ... және ... ... Алматы: Білім, 2000. –
355 б.
17 Ысқақов Б. Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы. – ... ... – 207 ... ... А. Тілегім. // Қазақ. – 1915. – 18 апрель.
19 А. Б. ... ... ... бас ... // Қазақ. – 1913. – 30
ноябрь.
20 Шәкәрім.Ақсақ қой түстен кейін маңырайды.// Қазақ. – 1914. – ... Қыр ... ... Ә.) ... // ... – 1915. – 22
апрель.
22 Мадияр (Міржақып Дулатов). «Манап драмасы // ... 1914. – ... ... ... ... ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ
1 «Қазақ» газетіндегі әдеби мұраларды зерттеу мәселелері //Әдеби мұра
және қазақ әдебиеті ... ... мен ... ... Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Қазақ университеті,
2005. – 295-300 бб.
2 Б. Майлин және ... ... // ... тобының асылдары :
Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ... ... 2005. – 174-181 ... ... ... мерзімдік баспасөзде алатын орны // Тіл. ... ... ... конференция материалдары. – Ақтау:
Ш. Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университеті, 2005. – 178-183 бб.
4 М. Әуезов және ... ... // М. ... және әлем ... ... ... ... –Алматы: Қазақ
университеті, 2005. – 72-79 бб.
5 М. Әуезов және алашшыл баспасөз тарихы // М. ... және ... ... ... конференция материалдары. –Алматы:
Қазақ университеті, 2006. – 88-89 бб.
6 Абайды ардақтаған «Қазақ» // ҚазҰУ Хабаршысы. Журналистика ... 2006. – № 2 (21). – 72-78 ... ... газетіндегі әдеби-сыни көзқарастар // ... ... ... – 2006. – № 3 (93). – ... «Қазақ» газетіндегі ой оятқан өлең-жырлар // ҚР ҰҒА ... ... – 2007. – № 1 (161). – 18-23 ... ... ... ... мұрасына жанашырлық // Ақиқат. – 2007. –
№ 6 . – 83-87 бб.
10 ХХ ғасыр басындағы тіл мен ... ... // ... ... ... – 2007. – № 6 (105). – 224-230 бб.
11 «Қазақ» газетіндегі абайтану мәселесі // ... ... ... және ... ... ... Республикалық ғылыми-
тәжірибелік конференция ...... Ш. ... ... ... университеті, 2007. – 51-53 бб.
12 Бабадан қалған бас мұра – Отаншылдық // Проблемы и перспективы
социально-экономического ... ... ... ... ... ... конф. – Актау: Мангистауский институт «Болашак», 2007. –
с. 74-77.
13 Ұлылықты алғаш таныған ұлылар // ХХ ғасыр ... ... ... ... ... мәселелері: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 64-72 бб.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931жж), Мағжан (Әбілмағжан) Бекенұлы Жұмабаев11 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі12 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Нашақорлық – тұңғиық түбі13 бет
Ораз Жандосов30 бет
Семей таңы газетінің тарихы6 бет
Қазақстан баспасөзі78 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь