"Қазақтың салт-дәстүрлері."

І.Кіріспе

Қазақтың салт.дәстүрінің қалыптасуы, олардың халық қоғамының саласымен, тарихымен, мәдениетімен байланысы және оны оқыту мақсаттары

ІІ. Негізгі бөлім

Салт.дәстүр, оның түрлерін қарастыру
а) Бала тәрбиесіне байланысты дәстүрлер
ә) Тұрмыстық салт.дәстүрлер
б) Әлеуметтік мәдени салт.дәстүрлер

ІІІ.Практикалық бөлім

“Бесік жыры” оның айтылу рәсімдері

ІV. Қорытынды бөлім

Қазіргі кезде салт.дәстүрді оқыту туралы ой.пікір
Қазақ халқы – рухани зор байлықтың мұрагері. Ол өзінің өрісі биік сын сапасы өскелең мәдениетке бір күнде жеткен жоқ. Осы мол зор қазынаның түп-төркіні сонау 6-8 ғасырдағы Орхан Енесей ежелгі түрік жазбаларынан басталады. Қазіргі Қазақстан территориясында жүргізілген археологиялық қазбалар біздің ертедегі ата-бабаларымыздың тек мал баққан, жерін шет жаудан қоғаған батыр жауынгер ғана емес, ақын, жыршы, шешен, сонымен қоса сәулетші, мүсінші, ұста, зергерде болған екенін дәлелдеді.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы мұрат міндеттерінің ең бастысы - өзінің ісін өмірін жалғастыратын салауатты саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам қамын ойлау болып табылады. Ал ұрпақты жан-жақты келбетті етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің тәлім тәрбиелік, білім танымдылық ролі орасан зор. Өзге халықтар сияқты қазақ елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері жиып-терген мол тәжірибесі бар. Аға буын өз бойындағы ізеттілікті, қайырымдылық, кішіпейілділік, әдептілік, елін-жерін, Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп келеді.
Адамның жарық дүниеге келген күнінен бастап оның есейіп, о дүниеге аттанып кеткенге дейінгі өмірі мен іс-әрекеті, басқалармен қарым-қатынас атаулының барлығы салт-дәстүрден өзекті орын алып, адамның дүниеге көзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі .
Жер жүзінде екі мыңнан астам ұлт пен ұлыс тіршілік етеді десек, солардың әрқайсысының өзіне ғана тән әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері бар. Олар – халық мәдениетінің аса мәнді құрамдас бөлігі, одан ол халыққа жататын адамдар мәдениетінің деңгейі, рухани байлығы, басқа ұлттар мен ұлыстардан, халықтардан айырмашылығының барлық белгілері анық танылады. Сонымен қатар салт-сана, дәстүр қатып-семген, мәңгі өзгермейтін нәрселер емес. Елдің мәдениетіне, экономикасына ілесіп өркендеп отырады.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол тарихи негізінде қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа берілетін әдет-ғұрып жалпыға бірдей әдеп, инабат нормасы болып табылады. Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар арасындағы өркендеп және өзгеріп отыратын тұрақтылықты ретке келтіріп отыру.
Тұрақтылық болмаса даму да болмайды. Соның нәтижесінде әрбір жаңа ұрпақ өткен ғасырлар мұрасының әсеріне ұшырап, оған бойсұнуға әзір. Белгілі француз социологі Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын күйінде табатын, өздерінің тәртіптерін жөнге түсіріп және әрекетке келтіріп отыратын тетік. Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза тайпалардың бірлігін сақтауға көмектесетін қорғаушы құрал болып табылады” – дейді.
Бұл жерде әңгіме Бірлестіктің берік өмір сүруі үшін, оған кіретін адамдарға дәстүр талаптарын орындаудың міндеттілігі жайында болып отыр.
Дәстүрдің тағы бір қызметі – жақындастыру. Мұның тарихтағы айқын көрінісі – рулық қауымдастықтар, олардың ауызбірлігі, тұтастықтарын сақтауға ұмтылушылық “Кімнің жерін жайласаң, соның жырын жырлайсың” деген мақал осыған байланысты айтылған.
1. Алтынсарин Ы. Бастауыш мектеп журналы. А; 2000 ж
2. Асылов Ұ, Нұсқабай Ж. Әдептану. А; 2002 ж
3. Әлімқұлов Б, Әбдіраманов Е. Күйеу келтір, қыз ұзат – тойыңды қыл. А; 1994 ж
4. Жарықбаев Қ, Қалиев С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. А; 1994
5. Ерсарыұлы Наурызбай. Еңбекке баулу хрестоматиясы. А; 2000 ж
6. Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. А;1994 ж
7. Омаров Б. Наурыз. А; 1998 ж
        
        Курстық жұмыс
Пән: Мәдениеттану
Тақырыбы: Қазақтың салт-дәстүрлері
ЖОСПАР
І.Кіріспе
Қазақтың салт-дәстүрінің қалыптасуы, ... ... ... ... ... байланысы және оны оқыту мақсаттары
ІІ. Негізгі бөлім
Салт-дәстүр, оның түрлерін қарастыру
а) Бала тәрбиесіне байланысты дәстүрлер
ә) Тұрмыстық салт-дәстүрлер
б) Әлеуметтік мәдени салт-дәстүрлер
ІІІ.Практикалық ... ... оның ... рәсімдері
ІV. Қорытынды бөлім
Қазіргі кезде салт-дәстүрді оқыту туралы ой-пікір
Қазақ халқы – ... зор ... ... Ол өзінің өрісі биік сын
сапасы өскелең мәдениетке бір ... ... жоқ. Осы мол зор ... ... сонау 6-8 ғасырдағы Орхан Енесей ежелгі ... ... ... ... ... жүргізілген археологиялық
қазбалар біздің ертедегі ... тек мал ... ... шет
жаудан қоғаған батыр жауынгер ғана емес, ақын, жыршы, ... ... ... ... ... ... ... екенін дәлелдеді.
Қай заманда болмасын адамзат алдында тұратын ұлы ... ... ... - ... ісін ... жалғастыратын салауатты саналы ұрпақ
тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам ... ... ... ... ... жан-жақты келбетті етіп өсіруде халықтық ... ... ... ... ролі ... зор. Өзге ... сияқты қазақ
елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері жиып-терген мол тәжірибесі
бар. Аға буын өз ... ... ... ... елін-жерін, Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ... ... ... ... қаны мен ... ... келеді.
Адамның жарық дүниеге келген күнінен бастап оның есейіп, о ... ... ... ... мен ... басқалармен қарым-қатынас
атаулының барлығы салт-дәстүрден өзекті орын ... ... ... ... ... ... ... екі мыңнан астам ұлт пен ұлыс тіршілік етеді ... ... ... ғана тән ... мен ... Олар – халық мәдениетінің аса мәнді құрамдас бөлігі, одан ол халыққа
жататын адамдар мәдениетінің деңгейі, ... ... ... ... ... ... ... барлық белгілері анық танылады.
Сонымен қатар ... ... ... ... өзгермейтін нәрселер
емес. Елдің мәдениетіне, экономикасына ілесіп өркендеп отырады.
Дәстүрсіз халық жоқ. Ол тарихи негізінде қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа
берілетін ... ... ... әдеп, инабат нормасы болып табылады.
Дәстүрлердің жалпыға ортақ ең маңызды қызметі – адамдар арасындағы өркендеп
және өзгеріп ... ... ... ... ... болмаса даму да болмайды. Соның нәтижесінде әрбір жаңа ұрпақ
өткен ғасырлар ... ... ... оған ... ... ... ... Э.Дюркгейм “Дәстүр – адамдардың қоғамнан дайын күйінде
табатын, өздерінің тәртіптерін жөнге түсіріп және ... ... ... Дәстүрді бұзғаны үшін берілген жаза ... ... ... қорғаушы құрал болып табылады” – дейді.
Бұл жерде әңгіме Бірлестіктің берік өмір сүруі ... оған ... ... ... орындаудың міндеттілігі жайында болып отыр.
Дәстүрдің тағы бір қызметі – жақындастыру. Мұның тарихтағы айқын
көрінісі – ... ... ... ... ... ... ... жерін жайласаң, соның жырын жырлайсың” деген
мақал осыған байланысты айтылған.
Дәстүр ақпараттық қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... сақталады, соның арқасында ғасырдан ... ... ... адамдардың дүниеге келген жаңа ұрпақтары өзара
қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... жол-жосынды басшылыққа алады.
Дәстүрде жиналған ақпарлар арқылы ата-бабадан қалған материалдық және
мәдениетке иеғ мұрагер ... ... ... ... ... жол бар, ене
пішкен тон бар”, “Ата көрген – оқ жонар, ана көрген – тон ... ... ... қалған жөн-жосық, әдеп-салттың басшылыққа алынуға
міндеттілігін ... ... ... түп ... келе ... ... ... дейтін
мақалдардың бір әулеттен келесі әулетке ұмытылмай жетіп келе жатуының өзі-
дәстүр. Халық осындай дәстүр жалғастығын зор ... ... ... ... – игі, ата жолын қуса игі” деген ұлы арман соған меңзейді.
Сондықтан да ... ... ... ... әрі ... яғни оны ... ... бұзып алып, адамдардың көңіліне ... ... ... ... ... ... ... саналады. Ондай жастар
“көргенді” деп бағаланады, көптің алғысына бөленеді, дәстүрмен сыйыспайтын
іс істегендер “тексіз”, “көргенсіз” деген өте ... атқа ие ... ... ... ... ауыр айыпқа бұйырылады.
Сонымен қатар дәстүрден, ғұрып-салттан ... ... жеке ... ... ... ... ... – нәрселер мен ... ... жеке ... және ... өзгешеліктер көрініс
табады. Мысалы, Үндістанда сиыр мен маймылды ... ... ... жыланның етін, италяндықтардың есектің етін аса
сый тағамға ... ... ... басын сыйлы қонақ ретінде ер адамға,
қырғызда ... ... тағы ... ... ... ... ... да, соларға байланысты әдептік талаптар келіп
шығады. Ел мен ел, ұлыс пен ұлыс ... ... өмір ... ... ... салт ... ... та бар. Мысалы Иранда
жылдың ақырғы сәрсенбісін киелі күнге балап, ол ... ... ... қабыл
болып, ойлаған ой іске асады деп ырымдайды екен. Ирандықтар бұл сәрсенбіні
«қызыл сәрсенбі» деп атайды. ... ол ... ... қыздар асыға
күтеді. Олар соңғы сәрсенбіге байланысты шартты ... ... ... ... ... ... ... сәті түседі деп сенеді. Біздің
халқымызда бар:
Сәрсенбі сәтті күні той жасапсыз,
Тойыңыз құтты болсын, қыз ... – деп ... ... ... күнгі бастаған ісі сәтті болады деп ұғынылатын «Сәрсенбінің сәттісі»
ырымының да иранның «қызыл ... бір ... ... да ... ... бәрі әр түрлі халықтардың салт-дәстүрлерінде кейде әріден
жалғасатын сабақтастық та, діни наным ... ... ... ... ... ... ... Ұзақ уақыт іргелес шекаралас өмір кешуден болған
ауыс-түйістер де кездесетіні сондай-ақ өздеріне ғана тән, ... ... ерсі ... де болатыны дәлел.
Қазақ - дәстүрі бай және оны қатаң сақтайтын халық. Туған халқының
мінез-құлқы, ... жете ... ... ... ... ... ... қорқатыны дәстүр бұзушылық екенін айтады. ... ... ... надан дейді. Бұл - өте ауыр сөз, ... ... ... ... ... ... туыстық, құда – ... ... ... өлім ... аруақ сыйлау, үлкенді, ата-ананы ... ... ... түсіру, жүйелі сөзге жығылу, тоқтау, обал-сауап,
дастархан, шаңырақ, ... ... т.б ... ... ізгілік, көргендік жатыр. Осындай дәстүрлерімізді ... ... ... мәдениеті, білім-білігі жетпеген жетесіз надан,
көргенсіз болмағанда не болады? Рас, кешегі кеңес заманында халықты ұлттық
жадынан, ... ... ... мен діни ... қол ... ... саясат жүргізілді. Соның салдарынан қазақтың ... осы ... ... қарт ... ... әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерімізден бейхабар болып қалады. Оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ұл-қыздарына толымды тәрбие
беруде білімдері, тілі жағынан қиындық ... ... ... ... ұлт етіп келген және солай болып қалуға тиісті ата салт, ... ... ... ... ... ... ... етіп, сөз
алдарға ғана қолданып, құнсыздандыруға немесе өңін айналдырып, рухына жат
“жаңа замандық” ... ... ... әрине болмайды.
Тарихқа көз жүгіртсек, халқымыз ата-бабаларының жинақтаған өмір
тәжірибесін, бай ... ... жас ... ... ... ... ерекше мән бере, үміт арта сергек қараған.
Жас ұрпақтың алдына асқарлы мақсат қойып келелі міндеттер ... ... ел ... отан қорғаушысы, шаңырақ иесі, өмір гүлі деп бар
жақсысын балаған арнаған. Халық дүниеге келген жас ... ... бар ... ... ... ... сөзге, әнге, күйге қосып, түрлі
қызықты ертегілер, ... ... ... ... ... ... ... келген. Қазақтың аса көрнекті ағартушысы, педагог,
ақын әрі жазушы Ыбырай ... ... ... екен ... ... ... ... туған-туысын, жолдасын сыйлауға үйретуден
басталады. Себебі ата-анасын ... бала ... да ... да пайда келтіре алмайды” – дейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ақ тәрбиелей бастаған. Отбасы – мемлекеттің
ірге тасы қоғамдағы әр ... ... ... ... ... болмай
мемлекетте де мықты болуы мүмкін емес. Қазақ ... ұлын ... ... ... бойы ... үзбей жалғасып келе жатқан өзіндік салт-
дәстүрі де бар. Бұл әдет-ғұрыптар нәсілінің болашағын ескеруден туындаған.
Қазіргі заманда ел ... ... ... ... ... осы ... бір рет болса да ден қою заңды құбылыс. ... ... ... дәстүріміздің біразын жоғалтып алсақ та,
біразын қайтадан көмескілендіріп ... ... да ... ... беруде ұлттық тәрбие дәстүрлерін басшылыққа алу басты ... ... ... ... ... оқыту үшін мектепте мұғалім
баланың жас дара ерекшеліктеріне сай ұғымына байланысты ертегі, мақал-мәтел
және алуан түрлі ... ... ... ... алу керек.
Балаға ұлттық тәрбиені дер кезінде меңгерту ... ... ... Төменгі
сынып оқушыларына ізеттілікті, кішіпейілділікті, қайырымдылықты үйрету
тәрбиелеу. Оның бастамасы қазақ халқына тән ... бір ... ... ... қазақ халқында “Сәлем - сөздің атасы”- деген ... ... ... ... ... ... ... басталады.
Бұл дегеніміз – қазақ ауылында кіндігі кесіліп, туған халқының әдет-
ғұрпын тасындай қалап, дәстүрін жадына жылудай жинап, асыл ... ... ... ... ... ... салтын санасына сыбағадай сақтап
және олардың бәрін құрандай қастерлеп өскен ... ... ... ... ата салтымыздың асыл мұрасы мен алтын қазынасын көпшілікке, кейінгі
жас ұрпаққа ұсынып, оны оқып үйренуді ... ... ... деп тапсыру.
Тәрбиенің басы отбасынан басталады. Бала дүниеге келгеннен 5-6 жасқа
дейін ата-ана немесе ата, әже қарамағында болады.
Қазақ ... ... ісі ... Ш. ... 8 ... мәселені
зерттеулер негізінде қамтыған.
1. Тәрбие басы алдымен әдептілікті үйретуді көздеген.
2. Баланы қайырымды, иманды, мейірімді болуға тәрбиелеген.
3. Тіл алғыш елгезек ... ... Адал ... ... ... ... бен ... көрген қария сөзін тыңдап “ақпа құлақ
болмай, құйма құлақ бол” дегенді бойға сіңірген.
6. ... ... ... ... және ең ... ... етіп ... Кісі айыбын бетіне баспайтын, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін азамат
бол, қаріп-қасірлердің табиғи кемдігін бетіне баспа деген.
8. Ел ... ... бол, ... ... ... ет, бар ... ... деген
Сан ғасырдан бері жинақталған ойшылдардың, даналардың, шешендердің,
ұстаздардың педагогикалық идеялары халықтың өмір ... ... ... ... ... ... ... дамып, ұрпақтан-ұрпаққа
ауысып отырған.
Бұлардың бәрі тәрбиені жетілдіру талабынан туған еді.
Салт-дәстүр дегеніміз – халықтардың ... ... ... ... қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... Ол ... тәрбиеден қалыптасады. Жеке адам жаңа салтты
ойлап шығара алмайды. Бүкіл халық ел жұрт уақыт озған сайын салт-дәстүрге
жаңалық ... оны ... ... ... ... өзгертіп
отырады. Ал жаңа қоғамдық ... ... ... ... ... жаңа ... ілгері дамиды. Ұлттық салт пен дәстүрдің тууы
ұлттың ұлт ... ... ... ... ғылыми дәлелдеулер
бойынша қазақ ұлтының алғаш пайда болуы ХІІІ-ХІV ... ... ... Олай ... сол ... бері ... ... көптеген әдет-ғұрып,
салт-дәстүрлері қалыптасып дамыды.
Ұлттық салт дәстүрлер – ... ... ... ... ... ... ... бұрын пайда болған. Сондықтан ол кейде бір ... ... ... ... болып келеді. Мысалы: асар-қырғыз, ... ... ... ... ... өте ... пайда болған. Ал қазақ
халқында кейбір ... ұмыт ... ... ... ... ... батыр жігіттердің ұлы жорыққа аттанар алдында ақ ... ... ... ... “Өлсек бірге өлеміз, опасызды ант атсын” деп
тас ... ... ... ... ... ... ... мен туған
балаларының саусақтарын ақ қойдың бауыздау ... ... ... ... деп ант ... ... Ал ... уақытта бұрын болмаған ақ шашты
қариялардың алтын, күміс неке тойларын ... ... ... ... ... ... озығы бар, дәурені өткен тозығы бар”, “Әдет - ... жөн - ... деп ... ... сай дәстүрлерді дәріптеп тәлім
тәрбиенің пәрменді құрылысы ретінде пайдаланылып ... ... ... бойы ... ... ... жаңсақ көзқараспен Наурыз мейрамын еліміз
мүлде атаусыз қалдырып, қазіргі ... ... ол ... жанғыртылып
жалпы халық мейрамына айналды.
Әрбір ұрпақтың өмір тәжірибесінде екшеленген идеяларының, ... ... мен ... жыл ... ... үстемеленіп дамып
отыруында.
Қазақ халқының салт-дәстүрлерінің ерекшелігі мен қасиеті тәрбиелік әсер
ықпасында өміршеңдігінде, жаңа ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа мұра болып қала беруінде.
Қазақ халқының салт санасында ата-ананың арман тілегі ерекше көрініс
тапқан, бірақ бұл асыл ... ... ... нағыз тәрбие құралы бола
алған жоқ, қайта жыл ... ... ... шеттеп шығып қалып отырды.
Қазақ дәстүрінде баланы әлдилеу, жұбату, ойнату, тәрбиелеу үстінде оның
алдына неше алуан тілек - ... қою ... ... әнмен көркем сөз
айшықтарымен айтылған.
Қазақ халқы жас ұрпақты ерлікке, отаншылдыққа, адамгершілікке, ... ... ... ... ... ... өнерліні құрмет тұтуға,
туған жер табиғатын, ерлік дәстүрін сүюге тәрбиелеген.
Қазақ халқы – салт-дәстүрге өте бай. ... ... ... ... ... ... өз ұрпағының “Сегіз қырлы, бір
сырлы”, өнегелі өнерлі болып өсуін мақсат еткен ... ... бар ... ... ... бойы өлең жырмен насихаттады. Әсіресе ...... ... ... ... ... ... тіл табар”- деп саналы
сөзді сары алтыннан артық бағалаған халқымыз тілді ... ... ақыл ... асыл ... деп ... ... ... өлеңдерінде,
терме толғауларында, бесік жырларында, ертегі, аңыз-әңгімелерде, мақал-
мәтел, нақыл сөздерінде ел ... ... ... қамы, бас бостандығы,
адамгершілік ар-ождан мәселелері жан-жақты сөз болып, дидактикалық ... ... ... ... ол ... қыз ұзату, келін түсіру,
шілдехана, баланы бесікке салу, ... ... ... ... ... келді. Сол арқылы көпшілік қауымға әсіресе
жастарға өнеге ... ... ... салт-дәстүрді оқыту көзделді.
1) Баланың дүниеге келуі ат ... ... ... отау ... ... ... ... шілдехана, сүйінші, балаға ат қою,
бесікке салу, қырқынан шығару, тілін дамыту, тұсау ... ... ... тойы т.б. және қыз бала мен ұл ... ... ... жанұя құруға, шаруашылыққа, өмірге, еңбекке бейімдеуге арналған
азаматтық жөн-жорғылар кіреді.
2) Тұрмыс салт-дәстүрлері – қазақтың киіз үйі, үйдің ... ... мен ... мал ... егіншілік, аңшылық, балықшылық,
бағбаншылыққа қатысып, кәсіптерге ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерге қазақ ауылы, ауыл ... ... ... сөз ... қазақтың ұлттық
музыка аспаптары, үйлену, үй болуға байланысты салт-дәстүрлер, қонақ
күту, халықтың ұлттық ... ... ... ... рәсімдері,
әдет ғұрыптары жатады.
Қазақ халқының осы салт дәстүрлерінің ерекшелігі мен қасиеті, тәрбиелік
әсер, қимылы да ... ... ... ... ... ... кейінгі
ұрпаққа мұра болып қала беруінде.
Баланың тууы. Қазақ халқының ... ... ... ... байланысты туған. Перзенттің шыр етіп дүниеге келуі ата-ананың
ғана емес бүкіл ... ... Міне осы ... ... ... ... ... дүниеге келген күні қалжа үшін қой сойылады. Қойдың етін ... ... ... әйел 40 күн бойы ... жел суға тигізбей
күтіледі. Тойға жиналғандар сәбиге ізгі тілектерін білдірісіп, ән айтып,
ойын ойнап ... ... ... ауыл ... ... ... нәрестені әртүрлі жын-шайтан перілердің салқынынан қорғап, күзету
халық - сенімі бойынша тек жастардың ... ... ... көбі ... бойы бекігесін жасайды.
Ерте заманда бесіктегі нәрестені күзету Ұмай анаға жүктелген. ... ... ... ... ... жағып күзетпесе оны перілер ... ұғым ... ... ... ... түні ... ... күзеткен.
Сүйінші сұрау – немерелі болған әже жас балаларды немесе келіндерін
сүйінші сұратып жан-жаққа жібереді. Сүйінші сұраушылар кім? - ... ... ... ... ұстар” қыз болса “қырық жеті” деген сияқты тұспал
сөздермен ... ... ең ... ... мал ... ... ақшалай заттай мүлік
береді.
Нәрестелі болған үйлерге ізгі ниеттерін білдіруге келген ауыл адамдары
“бауы берік болсын” деген ... ... ... ... ... ... ... көрімдік сұрайды.
Әйелдің әл-қуатын жиып, белі бекіп кету үшін оған арнайы мал ... ... ... ... етін тек үзіп жеп, ... іліп ... Ел ... баланың мойынының тез қатып кетуі осы омыртқамен байланысты.
Балаға ат қою. Халқымыз балаға ат қоюға ... мән ... Осы ат ... де халықтық наным-түсінік, ... ... ... толғамы көрінеді. Әдетте ат қою құрметіне ауылдың ақсақалы
немесе көрші ауылдың шежіресі – ... ие ... ... ... мұралардың көпшілігінде балаға ат қою дәстүріне
үнемі Қобызшы жырау, Қорқыт ата қатысып отырады. ... ... ... ... ... ... “құтты аяқ” құдай қонақтарға да ат қойғызатын
дәстүр болған. Қазақ елінде қалыптасқан дәстүр бойынша, нәрестеге үш ... ат ... ... ... ... көп жерлерде атты
молда азан шақырып, нәрестенің құлағына ... ... ... ... ... рет ... айтады. Осыған байланысты тілімізде азан шақырып ат ... ... Ат ... адамға ақы ретінде ... ... ... алғаш жүректілік көрсетіп, көзге түскен уақытта көрсеткен
ерлігіне сай өзіне ат алатындығы туралы көне түркілік қызықты ... ... ... ... ... ... “ат ... айдар тағу”- деген
бейнесі сөз сақтаған.
Айдар – жылқының құйрық жалынына алтындаған зер қосып ... ... бау. Оны осы бір ... күні ... ... ата тегін айырып көрсету
үшін жігіттің кежегесін ...... ... ... ... жуан бір өрім ... қазақта ұлы жоқ үйлерде қыз туылатын болса онда оған “Ұлтуған” деп
ат қойылады.
Бесікке салу – ... ... ... бес күннен кейін бесікке салады.
Бұған ауылдың көрші қолан әйелдері жиналып баланы бесікке бөлеуден ... ... ... ... түбегі арқылы бауырсақ, кәмпит және
басқа тәтті дәмдер ... ... ... ... тасталады.
Басқарушы “тышты ма” деп сұрағанда ... іле шала ... ... шу ете ... Әрбір жақсылықты үнемі шашу шашумен қарсы алатын
халқымыздың бұл дәстүрі ... ... құт ... ... асыл ... ... ... қатысқан әйелдер түрлі сыйлықтар алады.
Бесік – нағыз халық мұрасы бабаларымыздың ... бойы ... ... ... ... Орта Азия мен ... Үнді мен ... жерін мекендейтін
халықтардың басым көпшілігі пайдаланған, әлі де пайдаланып келеді. ... ... ... ... ... ... дүниеге әкелген “аттың
жалы, түйенің қомында” ... ... ... тіршілік.
Баланы бесікке салар алдында көп балалы ана бесіктің жабдығын тексеріп
шашу ... ... ... жеті зат: қамшы, жүген, тон, шапан, кебенек,
көрпе жауып ... мәні ... ... мен ... – ат ... ... ер болсын
дегені, тон мен шапан – бала халықшыл көпшіл болсын ... ...... ... ... дегені. Қыз бала сұлу болсын деп жастығының астына
айна, тарақ қойса, ұл бала батыр батыл болсын деп, ... ... ... ... ... ... қойған. Баланы бесікке ауылдың ... ... әже ... ... ... ... әже баланы тербете отырып
ақырын ынылдап бесік жырын айтады:
Әлди-әлди ақ бөпем,
Ақ бесікке жат бөпем,
Астына терік салайын,
Үстіңе тоқым жабайын,
Ауылдан ... ... ... ... ... қарны тоқ сәби құрғақ күйінде ұйқысы әбден қанғанша
тал ... ... ... ... нәресте мазасызданса үйдің кішкене
баласына тербетіп қояды, анасы өз шаруасын алаңсыз тындырады, тамақ іздесе
бауын ... ... ... бала ... бос сәби ... ... дәретке былғанған,
ұйқысы бұзылып, жылауық болады. Түн ішінде анасы сан рет тұрып жиі-жиі
жаялығын ... ... ... ... кіші ... ... ал үлкен дәреті бесік
тесігі арқылы түбекке жиналады. Түбектің түбіне күл салып жиі-жиі ... ... ... ... ... асық ... жасалады, кейбіреулері
айрықша аппақ болуы үшін сүтке ... та ... күн ... бөбекті бір күн сабынды, бір күн тұзбен, бір күн
жұпар ... ... ... ... ... суға ... тұзға
піскен сәби шымыр, әрі есейген соң денесі зақымданса денесінің ... ... ... – сәби үшін ең бір елеулі кезең қауіп ... 40 ... ... ... ... ... соң ата-анасы ауыл әйелдерін шақырады.
Ұл баланы қырық ... ... 37-не 39 ... ал қыз ... қырық
күннен асырып 42 және 44 күнде қырқынан шығарады. Ыдысқа су құйып 40 ... ... ... ... суға ... шомылдырып сонан соң шашы мен тырнағын
алады. Қарын шашын шүберекке түйіп баланың оң иығына ... ал ... ... ... ... – сәби ... жүре бастаған кезде ата-анасы баланы тез
жүріп кетсін деген оймен “тұсау кесер” ... ... ... ... ... ... арнайы қонақтар шақырылады. Жиналған көпшілік арасынан
көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ... іске епті ... мен ... ... пысық адам таңдалып алынып нәрестенің тұсау кесерін соған
тапсырады.
Әдетте қазақтар бала тұсауын ала жіппен, қылдан ескен шыжыммен ... ... ... ... сәті алдында тәтті дәмді ... ... ... Дастархан жанына қазық қағып тұсаулы баланы арқандап
қояды. Бұдан соң “жүйрік бол”, “шауып ... деп ... ... ... ... екі адам ... ... тұсауын кесіп жібереді. Тұсауы кесілген
соң сәбиді екі адам ортаға алып асығып тез-тез жүгіреді. Осы кезде ... ... ... балам, қаз балам
Қадам бассаң мәз болам.
Қаз-қаз балам қаз балам
Тақымыңды жаз балам.
Күрмеуіңді шешейін
Тұсауыңды кесейін.
Қадамыңа қарайық,
Басқаныңды санайық.
Қаз-қаз балам жүре ғой!
Ертеректе ... ... ... ... пен ... ... Баласы
тұрмай жүрген кейбір ата-аналар ер баланың оң құлағын тесіп сырға таққан.
Баласы ер жеткен кезде ұлан-асыр той ... ... ... Мұны ... ... ... тойы – ... дәстүр бойынша ата-бабаларымыздың ер
балаларын 5-7 ... не 9 ... ... ... ... ... тойы ... күнді алдын ала белгілеп алады. Бұл тойға тән
ерекшелік – тойға қонақтарды баланың өзі ... ... боз ... ... бала аттың құйрығын шорт түйіп жорғаға мінеді.
Сәрсенбінің сәтті күні ауыл молдасы баланы сүндетке отырғызады. ... ... ... ... үш рет ... жуып ... отқа
ұстап, таза ақ шүберек, ұнның кебегі бар кесе дайындайды.
Молда бала көңілін аулайтын түрлі хикаялар ... ... ... ... қаз ... ... ... жанын кетіреді, оның қалайша шорт
кесіліп қалғанын баланың өзі де аңғармай қалады. Ұнның кебегін ... ... да, ... кесе төңкереді. Қарақотырланып жазылғанша балаға
көйлек кигізеді.
Атқа мінгізу. Қашанда ... ... ... қазаққа малды бағу үшін
бала керек.
Ашамай – ердің қарапайым ... ... ... Кеңдігі баланың ауына
лайық. Алды-артына ердің қасы сықылды көпшігі болады. Үзеңгісі жоқ. ... атқа ... ... ... мінгізеді. Ауып қалмасын деп басында ... ... соң ... ... ұстатып біреу атты алдымен арқан бойы жерге
онан соң алысқа жетектейді. Сөйте-сөйте атпен баланың өзі ... Бұл ... ... ... ... ... қағу. Ашамайға мінген соң, іле-шала жолаушылағанда әке-шешесі бір
малын сойып, оның тоқым қағарын өткізеді.
Қазақ халқы дәстүр ... ... ... ... ... аузы дуалы
шешендердің, ел бастаған көсемдердің, даналардың, мергендердің, ... ерте ... ... ... ... ... ... көңіліне тоқып
өссін дегені еді.
Қазақ халқы баланы жас кезінен есепке баулып, аз бен көпті айырып санай
білуге үйреткен. ... ... ... ... ... –он, он ... не,
соны тапшы, Ай күнім!” – деп әдейі бір санды әлденеше рет қайталап ... тез есте ... ... ... ... етіп, сондай-ақ жұмбақтың
шешімін де осы сандар қайталанып айтатындай етіп асқан шеберлікпен, ... ... Жас ... ... әуестенуі тілі жаңа шыға бастаған
кезден басталады.
Ата-анасы немесе ата әжесі баласына ... ... ... жан-
жануарлар айтысы, ертегілер, жұмбақтар мен жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер,
өтірік өлеңдерді оқып беру немесе ... ... ... ... ... олардың сөздік қорын байытып бірден-бірден мағыналы да ... ... ... Оқиға барысының қызықты бола беруі әдемі ән,
қисын, жақсы ұйқас – бәрі де ... әсер ... ойын ... ... қыз ... ... ... Қыз – ел мен елді, бір ұлт ... бір ... ... ... ... табыстырушы дәнекер,
жаңа ұрпақты дүниеге әкелетін және оны тәрбиелеп өсіретін ... ... ... ... ... теңейді, сөйтіп оны сәби шағынан нәзіктікке,
биязылыққа, сұлулықты, әдемілікті сезіне білуге, ... ... ... Ал ұл ... халықтың қамын ойлаушы ер ... ... әйел ... ... ... тірегі болғандықтан
батыл, батыр, өткір, еңбекқор, адамгершілігі мол азамат етіп баулиды, 4-5
жасынан ... атқа ... ... түсуді үйретеді.
Халық балаға табиғат тамашаларын танытып, еңбекке баулыған. Қазақ
баласы табиғат аясында малын ... ... ... қоршаған дүниені танып төрт
түліктің дыбысын ... ... сан қилы ... ... ... тіршілігін бақылап, олардың өмір сүруін
танып білген. Халық ... ... ... ... ... ... және ... өлеңдер, қанатты сөздер ертегілер, музыкалық
ойындар шығарып күнделікті бала тәрбиесіне қолданылып, осы құралдар арқылы
баланың сезімін ... ... ... ... еңбекке баулыған. Сонымен
қоса қазақ халқы жас ұрпақты әдепті, ... үлгі ... ... ... ... Сол ... жасы ... сыйлап атын атамай, ата, әже,
апа, аға, ... ... ... әпке ... жас кішіні інімен, қарындасы т.б.
деп құрметпен тәрбиелеген.
Тұрмыс салт дәстүрлері. Киіз үй – ата бабамыздың ежелден келе ... ... киіз ... ... ... күмбезді. Қазақ киіз үйлері
пайдаланылуына, сән-салтанатына қарай бірнеше түрге ... ... ... (3 ... ... үй (4 ... боз үй (5 қанат), ақ үй (6 қанат), ақ ала
орда (8 қанат), ақ шаңқан (18 қанат), алтын үзік (24 ... ... ... ... деп аталатын түрлері бар. Сол сияқты көшіп ... ... ... ... ... ... ... үй түрлері болады.
Олар қол, абылайша, күрке, ... ... ... ... үй, ас үй ... деп
аталады. Жаңа үй болған жас шаңырақты “Отау” дейді. Халық киіз ... ... деп ... ... іші төрт ... бөлінеді: 1. Төр – мұнда жүк жиналады,
қонақтар орналасады. Бұл үйдің ... әрі ... орны деп ... ... ... көп ... 2.Сол жақ – үй ... отыратын және жататын
орны. Босаға жақта азық-түлік, ыдыс-аяқтар тұрады. Оны шимен жауып ... ... ... ... ... ... ... ер-тұрман, киімдер
ілінеді. 4.От орны қасиетті орын болып саналады. ... от ... ... үй негізгі үш бөліктен құралады. 1. ... ... ... ... 2. ... ... ши). 3.Баулары мен басқұр,
арқандары.
Киіз үйдің қазақ ... мен ... ... ... ... ... оны үлкейтіп, кішірейтіп, тіпті бір-біріне қосып, екі-
үш бөлмелі етіп тігуге де болады. ... ... ... ... ... су өтпейді. Қыстан киіз үймен шығатын қазақтар туырлықты екі қабат
қып жабады. Үй іргесін шөппен бітеп, ... ... ... ... үй ... оның ішінде қайыңнан көпшілігі талдан жасалады. Бұл
ағаштар әрі берік әрі құрт жемейді, ... тез ... ... ... ... – оны ... қажетті жуан-жіңішкесін таңдап алуға болады.
Үйдің сүйегін үйшілер жасайды. Қажетті ағаштар алты ай, кейде бір ... ... ... ... ... кезде бұл ағаштарды қажетінше
жонып, морға салып, қозға салып ... ... ... ... ... ... ... ағаш жатпайды” деген сөз осыдан қалған. Үй ... ... ... ... шауып, қырнап болғаннан кейін, оны
тағы да морға салып кереге, ... ... ... ... ... белгілі бір үлгі, жобаға келтіреді де құрастыра бастайды.
Киіз үйдің негізін құрайтын – кереге.
Кереге құрайтын ағаштарды “жиі” деп, оның ... ... ... дейді. Жиілерді тесіп түйенің мойын терісі немесе өгіздің ... ... ... арқылы көктейді. Керегенің басы мен аяғы сәл
шалқайтыла, ортасы дөңестеу жасалады.
Дайын керегені “қанат” деп ... ... ... ... ... ... ... деп бөледі. Тор көзді кереге әдемі әрі берік болады.
Киіз үйде есік екеу болады. Бірі ... ... ... ... ... ... киізден жасалады, ол сықырлауықтың сыртынан
жабылады. Мұны “киіз есік” дейді. Киіз есік күн ашық ... ... ... ашып ... Жай ... күн ... үшін ... арқылы бір
жағы ашық тұрады. Ағаш есік маңдайша, екі босаға, табалдырық пен екі жарма
есіктен ... да ... ... Керегелер бір-біріне таңғыш құр
арқылы жалғасады. ... ... ... орай ... бас ... екі жағынан мықтап байланады. Үйдің барлық ауырлығын ұстайтын
беріктігін сақтайтын – бас арқан.
Бас арқан тұсынан сәндік үшін және ... басы ... ... үшін
басқұр тағы да орай жүргізіледі.
Уық – кереге мен ... ... ... ... бөліктің бірі. Уық
“асақан”, “иіні”, “қары” және “қаламы” деп ... Ол ... іле ... яғни ... күмбезді үлгісі осы уықтан басталады. Уық алақандағы
уық бау арқан кереге ... ... ... ... каландығына
сұғылады. Қалан мен қаландық төрт бұрыштанып ... ... ... санына
қарай уықтың саны да, ұзындығыда өсе береді.
Шаңырақ – киіз үйдің қасиетті, киелі мүлкі. Киіз үй ... ... ... ... ... ... ... (шеңберді) қайыңнан
оюлап, өрнектеп жасайды, жиілеп “қаландық” ояды. Күлдіреуіш шаңырақ
күмбезін ... ... ... ... ... ... ... Үйші үй сүйегін толық жасап болғаннан кейін, оны қызыл түсті ... ... көк ... ... егер үй қайыңнан жасалса, оны ... ... бұл ... піл ... ... өң ... Үй ... әзір
болған соң, оның киіздері жасалады. Киіздері: кереге бойынша – ... ...... ... ... ... және “киіз есік” деп
аталады. Бұлар қойдың ақ күзем жүнінен басылады. Киіздер құр ... ... Олар ... ... ... ... “желбау” деп аталады. Киіз
сыртынан жел ... үшін екі ... ... ... Үй киіздерін әзірлеп
болғаннан кеиін оны ақ боранмен немесе күйген сүйекпен борлайды. Бұл ... түс ... әрі ... ... болуына, су, жылу, суық өтпеуіне едәуір
әсер етеді.
Киіз үйдің бір бөлшегі – ... ши. Оны ... орап ... ... ... ... тоқиды. Ол туырлық пен кереге екі ортасына
келеді. Үй ... ... ... сөре ... ... аяқ т.б.
Төсеніш заттар: алаша, терме, бөстек, тулақ, сырмақ, текемет, тойтері,
құрымкиіз т.б.
Ұлттық ... ... ... ... мал ... еді. ... теріден жасалатын сырт киімдері “тон”. Оларды
“қаптама”, “камзолша” деп атайды. Қаптамасы – ... ... ... ...... ... жоғары келетін тон. Аңдардың ... оның ... ... тыстап тігетін киімнің аты – ішік.
Қысқы киімнің біреуі – күпі. Ол қойдың немесе ... ... да, ... ... кем ... Жаздың сыртқы киімі – түйенің
иә қойдың жүнінен тоқылатын шекпен.
Сыртқы және ішкі ... ... ... ... мен ... әйелдер мен еркектер киетін камзолдың белі қынамал, жеңі шынтақтан
ғана келетін ... ... Мұны ... ... ... деп ... ... астарлы болады. Оның екі арасына “бидай” деп аталатын шүберек салады.
Ал шалбарды – ... ешкі ... ... сәндеп жырық балақ ойған
шалбар киген.
Қазақ халқының бас киімдері – бөрік, ... ... ... деп аталады. Іші елтіріден немесе ақ теріден жасалатын, матамен
тысталатын бөрік жаздың киімі. Түлкінің тұшпағынан ... ... ... ... ... ... ... сәнді тақия үлгісі қазаққа татардан
келгенге ұқсайды. Тымақ – қысқы бас киім. Кедейлер – ... ... ... ... ... жасалған тымақ ең сәнді бағалы болып
саналады. Жалбағай – ... ... ... ... масадан
қорғанатын жеңіл бас киімдер. Олар өрмектен тоқылады, не матадан тігіледі.
Қазақтың аяқ киімдері – байпақ, ... ... ... ... ... ... бертінде былғарыдан киген. Былғары қар, сары, қызыл түске ... ... ... ... ... әйелдер киген.
Етікті малдың аяқ сіңірінен ширатқан тарамыспен тігеді.
Мәсі – бұл да аяқ ... бір ... Оның ... ... өкшесі
болмайды, сыртынан кебіс киеді.
Қазақтың ұлттық тағамдары. Қазақ қашан да қонақжай халық. Үйіне қадірлі
қонақ келсе қой сойып, ет ... ... ... ... ... ... орта, аяқ болып үшке бөлінеді. Қой сойғанда бас табаққа қойдың басы,
жамбасы, асықты жілігі, ... ... бір ... ... пен ... орта табаққа бір жамбас, кәрі жілік, ұзын ... бір ... ... табаққа кәрі жіліктен бастап омыртқа, бұғана, бір жауырын
салынады. Ал ішек-қарын, өкпе-бауыр, ішкі мүшелері үй ... ... ... ... сыбағасы мүшелері: жал, қазы, қарта. Бұларды аса
қадірлі саналатын қонақтарға асады.
Қазақтың тағы бір ұлттық ... ... ... “салма”. Кеспе – иленген
қамырды жіңішкелеп кесіп жасаса, салманы ұннан, тарыдан, күріштен пісіреді.
Сауылған сүттен айран ұйытып ... ... ... ақ, ... ... мен уыз да қайнатқан. Айран ұйытып оны сабаға құйып пісіп, одан
құрт, май жасаған.
Қымыз “киелі” асқа ... ... ... қымыз жасау үшін оны торсық
аталатын көп ыдысқа жылы күйінде емес салқындатып құйып, ... ... ... шала ... – саумал.
Қазақтың қымыздан басқа сусыны – көже. Оны қайнатқан суға ... ... ұн ... ... ... ... өте ... Ұннан жасалатын тағамдар нан,
бауырсақ болған.
Тағам сақтайтын ыдыстар: кебеже, қоржын, абдыра, қобди, ... ... ... ... ... ... құмыра, шөлмек, күбі, қайға,
мес, саба, құман, сауыт, түймемойнақ, сүйретпе т.б.
Бұлар халқымыздың тұрмысы мен тіршілігімен бірге ... келе ... ... мал – сан ... бері ... ... еткен мал
шаруашылығы қазақ халқының өмір сүруінің негізгі көзі ... ... ... ... төрт ... ... ерекшеліктерін, түр-түсін, қадір
қасиетін жақсы ... ... ... ... ... тектеріне, төлдеріне, өмір
тіршілігінің керегіне, малдың өнімді, өнімсіздігіне, ен ... ... ... еті мен ... ... мен
шабысына, жүні мен майына, міністігі мен күш көліктігіне ... ... Олай ... жас ... ... төрт түлік малмен, олардың
атауларын, пайдасын, соған байланысты өлең, жыр, мақал-мәтел, ертегілермен
таныстырып отырған.
Мысалы: ... ... ... ... өлең ... ... еті ... малы – ат көлік
Арғымақ асыл заты бар
Құлыншақ бақ әкеліп, десе түйе малына байланысты мындай жұмбақ бар:
Кезекті бір ... екі тауы ... ... қой ... ... мынадай мақал бар екен.
Қойдың сүті қорғасын
Мал өсірсен қой өсір,
Өнімі оның көл ... ... ... ... ... де бар. ... ... мен ешкі”
ертегісінде ешкінің озбырлығы және ... ... ... ... жайлы жазылған.
Мал атасы. әр малдың өзіне тән бағатын бақташыларының атаулары бар.
Қой атасы – Шопан ... ...... ата,
Түйе атасы – Ойсылқара,
Сиыр иесі – Зеңгі баба.
Төрт түлік малының ... ... - ... пұшайт, ешкіні – шөре, шөре, ...... ...... ... ... – көс, көс деп шақырады.
Төрт түлік малдың пайдасы:
Жылқы малы- етін ... ... ... ... терісінен әртүрлі
бұйымдар жасалынады.
Жылқы өте сезімтал, талғампаз жануар. Ол мінсе – ат, жүк тасыса – көлік
болады.
Жылқы атаулары: құлын, тай, ... ат, ... бие, ... ... ... ... тізгін, шідер, үзеңгі, тұсамыс, ... ... ... ... ... ... таға, тартпа.
Сиыр арғы атасы жабайы – Тур.
Пайдасы: сүтін ішеді, құрт, май, ірімшік, айран жасайды, етін жейді,
терісінен киім ... ... ... ... ... тайынша, құнажын, дөнежін, бесті.
Еркек сиыр: өгіз, бұқа.
Түйе – төрт түлік төресі.
Түйе – еті тамақ, ...... жүні – киім ... ... ... ... ... бура, бір өркешті түйе – нар.
Қой – сүтінен құрт май ... еті – ... ... мен жүні ... ... ... ... қозы, тоқты, тұсақ, қой, қошқар.
Ешкі - өсімтал мал. Оның еті – ... ... ... ... ... лақ, ... ... туша, ешкі еркегі – серке, теке деп
аталады екен.
Қазақ халқы ұзақ сәлемдеседі. Оның мәні тек амандасқан ... ... білу ... оның ... ... ... ... болған
мал-жанның бүтіндігіне де тілектес екенін білдіру.
Халқымыздың дәстүрінде қол ... ... ... ... ... ... сәби ... үлкендермен қол алысып амандаса білу дағдысына
тәрбиелейді. “Көкеңе қолынды беріп амандас”, “Ағаңның қолын ал”, ... ... ... деп ... ата-анасы. Ондай кездерде үлкендер “Ой азамат
болыпты ғой”, “Таудай бол! ”, ... ... ... өс! ” деп баланың қолын
алып, сәлем беруге ынтасын арттырып, мерейін өсіреді. Бұл ... жасы ... ... ... ... ... ... өзін еркін ұстап, еркін сөйлеуге үйренсін дегендік. Баланы
жастайынан осындай инабаттылыққа ... ол ... адам ... ... болады.
Қонақ атаңнан да үлкен.
Қонақ жайлылық – халқымыздың қанына сіңген ... ... ... ... ... дәмдісін ұсынып, соған бір жасап қалу – ежелден келе
жатқан ескі салтымыз. Қонақты ... ... ... күту ... ... ғана емес ... міндет болған.
Жалпы қонақтың үш түрі бар. Құдайы қонақ, сыйлы қонақ, қыдырма қонақ.
Құдайы қонақ – жолаушы жүріп келе жатқан ... ... ... ... ... – арнайы сыйлап дастархан жайылып құрметпен шақырылады.
Қыдырма қонақ - әдейі арнап қыдырып келеді.
Қандай қонақ келсе де құшағын айқара ... ... ... ... сойып, көрші қолаңды қонақтың құрметіне шақырған.
Қонақты бұлай күту ...... қоса ... ... ... үй болу – ... қалыптасқан дәстүр бойынша қазақ жұртында
отау тігудің бірден-бір жолы – құда түсіп, қалың мал ... ... ... Ертеде қазақтар көбіне атастыру арқылы үйлендірген.
Құда түсу – қазақ халқы қыз балаға ерешке мән ... Ол ... ... алатындай қылып киіндіріп, қос бұрымын төгілдіріп сәндеп
қоятын болған. Оған көз ... ... ... ... анық ... ... сездіреді. Қыз шешесі “Қымызды кім ішпейді, ... ... ... ... рас ... бір ... тастап кет” - дейді.
Жігіт әкесі үйдің төріне қамшысын іліп “Құдалықтың басы болсын” деп ... ... ... ... ... деп ... аманат қылған үкілі тақия,
сырға, сақиналарын жігіт бойжеткенге ұсынады.
Төрдегі қамшы құда түсу тойы болғанша ілінулі тұрады. Қыз ... ... ... ... ... күтеді. Осы шамада жігіт жақтан ... ... кері ... ... басы бос екенін білдіреді.
Жаушы жіберу – бұл қыз айттыруға баратын адам. Ол жөн-жосықты білгіш,
сөзге ... ... ... адам ... шарт. Міндеті – қыз әкесін көндіріп,
бойжеткенге құда түсіп, құдалыққа келер күнді ... ... түсу тойы – ... ... соң, ... ... ... туған-
туыстары жиналып, құдалыққа барудың қамына кіріседі. ... көп, ... ... білетін, сөзге шешен, өнерлі адам бас құда ... ... ақ ... үйлер тігіп, оларды сән-салтанатпен қарсы алады.
Дәстүр бойынша алдымен ақ жол ... ... ... ... деп ... Оның ... ... қол батырып бата бұзбауға серттеседі.
Құдаласу үстінде ең жауапты еттің бірі – ... ... ... екі ... ... ... ... алдына тартылады. Қыз әкесі құйрық
пен бауырды жапырақтап турап алдымен құдаларына асатып, ... соң ... Бұл екі жақ енді ... бауыр-туыс болады деген сөз.
Ақ бата беріп, қызыл қан шығарып құйрық бауыр жескеннен кейін құдалар
торқалы той, ... ... ... ... ... ... ... ең жақын жекжаттар болып ... Осы ... ... ... ... ... ұзатылу мерзімін, қалың мал мен жасау мөлшерін
келісіп белгілейді.
Құдасын әбден ... ... ... құтты болсын” деген сылтаумен
әйелдер құрт шашады. Басы жарылып, көзі іссе де ... ... ... ... талап қойып, ән салдырып, жұмбақ шешкізу, жаңылтпаш
айтқызады. Бұл құдалармен жақын ... ... ... ... түсу тойы ... біткен соң, киіттің үлкенін жігіттің ... ... ... ... қарай ат мінгізіп, түйе жетектетіп
шығарып салады.
Есік төр ... тойы – ... жағы ... “Есік төр көріп кетіңдер”
деп қарсы тойға шақырады. Есік төр ... ... ...... ... құдаларды күйеудің ағайын-туғандары, ел-жұрты бақ даулетімен
таныстыру. Бұл той аяқталғаннан соң жігіт әкесі ... ... ... ... ... ... әкесі қалың малды жартылай немесе түгел төлеп
болған соң, ұлын қалыңдығымен кездестірудің ... ... бұл ... ... ... алған соң ұлының жанына 5-6 жолдастарын “ілуге” деп
бір бөлек ... ... есік ашар үшін ... мал ... ... ... кәделерге арналған мата мен орамал, сақина мен сырға, күміс теңгелер
басқа да ұсақ-түйек сый-сипаттарды жеке ... ... ... ... ... тойы – күйеу баланың ресми түрде қалыңдығымен кездесуге баруы.
Тойдың мақсаты – күйеу жігіт пен ... жеке ... Қыз жағы ... балаға арнайы үй тігеді. Күйеу бала алдынан
қарсылай шыққан қыздың жас ... 20-30 ... мата ... ... тіккен әйелдерге “шатыр байғазысын, балдызының көрімдігін сыйлайды. Қыз
әкесі күйеудің жолдастарын өз үйіне қонақ қылады. Қыз ... ... ... ... босағаға “ілу” іліп түрлі сыйлықтарын рет-ретімен
таратып береді. Күйеу балаға ... ... ... төс ... ... тартылған кезде күйеу тағзым етіп, турап тартады да “төс
салар” кәдесін береді.
Бұл кеште ауыл жастары жиналып, ... деп ... ... Яғни ... қашар тойы” тойланады. Оған күйеу бала бір жорға
байлайды. Бұнда екі топқа бөлініп бір жағы ... ... ... Қызды
күшпен тартып ала алмайтынын сезген жігіт жағы заттай не сыйлықтай төлем
төлеп ... ... ... ... ... ... Ұрын той
аяқталғаннан соң күйеу бала мен жолдастарын аттандырып салады. Қайын ... ... ... ... ат мінгізеді. Бұдан соң жігіттің әкесі
қалың мал ... ... ал қыз жағы ... ... ... мал – оны ... қалыңдықтың жасауына, сәукелесіне, той малына,
кәделі алыс-берістеріне жұмсалатын қаражат ... сай ... ... ... мал мынадай төлемдерден тұрады:
1.Бас жақсы – түзу мылтық, бөрік сарын, қашса құтылатын, қуса жететін
бір сәйгүлік, малдығы артық бір түйе ... бес ірі ... ... ... мал – ... ... ең өзекті бөлімі. Ірі қара саны бір
жиырмадан бес ... ... ...... ... үшін ұрын ... ... кәде. Егер
ілуге көп қаражат жұмсалса тиісінше қара мал саны азайтылады.
4.Қой малы - қыз ... ... ... ... мал, жыртыс және
жасаудың шығыны. Ол 20-70 бас жылқыға дейін.
5.Сүт ақы – қалыңдықтың ... ... 1-7 ... түйе – қыз ... ата ... ... ақы. ... 2 түйе және
міндетті түрде күйеудің жақсы сырт ... мен ... ...... ... ... қалың мал мөлшеріне шамалас, кейде онан
да асып түсетін ... ... ... түрде берілетін мал-мүлік.
Жасау отау құрған екі жас үшін ең қажетті мал-мүліктерден құралады: ақ
отау – екі үзік, екі туырлық, бір ... ... ... ... ... (балта, шот балға, төс, шапқы, түрпі, ара, ине, үскі, ... ... т.б), ... ... ... ... сауыт, қалқан берен
қылыш), жүйрік ат, сойыс мал және ... ... ... ... ... т.б. ... ... қызын жасаусыз шығармаған. Себебі: ... ... ... ... бірінші борышы.
Қыз ұзату тойы – құдалар бәтуаласқаннан соң ақ қыздың барлық туыстары
жиналып, ұзату тойына қызу кіріседі. Той ... 2-3 күн ... ... сүт ... той малы жартысымен, түрлі кәделерге ... ... алып ... ... Рәсім бойынша қыз әкесі күйеуге үй артына ақ
отау тігіп қояды. Қыз ... тойы ... ... күн ... жан-жаққа
шақырушы жібереді. Бұл тойда ауылдың ... ... ... ... қыз-жігіт болып екіге бөлінеді. Бәйге жарысын өткізеді.
Кешқұрым ақ отау алдына (жар-жар) ... қыз ... ... Бір
жігіт бастап, қажетті жерінде жігіттер қостап ... ... ... ... өзі ... ... жат ... кетіп бара жатқан
бойжеткен құлын-тайдай ... ... ... ... қимай қоштасып,
жігіттер жағы үлгілі әдепті болып, “қайын ене, қайын атаңды сыйла, туған
еліне сөз келтірме” – деп ... ... соң ... ... ... алтыбақан теуіп, “ақсүйек”, “айгөлек”
ойнап думандатып, түн ортасы ауа тарқасады.
Соңғы күні ұзатылар қыз ... ... ... ... ... қыз ... ... әрқайсысы ақ дастарханынан дәм тарқызады.
Ұзату тойы өткен соң туыстарын жиып, дәстүр бойынша қыздың жасауын
көрсетеді. Қыз не ... ... ... ... береді. Құданың
рұқсатымен қыз жасауы буылып түйіледі.
Қыз аттанарда қимас ... ... ... ... ... құрбы-құрдастарымен қоштасып сыңсу айтады.
Алтын да менің босағам,
Аттап бір шығар деп пе едім.
Күмістен менің босағам,
Күңіреніп шығам деп пе ... ме ... тал ме ... да биік бар ма ... бір ... түзде бір өліп,
Қыздан да мақлұқ бар ма екен – деп қыз ... ... ... ... күшпен сәукелесін кигізеді.
Аттанған қызды жаяу ұзатып қыз-келіншектер қоштасар ... у-шу ... ... Қалыңдық көшіне қыз шешесі, екі жеңгесі және ат қамшы
жігіт ереді. Күйеу ауылына жақындағанда серіктерінің бірі ... ... ... тойы – ал ... ... ... алдынан шашу шашып қарсы
алады.
Ауыл адамдары жүкті түсіріп, ақ отауды тігуге кіріседі.
Әдетте ақ отау ... ... ... оң жағына тігіледі. Мұнда
шаңырақты көтеруге баласы, төңірекке атағы ... ... ана ... ... ... ... ... жайнатып жинайды. Осы кезде бір
жеңгесі мен ауыл ... ... ... ... ... тұрған кісінің алдынан
қыз келіншектер шымылдық алып шығады.
Бет-жүзі үлкендерге көрсетілмей шымылдықпен бүркемеленген ... ... ... ... кіргізеді. Ұлы шаңырақтың босағасынан оң
аяғымен ... ... ... үш рет ... ... келініне атасы батасын
береді. Содан соң жас келінді ошақ жанындағы жұмсақ тулаққа отырғызады. ... ... ... ... де шеген тулақтай болсын деген ырым. ... май ... жас ... ... Май ... ... ... көр,
жарылқа” – дейді. Осы рәсімнен кейін жас келінді ақ отауға ... ... шашу ... оң ... табалдырық аттаған жас келінді сол ... ... ... ... ... тартылып, ақсақалдар бата оқыған сары табақтан ... ... ... оны ... етіп ... Ауыл ... ... таныстыру үшін “бет ашар” басталады.
Бет ашар айтатын жігіт әркімді таныстырып ... ... ... ... ... ... ақын ақ желектің төменгі ұшын шыбықпен көтеріп қалып, оны
жұртқа көрсетеді. Бет ашардан соң ауыл ... ... ... ... кеш ... ... түсу тойы ... тойдың ең бір жауапты кезі - қыз бен жігіттің некесін қию. Күміс
жүзік, сақина және ... ... ... ... ... су ... ... жайылған ақ шүберекке қояды.
Нехах – неке дұғасын оқыған молда “Бәленше қызы түгеншені ... риза ма екен ... ... деп ... ... отырған жігіттерге
ұсынады. Куә екендеріне ант берген үш жігіт күйеуге барып “бәленшенің қызы
түгеншені әйелдікке ... ... ба?” деп ... ... ... ... ... бір ұрттап, ризашылығын білдіреді. Осы ретте қыздың да
ризашылығы да ... неке суы ... Ең ... ... судан
әкесі, бас құда, куәлікке жүрген үш жігіт бір-бір ұрттап молдаға ... ... ... үшін ... ... ... да, тостаған түбіндегі
бұйымдарды қалыңдыққа береді.
Дәстүрлі ... ... ... ... сәті “ақ неке ... – деп
аталады. Жеңгелері қалыңдық пен күйеуге арнап төсек салады да, көрпе үстіне
ақ шүберек төсеп тілеуін тілеп екі ... жеке ... ... ... пәктігі арулығы, абыройы тексеріледі екен.
Түйін - жаңа келін болып түскен қыздың үй шаруасына енесі ... ... ... ... Жас ... күйеуінен басқасына саусақ ұшынан
басқа жерін көрсетпейді. Үлкеннің әңгімесіне кірмеу, ... ... ... ... және келін бәрінен ерте тұрып кеш жатады. ... ... ... соң сәби ит ... тоздырғаннан кейін енесі оны өзіне ... ... ... ... отау қор ... өз алдына жеке отау болып кету үшін ата-аналары ... ... ... ... ... кейін 1-1,5 жылдан соң жас ... ... қыз ... ... ... ... 1 ай ... күйеу қайындап жиен нағашылап қайтады.
Елге оралған соң, жігіт әкесі ұлына еншісін бөліп беріп, көрімдіктерін
сыйлайды.
Арыздасу, қоштасу – ... өтіп бара ... адам ... өлетінін
білген соң, ағайын туған, ел-жұртымен өмірлік серігімен қоштасып, ... өлең ... ... қалып бара жатқандарға сәлем ретінде жолдайды.
Бұндағы айтқан арыз-тілек, өнеге-өсиет болып қалады.
Жоқтау - ең жақын адамы немесе ... ... ... ... Жоқтау өлеңінде өлген адамның ел-жұрт, ... ... ... ... кісілігі туралы айтылады.
Қаралы үй – кісі өлген үйдің түндігі түріліп, үй-ішіне найза шаншылады
да, ұшына қара орамал байлайды. Егер ... адам жас ... ... ... ... қара, ал қарт адам болса, ақ орамал байлаған.
Өлікті жерлеу – қазақ бейіті ауыл төңірегінде ең биік ... ... ... болған адамның өзі сұрап өсиеттеген жері болмаса, ата-баба
ру бейітіне жерлейді. ... төрт ... ... ... бір рудың
адамдарын жерлеген. Ал 6-10 ғасырларда атақты батыр, ел билеуші ... ... ... ... ... ... атын, сауыт-сайманын, аңшылық
құратын итін қоса жерлеген, қазан-ошағын қоса көмген. Қазақта бейіт қасынан
өткенде ... ... ... Оны ... ... ... ... – бұл ер адамдардың өліміне байланысты ырым. Оның ішінде жасы
жетіп ақ өліммен ... ... тек ... аты ... орта жастағы
азаматтардың қару-жарағы, ер-тұрманы, киім-кешегі, ... ... ... ... о ... қаза ... ... бейнесін жасап, киім кигізіп, үй ішіне
тотырғызып қою.
Қазір тұлыптың орнына фотосурет ... ... ... айту ... ... кісілер келіп көңіл айтқанда ғана жасалады.
Өліктің үші, жетісі, ... ... ... ... ... ... үші, ... қырқы және жылы толған
соң ас берген. Бұл марқұмды еске түсіріп, оның аруағына құрмет жасау. Онда
мал ... ас ... ... ... күндерді атап өтудің өзіндік тарихы бар. Қазаға ұшыраған ... үш ... соң ... ұшып ... ... наным-сенім болған. Ұшқан
жанның құрметіне ел жинап, үшін беру дәстүрі қалыптасқан.
Бақи болған адамның жаны жетінші күні өз ... ... рет ... жетісін атап өткен.
Көрдегі мәйіттің денесі қырық күннен кейін бұзылады деп осыған ... ... ... ... ... ... ... күннен кейін өз отауының
шаңырағына қарлығаш болып екінші рет ұшып келеді деген нанымға орай ... Бір ... ... ... ... ... бұзыла бастаған мәйіт әбден
ағып ... ... ... ... о ... ... өмірі басталады” – деп
білген. Осының құрметіне өлген ... ... ... ас ... ... аруақты қастерлеп, аса атақты адамдардың бейітін көзден таса жерге
жерлеген. Бұл бейітке бақсылық құрған, бала көтермеген адамдар ... ... ... ... ақ ... байлап ақша тастаған.
Қазақтың төрт тойы.
Наурыз – парсы сөзі ... ... ... олай ... ... 21- нен ... күні күн мен түн ... Содан кейін күн ұзарып жылы ... Осы ... қоса жаңа ... ... ... аты ... ... киініп, ауыл аралап – наурыз мейрамымен ... ... ... адал ниетпен ақ бата беріскен. Мұны олар өлең, тақпақ
арқылы ... Осы ... мал ... ... арқа басы кеңіп, аққа аузы
тиген.
Наурыздың 21-і күні даланы ... ... ... ... ... дәулет
дарытып, ақсақал кейпінде көзге ... ...... ... кезе ... назары жерге түссе оның тоң кеудесін ... ал ... ... ... ... күні қуанышқа кенеліп, масайраған жұрт аппақ көйлек пен жаңа
киімдерін, таза бір киерлерін үстіне ... ... бір ... – бұл күн ... ... Ұлыс
күнінде сәлемдесуден қалыптасқан ... бар, ... ... ... ... жасың ұзақ болсын
Ұлыс бақытты болсын
Төрт түлік ақты ... ... ... жала ... ... – деп ... ер ... қос қолдасып, төс
қақтырады, әйелдер құшақтасады, ерлер мен ... ... ... күні жеті ... ...... ... сүр ет, қойдың ... ... ... бидай (тары күріш), пияз және сәбізден қазан толы көже
пісіріледі. Әр үйде ... дәм ... ... ақтан, дән
тағамдары мен жеміс-жидектер, еттен істелген тағамдардан жеті түрлі тағам
қойылады.
Қараңғы түсе екі жерге от ... жас ... ... ... ... ... ... шүберек ораған таяқтарын тұтатады да, “алас, алас,
пәледен алас” деп ... өлең ... ... ... отпен аластайды,
жастар жағы оттан секіреді.
Жастар түнімен түрлі ... ... ... ... ұлттық ойындар көп. Олар көбінесе осы Наурыз мейрамында
ойналады. Олар ... ... ... ... ... ... “Теңге алу”, “Тақия тастамақ”, “Алтыбақан”, “Ақ сүйек”, “Қыз
қуу” т.б. Бұл ... ... ... ... ... баулиды.
Сөз ойындары: жаңылтпаш айту, жұмбақ шешу, ұйқас табу, ... ... өлең ... жыр оқу, айтысу т.б жатады. Бұлар тілді дамыту, сөздік
қорын жетілдіру, шешен, тапқыр, бейнені сөйлеуге, ... ... ... ... таң ата көпшілік биіктеу төбенің басына шығып таңды қарсы
алады. Күн нұры кімге бұрын түссе, соған Наурыз құты ... ... ұғым ... ... ... ... сәлем беріп “құт ... – деп ... ақ ... ... ... ... – жаз тойы ... 10-нан бастап ай соңына дейін
созылады.
Ата бабаларымыз санаттағы ... аман ... ... ... ... ... ... құран оқып, ақсарбас айтып, ақ бозды
құрбандыққа шалады.
“Сабан той”, “Мизам – бұл той күн мен ... күз ... ... ... ... халық тойы”. Ол малға мал, жанға жан қосып, ала ... ... ... борбай еті борша болып еңбектенген бағбандар мен диқандардың
құрметіне арналған той.
“Соғым басы” – қыс тойы, ... ... қар ... аяз ... ... ... Ауыл адамдары “соғым - ел асы”- деп бір-бірін қонаққа
шақырады.
Қазақтың ұлттық ойындары ертеден келе ... ... ... – жаз ... ойналады. Алтыбақан тебушілер екі-екіден
жақтаудағы екі арқанға отырады да ортадағы арқанға аяқтарын ... бір ... ... ... ...... ... ойыны. Бұл ойын адамның денесін ширатып,
бұлшық ... ... ... ... ... әдіс ... ... Жасына сай ортаға екі жас бала шығып күреседі.
Арқан тартыс – көгалда, спорт залында өтеді. Ойыншылар екіге ... екі ... ... Ойыншылардың мақсаты – екі топтың бірі ортасын
сызықтан ... ... ... Ойын ... ... қалыптастырып ұжымдық
іс-әрекетке тәрбиелейді.
Ат жарыстары. Бәйге. Бәйгенің тұрі көп. Ол жылқы малының жасына қарай
бөлінеді. ... ... ... ... малға деген сүйіспеншілігіне,
мықтылығына, батылдығына, ... ... ... ... тай ... – 1 жасқа келген жылқы, құлан жарыс – тай ... озып ... екі ... ... ... ... – төрт ... алысқа
шабатын жылқы.
Жорға - өзінің жұмсақ та, тайпаша жүрісімен көзге түседі.
Аударыспақ – спортшыдан үлкен ептілікті, күштілікті, батылдықты талап
етеді. Бұл ... екі салт атты ... ... ... алуға тырысады.
Бұған ат үстінде айқасты жақсы меңгерген спортшылар қатысады.
Теңге алу – бұл ойын тегіс ... ... ... ойық тұсына
шүберекке түйілген зат немесе теңге тастап қояды. Ойыншы тартпалы мықты
атқа ... 30-40 ... ... шауып бара жатып ойық жерде жатқан затты
еңкейе беріп іліп ... Егер іліп алса зат ... ... ... қуу - қазақтың көне ойындарының бірі. Бұл ойын тәртіп бойынша
жарыс жігіт пен оның қалыңдығы ... ... ер ... ... ... ол ... қойылатын талапты ақтай алмағаны
үшін қызбен некелесуге құқығы жоқ.
Егер қыз жеңілсе ешқандай қалың малсыз жігітке тұрмысқа шығатын болған.
Ойын тәртібі қыз бен ...... ... ... ... 10-15 ... ... жарысқа қосылады. Жігіт қызды қуып жетсе, өзінің ... қыз ... ... ... Ал қыз қуғыншыдан құтылып сөреге бұрын
жетуге тырысады. Қазіргі уақытта бұл ойын жай қыз бен ... ... ... – ұлт ойындары ішінде арыдан келе ... ... ... ... ... нерв ... шыңдап, оларды дәлдікке,
ұстамдылыққа тәрбиелейді. Бұл ойынды еңбектеген баладан еңкейген ... ... Бұл ... ... көп. ... ... омпа, тасқала, қан
талапай т.б.
Көкпар – жаппай тарту және дада ... деп ... ... ... ... ... тақымдасып қол қайырады, тақым күшін, ... ... ... ... және ... ... сақталмайды. Көкпарға лақ
тартылады. Ол жеңіл суға салынып мықты болуы үшін ішек қарнын алып ... Оны ... ... ... апарып тастайды. Оны көбінесе үбірлі-
шүбірлі немесе баласы жоқ ... ... ... ... үй ... көп балалы үйдің өзгелерге жолын берсін деген жақсы ырым.
Туыстық қарым-қатынас. Қазақ халқы ... ... үш ... бар ... ... өз ... ... жұрты және қайын жұрты.
Өз жұрты дегеніміз өзінің ата-әжесі, әке-шешесі, аға-жеңгесі, әпкесі,
іні-қарындастары, сондай-ақ аталас ағайын-туыстары.
Ата мен әже - өз ... ... мен ... Әке мен шеше – баланы
(сені) дүниеге әкелуші, асырап бағушы, ... ... ... ... – ата-ананың ұрпағы, өмірінің жалғасы, қуанышы, ... Ал ата ... бала ... ... ... ұл болса – аға, қыз болса - әпке (апа) деп; кішілері ... – іні, қыз ...... ... деп ... жұрт ... - өз ... төркін жұрты. Яғни апаңның әке-
шешесі, аға-іні, әпке-сіңлі, жеңге, келіндері мен ... ... Ал ... ... ... бала жиен ... ... туған бала жиеннің
нағашыларына жиеншар болады. Апалы-сіңлілі немесе ... ... ... ... ... және бір ...... жұрты. Яғни, әйелдің төркіні оның
жұбайына қайын жұрт, ал жұбайы оларға күйеу бала. Күйеуіне ... ... ... ата, ...... ене, ағалары – қайын аға, әпкелері – қайынбике
болады. Сондай-ақ келінге де ... ... ... солай аталады.
Жігіттің қайын жұрты мен өз жұртының бір-бірімен жақындығын білдіретін
атаулары бар. Үйленген екі ... ... ... егер ата, ... ... – құда деп; ... жеңгелері, келіндері болса – құдағи деп;
әпкелері мен қарындас, сіңлілері - ... деп; ... – құда бала ... ... ... ... – дейді қазақта. Яғни жеті ата атаулары
бар. Олар: ата, әке, немере, шөбере, немене, шөпшек деп аталады екен. ... ер ... ... және ... - ... ... тәжірибе. Салт-дәстүр ұлттық
тәрбие. Оны әрі қарай жалғастырып, дер кезінде меңгерту ұстаздың ... да мен осы ... ... ... өту ... 3-
сынып оқушыларына ұлттық тәрбиені меңгерту жолында салт-дәстүрге байланысты
екі тәрбие сабағын жоспарлап өткіздім.
Бұл ... ... ... жүргіздім. Мұндағы мақсатым - ата
салт дәстүрді жалғастыру, оны құрметтеп қастерлеу, білмегендерін ... ... – асыл ... атты ... ... ... салт-дәстүр
туралы мағлұматтар беріп, оның түрлерімен таныстырдым. Оқушылар өздерінің
үлкендерден, ата-аналарынан ... ... ... ... ... ортаға салды.
Жалпы сабақты сайыс түрінде өткіздім. Бұл сабақ бойынша қазақ салт-
дәстүрінің көпшілік ... ... Онда ... ... ... шешендік өнері, тапқырлық, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш
айтысу, ұлттық ... ... ... ... ... ... жөндері
де қарастырылды. Оқушылар бар ынтасымен сабаққа ... ... ... ... ... ... өтілген сабағым “Бесік жыры”. Мұнда ақ жаулықты аналар қонаққа
шақырылып “Бесік жыры” ата салт-дәстүріміздің бірі ... ... ... қамтылған мағлұматтарды терең ашып, түсіндіріп, іс-тәжірибе жүзінде
көрсетті.
Әжелеріміздің бірі ортаға шығып бесіктің шығу тарихы, жасалуы, пайдасы,
тәрбиесі ... атап ... ... әжей бесіктің барлық жабдықтары ондағы
заттарға жеке-жеке тоқталып, ... ... ... түсіндірді. Ал
үшінші әжеміз “тышты ма” жасап, баланы ... ... ... ... қоңыр
әчем даусымен бесік жырын әндетіп айтып берді. Одан ... ... ... ... талдау жасады. Сабақ соңында оқушылар әжелерге арнап
өлең, жыр оқып, ән айтып сый ... ... ... ... өте зор. Егер де біз ... барлығын
оқушылардың бойын ерте бастан сіңіріп, құлағына құйып, көзін ... - өз ... ... ... алатын, Отанын қорғайтын, халқын
сүйетін, адамгершілік қасиеті мол, салт-санасын, ... ... ... ... да ... ... тәрбиелей алатынымызға сенімімнің ... ... ... бұл ... үшін ата-анамен ұстаздың атқарар ... ... ... қазақ дәстүрлері туралы түсінік баланың 6 жасқа дейінгі
тәрбиесінде от басында, бала ... ... ... ... “Бесік жыры”.
Сабақтың мақсаты: Бесік жыры оның айтылу рәсімдері жайлы түсіндіру.
Халқымыздың әдет-ғұрпын үйреніп әрі қарай жалғастыруға, ... ... ... ... жаңа ... беру
Сабақтың әдісі: сұрақ-жауап, әңгімелесу.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру
2.Жаңа сабақ
а) сабақтың тақырыбы мен ... ... ... ... ақ ... әжелер
б) бесік жыры, оның шығу тарыхының айтылуы жайында әңгімелеу
в) бесікке салу, бесік жырын әжелер ... ...... ... ... ... ... ұясы. Бесікті дүниеге
әкелген “аттың жалы, түйенің қомында” өткен көшпелі ... ... ... ... иіп ... ... туғаннан бес күннен кейін бесікке
салады. Бесікке ... ... ... ... аластап “тышты ма” ырымын жасап
алады да баланы бесікке салады. Бесік үстіне жеті ... зат ... ... ... тон, шапан, кебенек, көрпе жабу.
Жүген мен қамшы – ат үстінен түспейтін ер болсын дегені.
Тон мен шапан – бала ... ... ... ... Кебенек – ер
мінезді, өршіл болсын, қыз баланы сұлу ... деп ... ... ... ... деген махаббаты бесік жыры арқылы айтылады.
Екінші әже
Қуыршақты бесікке бөлей отырып, оқушыларға көрсетеді. Баланы бесікке
салып тербете отырып ... ... ... ақ ... ... жат ... бөпем, жылама
Жілік шағып берейін,
Байқұтанның құйрығын
Жіпке тартып берейін
Айыр қалпақ киісіп,
Ақырып жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майысып,
Түрлі ою ойысып,
Ұста болар ма ... – деп ... ... жырында жерін, халқын, ел-жұртын жаудан ... ... ... ... ... ... баласын бесіктен шешеп аларда
Анасы шешеіп алсын
Ұйқысы бесікте қалсын
Баласы бесіктен шықсын
Пәлесі есіктен шықсын – деп ... ... – деп әже ... ... Міне ... біз де сәби болып дүниеге келдік. Бесікте жатып, ер жетіп
үлкейдік. Біздің ... ... Ол ... Иә, ана ... ... ... өмір жоқ. Ана туралы кім қандай мақал
біледі?
- ... ... ... ... де, ... өтей ... Анасыз өмір
Сөнген көмір.
- Ата-анаңды құрметтесең
Сен де сондай игілік көресің.
- ... кім өз ... ... ... ... ... Иә, ... айтасың.
Оқулықтан “Бесік жыры” өлеңін кезекпен мәнерлеп оқыту.
Қорытынды.
Сонымен балар бүгін бізге кімдер қонаққа келді. Дұрыс айтасыңдар. ... ... ... біз ... жыры” туралы көптеген нәрселерді әжелеріміздің
көмегімен танып білдік.
Үйге ... ... ... ... оқып ... соңында қонаққа келген әжелерге күй ... өлең ... ... ... ... ... ... шығарып салады.
Қорыта келгенде, қай халықтың да өзіне тән ғұрып-салттары, дәстүрлері
болады, ал сол халықтың тарихи өмір тіршілік ... ... ... ... және жеке ұлт, ұлыс ... ... рол ... Ендеше қазақ халқын бүкіл әлемге паш етіп,
танытатын оның егеменді елдігі ғана ... ... де ... ... ... ... ... өзгешелігімен өзге елдерден
ажыратыламыз. Қазіргі уақытта салтымызды ... ... ... ... өте аз. Олар ... қарт ... ғана ... белгілі.
Бүгінгі таңда жастарымыз ғана емес, үлкендеріміз де өз ... ... ... ... ... ... өз ... білмеушілік, өзге дінге табынушылық, көбінесе шет ел
тәрбиесіне еліктеу, темекі тарту, ішімдік ішу, ... ... ... т.б ... ... көп орын лапы келеді. Бұны ... жол ... ... ...... еліміздің болашағы. Оларға дұрыс тәрбие беру, оны
өмірге, ... ... ... бірінші кезекте ата-анаға жүктеледі.
Өйткені бала дүниеге ... ... ... ... от басында ата-ана
тәрбиелейді. Ал ... әрі ... ... ... және ... ... Ертеде ата-бабаларымыз өз ұрпағын сауаты жоқ, білімі болмаса
да сәбидің дүниеге келген күнінен ... ... ... ... бойына сіңіріп, тәрбиелеп келді. Ал біз сол ұрпақтың жалғасымыз.
Бұл тәрбиені ата-бабаларымыз ... ... ... соны біз ... жазылып қалған жазбалар арқылы жеткіземіз. ... жас ... ... ... ... туды.
Жоғары және орта білім беру оқу орындарында ... ... ... атты ... ... ... ... жатыр. Бірақ
бұл іс-шара әлі көп оқу орындарында іске аспай отыр. Сол ... ... ... ... ... ... Бірінде қолға алса, екіншісі әлі
бейхабар отыр.
Осыған байланысты мен мынадай ұсыныс жасағым келіп отыр.
Қазіргі барлық оқу ... ... және ... ... ... атты арнайы оқулықтар ашып, оқу орындарында,
мектептерде арнайы күніне ... ... үш рет ... ... ... ғана ... халқы өзінің керемет бір үлкен ұлт екенін, өзінің қаншалық
мұрасы бар екенін сезінер ме еді.
Сондықтан да ... өсіп келе ... жас ... ... ... ... тілімізді, барлық салт-дәстүрімізді құрметтеп,
қастерлеп, рухани зор байлығымызды бойымызға ана сүтіндей сіңіріп өсейік.
Өйткені ертең ... ел ... ... ... ... ер ... – жас ұрпақ сіздерсіздер.
“Халқыңның қандай екенін
Салтынан сынап біл” – деген жақсы халық даналығы ... ... өмір ... ... бұл – оның жетесіздігінен
туындаған бос қиялы, кеудемсоқ таяздығы ғана. Ғасырлар бойы даму ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... бас
тарту атам заманғы жабайылыққа қайта оралғысы ... ... ... ... да қазақ елінің келешегі де, өнеге салыт да, ... ... де жас ... сіздерге аманат!
Қолданылған әдебиеттер
1. Алтынсарин Ы. Бастауыш мектеп ... А; 2000 ... ... Ұ, ... Ж. ... А; 2002 ж
3. Әлімқұлов Б, Әбдіраманов Е. Күйеу келтір, қыз ұзат – ... қыл. ... ... ... Қ, ... С. Қазақтың тәлім-тәрбиесі. А; 1994
5. Ерсарыұлы Наурызбай. Еңбекке баулу хрестоматиясы. А; 2000 ж
6. Қалиев С, Оразбаев М, Смаилова М. ... ... ... ... ... Б. ... А; 1998 ж
-----------------------
[1] Қалиев С, Оразаев М, Смайылова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері.
А.1994. 3-бет.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зат есімдерді меңгертуде қазақтың салт-дәстүрлерінің алатын орны28 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері23 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері туралы10 бет
Қазақтың ұлттық салт – дәстүрлері туралы ырымдар7 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Домбыра философиясы10 бет
Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер27 бет
Наурыз мерекеcі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь