Уақыт/время/time концептілерінің ассоциативтік ерекшеліктері

І ТАРАУ КОНЦЕПТОЛОГИЯНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.ӘДІСНАМАЛЫҚ НЕГІЗІ
1. Концепт ұғымы және оның тіл білімінде зерттелуі
2. Уақыт/время/time лексемаларының лексикографиялық көрінісі
3. Уақыт/время/time концептілерінің ұлттық.мәдени және танымдық сипаты

ІІ ТАРАУ АССОЦИАТИВТІК ЭКСПЕРИМЕНТ ЖӘНЕ УАҚЫТ/ВРЕМЯ/TIME КОНЦЕПТІЛЕРІ
1. Уақыт концептісіне ассоциативтік талдау
2. Время концептісіне ассоциативтік талдау
3. Time концептісіне ассоциативтік талдау

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жаңа дәуір – ХХІ ғасырға аяқ басқан тұста мейлінше жетілген, кемеліне келген ғылым мен өркениет рухани жүдеуліктен бас тартып, бет-бағдарын абсолюттік шындыққа, халықтың ішкі рухының берік сақтаушысы – тіл мен мәдениетке арқа сүйеуді мақсат етіп отыр. Жаратылыс шындығы мен ақиқат дүние, табиғи болмыс пен сана-сезім адам баласы үшін тек тіл формасы түрінде іске асатын болғандықтан, этностардың мәдени-танымдық үрдісі, қоршаған әлемді, ғарыш пен кеңістікті қабылдауы тілде қалай көрінеді деген мәселені ғылым ескерусіз қалдыра алмайды. Адам баласының өзіндік субьективті пікірі мен теориялық ойлау қабілеті күллі тіршілік-тынысының мән-мағынасы ретінде көрінетін біртұтас ғылыми танымдық үрдіс арқылы ғана дүние сырын жете ұғынуға мүмкіндік алады.
Өткен мыңжылдықтың соңғы кезеңдерінде дами бастаған тіл білімінің антропологиялық парадигмаға көшу үрдісі «адам – әлем – тіл», «адам – тіл – мәдениет» және «адам – тіл – ойлау» триадасына сүйенетін гуманитарлық зерттеулердің салааралық тығыз қарым-қатынасына жол ашты. Адамзат өркениетінің жетістігі болып табылатын «әлемнің тілдік бейнесі» антропологиялық, антропоцентристік бағыттағы тіл білімінің түрлі салаларын қалыптастырды. Әсіресе жаһандандыру саясаты бағытындағы ауқымды өзгерістерді алға тартып келе жатқан ұлтаралық қарым-қатынастар әртүрлі ұлт тілдерін салыстыра зерттеудің ғылыми қажеттілігін жұртшылық назарына ұсынып отыр.
Жер бетіндегі түрлі этностар мен олардың әлемге көзқарасының, салт-сананың, дүниетанымының көрсеткіші болып табылатын құндылықтар дүниесіне қатысты ұғымдар когнитивтік, семантикалық, тақырыптық және семиотикалық тұрғыдан көп аспектілі мәселе. Ол – ойлау мен танымның, сананың образды, эмоционалды-экспрессивті ерекшеліктерінен тұратын, тілдік құбылыстардың ішіндегі номинациялық және семиотикалық модельдері қалыптасқан тілдік бірліктер арқылы көрініс тапты. Осындай тіл қазынасындағы халықтың жаратылыс құбылыстарын бағалауға бағытталған уақыт/время/ time концептілерінің мағыналық құрылымындағы, семантикалық тұлғасындағы кодталған әртүрлі ақпараттарды айқындау қазіргі тіл мамандарын ерекше қызықтырып отыр.
Ұсынылып отырған бітіру жұмысы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде уақыт/время/time лексемаларымен берілетін уақыт концептісінің құрылымы мен мазмұнын сипаттауға және осы концептілердің вербалдық сипаттамаларын қазақ, орыс және ағылшын дүниетаным ерекшелігімен, мәдени айырмашылықтармен айқындалатын уақыт/время/ time концептілерінің ортақ және айрықша құрылу модельдерін айқындау мақсатында лингвомәдени және танымдық тұрғыдан салғастыруға арналған.
Жұмыстың өзектілігі. Тіл мен мәдениеттің өзара байланысына қатысты мәселелер тіл білімінде әртүрлі бағыттарда зерттеліп, қазіргі уақытта белсенді зерттеу нысанына айналып отырғаны белгілі. Тіл мен мәдениет өзара абсолютті байланыста өмір сүреді, оның нәтижесінде тілдік фактілер, «мәдениет тілі» арқылы мәдени-ұлттық көзқарасты, тілдік стереотиптерді тану және халықтың тілдік санасының көрінісін тіл арқылы оның мәдени-антропологиялық бейнесін тануға болады.
1. Қарымбаева С.М. Қазақстандағы когнитивтік лингвистиканың тарихы. Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Филологи ғылымдары» сер., №4 (26), 2008.
2. Оразалиева Э. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы. А., 2006.
3. Толстой Н.И. И.И.Срезневский – диалектолог // Учен.зап. Тартуск.госунивер. 1981. -573
4. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері: Актуальные вопросы казахского языка. А., 1998. 9-11бб.
5. Манкеева. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері// Тілтаным №4, 2001. 39-43бб.
6. Сулейменова Э. Актуальные проблемы қазахстанской лингвистики: 1991-2001. А., 2001.
7. Қасым Б. Сөзжасам: семантика, уәждеме. А., 2007. 57-59 бб.
8. Жиренов С.А. «Профессор А.Ысқақов және ұлттық педагогика» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. А., 2010. 146-151 бб.
9. Бижева З.Х. Культурные концепты в адыгской языковой картине мира: автореф. дис. ... д-ра филол.наук. – Махачкала, 1999. -39 с.
10. Аскольдов С.А. Концепты и слово // Русская словесность. От теории словесности к структуре текста: антология / Под ред. А.Н.Нерознака. – М., 1997. – С 267-269.
11. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Известия АН СССР, сер. лит. и яз., - Т. 52. - №1, 1993.
12. Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры (опыт исследования). – М., 1997. – 824 с.
13. Кубрякова Е.С. Концепт // Кубрякова Е.С., Демьянков В.З. и др. Краткий словарь когнитивных терминов. – М., 1996. – С. 90-93.
14. Ляпин С.Х. Концептология: к становлению подхода // Концепты. – Архангельск, 1997. –Вып. І. –С. 11-35
15. Воркачев С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт: становление антропоцентрической парадигмы в языкознании // Вопросы языкознания. – 2001. - №1. – С. 64-72.
16. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М., 1996. -208 с.
17. Воркачев С.Г. Счастье как лингвокультурный концепт. – М., 2004. – 236 с.
18. Морковкин В.В., Морковкина А.В. Язык как проводник и носитель знания // Рус.яз. за рубежом. - №1-2. 1997. – С. 44-53.
19. Красавский Н.А. Этимологический анализ синонимического ряда «страх» (на материале немецкого языка) // Когнитивтные аспекты языковой категоризации: сб.науч.трудов. – Рязань, 2000. – С. 83-90.
20. Берестнев Г.И. О «новой реальности» языкознании // Филол.науки. – М., 1997. - №4. – С. 47-55
21. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической семантике языка. – Воронеж, 1996. – 104 с.
22. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. – М., 1998. – 896 с.
23. Рябцева Н.К. «Вопрос»: прототипическое значение концепта // Логический анализ языка. – М., 1991. – С. 72-77.
24. Чернейко Л.О. Гештальтная структура абстрактного имени // Филол.науки. - №4. – М., 1995. С. 73-83.
25. Кубрякова Е.С. Язык и знание. – М., 2004. – 555 с.
26. Карасик В.И., Слышкин Г.Г. Лингвокультурный концепт как единица исследования // Методологические проблемы когнитивной лингвистики: сб. науч.тр. / Под ред. И.А.Стернина. – Воронеж, 2001. – С. 75-80.
27. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Луизина Л.Г. Краткий словарь когнитивных терминов. – М., 1996. –254 с.
28. Карасик В.И. Культурные доминанты в языке // Языковая личность: культурные концепты. – Волгоград., 1996. – 245 с.
29. Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алматы., 1989. – 160 с.
30. Жумагулова Б.С. Способы вербализации концептов дом, долг в русском, казахском и английском языках. Дис. ... канд.филол. наук. – А., 2002. – 13 с.
31. Жаркынбекова Ш.К. Языковая концептуализация цвета в казахском и русском языках: автореф. дис. ... д-ра филол. Наук. – М., 2004. – 49 с.
32. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті. Филол. ғыл. док. ... дисс. – Алматы, 2004. -340 б.
33. Күштаева М.Т. «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен лингвомәдени мазмұны. Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2002. – 192 б.
34. Уматова Ж.М. Концепты душа/жан как лингвокультурологический феномен. Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2005. – 121 с.
35. Жампейісова Ж.М. «Ақ» - «Қара» концепті: оппозициясы мен қызметі. Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2007.
36. Савойская Н.П. Лингвокультурологические особенности концепта «вежливость» ( на материале казахского, русского, английского языков). Дис. ... канд. Филол. наук. – Челябинск, 2005.
37. Смайлов А. «Әйел» концептісін қалыптастыратын тұрақты тіркестердің лингвомәдени сипаты. Филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы, 2008.
38. Есенова П.С. Лексикографическое описание наименования концепта «успех» в двуязычном (рус-каз) словаре: автореф. дис. ... канд. Филол. наук. – Алматы, 2008.
39. Абдрахманова М.Б. «Көз» концепті: лингвомәдени және танымдық парадигмасы: Филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы, 2008.
40. Сейдикенова А.С. Қазақ және француз тілдеріндегі «өзім-өзге» концептілері (мәтіндер негізінде): Филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы, 2009. – 29 б.
41. Шалабаева А.Ж. Жақсылық/жамандық концептілерінің танымдық көрінісі (қазақ және орыс тілі материалы бойынша). Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 20010. – 128 б.
42. Фрумкина Р.М. Есть ли у современной лингвистики своя эпистемология? // Язык и наука 20 века. – М., 1995. – С. 74-117.
43. Гайдукова В.К вопросу о логическом анализе языка (на примере концептосферического поля власти) // http://www.relga.rsu.ru/n45/rus45. htm.
44. Никитина С.Е. О концептуальном анализе в народной культуре // Логический анализ языка. Культурные концепты. - М., 1991. – С. 117-123.
45. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Жалпы ред.басқарған І.К.Кеңесбаев. А., 1961 ж. – 405 б.
46. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. М.Бұралқыұлы. А., 2008. – 587 б.
47. Қазақ әдеби тілінің сөздігі / Жалпы ред.басқ. А.Ысқақов, Н.Уәли. А., 2011. – 647 б.
48. Ожегов.С.И.Словарь русского языка. М., 1964. -637 с.
49. Ожегов.С.И. Словарь русского языка. Под.ред. Н.Ю.Шведовой. М., 1989. -598 с.
50. Толковый словарь русского языка. Под ред. Д.Н.Ушакова. М., 2000.
51. Даль. В.И. Толковый словарь русского языка. М., 2007.
52. The American heritage dictionary of the English language. 1696.
53. Oxford advanced learner’s dictionary of current English. 1998.
54. Shorter Oxford English Dictionary on historical principles. 2002.
55. Macmillan Essential Dictionary 2005.
56. Тихонов.А.Н. Словообразовательный словарь русского языка. М., 1985. –886 с.
57. Авакова Р.А. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы: филол.ғыл. док. ... дис. автореф. – Алматы, 2003. – 36 б.
58. Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы, 1998. – 142 б.
59. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М., 1996. – 365 с.
60. Қайдар Ә. Халық даналығы. – Алматы. 2004. – 560 б.
61. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. – 607 с.
62. Леонтьев А.А. Язык, речевая деятельность. – Москва, 1969. – 136 с.
63. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М., 1985. – 450 с.
        
        РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Уақыт/время/time концептілерінің
ассоциативтік ерекшеліктері
Диплом жұмысының көлемі: 71 бет.
Диплом жұмысында пайдаланылған әдебиеттер саны: 63.
Диплом жұмысында пайдаланылған тірек сөздер: ... ... ... ... ұлттық дүниетаным, ассоциация,
ассоциативтік эксперимент және т.б.
Диплом жұмысының өзектілігі. Бүгінгі таңда әртүрлі халықтар арасында
қарым-қатынас орнату үшін ұлттық ... ... тән ... білу ... маңызды, ал ұлтаралық қарым-қатынас қандай да
бір ұлтқа тән маңызды ... тану ... ... ... жұмысының нысаны: Қазақ, орыс және ағылшын тіл иелері
санасындағы уақыт/время/time концептілері.
Диплом ... ... ... концептілерінің вербалдық
сипаттамасы.
Диплом жұмысының мақсаты: Қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі
уақыт/время/time концептілерін танытатын тілдік бірліктерді кешенді
зерттеу.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... жинақтау, уақыт/время/time концептілерінің мәні мен
орнын белгілеу; лексикографиялық ... ... және ... орыс
және ағылшын тілдеріндегі уақыт/время/time лексемаларының семантикалық
көлемін және олардың өзгеріс ... ... ... ... орыс және ағылшын тілдерінде «уақыт», «время»,
«time» сөздерінің вербалданған эквиваленттеріне салғастырмалы талдау
жүргізіп, ұлттық мәдени және танымдық ... ашу; ... ... ... ... ... ... және ерекшелігін анықтау.
Диплом жұмысының әдіс-тәсілдері: Жұмыста салғастырмалы, сипаттау,
концептуалдық талдау қолданылды. Іс жүзіндегі материалды жинақтауда жаппай
сұрыптау тәсілі де қолданылды. Материалды концептуалдық ... ... ... семантикалық көлемін айқындауға
мүмкіндік берді. Бұған қоса қазақ, орыс және ағылшын тіл иелерінің тілдік
мәдениетінің уақыт/время/time концептілерін қабылдау ерекшеліктерін
айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... жұмысының мазмұны: Кіріспе бөлімінде жұмыс жайлы жалпы
мәліметтер қамтылды (жұмыстың нысаны мен пәні, өзектілігі, мақсаты,
міндеттері, материалдары, дереккөздері және т.б.).
Диплом ... екі ... ... 1 – ... ... ... ашуға арналған. 2 – тарауда ассоциативтік
эксперимент жайлы мәлімет беріліп, уақыт/время/time концептілеріне жеке-
жеке ассоциативтік талдау жүргізілді.
Қорытындыда жалпы ... ... ... ... ... барысында қолданылған әдебиеттер тізімі көрсетілді.
Диплом жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... Концепт ұғымы және оның тіл білімінде зерттелуі
2. Уақыт/время/time лексемаларының ... ... ... ... ... және ... сипаты
ІІ ТАРАУ Ассоциативтік эксперимент және уақыт/время/TIME концептілері
1. ... ... ... ... ... ... ассоциативтік талдау
3. Time концептісіне ассоциативтік талдау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... – ХХІ ... аяқ ... ... ... жетілген, кемеліне
келген ғылым мен өркениет ... ... бас ... ... ... халықтың ішкі рухының берік сақтаушысы – тіл мен
мәдениетке арқа сүйеуді ... етіп ... ... ... мен ... табиғи болмыс пен сана-сезім адам баласы үшін тек тіл формасы
түрінде іске ... ... ... ... ... ... ... пен кеңістікті қабылдауы тілде қалай көрінеді деген
мәселені ... ... ... ... Адам баласының ... ... мен ... ... ... ... тіршілік-тынысының
мән-мағынасы ретінде көрінетін біртұтас ғылыми танымдық үрдіс арқылы ғана
дүние ... жете ... ... ... ... соңғы кезеңдерінде дами бастаған тіл білімінің
антропологиялық парадигмаға көшу үрдісі «адам – әлем – ... ... – тіл ... және ... – тіл – ... триадасына сүйенетін гуманитарлық
зерттеулердің ... ... ... жол ... ... жетістігі болып табылатын «әлемнің тілдік бейнесі»
антропологиялық, антропоцентристік ... тіл ... ... ... ... ... ... бағытындағы ауқымды
өзгерістерді алға тартып келе жатқан ... ... ... ... салыстыра зерттеудің ғылыми қажеттілігін жұртшылық назарына ұсынып
отыр.
Жер бетіндегі түрлі этностар мен олардың ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар дүниесіне
қатысты ұғымдар когнитивтік, семантикалық, тақырыптық және ... көп ... ... Ол – ... мен танымның, сананың образды,
эмоционалды-экспрессивті ерекшеліктерінен тұратын, тілдік ... ... және ... ... ... ... ... көрініс тапты. Осындай тіл қазынасындағы халықтың
жаратылыс ... ... ... уақыт/время/ time
концептілерінің мағыналық ... ... ... ... ... ... қазіргі тіл мамандарын ... ... ... ... жұмысы қазақ, орыс және ағылшын ... ... ... ... ... құрылымы мен
мазмұнын сипаттауға және осы концептілердің вербалдық сипаттамаларын ... және ... ... ... мәдени айырмашылықтармен
айқындалатын уақыт/время/ time концептілерінің ортақ және айрықша құрылу
модельдерін айқындау ... ... және ... ... ... ... Тіл мен ... өзара байланысына қатысты
мәселелер тіл білімінде әртүрлі бағыттарда зерттеліп, ... ... ... ... ... ... ... Тіл мен мәдениет өзара
абсолютті байланыста өмір сүреді, оның ... ... ... ... ... ... ... тілдік стереотиптерді тану
және халықтың тілдік санасының көрінісін тіл арқылы оның ... ... ... ... ... әртүрлі халықтар арасында қарым-қатынас орнату үшін
ұлттық таным-түсініктің ... тән ... ... білу айрықша
маңызды, ал ... ... ... да бір ұлтқа тән маңызды
концептілерді тану қажеттігін ... ... time ... халықтың таным дүниесімен тығыз
байланысты, сондықтан ұлт ... мен ... ... ... аталмыш концептілерді лингвомәдени және танымдық ... ... ... ... ... ... лингвомәдени бағыттары бір-біріне қайшы келмейді, керісінше, бірін-
бірі ... ... бір ... ... екі фазасын
бейнелейтін сол бір құбылыстың екі жағы: сөздің және оның ... ... ... контеске енгізілуі. Оның үстіне тіл – мәдениет
қабаттарындағы тылсым құбылыс, ерекше коммуникативтік ... ... ... ... ... мен ... санқырлы қасиеттерінің
көрінетін тұсы.
Қазақстанның тәуелсіздік алып, мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... ... ... нығайып-дамуы, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алып,
әлеуметтік қызмет өрісінің жанданып-жаңғыруы ана тілімізді өзге ... ... ... ... ... шығарды. Қазіргі
компаративтік лингвистикада ... ... ... ... (орыс) салғастыра
зерттеген ғылыми еңбектердің саны да, сапасы да өсуде. Аталған екі тілмен
қатар ... ... де ... Осыған орай, қазақ ,орыс және
ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... ... тағы бір қыры ... ... орыс және ағылшын телдеріндегі уақыт/время/time концептілерін
салғастыра талдау олардың өзіндік ... ... ... қана ... әлем ... белгілі бір фрагментін жаңғыртып, олардың
қайталанбас қасиеттерін айқындауға ... ... ...... орыс және ағылшын тілдеріндегі уақыт/
время/time концептілерін танытатын тілдік бірліктерді кешенді зерттеу. ... жету үшін ... ... ... ... ... мәнін теориялық тұрғыдан ... ... time ... мәні мен орнын белгілеу;
• Лексикографиялық дефиницияларды талдау және ... орыс және ... ... время/time лексемаларының семантикалық көлемін
және олардың өзгеріс қарқынын айқындау;
• Уақыт/время/ time концептілерінің қазақ, орыс және ағылшын ... ... ... ... ... ... жүргізіп, ұлттық мәдени және танымдық сипатын
ашу;
• Уақыт/время/ time ұғымының ... ... ... ассоциативтік сәйкестілік-сәйкессіздігін және
ерекшелігін анықтау.
Зерттеу ...... орыс және ... тіл ... ... ... пәні – уақыт/время/time ... ... ... ... орыс және ... ... мәтіндер, қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдер,
фразеологизмдер; «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... В.И. Толковый словарь русского языка», «Толковый словарь
русского языка / Под ред. Д.Н. ... ... С.И., ... ... ... ... ... «Shorter Oxford dictionary», «The
American heritage dictionary of the English ... «Oxford ... ... of current English», «Macmillan Essential Dictionary»,
«І.К. Кеңесбаев. ... ... ... ... «Фразеологический
словарь русского языка», «Қазақ мақал-мәтелдері», «Русские пословицы»,
«English idioms» және XIX ... ... ... М. ... «Абай
жолы», Л. Толстой «Война и мир» романы, О. Уайльд «The picture of ... ... ... 50 қазақ, 50 орыс және 50 ағылшын
тілдеріндегі ... ... бар ... ... эксперимент
нәтижелері қолданылды.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. ... ... ... ... ... Іс ... материалды жинақтауда жаппай
сұрыптау тәсілі де қолданылды. Материалды концептуалдық талдау ... ... ... ... көлемін айқындауға мүмкіндік берді.
Бұған қоса қазақ, орыс және ағылшын тіл ... ... ... time ... ... ... айқындауға
мүмкіндік беретін ассоциативтік эксперимент жүргізілді.
Зерттеудің теориялық базасы ретінде лингвомәдениеттану, когнитивтік
лингвистика, фразеология, этнолигвистика, ... ... ... ... шетелдік Ю.Д. Апресян, А. Вежбицкая, С.Г.
Воркачев, В.В. Воробьев, А.А. ... В.В. ... В.В. ... ... Ю.С. Степанов, В.Н. Телия, Е.В. Черникова, және ... ... Р.А. ... А. ... Ә. ... Ш.К. ... ... Ж.К. Өміралиева, А.Ж. Шалабаева және т.б. ғалымдардың еңбектері
басшылыққа алынды.
Жұмыстың теориялық маңыздылығы. Адамның рухани ... ... ... бірі ... ... концептілерін
салғастырмалы зерттеу қазақ, орыс және ағылшын менталдылығындағы олардың
пайда ... мен ... ... ... мен ... ... ... береді. Қазақ, орыс және ағылшын ұлттық ... ... ... ... ... ... тұрғыдан маңызды болу себебі олардың ең алдымен қазақ, орыс және
ағылшын тіл иелерінің ... мен ... ... ... формаларының бірі
болып саналатындығында. Уақыт/время/time концептілерінің жүзеге асырылу
ерекшеліктерінде қазақ, орыс және ... ... ... және ... ... формаларының этникалық өзгешелігі көрініс тапты.
Жұмыстың практикалық құндылығы. ... ... ... ... нәтижелері қазақ, орыс және ағылшын тілдерін ... ... ... ... теориясы мен практикасының ... ... ... тіл және ... ... теориясына кіріспе арнайы курстарында, лексикографияда,
соынмен қатар лингвоелтанымдық ізденістерде ... ... ... мен ... ... жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... Концепт ұғымы және оның тіл білімінде зерттелуі
Тіл адамдарға ғана тән, табиғаты жағынан әлеуметтік, жалпылаушы ойлау
құралы. Тіл ... ... ... ... ... және де
адамның әлеуметтік тірі жан ретінде қалыптасуын қамтамасыз ететін құрал
ретінде туады және дамиды.
Сөйлеу ... ... ... және ... ... жүйесімен бірге сөйлеушінің ішкі дүниесінің жинақталуының типтік
жүйесі де ескеріледі. ... ... ... ... ... ... тиіс ... пікірлер де бар.
Тілді жаңа ғасыр баспалдағында теориялық-танымдық үрдісте зерттеудің
қажеті туып отыр. Ал ... ... ... ... ... ... Астрономия, физика, химия, ... ... ... ... адам ... ... XIX ... аяғына дейін ешбір ғылыми әдіс
арнайы қолданылмады. ... тіл ... ... ... ұшқындар ғана байқалып отырды. ... ... ... ... ... Аристотель, Платон, ... ... ... ... бола ... ... пікірлер
кездеседі. Тілдің танымдық ғылымнан алатын ... ... ... жылдары шетелдік, отандық ғалымдар мен зерттеушілер баса назар
аударып отыр. ... ... ... ... ... оның бағыттары мен ұғымдарына алғаш көңіл бөлген шетелдік
ғалымдар болатын. ... ... тіл ... ... ... когнитивтік амалмен мағына беруін, тілдің ... және ... ... ішкі ... ... ... пен ... факторлар позициясы арқылы анықтауға мүмкіндік ... ... ... Тіл ... ... ... ... екінші жартысында жаңа деңгейге ... ... ... ... ... ... ... Вежбицкаяның семантикалық примиттер концепциясын ... ... ... ... (1979), Э. ... ... (1973, 1977), Р. Лангакердің кеңістік (когнитивтік) грамматикасын
(1992), Ч. ... ... ... (1999), Дж.Р. ... метафора теориясын (1988, 1990), Т.А. ван ... ... (1989) және ... да жаңа ... атап өткен жөн. Ал орыс
лингвистикасындағы жаңа бағыттарға жатқызылатындары: лексиканың ... ... және ... 1997; Беляевская 2000а, 2000б;
Бодырев 1999, 2000; Бабушкин 1996; Чернейко 1995, 1997; Яковлева 1994 ... ... ... ... 2002; ... ... ... 1997), грамматика (Арутюнова 1999; Булыгина және Шмелев ... 2000; ... 1996 және ... Гарвард университетінде
профессор Дж. ... Дж. ... ... ... ... ... болатын. Бұл орталықтың жұмысы когнитивті лингвитикаға
ғылымның негізгі қалануына біршама үлес қосты ... ... ... тіл ... ... ... мәселелері XIX ғасырдың
соңы мен XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... бастады. Ал оғанға дейінгі жалпы теориялық мәселелрі қазақ
тіл білімінің негізін салушы А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, С. ... ... ... ... сөз ... ... танымдық
қасиеті мен адамға қатысы туралы мәселелердің орын алғандығын көруге болады
[1, 13 б.].
Э. ... ... ... қазақ когнитивтік
лингвистикасының ... мен ... ... ала ... оның
диахрондық және синхрондық сипатына талдау жасап, хронологиялық тұрғыдан
арнайы көрсеткіші ғылыми ... ... ... тіл ... ... ... тілтаным теориясының әдіснамалық негіздері,
тіл біліміндегі таным ... ... ... бағытындағы жүйелі
талдаулар мен тұжырымдар ғалым зерттеуінде теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... даму ... ... бес
парадигмаға бөлініп, оның хронологиялық дамуына сипаттама беріледі:
1-кезең: «тілтану» парадигмасының қалыптасуы – ХХ ғасырдың 20-45 жж.
Негізгі ... А. ... Қ. ... С. ... ... тілдік бірліктердің танымдық парадигмасы – ХХ ғасырдың 45-70
жж. Негізгі өкілдері: Н. Сауранбаев, Ғ. Мұсабаев, М. Балақаев, І. ... ... ... қағидалардың жалпы теориялық парадигмасы – ХХ
ғасырдың 65-85 жж. ... ... К. ... Т. ... Ә. ... ... тілтанымдық этюдтер парадигмасы – ХХ ғасырдың 70 жылдары мен
аяқ шені; ... ... Ә. ... Р. ... Ш. Сарыбаев,
Ә. Болғанбаев, Е. Жанпейісов, Т. Жанұзақ, С. Исаев, Ө. ... ... Ж. ... және т.б.
5-кезең: қазіргі когнитивтік парадигмалар ХХ ғасырдың аяғы мен бүгінгі
күндер [2, 17 б].
Жалпы алғанда адам танымына деген қызығушылық ... ... ... ... ... сол тілде сөйлеушілердің ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейне ретінде
көрініс беретіндігі айқындалды. Когнитивті ... адам мен ... ... ... ... мақсат етумен қатар лингвистикалық
(этнолингвистика, ... ... және ... ... ... ... ... Бұл пәндермен бірге
когнитивті лингвистиканың зерттеу әдістері мен ортақ зерттеу нысанына
тілдің ... ... Тіл мен ... ... бірлігі адамның
психофизиологиялық қабілетіне және одан туындайтын әрекетіне ... ... мен ... лингвистика сөйлеуші адам
психикасындағы ... ... тіл мен ... ... ... ... жад, ойлау, қабылдау сияқты психологиялық ұғымдарға тікелей
қатысты. Тілдің санада құрылуы ... ... оның ... сақтау
мүмкіндігіне тәуелді. XIX ғасырдағы классиктер А.А. Потебня, Г. ... ... және тағы ... да ... тіл ғылымындағы психологизм мәселесімен
қатар меңгеріледі.
Ф. де Соссюр тіл тарихы мен ұлт ... ... ... ... ... ... бейнеленетінін, ал тіл ұлтты байланыстыратынын
көрсетіп, ... ... ... ... ... ... «В
языке народ выражает себя полнее и многостороннее, чем в чем-либо ... ... ... в ... своем положении, но и исторически. Все, что есть у
народа в его быте и понятиях, и все, что ... ... ... в ... ... и ... ... [3, 573 б.] – деп мәдениеттанушы
ғалымдар ... тіл ... ... ... Осыған ұқсас
қазақтың тілші-ғалымы Ә. ... ... ... ... пен «тілді» «этнос болмысы» және «тіл әлемі» ... ... ... ... тілінде қалыптасқан деректер арқылы паш етуге
мүдделі екендігін ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуна негіз болатын осы тіл әлемі [4, 9-11
бб.].
Когнитивті жүйелер және олардың рөлі ... ... ... ... ... ... ... едәуір табыстарға қол жеткізді. Орыс ... ... ... ... Е.С. Яковлева,
Ю.А. Сорокин, Е.С. Кубрякова, В.Н. Телия, А.П. ... А.Н. ... ... және ... да ... ... ... Мұнда
когнитология ғылымының нысаны, бағыт-бағдары, зерттелуі сөз болады. Ресейде
«Новое в зарубежной лингвистике» журналының XXIII томында тілдің ... ... ... жарық көреді, ал 1995 жылы «Язык и интеллект» атты
когнитивтік лингвистикаға қатысты жинақ ... ... ... ... ... ... жүрген
белгілі ғалым Ж. Манкеева тілдің когнитивтік негіздеріне қатысты мынадай үш
ұстанымды ерешке атап көрсетеді:
1. Қоғамдық ... ... яғни ... ... ... ... ... модельдерінің символдық түрлері, яғни тілдің қызметі – ақпарат
беру емес, бейнелеуге мүмкіндік жасау. Осыған қатысты мына ... ... ... ... ... ... не передает
информаций как ... она лишь ... ... в ... уже ... у него ... понятия и тем самым
создает базу для ... ... ... ... – тіл ... пен дүниедегі обьективті шындықты субьективті түрде, яғни
символдар арқылы беру.
3. Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни, ол – ... ... ... тұратынын сипаттайды.
Байқап отырғанымыздай, жоғарыда көрсетілген тіл қызметінің ... ... үш ... да ... қасиеті – тұтастырушылық,
тұтас күйдегі таным тудыру. Сондықтан осы қасиеттерге ... ... ... мен ... ... мен ... ... берілуін қамтамасыз ету мүмкін емес. Таза тілдік тұрғыдан ол тілдің
кумулятивтік қызметімен тікелей байланысты. Ол өз ... ... жад ... психологиялық ұғымдармен тығыз байланыста болып, тұтас
күйіндегі когнитивтік парадигма құрайды – деген тұжырымдама жасайды [5, ... тіл ... ... ... ғылым саласының бір
бұтағы – ... ... ... 1998 жылы ... ... Қайдардың «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» ... ... ... ... ... мен мәнін түсіндіру барысындағы сөзінде
«... ... ... ... ... ... тағы бір ... «Адам» деген ұғыммен алмастыру арқылы этнолингвистиканың баламасы
ретінде антропология терминін қолдану үрдісі де байқалып отыр» делінеді [4,
12б.]. ... ... ... парадигма элементтерін қамти дамыған
зерттеулердің бір-біріне ұласып, саралануы таза ... ... ... ... етті. Осылайша жаңа ғылыми парадигмаға
сай тілді ... ... ... баса ... ... ... ... зерттеудің жаңа мақсаттары, мазмұнды ұғымдар, тәсілдер, метатілдік
теориялық негіздер қалыптаса бастады.
Лингвистикадағы семантика когнитивті ... ... ... ... ... ... адам ... тән сапалық,
түпсаналық рухани болмысының тіл ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Бұған
дейінгі тіл біліміндегі функционалды-семантикалық, құрылымдық жүйе бойынша
тілдік талдаулар жақсы дамығанымен жаңа ... ... ... беруде
жеткіліксіздігі байқалады.
Орыс тіл білімінде когнитивті ғылымның маңызын когнитивті лингвистика
когнитивтік жүйедегі лингвистикалық ... ... ... ... ... қатыстыруға мүмкіндік жасайтындығы және тілдің когнитивті
бейнесін тілдегі кез-келген тілдік бірліқтердің ... ... В.А. ... атап ... ... тіл ... соңғы он жыл
ішінде когнитивті мәселелерге көңіл бөлініп келеді. Э.Д. ... ... ... ... ... ... ... жыл ішіндегі (1991-2001жж.) Қазақстандағы геосаяси ... ішкі ... жаңа ... ... ... ... бейнесіне» әсерін, ғылыми суреттеуін көрсетіп,
отандық ... ... ... басым бағыттарын айқындайды.
Сонымен қатар, бұл еңбекте соңғы он ... тіл ... ... ... қарастырылып келуін және оның тілдік философиялық-
теориялық негізгі талдануы ... ... ... он ... салыстырады. Ал өткен онжылдықтағы басты сұрақ ... ... ... жалпы семантикалық сұрақтары төңірегінде болғандығын
сөз етеді. Онда орыс және ... ... ... әрі ... ... ... мен ұғымның ... ... ... және басқа да түрлі ... ... ... ... ... ... қазақ лингвистикасындағы
бүгінгі жетістіктермен қатар жалпы теориялық және салыстырмалы-типологиялық
мәселелердің зерттелуі әлі де ... ... ... тіл ... ... ... нейролингвистика, психолингвистика,
компьютерлік лингвистика, сөйлеу актілерінің теориясы және ... да ... бар ... ... ... ғана ... ... айтты [6].
Жоғарғыда біршама шолу жасалған он жылдықтағы зерттеулердің бірінде
«XX ғасырда ... ... сай ... атауға таңбалық жүйе
ретінде ерекше назар аударылып, соның негізінде тілдің әртүрлі ... және ... ... ... т.б. ... ... оқулықтар және академиялық грамматикалар жазылады және әрі
қарай да жалғаса бермек (Ф. Фортунатов, Бодуэн де ... Ф. де ... ... Э. Бенвенист, А. Реформатский т.б.)» делінеді [5, 49 б.]. ... ... ... ... ... ... базалық ілім деңгейінде қарастырылады. Осы бағытта біршама
зерттеу жұмыстары жүргізіледі. ... ... ... XX ... ... ... ғылымның теориялық бағыттары жетіліп, қанатын
кеңге жая түседі. Осыдан қазақ тіл біліміндегі ... ... ... ... ... бар екендігін көруге болады.
Қазіргі кезеңде ... ... ... ... санамен,
мәдениетпен және тілді қолданушылардың ... ... ... ... тіл ... жаңа ... қалыптасуын талап
етеді.
XXI ғасыр баспалдағында тілдің коммуникативті және ... ғана ... ... ... тіл ... когнитивтік
лингвистикаға қатысты зерттеулердің легі баршылық. Академик Ә. Қайдардың
этнолингвистика саласына ... ... ... Г. ... ... ... пікірлері қазақ тіл ... ... ... негіз болды. Осы сала ... ... «Тіл ... ... ... ... ... іргелі еңбектерді айтуға болады. ... ... ... тілін зерттеудің когнитивтік негіздері» атты
ғылыми ... ... ... ... ... зор екендігін атап көрсетеді, ұстанымдарын айқындайды. ... ... ... ... қоғамдық саяси лексика (әлеуметтік бағалауыштық,
сөзжасам)» деген ... ... ... ... ... ... ... сипатын
қарастырады. «Сөздің ... ... атты С. ... ... ... ... ... ойлау, ой
түю, қабылдау, қорыту сияқты абстрактілі құбылыстарды зерттеу әдісі деп
қарастырады. А. ... Б. ... Н. ... ... сипаты туралы ой айтады. Онда адам санасындағы жиынтық ақпараттың
құрылымы болып ... ... ... ... ... ... метафоралар когнитивтік тұрғыдан талданып, метофора адамның білім
қорына жасаған операциялары деп қарастырылады [7, 57 б.]. ... ... ... ... сөз ... тілдік таңбаның бойында қандай
концептуалдық немесе когнитивтік жасалым, әлем ... ... ... ... шоғырланды деген көзқараспен келуіміз керек» деген тұжырымға
келген жөн [7, 58 б.].
Когнитивтік лингвистика ғылымының зерттелу барысында батыс ... ... ... жаңа ... жолдарды қалыптастырады. Ал,
когнитивтік лингвистика ғылымының негізгі ұғымдарына тоқталсақ, ең алдымен
когнитивтік лингвистика – «... ... ... ... ... ... оны ... ... күйге ауыстыруға мүмкіндік беретін таңбалар жүйесі, таным
механизмі әрі ... ... ... лингвистика саласы» – деген
анықтама ... ... ...... өмірді танып-білу
қабілеттілігі.
Бүгінгі күні бұл лингвистикалық бағыттың ... ... ... ... қалыптасып, дамып отыр. Алғашында
«когнитивті» деген терминнің өзі нақтыланбаған, ұғымдық ... ... ... ... келді, сондықтан когнитивтік
лингвистикаға қатысты пікірлер мен ... да ... ... ... ... ... аспектілердің тіл білімін жаңа деректермен
толықтырғанын мойындағанымен, бұл ... ... ... ... жүйесін әкелмегенін әрі когнитивтік лингвистиканың орнықпағанын, ең
алдымен, когнитивтік емес лингвистиканың жоғымен түсіндіруге болатындығын
ескертеді. Алайда, ... топ ... ... тіл ... ... қарсы қоя отырып, когнитивтік бағытты ХХ ғасырдың аяғында
дүниеге келген «көтеріліс», ... деп ... ... ... лингвистиканы пәнаралық байланыстың көрсеткіші, тілдік ілімдер
тоғысы деп бағалады. Сөйтіп, жалпы ғылыми дереккөздер негізінде ... ... ... ... ... ... ... дамытушы алғышарттарға лингвистикалық семантика,
лингвистикалық ... ... ... ... тіл ... ... жатқызды.
Когнитивті лингвистиканың қазақ тіліндегі ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... турасында сөз еткен
Б. Момынова когнитивтік лингвистика ... ... ... ... лингвистика – бірнеше пәндердің тоғысынан, сан ... мен ... ... ... әр ... мен ... нәтижелерінен пайда болған жаңа парадигмалық бағыт.
Когнитивтік лингвистика тіл біліміндегі жаңа бағыттардың ... ... ... ... ... мен ... ... бар бірнеше бағдарлы салаларға ажырай бастады. ... ... ... ... ... когнитивтік ғылым жеке
мектептерге бөлінеді. Ол ... ... ... ... ... және т.б. өз алдына жеке ғылым салаларына айналды.
Конгитивті терминіне де әр ғылым саласының өкілдері ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы зерттеулер танымды негіз ете алады, себебі тіл –
танымның ажырамас бөлшегі. Тіл когнитивтік тұрғыдан:
1. Тіл мен тілдік ... адам ... ... ... адам ақылының
қалай жұмыс істейтінін, адамға қалай қызмет жасайтынын көрсетеді.
2. ... ... ... ... ... тіл ... бір
мәдениеттің әртүрлі аспектілерін бейнелейді. Яғни тіл құрылымы ... ... ... болып табылады;
а) ішкі немесе жеке сөйлеушінің ақыл-ойы (санасы).
б) сыртқы тілде немесе сол тілде сөйлейтін өзгелерге де ... ... Тіл – ... ... ... орай тіл ... тілдің
коммуникативтік құрал қызметін атқаруға мүмкіндік беретін белгілі
коммуникативтік функционалдық критерийлерді ... [8, ... ... ... тіл ... ... ... айналып,
психология, анропология және философиямен байланысады. Когнитивтік
лингвистиканың құрамындағы ... ... ... ... бұл ... ... мағынасы мен қолданыс ауқымы белгілеп отыр. Ментальды
процестерді зерттеумен ... ... ... ... ... ... ... жаңа қырлары, оның ішінде, қабылдау, ынта
(внимание), есте ... ... және т.б. ... когнитивті терминнің
бүгінгі таңда мазмұндық көлемі кеңігені анық. Когнитивті теория – ментальды
ақпаратты немесе адам ... ... және ... ... ... ... лексиконды жинақталған ақпаратты зерттейтін
ілім.
«Когнитивті» ... ... ... лингвистиканың семантикасын ашып
береді. Біріншіден, когнитивті лингвистика – когнитивті циклға енетін және
соның ... ... ... ... ... ең ... когнитивті лингвистика – бір-бірінен ... ... ... ... ... ... лингвистикалық бағыт. Бірақ олар
тілдік фактілер мен тілдік категорияларға психологиялық түсінік беретін
және ... ... ... ... ... ... арқылы ғана бір арнаға келіп тоғысады.
«Когнитивті» сөзінің ... ... ... ... ... ... ... әрі формалды лингвистикаға қарама-
қарсы қояды.
Когнитивтік лингвистикада басты зерттеу нысаны – ... ... ... ... ... атауы бар және әлем туралы ... ... ... ... Ф. де ... ... қолданылып
келетін «тіл парадигмасының» семантикалық-құрылымдық қыры меңгерілген және
суреттелген болса, ал қазіргі оның сыртқы ... ... ... ... ... этнография және т.б. ғылыми
білімдердің тоғысуынан туып отыр. Кейінгі ... тіл ... ... ... жоқ. ... ... ... В.Н. Телия, Р.М. Фрумкина және ... ... ... ... деп атайды. Алайда когнитивті лингвистика тілдің
адамдағы, ал адамның тілдегі көрінісін ғана ... ... ... ... тіл ... ... ... байланысты және де тікелей адамға қатысты дей ... ... ... атауды қолданған жөн деген ой-толғамдар
төңірегінде В.А. Маслова пікірін білдіреді.
З.Х. Бижеваның пікірінше, «әлемнің ... ... ... ... ... ... ... өзектеледі, олардағы
зерттеулер әсіресе маңызды, себебі руханилық ең ... ... ... мәдени концептілерде тіл иелерінің неғұрлым ортақ ...... ... ... көрінеді. Тіл рухани мәдениеттің
керемет, мінсіз компоненті ... ... ... ... білдіреді [9, 3б.].
Қазіргі уақытта әлемнің тілдік бейнесінің әртүрлі ... ... ... ... ... ... болады. Олардың ішінде: әлемнің
тілдік және ... ... ... мен ... әсеріне қатысты
лингвофилософиялық бағыт (Г.А. ... Г.В. ... ... және т.б.); ... ... тұрғысынан халық
менталитетінің өзгешелігі зерттелетін психологиялық (А.Н. ... ... Р.И. ... және т.б.); ... мағыналардың, әлеуметтік
cтереотиптердің, когнитивтік схемалардың этникалық тұрғыдан боялған жүйесін
ескеретін этносоциолоингвистикалық (Н.И. Толстой, Н.Д. ... ... В.Н. ... және т.б.) және мән ... және ... ... ... тіл мен мәдениет арасындағы байланысты
айқындайтын лингвомәдениеттанулық бағыт (В.В. Ворбьев, Е.М. Верещагин, ... және ... ... ... ... ... Әлемнің концептуалдық бейнесі – жеке дегенмен дара
байланысты ... ... ... ... ... ... ... Концептосфера – бір-бірімен күрделі құрылымдық-мағыналық
және функционалды ... ... ... және ... вербалданған концептілер жиынтығы. Концептуалды әлем бейнесінен
айырмашылығы концептосфера бірдей қатардағы, ... ... ... ... ... мен ... үшін дәстүрлі «концепт» термині (лат. conceptus
– «ой», «ұғым») ... ... ... ... сайын танымал бола
түсуде және жаңа терминологиялық жүйеде біршама басқаша мағынаға ие ... ... ... ... айналып отырған жұмыстың күн санап артып
келе жатқанынан концептология деп ... ... ... ... ... айта кету ... ... лингвистикада «концепт» терминінің енгізілуі «ұғым,
түсінік» терминдерінің көпмағыналылығын біршама тарылтты деуге болады.
Жалпы ... ... ... көлемі мен мазмұны ажыратылса, концептіде –
ұғымның мазмұны, мағынаның ұғымдық бөлігі, сөз мәні ... ... ... ... ... бірі ... ... назар аударды. С.А. Аскольдов концепт пен сөз арақатынасына
байланысты «концепт лексикалық мағынаға ... ... кең» ... ... [10, 6 б.]. Д.С. Лихачевке сәйкес, «жеке тұлғаның санасында
берілген сөздің айтылуы мен ... ... ... ... мағыналар
мен ұғымдардың, сондай-ақ қабылдау мен ассоциацияланудың саналы және
бейсаналы механизмінде ... ... ... мен ... ... ... Концепттің негізгі функциясы сөздің негізгі
мағыналарының ғана емес, оның ... ... ... мен ... ... болып табылады» [11,3-9 бб.] .
Қазіргі лингвистикалық ғылымда концепт ... аса көп ... ... ... ... ... термині әртүрлі ғылыми мектептер
мен бағыттарда түсіндіріліп жүр, айталық, логикалық категория ... Ю.С. ... және т.б.), ... ... ... Арутюнова), когнитивтік –психологиялық категория (С.А. ... ... ... ... ... ... ... негізгі бірлігі (В.В. Колесов), көпөлшемді ... ... С.Х. ... қатар концептіні когнитивтік және лингвомәдени ... ... бір ... ... бар. Г.Г. ... пікірінше
негізгі айырмашылықтар концепті мен тілдік таңбаның қатынасымен байланысты:
• когнитивист үшін бір концептіге бір тілдік ... ... ... ал
лингвомәдениеттану үшін концепті тіл мен сөйлеудің ... ... ... ... ... және тиіс ... когнитивист үшін кез келген сөзге (оның ішінде шылау сөздерге, ... ... ... ... ... ... мысалы, биссектриса
концептісі) өз концептісі сәйкес ... ... ... ... ... ... ... саны ғана концепт
атаулары болып табылады, мысалы, С.Г. Воркачев үшін абстрактілі мәндер
ғана концепт ... ... В.П. ... үшін ... ... ... ... болып табылады.
Бұл жұмыс уақыт концептісін ұғымдық, бейнелік-құндылық, ассоциативтік
бөліктерімен қоса мәдени концепт ретінде түсінуді басшылыққа алады.
Сондықтан концепт ... ... ... ... жөн
санамаймыз. Концептіні «адам санасындағы мәдениеттің қаймағы», болмыстың
қандай да бір бөлігі ... ... ... ... ... отырып ресей
лингвисттері (Н.Д. Арутюнова, Ю.С. Степанов, А.Д. ... Е.С. ... т.б.) орыс ... базалық концептілеріне «правда и истина,
свобода – воля –влоьность, человек и ... ... и ... ... и
обязанность, ум и глупость, судьба, интеллигенция, совесть, дух и ... 41 б.] т.б. ... ... Бұл ... ... ... тілде бар және әрбір адам үшін өзекті, дегенмен олар тек жалпы
адамдық қана ... ... ... ... Олар сананың әртүрлі
типтеріндегі күнделікті, көркем және ... ... ... бұл
оны мәдениет танушының, әртүрлі дін тарихшыларының, антропологтардың,
философтардың зерттеу пәні етеді.
Лингвокогнитивтік құбылыс ... ... ... ... және ... тәжірибеміз көрсететін ақпараттың құрылымың менталдық немесе психикалық
ресурстары; жадының ... ... ... ... және ... адам ... бейнеленген барлық әлем бейнесінің оперативті
мазмұнды бірлігі» [13, 90-93 бб.]. «Концептілер – кез ... ... ... ... ... ... және маңыздылары, оларсыз қандай да бір
мәдениетті елестету қиын» [14, 27б.]. Ұғым ... және ... ... ...... емес ... де ... мәдениет және этнос бір-бірімен тығыз байланысты және ... ... және ... ... ... ... [15]. Концепт
лингвистиканың базалық категориясы болып табыла отырып, табиғи тіл иесінің
менталдығы мен ... ... ... – бұл ... көрінісі бар
және этномәдени айырмашылықпен белгіленген ұжымдық ... ... ... ... ... [15, 70-71 ... ... бойынша «концепт – бұл әрдайым фреймге құрылған білім, бұл
дегеніміз ... ... ... ... қана ... ... бір
тілдік ұжымда мән жайлы біліммен толықтырылатын белгілерді бейнелейді» [16,
96 б.].
Ю.С. ... ... ... ... ... бар. ... үш ... айқындайды: 1) негізгі, өзекті белгі; 2) қосымша
немесе бірнеше қосымша, енді өзекті, ... ... ... ... 3) ... ауызша формада ойда сақталған ішкі форма [12, 39-41
бб.].
Өз кезегінде лингвомәдени концептіні семантикалық сипаттаудың толығуы
үшін С.В. ... оның ... үш ... ... «1) ... және ... құрылымын көрсететін ұғымдық; 2) когнитивтік
метафораларды тіркейтін, тілдік ... ... ... ... 3) маңыздылық, бұған этимологиялық және ассоциативтік сипаты да
кіреді» [15, 7 б.]. ... ... ... ... ... ... ұсынады:
1. кең мағынасында концептіге ұлттық менталитетті білдіретін және тіл
иелерінің «әлемдік тілдік бейнесін» құрайтын ... ... ... ... санына тілдің семантикалық тұрғыдан
түсіндірілетін бірліктердің ... ... ... гөрі тар мағынасында концептілерге тек ... ... және ... да бір ... тән болып табылатын
семантикалық ... ғана ... ... ... бір ... ... ... түсінуге көмектесетін тек кілт ұғымдарын ғана жатқызады;
бұған жоғары абстрактілі концептілер жатқызылады (жан, ... және т.б.), олар ... тек ...... ... ғана
табылатын «рухани құндылықтардың «көрінбейтін әлеміне» алып барады...»
[16, 70б.].
Ресей ғалымдарының пікіріне сәйкес (В.В. ... Ю.С. ... ... және т.б.) ... ... кешенді, қатаң құрылымданбаған,
шындықты бейнелеудің, сыртқы әлемді танудың өнімі болып табылатын және
көпқабатты ... ... өз ... ... да бір ... заттанған ұғымдық, бейнелік және құндылықты ... ... ... ... ... ... бейнелермен,
ұғымдармен және символдармен вербалданады. Басқаша айтқанда, концепт – бұл
коннотативтік және ассоциативтік өсімдердің кешені, белгілі бір ... ... ... ... ... концептінің әртүрлі дефиницияларын түзе келе,
ойлары бір жерге тоғысады, ол концептінің ұлттық ... ... ... лексикон бірлігі болып табылатындығы.
Заттар немесе құбылыстар ... ... ... түрлері тіл иесі
санасында бекіп, концептіде көрініс табады.
Бұл жұмыста біз Ю.С. Степановтың «концепт адам санасында дәл ... өмір ... ... ... да бір ... қоса ... ... білім, ассоциациялардың, күйзелістердің
«байламы» болып саналады, концепт – ... ... ... ... ұяшығы» [12, 40-41 бб.] деген пікіріне қосыламыз.
Концептілердің пайда болу негізі болып табылатын менталдық бірліктерге
В.В. Морковкин мен А.В. Морковкина ... ... ... Зерттеушілердің
пікірінше «концептілер семиозис үдерісінде пайда болады, ал олардың
жасалуына информемалар, ... ... ... ... ... ... ... әлем туралы мәліметтер негіз болып табылады. Семиозис
арқылы өткен информема – бұл ... ... ... концепт. Концептіге
айналып информема өз мәртебесін айтарлықтай өзгертеді: ол енді тек ... ғана ... ... этникалық тілдің қазынасы болып табылады...» [17,
44 б.].
Концепт – адамның танымдық және ... ... ... болып
табылады, бұл абстрактілі семантикалық білім, ... оны ... ... үйлестіру керек, бірақ сөз тіл элементі ретінде қандай да бір
синонимиялық қатарға қосылатындықтан, ... ... бір ... ... ... ... ... білдіруде зерттеушілер «концепт
атауы» деп атаған орталық тілдік бірлік болады, мысалы «уақыт» сөзі ... ... ... табылады т.с.с. Алайда кез келген концепт әртүрлі
тілдік формаларда жүзеге асырыла алады. Ол ұқсас мағыналары бар ... ... ... ... ... сөйлемдермен және тұтас
мәтіндемен бір синонимдік қатарға енетін әртүрлі сөздермен берілуі мүмкін.
Концепт – бұл ... ... оның ... ... ... байланысатын («отбасы» концептісі; ата-ана және олардың
балалары; туысқандар тобы, бір ... ... ... ... ... т.б.) лексика-семантикалық бірліктерді ... ... ... маңызды құралы болып табылатын сөз тілде қандай да
бір концептінің барлығын, ... ... ... ... ... ... көп ... сайын концепт соғұрлым оның
берілген лингвомәдени қауымдастық үшін құндылығы маңыздырақ. Концептінің
синонимдік қатарларда ... ... ... Н.А. ... ... ... [19] жазады.
А.П. Бабушкин концептіні былайша анықтайды: бұл « ақиқат немесе мінсіз
әлем затын бейнелейтін және тіл иесінің ұлттық ... ... ... ... ... ұжымдық сананың дискеретті мазмұндық бірлігі,
бұған қоса автор концепт «тиісті лексикалық обьективациясы ... ... ... ... [20, 72 б.]. Бұл ... концептілер тілде көрініс таба бермейді деп ... ... ... ... ... (Е.С. ... Г.Г. ... А.И.
Стернин және т.б.).
Концептілер үйреншікті танымның ... ... ... ... ... ... ... танымдық және ойлау
әрекеті, сонымен қатар вербалдық және бейвербалдық қатынас үдерісінде, бұл
ретте ... ... ... ... пайда болуы әрекеттің
әртүрлі формаларының тіркесуінде пайда болады. Алғашында концепт ... ... ... ... ... сөз арқылы білдіріледі;
ары қарай, әрекет ... ... ... ... ... ... лингвомәдени материал фразеологиялық бірліктер, идиомалар, клише,
мақал-мәтелдер, афоризмдерде рәсімделетін концептілер ... ... ... біз ... да бір ... айрықша дүниетанымы жайлы, олардың
танымдық тәжірибесінің ерекшеліктері туралы біле аламыз. Тілде адам ... ... пен ... феномендері ғана ауызша безендіріледі, демек,
қандай да бір құбылыс тіл ... ... ... ... бірліктер мәдени-маңызды ақпарат дереккөзі болып қызмет
атқара алады. ... ... ... мақал-мәтелдер, афоризмдер
бейнелі, олардың арқасында белгілі бір концептілер онда неғұрлым толық және
терең көрініс ... ... ... қарым-қатынасқа қатысушылардың
концептосферасының қаншалықты сәйкес ... ... ... ... ... ... ... жеке және ұжымдық
тәжірибесіне байланысты. Әртүрлі мәдениет ... ... ... ... ... әрқайсысының санасында өз мәдениетінің
құндылықтары ... ... ... ... ... ... ... санасына қажетті концептіні оятуға түрткі
болатындай ... ... ... болып табылады. Коммуникация
бойынша ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Қазіргі лингвистикада концептіні анықтауға көзқарастар, ... ... ... ... ... ... С.А. ... концепт орынбасарлық қызмет атқарады, «концепт есть мысленное
образование, которое замещает нам в процессе ... ... ... ... и того же ... [10, 269 б.], оның ... ... нақты
затты әрдайым ауыстырмайды, ол заттың, құбылыстың кейбір сипаттарының ғана
орынбасары бола ... ... ... ... ... қарайды. Оның пікірінше,
концептілердің қалыптасуына күнделікті философияның бірқатар факторлары
ықпал ... ... ... ... халық шығармашылығы, өнер,
өмірлік, сезімдік ... дін, бұл ... ... ... мен ... ... ... мәдени қабатты» құрайды [21, 3 б.].
Қазіргі лингвистикада айтарлықтай кең таралған пікір ... ... ... ... қалыптасатындығы жайлы пікір болып табылады,
бұл ретте концепт «толығуға, ... және ... ... ... [22, 72-77 бб.]. Мұндай пікірді «концепт сөздің аталмыш мәдениет
иелерінің сөздің артында ... оның ... ... ... ... сипаты туралы түсінікті көрсететін
барлық денотативтік те, ... те ... ... деп есептейтін
Л.О. Чернейко да ұстанады [36, 75 б.]. Е.С. Кубрякова мәдениеттанушылар мен
когнитологтардың мәдениеттегі концептілердің ... ... ... ... ... орыс ... тек аз ғана санын
айқындайтын мәдениеттанушылардан айырмашылығы « ... ... ... ... ... ... ... дерлік – концептінің өмір
сүру белгілері» деп атап көрсетеді [24, 318 ... ... ... ... В.И. ... пен
Г.Г. Слышкин назар аударады. Олардың пікірінше, «лингвомәдени концепт – ... сана және ... ... ... ... шартты менталдық
бірлік» [25, 75 б.]. Авторлар концептіні ... ... үш ... ... ...... бірлік болғандықтан, демек ол
адамның ... ... сана – оның ... жерінің аймағы. Концепт
халықтың мәдениетін оның әртүрлі элементтерімен бірге көрсетеді. Алайда бұл
схема мәдениет сана және тіл ... ... ... ... ... ... ... мінсіз дәл деп есептеле алмайды
(сана да, мәдениет те ... ... ... және ... ... ... үшін концепт адамның ... ... ... ... ... үшін ... мазмұнындағы мәдени ақпарат құнды.
Когнитивистика өкілдері адамның ойлау әрекеті нақты категориялар мен
ұғымдарға сүйенуге әкеп соқтырмайтынын ... ... ... ... емес ұғымдарды» қолданатындығы айқындалды, бұл ... ... ... ... ... емес ... мен айқын емес ... ... [20, 12-13 бб.]. ... ұғымы концептінің өзінің
шарттылығынан, оның шекараларының жайылыңқылығынан шашыраңқы ұғым. Тілде
жүзеге аса отырып, концепт лексикалық ... ... ... тіл иелері
негізгі есіммен байланыстыратын ассоциациялар қатарына ие ... ... адам ... ... ... сол ... ... адамдардың санасында түрлі концептілерді тудыруы мүмкін,
себебі бұл әлеуметтік жағдайға, кәсіпке, жасқа және басқа да ... пен ... ... ... ... Кубрякова да назар ... ...... ... ... ақиқаттылық арасындағы дәнекерлер және сөз мағынасы
оны ... ... ғана сая ... Сөз ... – бұл сөз ... ... немесе нені көрсетеді сол, ал онда концепт неғұрлым кеңірек,
бұл сөз мағынасымен ... ... ... қамтитын ой, идея,
сондықтан ... ... ... ... обьективациясын
таппайтындығы» таңқаларлық емес» [26, 92 б.]. ... ... ... ... ... ... ... ауызша рәсімделуі мүмкін, себебі олар
лингвистикалық және мәдени факторларға тәуелді. ... ... ... ... ... ... белгісі болып
табылады, себебі лингвомәдениеттану үшін құндылықты-маңызды ... тән, ... ... ... ... ... ... ұстанымы құндылықты болып табылатын мәдениетті зерттеу құралы болып
қызмет етеді. Солай бола тұра кез ... ... ... бірмезгілде
когнитивті де болып табылады, себебі мәдениет пен тілдің әрекеті адамның
санасында ... ал ... ... ... ... пәні ... Карасик дара және топтық концептілердің болатындығы жайлы айтады
[25]. Автор концептілердің маңызды компоненті ... ... ... ... ... ... ... сол қағиданы қолдануға болады деп тұжырымдайды. ... ... ... ... және ішкі ... дара ... бөлінеді. Сыртқа құндылықтарға зерттеуші микротоптық ... ... ... ... ... және ... және ... сонымен қатар өркениет түріндегі
құндылықтарды (мысалы, қазіргі өндірістік қоғам ... ... және т.б.) ... ... ... ... ұжымдық,
микротоптық, макротоптық, ұлттық, өркениеттік, жалпыадамзаттық концептілер
ажыратылады.
Г.Г. ... ... ... концептілер ұжымдыққа
қарағанда неғұрлым алуан түрлі болып табылады [25]. Бұл ұжымдық ... ... ... ... ... ... біріктіру сипатымен
түсіндіріледі, онда концепт ... ... ... ... ... ... қайталанбайтындар ескерілмейді. Дегенмен ұжымдық концептілер
айрықша қызығушылық тудырады, себебі олар қандай да бір ... тән ... өз ... тоғыстырады: ортақ наным-сенімдер,
бейнелер, пайымдаулар. Ұжымдық концептілердің топтық және ... ... ... олар ... мен мәдениеттерді салғасырмалы зерттеуде зор
қызығушылық тудырады. Мұндай зерттеулер екі ... одан да көп ... ... маңызы айрықша, ... олар ... ... ... ... ... Мұндай
концептілердің мазмұнын олар жоқ тілдерде жеткізу қиындық ... ... ... де ... ... ... де ... жағынан
сәйкеспеуі мүмкін, оның негізі ұлттық мәдениет болып табылады.
Концепт өзінің құрылымы жағынан күрделі. Ю.С. Степановтың пікірінше,
концепт, бір ... бұл ... мен ... ... ... сүретін жақтарын, сипаттарын, қасиеттерін суреттейтін ұғым, және ... ... ... «ұғымның құрылуына жататынның бәрі де жатады»;
екінші жағынан, концепт – мәдениет факторы, яғни ... ... ... ... және оның ... «оны мәдениет фактісі
ететіннің бәрі – бастапқы формасы (этимология); негізгі белгілеріне дейін
сығымдалған ... ... ... ... ... және т.б.» кіреді
[12, 43 б.]. ... ... ... концепт мағыналары бойынша
құбылады, ... ... де ... да ... ... ... бере ... оларды өзінің білімі мен тәжірбиесі бойынша
өзінше түсінеді. Осыдан келіп, ... ... ... ... ... ... ... қатыстылық мағынасы
бар, екіншіден, коммуникативтік тұрғыдан маңызды ақпараты бар, ... ... ... ... ... ... үшіншіден, белгілі
бір дәрежеде тіл иесінін рухани және мәдени ... ... ... лингвомәдени концептінің үш түрін көрсетеді: құндылықты,
фактуалды және бейнелік [28]. Фактуалды компонент – бұл ... ... оның ... ... ... ... ... ал бейнелік
компонент ауызша жеткізілмейді, оны тек сипаттауға болады. Лингвомәдени
концептінің құндылықты компоненті болса, ... ... ... ... ... мәдениет үшін ең басты ұстаным
құндылық болып табылады.
Концептінің құндылық компонентіне Г.Г. Слышкин ... ... ... Ол ... ... ... ретінде қарастырады, ал құндылықтар
жүйесі мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылатындықтан, ... де ... ... ... бірліктерден (прототип, фрейм, сценарий, кластер және
т.б.) ажыратып тұратын құндылық ... ... ... ... ... жасауға негіз бола алмайды, ал концептінің дәл осы құндылық
компоненті тілдің семантикалық ... ... оны ... тұрады.
Адамның бағалауына оған физикалық және ... ... ... ақиқат
категориялары, құбылыстары, ұғымдар ғана ұшырайды. Н.Д. Арутюнова нысанды
бағалау үшін адам оны ... ... ... деп есептейді. «Өткізу»
кезінде адам нысанды бағалайды және бұл концептінің құрылуына негіз болады,
оның мағынасы адамның кейінгі ... ... ... Баға адамға
бейімделген, оның қағидасы «адам әлем үшін емес, әлем адам үшін» [ 22, ... Адам ең ... ... ... жету үшін ... нәрсені
бағалайды; егер берілген тілде ақиқаттың қандай да бір ... ... ... ... ... онда бұл осы ... ... осы
нысанына негізделген концептінің бар екендігі дәлелдейді.
Концепт мәселесі сондай-ақ ... ... да ... ... ... ... ... лингвистикада аталмыш тақырып
аясында көптеген зерттеулер пайда ... атап ... ... ... диссертациялық жұмыстардың қатары артты, оның куәсі ретінде
А. Ислам, Ш.К. ... Б.С. ... О.Н. ... ... А.К. Перевозникова, Ж.М. ... Н.П. ... ... П.С. ... ... М.Б. Абдрахманова,
А.С. Сейдикенова және т.б. жұмыстарын атауға болады.
Концептіні ... Э.Д. ... ... ... ... ... жайлы ойлайтыны» деп түсіндірсе [29, 151
б.]; Б.С. Жұмағұлованың жұмысында концепт – бұл «өз ... ... ... ... ... ... психикалық құрылым болып
табылатын абстрактілі пән, санаға сіңген адамның тарихи, мәдени тәжірибесі»
[30, 24 б.] деп ... Ш.К. ... ... ... ... «ұғым» терминінің белгілі көпмағыналығын тарылтуға
бейімделген. Концепт ұғымының мазмұнын, сонымен қатар ... ... ... ... ... [31, 17 б.].
Ұлттық мәдениет аясында әлемнің тілдік бейнесін зерттеген ғалым
А. ... ... ... ... ... оның мәдени реңкте болуын
айтады, «сондықтан ол ұлттық ерекше ... ... ... ... ... ... ... дегенміміз этномәдени санада сақталатын,
белгілі бір ұлттың ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ықшам, әрі ... ... ... ... ... құндылықтары жөніндегі санғасырлық түсінігін
білдіретін құрылым» деген анықтама береді [32, 45 ... ... ... ... ... арналған жұмыстардың
тақырыбына тоқталып өтетін болсақ, М.Т. Күштаева ««Тары» концептісінің
семантикалық құрылымы мен ... ... [33], Ж.М. ... ... как ... ... ... Жампейісова «Ақ» - «Қара» концепті: оппозициясы мен қызметі»
[35], Н.П. ... ... ... ... (на ... ... русского, английского языков)» [36],
А.Смайлов «Әйел» концептісін қалыптастыратын ... ... ... [37], П.С. ... ... ... концепта «успех» в двуязычном ... ... ... ... ... ... ... және танымдық
парадигмасы [39], А.С. Сейдикенова «Қазақ және француз тілдеріндегі «өзім-
өзге» концептілері» [40] және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қырынан зерттейтін мәселелері
баршылық, сондықтан қазақстандық зерттеулер қатары күн ... ... енді ... ... ... ... ... ресейлік бірнеше
еңбектерді атауға болады. Мысалы, А.С. ... ... ... ... ... его ... в ... У. Шекспира», В.Е. Щербина
«Концепт "время" во ... ... и ... языков»,
О.В. Афанасьева «Семантическая структура концепта "время" и ее отражение
во фразеологических системах английского, испанского и ... ... ... ... ... ішінде уақыт концептісін қазақ
тілінде, орыс және ... ... ... ... ... еңбек жоқ. Сол себепті уақыт ... ... орыс ... ... ... салғастырыла лингвомәдени және танымдық
тұрғыдан арнайы қарастырылуы жұмыстың өзектілігін айқындай түспек.
Концепт мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... тән белгілерді төмендегідей жинақтауға болады, сонымен
концепт:
• адамзаттық тәжірибенің түсінігіндегі кішкентай бірлік;
• сөздің ... ... ... ... ... ... өңдеу, сақтау, жаңғыртудың негізгі бірліктері;
• қозғалмашы шегі және нақты қызметі бар;
• концепт ... оның ... ... оның прагматикасына
себепші болады;
• ол мәдениеттің негізгі ... ... ... ... концептуалды жүйе құрай отырып,
әлемді бейнелейді, ал адам ... ... осы ... ... ... [41, 32-33 бб.].
Соңғы жылдары когнитивтік лингвистикада көптеген ... ... ... әлем ... ... ... жасады. Жалпы уақыт атаулы
адамның рухани және тарихи ... ... ... ... ... ... ... айналып отыр. Уақыт концептісі қазақ, орыс және
ағылшын әлемдерінің ұлттық ... ... ... ... ... зерттеушілердің назарын аудартуда. Уақытты қолмен ұстап ... ... ... ... оның ... берілуі арқылы, тілде
бекітілген қарапайым ... ... Енді ... концептілерді тіл
білімінде зерттеудің өзіндік амалдары қандай ... ... ... ... ... ... ... бірге
концептуалды талдау деп аталған ғылыми ізденістер формасы пайда ... ...... ... ... ... табылатын зерттеу.
Бастапқыда концептуалды талдаудың эвристикалық қағидаларын философтар
қолданды. Лингвомәдени зерттеулердің пайда ... ... ... ... ... тілдік бейнесін көрсететін мақсат, кеңістік және
уақыт, тағдыр, жан сияқты ұғымдар тартылды.
Концептуалды ... ... ... ... ... ... айта кету керек. Концептуалдық талдау кең мағынасында –
адам ... ... ... ... бар ... ... Тар ... ол мәдени құбылыс ретінде синхронияда ... да ... жеке ... ... ... ... ... ретінде түсіне алады. Концептуадық талдаудың мәні
шындықтың белгілі бір ... мен оның ... ... ... ... ... сондай-ақ концептінің менталдық бірлік
ретінде мазмұндық ... ... ... Лингвомәдениеттануда
концептуалды талдауды қолдану аталмыш ғылыми бағыттың ... ... ... ... ... ... ... оның анропоцентристік түсіндіруге келу мүмкіндігімен оңай
түсіндіріледі.
Концептуалдық ... ... ... ... тану ... қадағалау
және формалданған семантикалық ... ... жазу ... Фрумкина концептуалдық талдауға арналған немесе концептуалдық талдауды
ғылыми әдіс ретінде қолданатын зерттеулерді жүйелеуге ... ... ... ... ... ... отырып, автор концептуалды
талдаудың үш түрін бөліп көрсетеді:
- концептуалдық талдаудың нысаны пікір, сенім жіне т.б. ... ... ... ... ... ... ... материал
әртүрлі шығармалардан мәнматериалдар алынады, ал мағыналарды түсіндіру
мәдени дәстүрдің иесі ... ... жеке ... ... ... ... ... материал автордың ... ... ... атқарады;
- концептуалды талдауда бастапқы материал ретінде әдетте әртүрлі
сипаттағы ... ... ... кең ... ... және ... ... лингвистикалық дәстүрлерге сәйкес
орындалады. Негізгі нәрсе – ... ... ... ... ... кез ... тілдік материалды
зерттейді. «Нақты» лексика сияқты модальдылықты білдіру ... ... де, ... ... ... де және т.б. ... Негізгі әдіс – бұл зерттеушінің интроспекциясы [42, 96-99б.].
Лингвомәдениеттануда концептуалды талдауды қолдануды аталмыш ғылыми
бағыттың ... ... ... ... ... ... ... кетіп, оның антропоцентристік тұрғыдан ұғынуға
келу ... оңай ... ... ... ... ... қойылатын барлық талаптарды қанағаттандырады, себебі ол зерттеу пәні
мен мақсатына ... ... ... жүйесі болып саналады.
Біздіңше, концептуалдық талдау термині ретінде лингвомәдениеттік
зерттеуелерде көбіне ... ... және ... ... ... ... теориялық лингвомәдениеттануда В.М.
Шаклейннің (1997) лингвомәдени жағдаятты ... ... ... ... ... ... ... және В.Н. Телияның
(1996) ... ... ... ... ... де кездестіруге болады. В.Н. Телия ... бір ... ... жүргізудің (мәдени концептілерді) қажеттілігі
жайлы айтады. В.Н. ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерден тұрады: «мәдени
концептіні білдіру үшін этностың пайдаланатын барлық тілдік бірліктерді
(лексикалық, ... және т.б.) ... ... ... ... концептуалдық қаңқаны құру және оған ... ... ... ... ... ... ... өлшемінің әрқайсысының
ішінен таксономиялық торды айқындау; концептінің әрбір өлшемі үшін ... ... және ... ... метафораны этностың мәдени
стереотипімен байланыстыру» [ 16, 260-262 бб.]. ... В.Н. ... ... ... ... ... қамтымайды.
Сөйтіп концептуалдық талдаудың негізгі мәселесі – оның ... ... ... әлем ... ... және концептуалдық
білумен байланысты қолданбалы лингвистикада ажыратылған ... ... ... ... ... ... ... береді. Бұл екі бағдардың
жиынтығы табиғи тіл концептілеріне обьективті, толық ... ... ... ... ... ... ... бір тәртіппен жүруі керек.
Сондықтан бұл жұмыста В. Гайдукованың ... ... ... ... ... әдістемесін қолдаймыз:
Тілдік семантиканы талдау:
1. сөздің этимологиясы;
2. барлық мүмкін мағыналары мен ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
5. берілген концептінің басқа сөздермен ... ... ... зерттеу.
Мәдени семантиканы талдау:
1. берілген құбылыс туралы тарихи анықтама;
2. концептінің мақал-мәтел, фразеологизм, көркем ... орны ... ... ... ... ... ... концептісін лингвомәдени
концептуалдық талдау ерекшелігі оларды зерттеушілердің ұлттық менталитетті
құраушы негізгі абстрактілі ұғымдардың бірі деп мойындалуынан ... ... ... адам ... шындық фактілерін өз санасында
теңдей көрсетуі керектігінің арқасында туындайды, онсыз адам әлемде ... және бұл ... ... ... ... Концептінің тууының,
қалыптасуының бастапқы кезеңі адамның ... ... ... ... ... ... миының өзара әрекеті мен қоршаған ортаның нысандары
адам санасында обьективті әлемнің субьективті бейнесін тудырғандағы ... ... ... ... ... бастапқыда адамның
айқындаған белгілері болды, ал ... ... ... ... ... ... ... орналасты. Қалыптасқан
концептілер тілдік көріністерде ... ... ... ... ... «орын», «сұлулық»). Концепт – бұл сәйкестендіру өлшемі, белгілі
бір концептуалдық жүйе иесінің қоршаған ақиқат ... ... ... ... табылатын ақпарат.
Әрбір концептуалдық жүйе табиғи тіл арқылы әрбір ... даму ... ... ... ... және әлеуметтік тұрғыдан белгілі бір
әлем бейнесінің дәуірі үшін ... ... ... ... ... да ... ... Тұрақтандыратын және біріктіретін бастау
ретінде концептуалдық жүйені ... ... ... және тұрақты
қолданысында бекітетін тіл бірліктерінің қолданысындағы ұлттық тіл ... ... ... ... және ... даму үдірісін ұйымдастыратын
форманы, халық мәдениетінің жиынтығын» біріктіру құралы болып табылады. Сөз
сөйтіп ... ... ... қана ... ... табиғаты бар,
әлеуметтік қызметке де ие болады.
Тілдік мағына өзінің гносеологиялық мәртебесі бойынша – бейнелік білім
формасы ... ұғым мен ... ... ... ретіндегі түсініктің
арасындағы аралық ... ... ... ... ... ... ... пен жалпы семиотикалықтан бөліп
тұратын негізгі белгі оның ... бір ... ... ... ... ... табылады. Концепт абстрактілінің жоғары ... ... ... ... сөзбен байланысты.
Қоршаған әлемнің заттары мен құбылыстарының жалпы қасиеттері жайлы
ақпаратты ... ... ... ... болу үдерісі сан
ғасырларға созылуы мүмкін. Әрбір ұрпақ оның мазмұнын ... ... ... ал ... өзгерте отырып, концептуалды жүйенің қалыптасу
үдерісіне өзінің ... ... ... ... қандай да бір қатып қалған,
толығымен қалыптасып біткен концепт ретінде қарастырыла алмайды. Ол ... ... ... оның ... ... әрекеті сияқты «ақпалық» сипаты
болады. Жаңа концептінің пайда болуы әрдайым қандай да бір ... ... ... Концепт әрекетте өріледі, жаңа әрекеттің
негізі болады, бұл әрекеттер ... ... ... ... ... ... «енгізіледі, шығарылады, кеңейеді, шектеледі,
толығады, бір білім саласынан басқасына ... ... ... ... да ... ... [44, 61 б.].
Сонымен концептіні лингвистикалық тұрғыдан түсінуде үш негізгі бағдар
байқалды. ... кең ... ... ... ... тілдік сана мазмұнын құрайтын және тіл иесінің ... ... ... лексемалар жатқызылады. Мұндай концептілердің
жиынтығы тілдің концептаясын құрайды. ... ... ... ... ... ... концептуалдану амалы болып ... ... ...... модель, оны, көмегі арқылы концепт
семантикасының ... ... және ... ... ... ... ... концептілер қатарына кез келген лексикалық
бірлік жатады. Екіншіден, неғұрлым тар мағынасында ... ... бір ... ... ... және ... ... бар
семантикалық жасалымдар жатады. Мұндай концептілердің ... ... ... ... және құрылымданған семантикалық кеңістік сияқты концептаясын
құрамайды, бірақ онда белгілі бір бөлікті – ... ... ... ... ... ... ... түсіну үшін тірек болып
табылатын және саны жағынан шектеулі семантикалық жасалымдарды жатқызады.
Сонымен концепт терминінің ... ... ... ... ... Оның әртүрлі анықтамалары аталмыш ұғымға ... ... ... және ... ... лингвокогнитивтік және лингвомәдени бағыттары бір-
біріне қайшы келмейді, ... ... ... себебі бір
психоменталды үдерістің екі фазасын бейнелейтін сол бір құбылыстын екі
жағы: сөздің және оның ... ... ... ... контекске
енгізілуі.
Бұл бағыттар индивидке қатысы бойынша векторлармен ажыратылады:
лингвокогнитивтік концепт – бұл ... ... ... бағыт, ал
лингвомәдени концепт – мәдениеттен ... ... ... ... мәдени-тарихи аспектіде қалыптасу, даму,
қолданылу үдерісін зерттейді, сондықтан ол үшін ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің
нәтижелерін бейнелейді). Дәл осы санада тіл мен мәдениеттің өзара әрекеті
жүзеге ... кез ... ... ... бір ... де ... ... деп есептейміз.
Концептіге берілген түрлі көзқарастар мен ... ... ... ... мүмкіндік береді: концепт – бұл тілдік көрінісі
бар және ұлттық мәдени-ерекшелігімен белгілеген ұжымдық білім мен ... Олай ... ... тілдік көрінісі бар, ұлттық-мәдени
ерекшеліктері байқалатын қазақ, орыс және ағылшын тіл ... ... орын ... ... ... ... ... уақыт концептісінің
үш тілдегі лингвомәдени, танымдық ... ... ... сөз ... қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі уақыт концептісінің ұғымдық,
бейнелік-символикалық, ... ... ... ... 2 ... ... ... көрінісі
Сөз тілдің негізгі және күрделі ... ... оның ... бағамдайды. Сөздің семиотикалық таңба екендігі мәлім.
Ақпараттың басым ... сөз ... ... ... ... ... ... түсіндірмесі берілетін саналуан ... ... ... ... ... Сөздіктер уақыт
лексемасының семантикалық көлемі ... ... ... бейнелік
семантикасы туралы бағамдауға және бұл лексемалардың уақыт ағымына төзген
семантикалық өзгерістердің барлығын қадағалауға жағдай ... ... ... басым көпшілігінде оларды бір ... ... жиі ... дегенмен ұлттық дүниетаным, мәдени
стереотиптер, қондырғылар әртүрлі тілдер мен ... ... ... ғана ... ... Бұл ... ... нысаны
қазақ тіліндегі уақыт және орыс тіліндегі время, ағылшын тіліндегі time
лексемалары болып табылады, ... ... ... олардың
жан-жақты мүмкіндіктерін ашып, оларды тіл жүйесінің элементтері ... ... ... мен ... ... қызметін атқаратын
сөздіктер уақыт, время, time ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде қазақтар, орыстар ... ... ... ... бұл ... даму ... ... семантикалық тұрғыдан қандай да бір қауымдастықтың
өміріндегі қоғамдық, әлеуметтік, ... ... ... ... байланысты мағыналық түсіндірмесінің ауысуы мүмкін
екендігін де осы ... ... ... ... ... ... болады. Оның үстіне бір қоғамда өмір сүріп
отырғанымен ұлттық-мәдени, ұлттық-танымдық ... орай ... ... ... тіл иелерінің аталмыш сөздерді қабылдау сипаты да ... ... орыс және ... ... әртүрлі жылдарда жарық көрген
бірнеше түсіндірме сөздіктерді мұқият талдау нәтижесі маңызды семантикалық
өзгерістер мен толықтыруларды ... ... ... ... ... ... «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде»
[45] (екі ... ... сөзі үш ... ... ... 1. ... ... үстіндегі материяның өмір сүруінің обьективті формасы. 2. ... ... ... ай, жыл ... ... бір сәт, ... ... т.б. Белгілі бір заманда, дәуірде болған тағдыр. Ең алғашқы сөздік
болғандықтан бұл сөздің тек қарапайым ғана мағыналары ... ... ... ... ... сөздігінде» [46] уақыт сөзінің
екі мағынасы берілген: «Уақыт зат. Мешіттің қарамағындағы жер. ... ... ... зат. 1. ... болмысының бір түрі; өткеннен келесіге
бағыт. 2. Сағат, минутпен өлшеулі ... ... үш ... де ... ... мағынасы материяның
өмір сүру формасы, мезгіл, яғни уақыт минутпен, сағатпен, ... ... деп ... ... яғни 2011 ... ... әдеби тілінің сөздігі» . [47] (он
бес томдық) жүгінсек, «Уақыт зат. 1. Филос. Материяның үздіксіз ... ... ... ... бір ... мезгіл, мерзім. 2. Сәт, кез, ... ... ... ... Алдыңғы сөздіктен ерекшелігі сол, материяның өмір
сүруінің обьективті формасы мағынасына мезгіл, мерзім ... ... ... етіп берген. Сәт, кез, мезет деген мағына қосқан. Сөйте тұра бұл
сорлы осы ... ... ... ... емес дегенге түсінбейді.
(І. Есенберлин, Алтын құс.). ... ... ... ... ... суып кеткен екен. Алам десең алып қал! Не қыласың таласып? Бұ
да бір уақыт шығар! Іштен ... соң, ... ... ... ... Шернияздан да айырылып отырсың! Құдайдың не салғанына көбейміз.
Шернияз (Ш. Аймауытов, ... Бұл ... ... ... ... ... берілмеген Сәт, кез, мезет; Ауыс. Заман, дәуір деген мағыналар
кездеседі.
Сонымен сөздіктердегі берілген мағыналарды жинастырсақ, қазақ тілінде
аталмыш лексемалардың мынадай ... ... ... даму үстіндегі материяның өмір сүруінің обьективті формасы.
2. Мешіттің қарамағындағы жер.
3. ... ... ... ... ай, жыл ... ... бір сәт,
кезең, сағат, минут т.б.
4. ... ... ... ... ... ... түсіндірмелерінің ішінде 2008 жылғы түсіндірме
сөздіктегі «Уақыт зат. Мешіттің қарамағындағы жер. Мешіттің уақыт жері.
Уақыт зат. 1. ... ... бір ... ... ... бағыт» осы
екі анықтамаға толығырақ анықтама беріп, қосымша мәлімет қосса, нұр үстіне
нұр болар еді. ... ... ... түсіндірме сөздіктерде кейбір
нақтылай түсуді қажет ететін мәселелер бар деп ... ... да, ... да ... ... ... ... болу үшін мысалдарымен
бірге кесте түрінде береміз.
1 кесте - Уақыт ... ... ... көрінісі
|№ |Сөздік түрі | ... ... ... ... ... |Уақыт зат. 1. Филос. Үздіксіз даму |
| ... ... ... ... өмір ... |
| |І.К. ... А., 1961 ж. ... формасы. 2. Мезгіл, тәулік |
| |– 405 б. ... ... ай, жыл ... белгілі |
| | |бір сәт, ... ... ... т.б. ... |
| | |бос ... ... ... қаражат тапқан|
| | |соң, ... ... ... (Мұқанов). 3.|
| | ... бір ... ... ... |
| | ... Амал ... ара ... баратын |
| | ... ... ... те, ... ... |
| | ... та жоқ. ... – қарға адым жер |
| | |мұң ... ... ... осы (Әбдіқадыров). |
| | |* ... жоқ- ... жоқ, қол ... |
| | ... ... жоқ: ... - ... |
| | ... ... ... басқаны |
| | ... ... ... ... менің |
| | ... ... жоқ, ... жоқ, - деді ... | ... ... ... ... ... ... зат. ... қарамағындағы жер. |
| ... М. ... А., ... ... жері. |
| |2008. – 587 б. ... зат. 1. ... ... бір |
| | ... ... ... ... |
| | |2. ... ... ... мезгіл. |
| | ... көп ... ... Уақыт тар- |
| | ... ... ... қамтуға уақыт тар |
| | ... ... ... әдеби тілінің сөздігі.|Уақыт зат. 1. Филос. Материяның үздіксіз |
| |Он бес ... ... ... мен өмір ... обьективті бір |
| |ред.басқ. А. ... ... ... ... ... ... |
| |Н. Уәли, XIV том Т-Ұ. А., ... Бақ ... ... ... Сені ... |2011. – 647 б. |– ... ... ... анық. (Т. |
| | ... ... ). Адам ... |
| | ... еді, ... болса біреу үшін. |
| | ... жүр ме ... ... Адал ... |
| | ... үшін (С. ... Алыс кет.). |
| | |2. Сәт, кез, ... ... тұра бұл ... |
| | |осы ... ... ... ... емес |
| | ... ... (І. ... ... |
| | ... |
| | |3. ... ... ... ... суып ... |
| | ... Алам десең алып қал! Не қыласың |
| | ... Бұ да бір ... ... ... |
| | ... соң, Қимайтын шығарсың, Қайтемін, |
| | |ол ... ... да ... ... | ... не ... ... Шернияз |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... бітті, Бұл Мәжнүн екі |
| | ... ... ... Зәйіт кеп бір хабарын|
| | ... ... ма ... қиын уақыт |
| | ... (Ш. ... ... |
Қазіргі қазақ тілінің түсіндірме сөздіктеріндегі ... ... ... ... ... ... емес, тірі
ағзаның тіршілігін есепетейтін, санайтын бағалауыштық және ... ... ... ... енді орыс ... ... ... келетін болсақ, ең
алдымен талдауға ... С.И. ... ... [48] время былай
түсіндіріледі:
«Время, ... мн. ... -мен, ... ср. 1. В философии:
обьективная форма существования ... ... ... 2.
Продолжитеьность, длительность чего-н., измеряемая секундами, минутами,
часами. 3. Промежуток той или иной ... в ... ... или совершиться что-н., последовательная ... ... ... ... ... в к-рый произошло, произойдет или происходит что-н.
5. (мн. в ... ... с ед.). ... ... 6. Пора дня, ... 7.
Подходящая, удобная, благоприятная пора. 8. То же, что ... 9. ... ... ... ... к-рой действие или состояние
представляется ... к ... ... или ... ... ... время яғни – материяның өмір сүру ... ... ... бір ... ... бірнәрсемен айналысатын немесе
керісінше бос уақыт, белгілі бір сәт, ... ... жыл ... ... ... ... етістіктің уақыт формасы ретінде түсіндіреді.
С.И. Ожегов және Н.Ю. Шведованың «Словарь русского языка» сөздігінде
[49] «Время. –мени, мн. –мена, -мён, ... ср. 1. Одна из форм ... ... ... бесконечного развивающейся материи –
последовательная смена ее явлений и ... 2. ... ... ... секундами, минутами, часами. 3.
Промежуток той или иной длительности, в ... ... ... ... часов, дней, лет. 4. Определенный момент, в который
происходит что-нибудь. 5. (мн. В одном знач. с ед.). ... ... ... дня года. 7. в знач.сказ., с неопр. ... ... ... ... 8. ... или ... не ... чем-нибудь,
свободный от чего-нибудь. 9. В грамматике: категория глагола, специальными
формами относящая действие в план настоящего, прошлого или ... ... ... ... ... өмір сүру ... минут, секундпен
өлшенетін бір нәрсенің ұзақтығы, белгілі бір сәт, бірнәрсемен айналысатын
немесе керісінше бос уақыт, дәуір, күннің, жыл ... ... бос ... ... ... деген мағыналары қайталанады.
Д.Н. Ушаковтың «Толковый словарь русского языка» [50] атты ... ... 9 ... ... ... р. и д. ... ... мени,
мн. мена, мен, менам, ср. 1. ... ед. ... ... (философ).
Пространство и в. – основные формы бытия. || Эта ... ... ... ... ... ... как мера ... всего
совершающегося. 2. Только ед. Определенный, известный момент. 3. (мн.ч.
может употр. и знач. ед.). ... ... 4. ... ед. Пора дня, ... ... ед. Более или менее длительная совокупность дней, часов (разг.). 6.
только ед. Благоприятная пора, ... ... ... ... 7. ... ... свободное время. 8. Форма глаг., посредством к-рой действие или
состояние представляется относящимся к настоящему, прошлому или ... 9. На ...... ... езды и т.п. на ... (спорт.)» [74].
Бұл сөздіктегі время сөзінің мағыналары жоғарыдағы ... ... ... яғни ... өмір сүру ... ... ... бір нәрсенің ұзақтығы, белгілі бір сәт, бірнәрсемен айналысатын
немесе керісінше бос уақыт, дәуір, күннің, жыл ... ... бос ... ... формасы деген мағыналары қайталанады. Бірақ бұл сөздікте
басқа сөздіктерде кездеспеген жаңа мағына ... На ... ... бега, езды и т.п. на определенную дистанцию. Бұл спортқа
қатысты ... ... ... ... берілмеген еді.
Орыс тіл біліміндегі алғашқылығымен, қайталанбастығы құнды болып
табылатын В.И. Дальдің сөздігінде время ... ... ... ср.-
длительность бытия; пространство в бытии; последовательность существования;
продолжение случаев, событий; дни за ... и века за ... ... суток за сутками; Пора, година, срок, спопутный
или противный чему-либо случай; ... ... ... ... ... ... [51]. Бұл сөздіктің кейін шыққан ... ... ... байқаймыз. Мысалы, бұл сөздікте время -
погода, ... ... ... земное благоденствие, благосотояние
деген мағыналарын көреміз. Уақытты ... ... ... ... ... ... ... кездестірмеген едік.
Сонымен сөздіктердегі берілген мағыналарды жинастырсақ, орыс ... ... ... мағыналары тіркелген:
ВРЕМЯ
1. В философии: обьективная форма существования бесконечно ... ... ... ... ... секундами,
минутами, часами.
3. Промежуток той или иной деятельности, в ... ... ... ... ... последовательная смена часов, дней, лет.
4. Определенный момент, в к-рый произошло, произойдет или происходит что-
н.
5. Период, эпоха.
6. Пора дня, ... ... ... ... пора.
8. Период или момент, не занятый чем-нибудь, свободный от чего-нибудь,
досуг.
9. В ... ... ... ... ... относящая
действие в план настоящего, прошлого или будущего.
10. На состязании – ... ... езды и т.п. на ... ... ... ... лексемасын мысалдармен бірге толықтырып 2
-кестеге жинақтап бергенді жөн көрдік.
2 кесте – ... ... ... сөздіктердегі көрінісі
|№ |Вид словаря ... ... |С.И. ... ... ... -мени, мн. –мена, -мен, -менам, ср.|
| |языка. М., 1964. -99 с. |1. В ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... Вне ... и ... |
| | ... ... ... 2. |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... в. ... ... в.3. |
| | ... той или иной деятельности, в |
| | ... ... ... или |
| | ... ... ... ... | ... ... лет. ... времени. Хорошо |
| | ... в. Во в. сна. ... в. 4. |
| | ... ... в ... ... |
| | ... или ... ... В ... |
| | |в. дня. 5. (мн. в ... ... с ед.). |
| | ... эпоха. Во времена Петра I. |
| | ... ... 6. Пора дня, ... |
| | ... в. ... в. 7. ... |
| | ... благоприятная пора. Не в. сидеть |
| | ... ... ... свое в. 8. То же, что |
| | ... Нет времени для прогулок. 9. В |
| | ... ... ... ... ... | ... или ... представляется |
| | ... к ... ... или |
| | ... ... |С.И. ... ... русского|Время. –мени, мн. –мена, -мён, -менам, ср.|
| ... ... Н.Ю. |1. Одна из форм ... с пространством) |
| |Шведовой. М., 1989. -107 с. |существования ... ... |
| | ...... ... ее |
| | ... и состояний. Вне времени и |
| | ... нет ... ... 2. |
| | ... ... |
| | ... измеряемая секундами, |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... той или иной ... в |
| | ... ... ... |
| | ... ... часов, дней, лет. |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... не ждет (надо торопиться). Время |
| | ... (еще ... ... ... |
| | ... ... в будущем). Время работает на|
| | |нас. ... ... На ... |
| | ... ... время. 4. Определенный |
| | ... в ... ... ... |
| | ... время заседания. Время обеда. В |
| | ... ... дня. |
| | |5. (мн. В ... ... с ед.). Период, |
| | ... Во ... ... ... I. ... | ... ... времена). С незапамятного |
| | ...... ... Во все |
| | ... ... На все ... ( |
| | ... 6. Пора, дня года. Вечернее |
| | ... ... ... ... еще рано |
| | ... ... ... Дождливое время. |
| | ... года ... ... лето, осень). |
| | |7. в ... с ... ... |
| | ... срок, благоприятный момент. Не |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... 8. Период или момент, не занятый |
| | ... ... от ... |
| | ... ... Есть ... ... |
| | |Нет ... для ... 9. В ... | ... ... ... ... |
| | ... ... в план ... |
| | ... или ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... времени. 10. времен кого-чего, |
| | |в ... с ... В ... во |
| | ... ... ... (о |
| | ... в ... ... |
| | ... времён классицизма. Оружие времен|
| | ... ... |
| ... словарь русского |Время, р. и д. мени, менем, мени, мн. |
| ... Под ред. ... мен, ... ср. 1. Только ед. |
| |Д.Н. Ушакова. М., 2000. – ... ... ... ... ... |и в. – ... ... ... || Эта ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... как мера ... ... | ... Солнечное в. Среднее |
| | ... в. || ... ... |
| | ... дней, лет, столетий и т.п.; |
| | ... ... этой |
| | ... в течение к-рого |
| | ... ... или ... ... быть |
| | ... ... ... В. – ... |
| | ... С тех пор прошло много времени.|
| | ... ... ... времени. Мой спутник |
| | ... с ... ... ... 2. |
| | ... ед. ... известный момент.|
| | ... не ... Со ... |
| | ... ... ... месяц. В это в. Вы|
| | |его ... ... ... Любое в. Всякое|
| | |в. ... В. ... В. ... уже |
| | ... Лнн. ( в ... 3. ... ... | ... и ... ед.). ... ... Во |
| | |все ... Четыре времени года. Наше в. |
| | |или наши ... ... С ... | ... или с ... ... 4. |
| | ... ед. Пора дня, ... ... в. |
| | ... в. 5. только ед. Более или менее|
| | ... ... ... ... |
| | ... Делу в., ... час. На это нужно|
| | |в. 6. ... ед. ... ... |
| | ... ... ... случай. Мне в. |
| | ... ... ... ... свое в. ... |
| | |в. ... ... не в., надо подождать.|
| | |7. ... ед. ... ... ... За |
| | ... ... Я сделаю, когда у меня|
| | ... в. 8. ... ... ... ... | ... или ... ... |
| | ... к настоящему, прошлому или |
| | ... ... ... в., ... |
| | |в. 9. На ... – длительность бега, |
| | ... и т.п. на ... ... |
| | ... ... в. в ... на 100 |
| | ... ... ... ... |В.И. Даль. Толковый словарь |Время ср.- длительность бытия; |
| ... ... М., 2007. ... в ... последовательность |
| |-150 с. ... ... ... |
| | ... дни за ... и века за ... |
| | ... ... ... за сутками.|
| | ... за ... ... перед нами, а при нас|
| | |его нет. ... года - ... ... ... |
| | |или ... Время дня – утро, полдень, |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... или ... чему-либо случай. |
| | ... ... и ... Не ... ... хуже |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... Ясно, дождь, снег. Счастье, |
| | ... ... ... |
| | ... во ... и нас ... Было |
| | ... ела кума ... а ... и |
| | ... да не дают. Временем в горку, |
| | ... в ... У меня нет ... – |
| | ... ... ... не споро – не |
| | ... к ... ... - в свое время, |
| | ... ... ...... |
| | ... ... откладывать в дело, |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... поджидать, обжидать, |
| | ... ... Арх. ... быть ... | ... вид свой издали, являться зрителю|
| | |в ... ... от ... ... |
| | ... лучей. На море временит. |
| | ... ... У него в ... в уме |
| | ... или ... ... ... | |Нет, ... не ... ... |
| | ... ... И радость, и горе |
| | ... ... - ... |
| | ... ... на ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... – день св. ... ... | ... (10 ... ... он ... на |
| | ... ... ... нар. – по |
| | ... ... ... ... – |
| | ... случайный, нечаянно достигший |
| | ... и ... ... ... |
| | ... ... и временщик падет. |
| | ... - ... ... ... | ... ... Повременное издание, |
| | ... ... – счет ... |
| | ... ... по ... хронология.|
| | ... ... ... ... ағылшын тіліндегі сөздіктердегі көрінісін талдап
көрелік. Талданған сөздіктердің арасындағы ең ... 1969 жылы ... ... [52]. Сол ... ... анықтама: « Time – 1. A nonspatial
continuum in which events occur in ... ... ... ... past through the present to the future; 2. An interval ... ... on this ... measured essentially by selecting a
regularlyreccuring event, such an the sunrise and counting the number ... ... during the ... duration». Байқағанымыздай, бұл
сөздікте берілген анықтама өте ... және тек бұл ... екі ғана ... 1998 жылы ... ... сөздікте [53] бұл сөздің мағыналары терең
талданған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... да, сөздіктердің сапасы мен ... да ... ... ... «Time /taim/ n 1 [U] all years of the past, ... future: ... time. The world exists in space and ... passing of these taken as a whole: Time has not been kind to ... ie She is no longer as ... as she was. (old) Father time, ... process ... 3 [U] indefinite period in the future: Time ... wounds. 4 [U] portion or measure of time: That will take time, ... be done quickly. I don’t have (much) time to read these days. ... most of my time ... I had a most unpleasant time at ... 5 [U] point of time stated in hours and minutes of the day: ... is it? My youngest daughter has just learned to tell the time. 6 ... of time measured in units (years, months, hours, etc): The ... was 11.6 seconds. Although she came second their times were only ... of a second apart. 7 [U] measured time spent in work, etc.: be ... time, ie reduced working week. 8 [U] point or period of time ... or suitable for sth: at the time you’re speaking of. By the time
we reached home. This is not the time to bring up that subject. 9 ... ... this, that, another, next, last, etc. The time ... For the first, second, last etc. time. 10 [C often pl] (a) period ... ... with certain events, people, etc: in Stuart times of ... ie when the Stuart kings ruled. (b) period of time ... certain ... ... etc: ... was a good time ... Times are herd for ... [U] (music) (a) type of rhythm: commom
time, ie two or four beats in each bar. (b) rate at which a piece of ... to be played; tempo: quick ... ... ... [54]: «Time I 1 A finite extent of continued
existence; e.g. the interval between two events, or the period during ... action or state ... a period referred to in some way .b) ... ... a space of time, usu. Taken by the year. c) ... long time. 2 sing.& (now usu.) in pl. A period in history, a period ... of the world; an age, an era; the time(s), the present age, ... being considered. 3 With possess. or of: the period contemporary with
the person ... 4 A period of ... or action; spec. a ... 5 Length of time ... ... or desired; available
time, time at one’s disposal: Broadcasting time in a transmission that ... bought, e.g. for ... 6 sing. & (usu.) in pl. The ... of a period or a person’s life. Freq. in phrs. & (in pl.) ... of a ... 7 An ... of a ... (good, bad, ... (without ... a good or bad experience of some ... Amer. a party, a widely ... time. 8 music. Orig., the ... a breve relative to that of a ... Later, the duration of a ... rhythm of a piece of music, as shown by division into bars ... by a time signature. 9 Classical prosody. A unit of ... 10 Pay for a period of time spent working. II Time when: ... in time; a space of time treated without ref. ... 11 ... part of the year, the cycle of seasons, or the day; a point ... moon’s age. 12 A point in time marking or marked by some event ... a point when ... happens, an occasion. 13 A moment or
(short) period ... for ... purpose or event; the due or ... 14 A ... ... or ... time for doing something;
the right moment or occasion; an opportunity. 15 Each occasion of ... action. 16 In pl. preceded by a cardinal numeral. 17 Grammar. ... of a verb. III In ... sense. 18 Duration conceived as having
a beginning and an end; finite duration as distinct from ... ... ... duration regarded as that in which the sequence ... takes place. 21 A basis of reckoning time based on the occurrence of
noon at a particular place or ... Freq. with ... ... ... ... [55] де бұл ... анықтамасында
айтарлықтай өзгеріс жоқ: «Time noun. 1[U] the quantity that is measured in
minutes, hours, days, years etc. Einstein tried to define the ... space and time. 2 ... the hours, minutes etc as shown on ... Do you know what time it is? 3 [C/U] a particular period of ... days, years etc: She thought about it for a long time. 4 [C] ... on which you do ... or on which ... happens: It ... first time we’d met. 5 ... the moment or ... when
something happens: It was still living with my parents at that time.6 ... ... point when ... should happen: Is it closing ... 7 [U] time that you have ... for doing ... in: ... have less time to spend with family and friends now.8 [C] a period in
history or someone’s life: The fort was built in Roman times.9 [C] ... of time that someone takes to finish a race: She’s cut two ... her previous best ... сөздіктердегі берілген мағыналарды жинастырсақ, ағылшын
тілінде аталмыш лексеманың мынадай мағыналары тіркелген:
TIME
1. A nonspatial ... in which events occur in ... ... from the past through the present to ... An interval separating two points on this ... ... by ... a ... reccuring event, such an the
sunrise and counting the number of it’s ... during ... ... All years of the past, present and ... Indefinite period in the future;
5. Portion or measure of time;
6. Point of time stated in hours and minutes of the ... Period of time measured in units (years, months, hours, ... Point or period of time used, ... or suitable for ... Occasion;
10. Period of time associated with certain events, people, etc;
11. Period of time associated with certain conditions, ... ... A period of ... or action; spec. a ... ... A unit of time measurement;
14. Pay for a period of time spent ... Time when: a point in ... Grammar. The tense of a ... (music) Type of ... Rate at which a piece of music is to be ... ... time ... ... ... толықтырып 2-
кестеге жинақтадық.
3 кесте - Time лексемасының сөдіктердегі көрінісі
|№ |Kind of ... ... ... |The American heritage |Time – 1. A nonspatial ... in which |
| ... of the |events occur in ... ... |
| |English language. 1969 |succession from the past through the present |
| | |to the future; 2. An interval ... two |
| | |points on this ... measured |
| | ... by selecting a regularly |
| | ... event, such an the sunrise and |
| | ... the number of it’s ... |
| | |during the ... ... ... |Oxford advanced |Time /taim/ n 1 [U] all years of the past, |
| ... dictionary of |present and future: past/present/future time.|
| |current English. Oxford |The world exists in space and time. 2[U] |
| ... press. A S |passing of these taken as a whole: Time has |
| |Hornby |not been kind to her looks, ie She is no |
| |Fourth edition 1998 |longer as ... as she was. (old) Father |
| |Chief editor: A P Cowie |time, ie this process ... 3 [U] |
| | ... period in the future: Time heals |
| | |all wounds. 4 [U] portion or measure of ... | |That will take time, ie cannot be done |
| | ... I don’t have (much) time to read |
| | |these days. I spent most of my time |
| | ... I had a most ... time at |
| | |the ... 5 [U] point of time stated in |
| | |hours and minutes of the day: What time is |
| | |it? My youngest daughter has just learned to |
| | |tell the time. 6 [U] period of time ... | |in units (years, months, hours, etc): The |
| | ... time was 11.6 seconds. Although she |
| | |came second their times were only a tenth of |
| | |a second apart. 7 [U] measured time spent in |
| | |work, etc.: be on short time, ie reduced |
| | |working week. 8 [U] point or period of time |
| | |used, ... or suitable for sth: at the |
| | |time you’re speaking of. By the time we |
| | |reached home. This is not the time to bring |
| | |up that subject. 9 [U] ... ... |
| | |this, that, another, next, last, etc. The |
| | |time before last. For the first, second, ... | |etc. time. 10 [C often pl] (a) period of ... | ... with certain events, people, etc: |
| | |in Stuart times of the Stuarts, ie when the |
| | |Stuart kings ruled. (b) period of time |
| | ... with certain ... |
| | ... etc: ... was a good time|
| | |for me. Times are herd for ... [U] |
| | |(music) (a) type of rhythm: commom time, ie |
| | |two or four beats in each bar. (b) rate at |
| | |which a piece of music is to be played; |
| | |tempo: quick time. ... |Shorter Oxford English |Time I 1 A finite extent of ... |
| ... on ... e.g. the interval between two |
| ... fifth edition|events, or the period during which an action |
| |Volume 2 N-Z 2002 |or state ... a period referred to in |
| | |some way .b) In biblical ... a |
| | |space of time, usu. Taken by the year. c) |
| | |ellipt. A long time. 2 sing.& (now usu.) in |
| | |pl. A period in history, a period in |
| | ... of the world; an age, an era; the |
| | ... the present age, the age being |
| | ... 3 With possess. or of: the ... | ... with the person ... 4 A |
| | |period of ... or action; spec. a |
| | ... life-time. 5 Length of time |
| | ... ... or desired; ... |
| | |time, time at one’s ... ... |
| | |time in a ... that can be bought, |
| | |e.g. for ... 6 sing. & (usu.) in ... | |The ... conditions of a period or a |
| | ... life. Freq. in phrs. & (in pl.) in |
| | |titles of a ... 7 An ... of a |
| | ... (good, bad, etc.) nature; (without |
| | ... a good or bad ... of |
| | |some ... N. Amer. a party, a widely |
| | ... time. 8 music. Orig., the |
| | ... of a breve relative to that of a |
| | ... Later, the duration of a note; ... | |rhythm of a piece of music, as shown by |
| | ... into bars and expressed by a time |
| | ... 9 ... prosody. A unit of |
| | |time ... 10 Pay for a period of ... | |spent working. II Time when: a point in ... | |a space of time treated without ref. |
| | ... 11 A ... part of the ... | |the cycle of seasons, or the day; a point in |
| | |the moon’s age. 12 A point in time marking ... | |marked by some event or ... a point |
| | |when ... happens, an ... 13 A |
| | |moment or (short) period ... for |
| | ... purpose or event; the due or |
| | |proper time. 14 A ... convenient, or |
| | ... time for doing ... the |
| | |right moment or ... an ... 15 |
| | |Each occasion of a recuring action. 16 In ... | ... by a cardinal numeral. 17 Grammar. |
| | |The tense of a verb. III In ... |
| | |sense. 18 Duration ... as having a |
| | ... and an end; finite duration as |
| | ... from eternity. 20 Indefinite |
| | ... duration regarded as that in ... | |the sequence of events takes place. 21 A |
| | |basis of ... time based on the |
| | ... of noon at a ... place or |
| | ... Freq. with preceding place-name. |
|4. ... ... |Time noun. 1[U] the quantity that is ... ... 2005 |in minutes, hours, days, years etc. Einstein |
| | |tried to define the ... between |
| | |space and time. 2 ... the hours, |
| | |minutes etc as shown on a clock: Do you know |
| | |what time it is? 3 [C/U] a ... period |
| | |of minutes, hours, days, years etc: She |
| | |thought about it for a long time. 4 [C] an |
| | ... on which you do ... or on |
| | |which ... happens: It was the first |
| | |time we’d met. 5 ... the moment or |
| | ... when ... happens: It was |
| | |still living with my parents at that time.6 |
| | |[U] the ... point when ... |
| | |should happen: Is it closing time already? 7 |
| | |[U] time that you have ... for doing |
| | ... in: She will have less time to |
| | |spend with family and friends now.8 [C] a |
| | |period in history or ... life: The ... | |was built in Roman times.9 [C] the amount of |
| | |time that someone takes to finish a race: |
| | |She’s cut two seconds off her previous best |
| | |time. ... ... орыс ... ... ... лексикографиялық
деректер бойынша абстрактілі, рухани тұрғыдан бағалауыштық, ақпараттық
компоненттерін байқаймыз.
Уақыт/время/time концептілері қазақ, орыс және ... ... үшін ... ... ... табыла отырып, аталмыш
концептілердің ұғымдық және ... ... ... өзіндік
мағыналарынан байқағанымыздай, аталмыш үш концепті де қазақ, орыс ... тіл ... үшін ... ... бар ... ... үздіксіз отыратын қоршаған әлемде тілді игеру сөздік ... ... ... ... ... ... ... лексемалардың
сөзжасамдық мүмкіндіктерін қарастырғанда әлемнің тілдік бейнесін көрсетудің
бір амалы болып табылатын сөзжасамдық ... аса ... ... болып қала
отырып, әрбір тілдің ұлттық өзгешелігі мен идиомалығын айқындайды.
Аталмыш феномендердің тілдік ... ... ... ... кең ... ... ... сөзжасамдық сөздік жоқ
болғандықтан, бір тілді, екі тілді ... ... ... уақыт
лексемаларынан туындаған сөздерді тердік.
Уақыт (9) (уақытты, ... ... ... уақыттық,
уақытша, уақытылы, уақытында, уақтысы: хош уақытсыды ... ... ... ... атты ... [56]
время лексемасы негізінде туынды бірліктердің саны 82 (мысалы ... ... ... ... ... ... временно, временность, временник,
временщик, временнообязанный, ... ... ... вневременный, вовремя, довременный, повременный, повременно,
повремёнка, повременщик, повременщица, преждевременный, ... ... ... ... ... ... ... несовременность,
сверхсовременный, суперсовременный, ультрасовременный, ультрасовременный,
ультрасовременность, ... ... ... ... ... ... ... времянахождение, времяпрепровождение,
времяпровождение, ... ... ... ... ... ... ... недолговременно, недолговременность,
единовременный, единовременно, единовременность, ... ... ... ... ... ... своевременно,
несвоевременно, своевременность, ... ... ... ... ... ... time-consuming, timeless, timely, timer,
times, timescale, timetable, timing.
Әрине, сан жағынан мұндай алшақтықтың болуы үш ... ... ... ... ... ... ... отырған лексикографиялық дереккөздер
уақыт/время/time лексемаларының әртүрлі түсіндірмесін ұсынады. Үш ... ... ... ... ... ... ... байқалғандай,
аталмыш лексемалар мағынасының даму динамикасы байқалады.
1. 3 Уақыт/время/ time ... ... және ... сипаты
Адам баласы дүние жайлы қандай да болсын ақпаратты тіл арқылы сақтап,
ұрпағына жеткізіп отыратындығы әлдеқашан мойындалды. Тіл ... ... мен ... ... ... мен ... ... қана
қоймай, оның адамзат ұрпағын тәрбиелеуде маңызы ... ... орны да осы тіл ... мен ... сыры ... ... дәрежеде ұғынуымен тығыз байланысты, сондықтан да «тіл
құпиясын ашу адамзат сырын танумен ... Тіл мен ... ... ... ... ол ... құрамдас бөлігі, сонымен қатар мәдениеттің өмір ... ... ... ... қалыптасу факторлары болып табылады» [57,
32 б.].
Олай болса қазақ, орыс және ... тіл ... ... ... ... ... ... тілдік факторлар арқылы ашуға болады, осы тұрғыдан академик Ә.
Қайдар ... ... ... шын ... даналығы мен дүниетанымы
тек тілде ғана сақталады. Әрбір ... ... ... ... ... ... киер киім мен ішер тамақтың, тұрмыстық заттар мен
салт-санаға, ... ... ... ... ... аты-жөні, сыр сипаты т.б. ... жеке сөздер мен сөз
тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер ... ғана ... ... [58, 34 ... ... ... орыс және ағылшын тілдерінде
фразеологизм, мақал-мәтел, ... ... және ... ... мен ... құнды дереккөзі. Олар ... ... ... ... өз дәуірінің идеологиясын тікелей немесе жанама
бейнелейді. Көбіне тілде концептінің өкілділігі сөзге тиесілі, ал ... ... ...... мазмұнын неғұрлым толық және теңдей
жеткізетін тілдік таңбаның мәртебесін ... Сөз ... ... жүйесінің элементі ретінде қандай да бір ... ... ... ... ... ... да ... әдетте, кем дегенде бір
лексикалық бірлікпен сәйкеседі. Қазақ тіліндегі уақыт ... ... ... орыс ... время концептісі время лексемасымен
вербалданады. Ал ағылшын тіліндегі time ... time ... ... ... ... репрезентациясы олардың
абстрактілі ұғымдық бөлігін ... ... ... ... сөзі ... зат ... орыс тілінде время сөзі жалпы, ... зат ... ... time сөзі де ... ... зат ... Атау тұлғасында үш
тілде де не деген сұраққа жауап береді. Үш ... де бұл ... ... ... ... ... ... сөздер осы зат есім
тұлғасында жиі қолданылады. ... тас екеш ... да ... ... тұрып
қалғандай. Өткен жоқ жаным, Өтпеді түн де, уақыт тұрып қалғандай ... ... бос ... ... жұмсап, қаражат тапқан соң,
пристаньға баруды қойды (С. ... ... ... - ... время
пропало - не вернешь. Новое время - новые песни. Время подвиги эти ... ... от него ... ... Или ... его ... за ... — И
оно свои тайны отдастю. ( В.С. ... ). Time and ... for no man. Time is the great healer. Time cures all things. ... time was 11.6 seconds.
Профессор Р.А. Авакова: «Адамзат қоғамы әлем, дүние, қоршаған орта
туралы ... ... ... ... ... ... ... көз жеткізеді. Адам сөз дүниесінде өмір сүреді, ... ... ... сөз арқылы меңгеріп, сөз ... ... ... да ... тұлға ретінде жетіліп, өсуі оның сөзді қаншалықты
дәрежеде меңгеруіне, сөз мәдениеті мен ... ... ... тәуелді. Адамның қоғамдағы орны сөз әлемін меңгеру дәрежесіне тіл
құпиясы мен ... ... ... ... [57, 32 б.] десе,
зерттеуші ғалым А. ... ... ... ... ... ... тән ... және ерекше белгілерін айқындау үшін ... ... ... да ... ұғымды білдіретін сөздің этимологиясы,
синонимиясы мен антономиясы, ... ... ... ... ... ассоциациясы, модустік бағалануы, метафора, фразеология
және тілдік шаблондар құрамында берілуі – ... ... ... ... ... ... ... «тілін», оларды қайта өңдеуге
(реконструкция жасауға), адам санасындағы алатын ... ... ... Міне ... ... біздің ойымызша, өмірлік мәні бар
дүниетанымдық концептілердің ... ... ... ... ... негіз болмақ» [32, 57 б.].
Осы іспеттес мынадай ғылыми тұжырымды да кездестіреміз: «Қандай да
бір концептінің көп қатпарлы ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде қайта жасалады.
Концептіні ... ... ... тілдік бірліктер мен фактілерге
мыналарды жатқызуға болады: 1) белгілі бір концептіге қатысты сөздің ... ... 2) осы ... ... табу 3) ... және ... лексикада тілдің паремиологиялық (мақал-мәтелдерде қолданылатын
фольклористика бөлімінде) және ... ... ... ... ... ... ... айқындау арқылы концептінің белгілі бір
менталдық когнитивтік құрылымын ашу» [40, 9 ... ... ... ... пікірлердің қай-қайсысы
болмасын концептіні тілдік көрінісі арқылы ғана тануға болады деген ... ... Шын ... әр ұлт өз ... дүние, әлем туралы
түсініктерін түрлі ... ... ... кесіп-пішеді, қоршаған әлемнің
тілдік әлемі, негізінен ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Құбылыстар арасындағы ұқсастықтар
ұғым категорияларын жасайтын лексемалардың толығуына әсер етеді. Сол ... ... ... ... ... тілдің негізін құраса,
әлемнің, ондағы құбылыстардың тілдегі бейнесінен ұлт ерекшеліктерін ... ... Ол ... ... бейнелейтін мәдени-ұлттық коннотациялы
тіркестер. Шындық, ... ... ... ұғымында әрқалай
бейнеленеді. Адамзат баласы ... ... ... қабілетті болып
жаратылса да, қоршаған әлемді ұлттық қабылдауы және ... ... ... ... алып ... ... ... бірліктердің
мазмұнын жоспарын семантикалық тұрғыдан таныту тәсілдерінің ... ... ... ... ... мәдениетте әрқалай» [59,
238 б.].
Қазақ, орыс және ағылшын фразеологиясы өте бай және ... ... ... ... түрлі. Қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... ... және тану мақсатында біраз
жұмыстар ... ... ... ... іздердің
болатындығын дәлелдейтін, әртүрлі типтес фразеологиялық бірліктердің мәдени
семантикасына ... ... ... және шетелдік зерттеулер бар,
мысалы, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, Э.М. ... В.М. ... ... ... Г.Н. ... Р.А. Авакова, Ж.Қ. Өміралиева ... ... ... ... фразеологизмдердің әдіснамалық
мәселелері, фразеологизмдердегі ... ... ... ... ... мәдени таңба рөлінде қолданылу мәселелері көтеріліп жүр.
Фразеологизмдер – халықтың рухани шығармашылығының, ... ... ... ... ... мен ... нәтижесі. Олар этнос
тілінің көлемді бөлігін құрайтын бейнелік, ауыспалы мағыналарды беру құралы
болып саналады, олардың зерттелуі ... үшін ... ... ... ... бүкіл даму тарихын қамтитын халықтың фразеологиялық ... ой, ... ... ... және ... ... ... Өйткені фразеологизмдердің пайда болуына күнделікті өмір мен
өзімізді қоршаған заттар мен құбылыстардың бір бірінің ... ... ... ықпалы зор.
Тіл фразеологиясының байлығы тек оның көлемімен ғана ... ... ... түрлерінің саналуандылығымен де
анықталады. Фразеология – тілдің басқа да ... ... оның ... ... өнімі. Онда қазіргі ғана емес, осы кезге дейін жеткен көне
ұғымдар бейнеленеді. Әрбір халықтың өзіндік ойлау ... ... ... ... тілде тіл иесі халықтың ... ... ... ... ... ... болады.
Фразеологиялық сөздіктерде біздің қарастырып отырған концептілермен
байланысқан әсерлі де бейнелі оралымдарға тоқталатын болсақ, ... ... ... ... фразеологиялық сөздіктерінен бие сауымдай уақыт,
уақыттың ісі қиын, уақыты бітті, со временем, пир во ... ... до поры ... время не ждет, детское время, тянуть время, time flies, in the
nick of time, spare time, time for a change, time is money, time heals ... only time will tell, kill time, a question of time және т.б. ... ... ... болады. Олардың мағыналарына үңілетін
болсақ, аталмыш концептілердің мәнін аша түспекпіз.
Бие сауымдай уақыт. Өте жақын, шамамен бір ... бойы жер. ... ... арасы, бір сағат шамасындағы мезгіл. Асылтас енді асықпай
капитанды енді бір бие ... ... ... жүздігі де жетіп
үлгеретін еді (Ж. Тілеков).
Уақыттың ісі қиын діни. Уақыт ешнәрсемен санаспайды, ... ... ... ісі ... ... ... соң, Айтып-айтпай немене,
Мегіліміз өткен соң? (Бұқар жырау).
Уақыты бітті [жетті, озды, ... ... ... күні ... ... Атым бір мінген қара кер, Шабуыл салсам, шығар тер. ... ... соң, ... ... төгілді, Өңірге салған алтын зер (А. Азаматқызы).
Ау, құрбым-ау, бұл қиссаны оқып көрдің, Ойлашы, не ... нені ... ... ... ... ... Шамалы онан қанша пайда қылдың? (М.
Сералин). Дәл уақыты жеткенде, Талайдың гүлі ... ... ... ... ... ... сұрайды (Абай).
Пир во время чумы – бірнәрсені қолайсыз ... ... ... ... ... поры до ...... бір уақытқа дейін деген мағынада
қолданылады.
Время не ждет – уақыт күтпейді, яғни уақыттың зымырауы жайлы.
Детское ... ... ... кетуге әлі тым ерте деген мағынада.
Тянуть время – ... ... бір ... ... не ... асықпау
туралы.
Time flies – уақыт зымырайды, яғни үздіксіздігі жайлы.
Spare time – бос уақыт деген мағынада.
Time for a change – ірі ... алып ... ... ... is money – ... құндылығын көрсету мағынасында, ... ... ... heals all wounds – ... емші ... яғни уақыт өте келе
бәрі ұмтылып, қандай болмасын жара жазылады.
Only time will tell – ... тек ... ... ... ... question of time – бір ... болып болмауы тек уақыттың
еншісінде.
Фразеологизмдер ұлттық тілде тілдік қауымдастықтың тарихи, ... ... ... ... тығыз байланысты ақиқатты
бейнелеп жеткізу нәтижесінде пайда ... ... орыс және ... ... ... ... тіркестерде айтарлықтай өзгешелік бар.
Қазақ халқының ұлттық менталитетіне байланысты тұрақты ... ... ... ... ... ... жоқ. Уақытты белгілеуде де үйреншікті механикалық сағатпен
емес, өзіндік тұрмыс-салтына байланысты тіркестермен ... Ал ... ... мен ... ... ... тіркестер өте
ұқсас. Екі тілдің фразеологизмдерінде уақыттың зымырайтынын, шындық пен
болашақтағы жоспарларын осы ... ... , ... ... – емші ... ... ... Бұдан көретініміз екі тілде,
екі ұлтта уақыт сөзін қабылдауда ... бар ... Үш ... ... ерекшелік – бұл халық уақытты қаражатқа, яғни материалдық
құндылыққа теңейді, әрине, бұл өзгешелік ол ... ... ... мен
ұлттық менталитетімен түсіндіріледі. Жоғарыда көрсеткеніміздей,
фразеологизмдер әр ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын да көрсете ... ... ... ... ... зор ... ... паремиологиялық қорында ұлттың мұң-мұқтажы мен тұрмыстық
жағдайлары көрініс табады. Себебі мақал-мәтелдер халықтың рухани ... ... ... ... және ... тілдегі ұлттық
нақышты, дүниенің тілдік бейнесінің ұлттық ерекшелігін ... ... ... ... ... ... тану кілті, рухани және
материалдық ... ... ... үлкен күш, мәдени ескерткіші,
ұлт өмірінің айнасы. Ол мәдениеттің жалпы сипатын ... ... ... ... және ... ... сай тіл әрбір этнос
мәдениетінің өзгешелігін, екінші жағынан, тіл ... ... ... ... ... Тіл, ... ішінде мақал-
мәтелдер, қазіргі, келер ұрпақты ... бір ... ... ... ... ... халықтың өткен өмірі мен
бүгінгі ... ... ... ... ... ... мәні өте зор. Себебі дүниеде, қоғамда, табиғатта қалыптасқан
құбылыстардың бәріне мақал-мәтелдердің ... ... [60, 142 ... ... әлем ... ... ... үйреншікті ұлттық көзқарастар мен қарастырылып отырған
мәдениеттердің өзіндік ... ... ... ... ... ... да бір ұлттың психология, философия, мәдениет және
менталитеттің ... ... ... қала ... Үш ... ... әлем бейнелерінде көрініс тапқан халық даналығының негізгі
тұжырымдары мыналар болып табылады:
Әр ... өз ... болу ... ... ... Әр ... уақытымен
қызықты; Всякому овощу свое время. Всему свое время. Всякое семя знает свое
время; All in good time. There is a time for ... ... ... ... ... ... ... жоқ екен, орыс
және ағылшын тілдерінде кездеседі: Время не ждет; время руками не ... ...... ... Time flies. ... емші ... тас екеш тасты да тоздырады; Время ...... ... Время
научит, что делать. Время творит чудеса. Time is the great healer. ... all things. Time works wonders. ... ... ... сұранысы
мағынасында: қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді де негізге алуды жөн көрдік: Заманына қарай
амалы. Заманына қарай күлкісі, Тауына қарай ... ... ... ... ... ... Бөркіңді солай ки. Замнына қарай заңы, Тоғайына қарай
аңы. ... ... ... тазы боп шал. ... ... - ... ... Иное
время, иное бремя. Уақыт материалдық құндылық мағынасында: Время - деньги.
Уақыт концептілері белгілерінің ... тобы ... ... ... ... тас екеш ... да тоздырады; Время на время не приходит.
Время научит, что делать. Время переходчиво. ... ... – и час ... cures all things. Time works wonders. Орыс ... ... концептілердің вегетативтік қасиеттері де айқындалады: Всякое семя
знает свое время. Время упустишь – ... ... ... ... ... ... ... келіп жататын мақал-
мәтелдер де кездеседі, мұны ... ... ... ... дүниетаным,
әлемді түсінудің салдарынан болады. Әр нәрсе уақытымен қызықты; Всякому
овощу свое ... There is a time for ... ... ... ... ... ... енді поэзиясына
көшсек. Поэзия да халықтың әл-ауқаты, тұрмыс-салтын, тарихын көрсететін
әдебиет бөлімі. ... ... ... мен қиындықтарын өздері
жеткізе алмағандықтан ... ... де, ... ... ... ... арқылы ашық айтып отырған. Қазақ халқының ХХ ғасырдың соңындағы
өмірін білу үшін ақиық ақын М. ... ... ... ... ... талдап
көрелік. Жоғарыда фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді талдағанымызда қазақ
халқын уақыттың зымырап жатқанына назаланбайтынын, асығу, уақытты қуып жету
немесе уақыттан қалу ... ... ... жоқ еді. Бірақ заман талабына сай
қазақ халқы да ... ... ... ... әр минутын, сағатын үнемдеп,
көп нәрсені бітіріп қоюға асығатын болыпты. Сонымен қатар, уақытты ... ... ... да ... білдіреді.
Асығу керек
Асығу керек,
керек,
Асығу керек, асығу!
Алдыңда – биік асуың.
Асығу керек, жылдамдығындай сәуленің,
Артыңа тастап, найзағайлардың жасынын!
Асығу ерке,
Тындыру ... ... ... ... ... ... ... асығу,
Түстегі ісіңнің қалдығын!
... Қайран күндерім,
Асықпай қамсыз өткердім.
Ақымақтығымды,
Апыр-ау немен шектермін?!
Қолымнан келсе,
Қыста егін ... ... ... ... ... ... ... қылып мүлде көрсем бір.
Қолымнан келсе,
Ойымның жылдамдығындай,
Жарықтың дағы тездігін тежеп,
Жеңсем бір.
Асығу керек,
Асығу керек қалайда!
Уақыт саған қарай ма?!
Асығу ... ... ... ... де ... ... (М. ... өлеңді оқығаннан кейін уақыт өте келе ұлт та, ұлттың ... ... ... ... да ... ... ... Заман
талабына сай өзгереміз деп жүріп, ұлттығымызды да ... ... игі ... ... ... В. ... ... көрелік. Бұл өлеңде
уақытқа философиялық түрде қарап, ... ... даму ... ... ... ... жағымсыз қасиеттері сақталып, жалғаса береді. Тарихи
оқиғалар өткен шақта ... ... өте келе ... да ... екенін
айтады. Бірақ махаббат мәңгі деп көрсетеді. Сонымен қатар ... ... мен ... ... ... де, осы ... да, келер шақта да бола
бермек. Осы жақсылық пен ізгілікті көнеден, яғни ... ... деп ... Бұл ... ақын өткен, осы және келер шақты сөз
етіп, бәрінің де осы ... ... ... өлшенетінін,
бағаланатынын айқындайды.
Баллада о времени
Замок временем срыт
и укутан, ... ... плед из ... ... развяжет язык молчаливый гранит —
И холодное прошлое заговорит
О походах, боях и победах.
Время подвиги эти не стёрло:
Оторвать от него ... ... ... его ... за горло —
И оно свои тайны отдаст.
Упадут
сто замков,
и спадут
сто оков,
И сойдут
сто ... ... ... ... ... ... из ... стихов
Про турниры, осады, про вольных стрелков.
Ты к знакомым мелодиям ухо готовь
И гляди понимающим оком,
Потому что любовь ... ... ... в ... ... далёком.
Звонко лопалась сталь под напором меча,
Тетива от натуги дымилась,
Смерть на копьях сидела, утробно урча,
В грязь валились враги, о пощаде крича,
Победившим ... на ... не все, ... ... ... ... сердца,
Защитив свое доброе имя
От заведомой лжи подлеца.
Хорошо, если конь закусил удила
И рука на ... ... ... если ... ... ... если по-подлому, из-за угла.
Как у вас там с мерзавцами? Бьют? Поделом!
Ведьмы вас не пугают шабашем?
Но... не правда ли, зло ... ... там — в ... ... ... во веки ... и во все времена
Трус, предатель — всегда презираем,
Враг есть враг, и война
всё равно есть война,
И темница тесна,
и свобода одна ... ... на неё ... эти ... не ... ... ... верхний пласт —
И дымящейся кровью из горла
Чувства вечные хлынут на нас.
Ныне, присно, во веки веков, старина, —
И цена есть цена,
и вина есть ... ... ... если ... ... ... ... прикрыта спина.
Чистоту, простоту мы у древних берём,
Саги, сказки из прошлого тащим,
Потому что добро остаётся добром —
В прошлом, ... и ... (В. ... ... ... Генри Дэвистің «A Great Time» өлеңінде тек
бір мезетті, тек бір ... ... осы ... ... ұлы ... ... «Ұлы» деп бағалап отырғаны сол сәттің әдемілігі, жан рахаты,
табиғат үйлесімдігі еді. Өлеңнің соңғы ... ... ... бұл ... де ... ... ... Бұл өлеңде уақыт
лексемасының тек бір мағынасы, яғни сәт, ... ... ... ... ... Chance, that led my steps ... the town, where wild flowers grow --
A rainbow and a cuckoo, Lord,
ow rich and great the times are ... all ye ... cows, that ... staring that I stand so ... grass that's wet from heavy rain --
A rainbow and a cuckoo's song
May never come together again;
May never come
This side the tomb (William Henry ... ... ... тынысында бұл концептілердің
қалай қолданылатынын байқау үшін біз үш ... ... ... ... жөн көрдік. Қазақ халқының шоқтығы биік, ұлттық
құндылыққа, ұлттық нақышқа толы көркем ... ... ... мысалдарды
талдамақпыз. Қазақ халқының ұлттығының барлығы осы ... ... ... ... ... ... өте ... ақпарат ала аламыз.
Сәт, мезет, кез мағынасында қолданылған мысалдар: Сондықтан бір уақыт
ол әке сөзінің сыртын, ағымын ... ... ... қоштамаған уақытта
Байсал, Бөжейдің бір тәсілі: міндет, мысалды Құнанбайдың өзіне ... ... ... ... ... ... Үлкен бір есебі: «Анау, жұртты
шақар айғырдай мойын салып қуып ... ... ел арыз айта ... өз ... ... ... ... деп топшылаған. Қала мен жолда
талай күн бірге болған уақытта, бірде-бір ... Бұл ... ... атқа ... салып, отқа жіберіп жатыр екен. Қазіргідей таңғы уақытта,
мұның құлағына, осымен ... рет, осы бір ызың ... де ... біткен зор денесі, созылған уақытында, бұрынғысынан да ұзарып нар
түйенің бойына ... аяғы ... ... ... Бұл ... де ... ... құтылып шығып, жазыққа түсіп еді. Сол шабыс қосылды
ма, ... ... бала ... ... ... ма, Абай бір уақытта
жылау үстінде лоқсып-лоқсып булығып кеп, құсып-құсып жіберді. Оспан ... ... да, ... ұрған уақытта тіпті жылауық. Елсіз болғандықтан
осы ... тау ... ... ... ел ... ... суыр
аңдумен күн көріп жүрсе, енді мал қаптаған уақытта, түн баласында тыным
бермей ... ... өмір ... ... өмір мен ... ... ... дерт пен зар бүлдірген бір сорлы боп, екі ... баяу ... ... қарай аяңдады.
Мезгілді көрсету мақсатындағы мысалдар: Тағы да бірталай уақыт отырып
қалып еді. Немесе соңғы уақыттар көңілінен кешкен ауыр ... ... ... ... ... яғни діни ... ... мағынасындағы мысал: «Тым
құрмаса, баламның жыл уақыты жетсін» деп, оның ар ... ... ... ... тырысатын.
Жоғарыда келтірілген мысалдардан байқағанымыздай, қазақ халқы
тұрмысында уақыт сөзін белгілі бір ... яғни ... ... не ... ... орын ... білдіру үшін жиі қолданады екен. Ол ... ... ... тура ... ... болмағандықтан, олар
оқиғалар легін сағат тіліндегі сандармен емес, оқиғаның қашан болғанын сол
оқиғаны сипаттаумен білдіріп ... ... Бұл ... ... ... шідер салып, отқа жіберіп жатыр екен. Кезең, мезет, сәт ... ... бұл ... бір ... ... ... жиі
кездеседі.
Орыс халқының время сөзін қабылдауын атағы ... ... ... ... и мир» ... ... көрелік.
Заман, дәуір мағынасындағы мысалдар: Разве можно, имея ... ... в наше ...... Анна ... ... қолданылған мысалдар: В то время как Анна ... ... лицо ее ... представило глубокое и искреннее выражение
преданности и уважения, соединенное с грустью, что с ней бывало каждый ... она в ... ... о ... ... ... Князь
равнодушно замолк, Анна Павловна, с свойственною ей придворною и ... и ... ... ... и ... князя за то, что он
дерзнул так отозваться о лице, рекомендованном императрице, и в то же ... его. Она ... ... на него в то время, как он ... то, что ... ... Мортемара, и отошел к другому кружку,
где говорил ... Как ... ... ... необычайным, виконт пожал
плечами и опустил глаза в то ... как она ... пред ним и ... его все тою же ... улыбкой. Пьер, все более и более приходивший ... во ... ... разговора, встал и подошел к княгине. И ... ... в то ... были ... в мире ... и кутил Петербурга.
Мезгілсіз, яғни өз уақытында тіркесіне қарама-қарсы мағынасында: — Вы ... ... не ... — сказала Вера. Белгіленген уақыт, яғни белгілі
уақыт аралығы ... ... поди ... готов ли бульон для
дяденьки, скоро время, — прибавила она, показывая этим ... что ... и ... успокоиваньем его отца, тогда как он, ... ... его ... орыс тіліндегі мысалдар да белгілі бір мезетті, кезді
көрсететін мысалдар көп екен. Сондықтан да в то время ... ... ... ... ... осы ... ... бұл уақытта деген тіркес
көп кездескен еді.
Ағылшын тілінде Оскар Уайльдтің ... ... ... ... ... ... етіп алуды жөн көрдік. Сол уақытта, сол кезде
мағынасындағы мысалдар: In the centre of the room, clamped to an ... stood the ... portrait of a young man of ... beauty, and in front of it, some little distance away, was ... artist himself, Basil Hallward, whose sudden disappearance some years
ago caused, at the time, such public ... and gave rise to so ... ... «I believe some picture of mine had made a ... at the time, at least had been ... about in the ... which is the nineteenth-century standard of immortality». The
son, who had been his father's ... had resigned along with ... somewhat ... as was thought at the time, and on ... months later to the title, had set himself to the serious study of ... aristocratic art of doing absolutely nothing. I have ... ... two at a time, ... Harry tells me. ... ... қолданылған сөйлем: "It is the finest portrait of modern
times. Іс-қимылдың нақты уақытын, мезгілін білдіретін ... «By ... however, the lights were being put out in the theatre, and I had ... It is so loud that one can talk the whole time without other ... what one says. After a time the bee flew away. The next time ... you will be ... cold and ... Материяның үздіксіз өмір
сүруінің обьективті формасы, уақыт тоқтаусыз, жалғаса беретін ... Time is jealous of you, and wars against your lilies and ... For there is such a little time that your youth will last - such ... time. He was always late on ... his ... being ... is the thief of time.
Ағылшын тіліндегі мысалдарда уақыт ... ... ... яғни
кезең, мезет; іс-қимылдың нақты уақыты; ... және ... ... ... ... және орыс ... ... істің ретін нақтылау үшін
before the time, after the time, first time ... ... ... ... уақытынан кейін, алғашқы уақытта деген тіркестер кездесті.
Бұл ағылшын ұлтына тән ... ... ... деп ... ... ... эксперимент және уақыт/время/TIME концептілері
Ассоциация латынның «associatіо - біріктіру» деген сөзін ... – екі ... ... ... ... (сезіну, түсіну, ойлау,
елестету қабілеттері арқылы жүзеге асады). Бұл ұғым ... мен ... ... ... ... ... ... атауды XVII ғасырда Дж.
Локк енгізген ... ... – жеке ... ... ... ... немесе құбылыс арасындағы ... ... ... нәр ... ... мен ... тәжірибесі
байқалады. Ассоциация ұғымымен тығыз байланысты ғылымда ... ... да бар. ... өріс – ... ... ... мазмұн
ортақтығына қарай біріккен белгілеуші құбылыстардың ұғымдық, заттық және
функционалдық ұқсастығы. Ол ... ... ... ... ... ретінде түсініледі.
Кез келген лексикалық бірліктің ассоциативтік өрісі әлемнің тілдік
бейнесімен тығыз байланысты. Сол себепті ... өріс ... ... дүниетанымынан, психологиясынан, тұрмыс-тіршілігінен, ... мол ... ... жол ... ... ... ... психолингвистикалық эксперименттер ... ... ... ... байланысты ойға түскен барлық сөздерді жазып ... ... ... ... тобы ... өріс ... Оның құрамы, экспериментке түсушілердің анықтауы бойынша тірек
сөзге қатысты ассоциативтік өріс ... ... ... ... Ассоциативтік мағына ұғымы адамда сөз бен ой арқылы ... мен ... ... ... ... ішкі ... ... адамзаттың сан қырлы ... ... ... ... қалыптасады. Сондықтан ассоциативтік мағына сөздің
ассоциативтік байланыстарын талдау арқылы анықталады.
Ассоциативтік эксперимент – ХХ ғасырдың басында К.Г. Юнг және ... М. ... мен Д. ... ... ... ... зерттеудің
айрықша проетивтік әдісін білдіру үшін психологияда бекітілген ... ... ... тәжірибеден өтетін адам белгілі бір ақиқат
дүниені таныту үшін қолданған тікес сөздердің жиынтығын ... Бір ... ... білу, ақиқат дүниеге деген адамның реакциясы мен
құлқын білу. Рецепиент тірек сөздердің белгілі бір жиынтығына ... ... ... ... ... беруі тиіс. Сөйтіп туындаған ассоциациялар
олардың типі, бірыңғай ассоциациялардың ... ... ... сөз ... ... ... белгіленіп, мінез-құлық және физиологиялық
реакция тіркеледі. Бұл ... ... ... ... мен «аффективтік комплекстері» туралы қорытынды ... ... ары ... А.Р. ... ... дамыды, ол «түйіндес
моторлық әдістемені» ұсынды, онда ... ... ... ... екі
қолымен белгілі бір қимылдар жасауы керек (мысалы, екі сұқ ... ... ... нұсқауы керек). Сонда қозғалыс координациясын талдау
тәжірибеден өтуші адамның ... ... ... ... ... ... береді. Ассоциацивтік
эксперименттің еркін, бағытталған, тізбекті түрлері бар.
Ассоциативтік эксперимент жауаптарын ... ең ... және ... ... айқындалады.
Ассоциативтік эксперимент психологияда, психолингвистикада, социалогияда,
психиатрияда қолданылады.
«Лингвистикалық терминдер сөздігінде» ассоциацияны «Тілдік бірліктерді
формальды және қисындық-мағыналық ... ... ... ... деп
анықтайды [61, 58 б.]. Сөздің ... ... ... ... ... Ал ассоциативтік эксперимент – сөздің
психологиялық ... ... жеке ... ... негізінде
жинақталған ассоциацияларды анықтауға бағытталған тәсіл.
Еркін ассоциативтік экспериментке ешқандай шектеу болмайды, ол жауап
берушінің тірек сөзді естігенде ойына ... ... ... ... ... ... ... сыртқы, мазмұндық ерекшеліктері шектелмейді. Ал
мақсатты ассоциативтік ... ... ... ... ... бір ... қатысты шек қояды. Мысалы, тек зат есімдермен ғана
жауап беру және ... ... ... ... ... ... ... оның коммуникативтік әлеуетін бейнелейді деген
қорытынды ... ... ... ... ... ... ... айтылым элементі ретінде белгілі аялық білімге ие болып,
қолданылу аясының ауқымды болуы, оның басқа мағына түрлерімен ... ... ... стилистикалық, прагматикалық)
байланыстығы жатады. Сөз адам жадына сөз ... ... ... ... сақталады. Сөздер қолданылған мезетте жады ... ... осы ... ... ... ... ... мазмұны, ең алдымен, сөйлеу әрекетінде сөздердің бір-бірімен
әртүрлі қарым-қатынас негізінде ... ... ... белгілерінің
семантикалық бөліктерінің жүйесі. Олар дерексіз лингвистикалық ұғым ретінде
емес, ... ... ... ... яғни сөз қолданысының
лингвистикалық, психологиялық, ... ... ... ескеріле
отырып қарастырылады. Басқаша айтқанда, мағынаның психологиялық құрылымы
сөздік құрамның бірлігі ... ... қою, ... ... ... Ал ... пен қарама-қарсылық жүйесі дегеніміз – сөздердің
ассоциативтік байланыстар жүйесі, ал сөздің психологиялық құрылымы – ... ... ...... ... оның бұл ... сөйлеу әрекетінде жүзеге асады.
Сөздің қолданылуы сөйлесу кезіндегі ... ... ... ... ... ретінде қолданылу жағдайынан тыс керек сәтте жоғарыға
шығады. Ассоциативтік ... ... бір ... ... ... ... байланысты мазмұнды көрсетеді, яғни ассоциация – олардың
арасындағы ... ... ... ... ... ... бір топ ... жүргізіледі. Тірек сөз бен әрекет
сөздің арасындағы байланыс әртүрлі болуы мүмкін.
Мәдени ... ... ... ... ... ... ... талдау тілдік бірліктердің семантикалық сипатын
анықтауға көмектеседі, ... сема ... ... ... ... Бұл ... мен ұғымдардың ассоциациялануы түсіндіру барысында
жүзеге асады. Семантикалық доминантты айқындап, жаңа коннотаттық мағынаны
білдіретін ассоциативтік кешенге ... ... ... анықтаудың міндеті
болып саналады.
Сөздің ассоциативтік байланысы жеке тұлғаның, ұлттың дүниетанымымен,
психологиясымен, ... ... ... ... тіл ... ... Л.В. ... тұжырымдарын негіз етуге болады. 1931 жылы
Л.В. Щерба ... және ... ... анықтау үшін ассоциативтік тәжірибе
жасаған болатын. Жағымды тәжірибеде ... бір ... ... да ... ... ... бір форма жайлы, сөз жасаудың немесе форма
жасаудың ережесін қолдана ... ... ... тізбегі айтылатыны
байқалған. Және бұл фразалар тізбегі дұрыс құрылған. Жағымсыз ... емес ... ... ... ... ... ... тауып, түзеуі
керек. Вербалды ассоциацияны анықтау барысында ассоциативті ... Бұл ... ... ... ... ... жауап берудің
инструкция қағидасы арқылы жүзеге асады. Зерттеу ... адам не ... ... ... деп ... ... мен реакциялары бақылауға
негіз болады. Психолингвистикадағы ассоциативті ... ...... ... танытуда қолданылатын тіл бірліктері мен
тіркестерін орынды мазмұнға сәйкес таңдай ала ма, белгілі бір ... ... ... ... сай ... ... ала ма, жоқ па ... шешу. Психолингвистикада ассоциацияны анықтау үшін адамға тірек
ретінде әртүрлі сөздер, суреттер, түстерді ... ... ... ... ... яғни ... ... Демек, ассоциативті
эксперимент «тірек-реакцияның» жүйесі бойынша жүргізіледі.
Орыстың психолингвистика ғалымы В.В. ... бес ... ... ... ... ... болатын: парадигматикалық,
синтагматикалық, тақырыптық, фонетикалық, деривациялық. А. Вежбицкаяның
зерттеуіне ... ... ... ... ... еркі
идиоэтникалық әлемді қабылдаумен пара-пар. Мәдени талдау ... ... ... ... болып келеді, яғни ұлттық,
халықтық пресуппозиция жүйесімен, менталитетпен байланысты. Әрбір ұлттық
тілде халықтың ... ... және оның ... ... ... ... арқылы меңгеріледі. П.П. Якубинский, «тіл – адамның өзін-өзі ұстау
қалпының түрі. Адамның өзін-өзі ұстауы психологиялық ... адам ... ... ... факт болып табылады» дейді. Тілдік сананың жүйеленуі
қоршаған ... ... ... Тіл ... ... Тіл ... ... ғасырға біздің мәдениетаралық байланысымыз,
мәдениетіміз сақталып ұрпақтан ... ... ... ... ... тану ... ... соңғы жылдары
психолингвистикалық әдістерге жүгіну зерттеушілердің назарын аудартып ... мен ... ... ... ... еш ... ... құбылыстардың табиғатын тану ... ... ... ... ... табылады. Психолингвистикалық
проблематикада лексика-семантикалық зерттеудің белгілі бір орны бар, онда
сөздің сөйлеу әрекетіндегі орны ... ... тану мен ... ... ... ... талдау жүргізіледі, әртүрлі
тілдердің лексикасы мен семантикасына ... ... және ... (А.Р. ... А.А. ... А.А. Брудный, В.В. Левицкий, А.П.
Клименко, А.А. Залевская және т.б.). ... мен ... ... ... ... ... ... үшін
қолданбалы да маңызы бар. Осы зерттеудің шеңберінде ... ... ... ... ... ... зерттеудің бұл әдісін таңдау себебі ол зерттеліп
отырған құбылысқа респонденттердің көзқарасы туралы ... ... орта ... ... ассоциативтік ... оның ... ... қалай әсер ететіндігін
түсінуге, зерттеліп отырған концептіні қабылдаудың ... ... ... ... А.А. ... мына пікірі көпшілікке
мәлім: «егер сөздік бірліктердің ... ... ... да бір ... ... емес жанама семантикалық байланыстарын, ... ... ... үшін ... ... пен ... ... табу керек болса, сөзсіз бұл әдіс ассоциативтік эксперимент
әдісі болып табылады...» [62, 14-15 бб.].
«Тілдік және ... ... ... ... бөлік
психолингвистикалық эксперимент болып есептеле алады, онда ассоциативтік
байланыстар, концептаялық ... ... ... ... ... ... мен ... айқындалады». Оның үстіне ассоциативтік
эксперименттің «мәдениетаралық зерттеулер үшін бай ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттер
жайында сөздер арасындағы байланыс ... ... да ... [43, 54 б. ... ... ... сөзді қабылдаудағы
сәйкестендіру үрдісіне ықпалын эксперименталдық зерттеудің мүмкін
әдістерінің бірі ... ... ... ... ... дәл ... эксперимент қандай да бір социумға тән байланыстардың ... ... ... ... ... өз ықпалын тигізетін мінез-
құлықтың дәстүрлі модельдерін ашуға мүмкіндік береді.
Қазақ, орыс және ... ... ... ... time ... үшін біз ... ассоциативтік эксперимент әдісін қолдандық.
Біздің экспериментке 18-75 жас аралығындағы, ... ... ... бар және ... ... ... ... оның
ішінде қазақ ұлтынан – 50, орыс ұлтынан – 50 және ... ...... ... Экспериментке қатысушы адам жасын, жынысын, кәсібін көрсетуі
сұралды, сауалнамада мынадай сұрақ қойылды: «Уақыт сөзін ... ... ... А) ... ... ... Ә) Ойланып жауап
бергенде ойыңызға оралатыны: ». Орыс ... ... ... у Вас ... ... А) Напшите то, что первым пришло на ум?
Б) Теперь, ответьте ... ... ». ... дәл ... ... тілінде
сауалнама жасалды: «What is your association with word Time? A) ... what has first occurred in the mind; B) Your answer after ... ... ... ... ... орыс ... тіл иелерінің бір мезгілде бірдей жағдайда ... ... және ... ... ... time ... ... маңызды ұқсастықтар мен айырмашылықтардың
бар екендігін көрсетті.
2.1 Уақыт концептісіне ассоциативтік талдау
«Уақыт» тірек сөзіне ... ... ... ... ... ... ... мынадай: сағат (7), күнделікті өтіп
жатқан өмір (8), қабырға сағаты (3), жұмысқа бару ... (3), ... ... (3), уақыт өткізу (2), ақша (2), ... ... өтіп ... ... атуы мен күннің батуы (2), өлім (2), өлшем (2), күйбең тіршілік (2),
уақыт - алтын (1), уақыт - ... (1), (1), ... сәт (1), ... ... өсіп ... (1), тез өтсе екен (1), ... ... (1), намаз (1),
немістер, асығып бара жатқан немістер (1), ... (1), ұялы ... ... ... ... ең ... сағатпен, яғни уақытты
көрсететің ... ... ... ... ... санасында
уақыттың абстракілі жағы ... ... ... зат, не ... ... ... «Сағат» деген ассоциациялар тобында әртүрлі сағаттар бар,
яғни жалпы сағат деп көрсеткендер басым ... ... ... ... да бар, ... қатар қол сағаты деп көрсеткендер де ... бір айта ... жайт ... ... сай, ... та ... яғни
ұялы телефонның сағаты деп көрсеткен де респондент болды. Сонымен қатар
сағаттың бөлшегін атап ... де ... яғни ... тілі ... де ... ... ... күнделікті өтіп жатқан өмір. Адамдар өз
өмірлерінің уақытпен өлшенетінін осылай көрсетсе керек. Бұл ... өмір ... ... күйбең тіршілік деп күнделікті қарбалас
тіршілікті атаған жауаптар да ... ... ... ... бір ... ойға ... жұмысқа бару керек, сабаққа бару керек. Бұл
адамдардың күнделікті атқаратын іс-әрекеттері ... бұл ... ... ойға оралады деген қортындыға келуге болады. ... ... ... ... ... вербалдық
көрінісі етістікпен көрінеді.
3. Уақыттың үнемі қозғалыста, яғни тоқтаусыз екенін және ... ... ... тез ... ... ... өтіп ... қас-қағым
сәт. Байқағанымыздай, уақыт сөзімен тез, зымырау деген ... ... ... ... құндылықтарға теңейтін мысалдар: уақыт – ақша,
уақыт – алтын, уақыт – қымбат. Уақытты ақшаға теңегеннен ұлттық санамыздың
да ... ... ... ... отырғанын байқаймыз. Батыстық
мәдениеттің ықпалы салдарынан ұлттық менталитетіміз де өзгеріп жатыр. Ерте
кездегі мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... жаңа ... ... болған сияқты. Бұған дәлел, осы жауапты берген екі
респондент те 25 ... ... ... Ал уақыт – алтын деп ... ... тек ... ... ... құны жоқ ... көрсеткісі
келгендей. Бұл жерде материалдық затқа теңеу жоқ сияқты.
5. Уақытты өткізу, уақытты оздырту деген де ассоциациялар кездеседі.
Бір адам ... ... деп ... енді ... сол уақытты тездеткісі
келіп, асықтырмақ. Уақыт тез өтсе екен ... ... өте ... ... ... ... өтіп жатыр, тез өтіп жатыр ... мына ... ... да зымырап жатқан уақытты одан сайын тездетпек.
6. Уақыт – ... ... ... ... өлшеуіштік қасиетін
аңғартатындай. Өмірде болып жатқан барлық ... ... ... өзі ... өлшенетінін көрсетсе керек. Күн мен түннің ауысуы. Жоғарыда
аталған уақыттың өлшеуіштік ... ... ... ... ... ... көп ... қарама-қарсы
мәнде, яғни өлім де ойға оралады: Уақыт – өлім. Бірнәрсеге үлгермей ... деп ... Бұл ... ... ... ... дуалистік,екі жағы бар
екенін аңғартады. Уақыт – өмір, тіршіліктің соңы – өлім ... ... ... ... ... ... өмірлерін де
байланыстырады: өткен кездер, өсіп кеткенім.
9. Дінмен астасатын жауап та бар, қазақ халқы ... ... ... ... ... намазбен де байланыстырады. Намаз күніне,
белгіленген уақытта орындалатын әрекет болғандықтан да ... ... ... Ең ... әрі ... қиын ассоциация – немістер, асығып бара
жатқан немістер. Бұл ... ... сол ... ... ... ... ... шығар. Қазақ ұлты табиғатынан асықпайтын болғандықтан,
асығып жүретін немістерді көрген сол респондентке қатты әсер етсе ... ... ... ... ... ... ұғымдарын топтастырып көруге болады:
• Уақыт – өмір (күнделікті өмір, күйбең ... ...... да бір іс-әрекет (сабаққа бару, жұмысқа бару)
• Уақыт – материалдық ұғым (ақша, алтын)
• Уақыт – нақты зат (сағат, ... ...... ұғым (өсіп кеткенім).
Ойланып жауап бергенде ойыңызға оралатыны деген сұраққа жас адамдар
жауап ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір бақытты сәттері түсіп, қарапайым ғана жауап
береді. Ал орта және егде ... ... ... әрі мағыналы жауап
береді. Өмірдің мәнін, уақыттың қадірін көрсетеді, сонымен қатар кейінгі
ұрпаққа ... де ... яғни ... ... әрі ... ... ... кезде көп нәрсеге қол жеткізу ... ... де ... ... ... ... берсек: « Уақыт – адам өміріндегі ең ... ол – ... Осы ... адам ... де ... ... жұмсап,
пайдалана білуі керек. Әттең, көпшілігіміз оны өте кеш түсінеміз. Мынау зыр
қағып дөңгелеген уақытта осы ... ... ... әр ... ... іске ... ала білуге жастар әзір болуы керек деп ... ... ... ... теңеулерді де кездестіруге болады: «Жер
бетіндегі бүкіл қыбырлаған-жыбырлағанды, кез-келген құбылысты ... ... ... Ол ұлы ... ... сынап, оны кемеліне келтіріп,
жетілдіру үшін жасап отырған ғажайып тартуы деп ойлаймын. Уақыт маған ерен
бақтағы ... көз ... ... еткен қауырсындарына қол соза
бергенде жоқ болып кететін сұлу құс сияқты. Оны ... ... деп ... ... Уақыт, әсіресе, адамзатқа берілген уақыт – қас қағым сәт. Өмір
– өзен деген ... ... та өте ... онда ... тоса ... ... жоқ. Оны еш ... сатып алу мүмкін емес».
Респонденттердің ойланып бергендегі жауаптарын қорытындылап, былай
көрсетсе болады:
• Уақыт – тоқтамайтын, зымырайтын нәрсе.
...... ... сатып алуға мүмкін емес және адамның билігі мен шамасы
жетпейтін нәрсе.
• Уақытты бағалай біліп, ... ... ... Уақыт – өткен шақ, осы және келер шақ.
• «Уақытты кері бұрып, қайтару мүмкіндігі болса» деген өкініш.
1. 2 Время концептісіне ассоциативтік ... ... ... эксперимент жүргізіп, қайталану
жиілігін былай ұсынуға болады: часы (7), наручные часы (5), ... ... ... (4), утро (4), благоприятные или неблагоприятные моменты (4),
времена года (3), день и ночь (3), ... (2), ... (2), ... ... к ... ... ... (2), нехватка (2), будущее и прошлое
(2), деньги (2), личный ... ... пути (1), ... – река,
текущая из будущего в прошлое (1), миг (1), бремя (1), течение (1), ... ... (1), ... – тебя породило и оно тебя похоронит (1).
1. Время ... ... ... яғни часы ... ... ең
жиі кездесетін жауап болды. Бұндай ассоциацияның жиі кездесуі таңқаларлық
жағдай емес, себебі ... ... ... сай ... ... ...
сағат. Қазіргі заманда уақыт өте бағалы, сондықтан әр адам ... ... ... ... ... ... сондықтан да уақыт деген сөзді ести
салғанда, адамның бірден көз алдына елестейтіні - сағат. Часы ... ... ... ... часы, на стенные часы дейтін де жауаптар болды.
2. Уақытты ... ... ...... ... ... ... деген
жауаптар да өте көп болды. «Өмірдің басы уақытпен ... соңы ... ... Өмірдегі жетістіктер мен жеңілістер осы уақыт арқылы
көрінеді» деп тұжырымдады орыс халқы. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... отрезок от детства к взрослой жизни деп те
көрсетті. Адамдар уақыт жайлы біліп, оны ... оны ... оны ... ... ... яғни балалық шақтан шыққанда басталады. Сол себепті де
респонденттер ... ... ... ... ... ... ... естеліктерді де уақытпен байланыстырады екен. Благоприятные или
неблагоприятные моменты деген жауаптар арқылы адам ... ... ... және ... ... сақталып, сол естеліктер арқылы уақыттың
өтіп жатқанын байқайтын сияқты.
3. ... ... ... ... де ... ... – утро, времена года, день и ночь, время – ... ... ... ... ... ... және үнемі қозғалыстағы
қасиеттерін айқындай түспек. Уақытты таңға, түн мен ... ... ... ... ... яғни жаңа күн басталатынын, жаңа күнмен
жаңа өмір басталатынын ... ... ... ... ... ... Сондықтан да уақытты жыл мезгілдері деп көрсеткен жауап та
кездесті. Жаңа ... жаңа өмір тағы ... ... ... ...... ... жетелейді деген қорытындыға
келеді. Осы ойды дәлелдейтін время – изменение, время – ... ... ... деген ассоциациялар да бар.
4. Қазіргі заманның адамына үнемі ... ... ... деген
ассоциацияның кездескені заңды да. Миг дейтін жауаптың да болғаны, сол
уақыттың жетіспегенінен болар, яғни ... ... ... ... ... ... – бремя деген жауап назар аударарлық. Себебі қазақ тілінде
бұндай жауап ... еді. ... ауыр ... ... ... ... рет. Бұл жауаптың сыры, уақыт сөзінің мағынасында емес,
тек ... ... ... ... ... адам ... тұрып жұмысқа, не сабаққа барады және ... ... бір ... ... ... ... адам ... түрінде, мықты бекіп қалған. Сондықтан да уақыт сөзі работа ... ... ...... яғни ... ... құндылыққа теңеу. Нарық
заманынада өмір сүретін адамдарда бұндай ассоциацияның болуы заңды да.
8. Время – меня ... и оно ... ... ... әр ... бар сияқты соңының да болатынын аңғартады.
Осы алынған ... ... ... ... ... Время – вещь (часы, наручные часы);
• Время – жизнь (личный круговорот жизни, моменты ... ...... ... и ... ... ... – действие (работа);
• Время – что-то ценное (деньги);
• Время – нечто, что не хватает ... ... ...... ... ... рождает и оно похоронит).
Респонденттердің ойланып берген жауаптары да осы халықтың санасындағы
уақыт концептісінің мәнін ашуға ... Бұл ... ... ... өз
тәжірибесіне, біліміне сүйеніп, асықпай жауап берді. Сондықтан бұл ... өте ... әрі ... Осы жауаптардың бірнешеуін көрсетейік:
«Движение и изменение – эти два ... ... ... у ... со ... ... все тела во ... движутся, и их
движение выражается определенными показателями времени. А так, как тек из-
за движения постоянно ... друг с ... то они ... ... ... ... еще ... времени». Человек
обладает разумом, и он постоянно хочет все на ... ... ... ... и т.д.). Но «время» ограничило нашу жизньи мы, пытаясь
ухватить все на ... ... не ... все ... Нормальному человеку
всегда не хватает времени». Келесі жауап та өте мазмұнды: «Время – ... и ... ... всем нам ... которое бежит
неумолимо, которого всегда не хватает, которое ... ... ... ... и ... не ... Это то, что ... всех умнее, грустнее,
терпимее, любимее, старше, суровей. Наверно это ... ... над ... бы ... ... ... сияқты көптеген мәнді де мағыналы жауаптар алдық, ... ... ...... Время – изменение и движение;
• Время – дано для благих дел;
• Время – бежит;
• Время – не хватает;
• Время – ... ...... и ... Время – нечто абстрактное, очень важная и ценная вещь.
• Время – ... и ... ... – то, над чем ... бы иметь власть человек.
2.3 Time концептісіне ассоциативтік талдау
Алынған жауаптарды жинақтап, қайталану жиілігін ... ... clock (6), watch (6), money (5), time ... ... machine (4), Big Вen (3), change (3), schedule (3), changing ... (2), numbers (2), work (2), stressed (2), busy (2), the thing ... fear (1), The Time’s magazine (1), ... that I don’t have enough
(1), movement (1), space (1), limited (1).
1. Жауаптарды жинақтасақ, қайталану жиілігі ... ...... watch / сағат және қол сағаты, яғни заттық мағынасы бірден елестейді
екен. Орыс және қазақ ... ... ... ... ... ... сағаты / настенные часы деген жауап болмады. Қол ... ... ... ... ғана ... ... Money ... жауаптың да қайталану жиілігі жоғары. Уақытты
материалдық құндылыққа, ... ... ... ... өте көп кездесті.
Америка және батыс елдерінде жалақы ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдер болғандықтан
уақыт концептісін қаржы, ... жиі ... Осы ... ... ... – time management / уақыт менеджменті деген ассоциация. Бұл
халықтың санасында уақытты ... ...... игі ... ... ... жоспарлап, уақытты басқару жүйесін ... сол ... өмір сүру ... Осы ойды schedule / ... ... ... Байқағанымыздай, бұл ... ... ... ... екен.
3. Тағы бір өзгешелік – ағылшындардың ұлттық мәдени мұралары және
Лондон қаласының символына ... Big Вen ... ... Биг Бен
сол елдің басты сағаты болғандықтан да респонденттердің ойына бірден келуі
таңқаларлық жайт емес. Осыдан-ақ ... ... ... ... Change және changing of seasons / ... және ... ... де адамдар болды. Уақыттың өзгерткіштік, қозғалғыштық
қасиеттерін белгілейді. Сонымен қатар, movement деген жауап ... ... әрі ... ... де ... Numbers / ... деген ассоциацияның туындауына түрткі болған
сағаттың ішіндегі сандар шығар. Бұл ассоциация да тек осы ... тән, ... ... ... ... тілі ... жауап кездескен. Уақыттың есептік,
реттік қырын көрсеткені болар.
6. Work / ... ... ... үш ... де ... Бұл ... әрі белгілі бір уақытта жүзеге асатындықтан, рефлективті ... ... ... Busy, stressed / жұмыс бастылық, стресс сияқты жауаптарда алдыңғы
екі ... ... еді. Бұл сол ... өмір сүру ... өмір ... мен ... көрсетеді. Қазіргі заманда дамыған елдерде бұндай күйде
өмір кешу – үйреншікті нәрсе. ... ... ... заманның адамына заман
талабына сай уақыт әрқашан жетпейтіндіктен, limited / шектеулі, something I
don’t have have enough / маған жетіспейтін ... деп ... The thing I most fear / Мен ең ... ... – деген жауаптың
түсіндірмесі уақыт адамға тәуелсіз, яғни ... ... ... ... және ... ... абстрактілі нәрсе болуында шығар. Уақыттың
адам түсіне алмайтын, басқара алмайтын тылсым әрі ... ... ... Space / ... деп жауап берген адам ... ... ... ... The Time’s magazine / Time’s ... ... жауап – ерекше.
Осы нәтижелерді былай топтастырайық:
• Time – things ( clock, watch, The Time’s ... Time – business (money, time ... Time – change and movement ... of seasons, ... Time – definite action ... Time – limited ... people don’t have enough);
• Time – most fearful thing;
• Time – condition ... ... Time – place and space (Big Вen, ... ... сұраққа жауап бергендерін талдап көрелік.
Байқағанымыз, бұл халықтың ойланып берген ... ... ... өкіну немесе келесі ұрпаққа осы уақытқа қатысты ... ақыл ... Әр адам өзі ... түсінеді тек соны ғана көрсеткен. Алдыңғы екі ұлтты
талдағанымыздағыдай жас ... пен қарт ... ... ... ... жоқ. Осындай жауаптардың бірнешеуін беруді жөн
көрдік. «Time is valuable for people, and we can’t compare it’s value ... things. Value for time is given after it passes. We can measure ... by ... our achievement». Бұл жауап жас адамның жауабы.
Уақытты бағалылығын айтып, адам уақыттың құндылығын өз ... ... деп ... Мына ... орта ... ... берді: «Time is
measuring system of events», «Time is movement, time moves forward, ... or ... the changes in what is around us and how we ... ... ... жауаптарды қорытындыласақ:
• Time – most valuable thing;
• Time – movement and change;
• Time – measuring system of ... Time – ... Time – given to everyone and ... should use it ... Time – ... ұлттың санасындағы уақыт/время/time концептілеріне ... ... ... ... ... ... ... үш ұлтқа да тән, бірдей ... ... ... үш ұлттың дүниетанымы, әлемді қабылдауы ерекше болғандықтан,
ұлттық ерекшеліктері де байқалды, яғни тек бір ... ғана ... ... ... Осы ... ... ... арқылы аталмыш
ұлттардың әлемге, қоршаға ортаға деген ... мен ... ... ... алдық. Үш туыс емес тілдерді салғастыра
отырып, бұл концептілер жалпы адамзатқа универсалды ... үш ... ... ... болуымен қатар, белгілі бір ұлттың ... ... мен ... ... зерттеуді қызықты етті. Осы
алынған нәтижелерді кесте арқылы беруді жөн көрдік.
5 ... ... орыс және ... тіл иелеріне жүргізілген
ассоциативтік эксперименттің нәтижелері
|Қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі ортақ ... ...... ... – жұмыс, уақыт – үздіксіз әрі тоқтаусыз, уақыт – ақша. |
|Тек қазақтарға тән |Тек ... тән |Тек ... тән ... ... ... ... ... |Река, ... ... |Тime ... time ... ... ... личный круговорот |machine, Big ben, ... бара ... ... ... ... numbers , ... ұялы ... ... busy, the ... ... сағат | |I most fear, The Time’s ... | ... ... that |
| | |I don’t have enough , |
| | |space, limited . ...... ... ... мен ... ... танытатын, оны сақтап қалатын, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін маңызды
құрал ретінде өз бойында ұлт танымы мен мен талғамын, мінезі мен ... мен ... ... ... сақтаған жүйе, мәдениет пен танымның
бірден бір көрсеткіші.
Концептіні лингвистикалық тұрғыдан түсінуде үш ... ... ... ең кең ... ... концептілер қатарына
ұлттық тілдік сана мен мазмұнын құрайтын және тіл иісінің «қарапайым әлем
бейнесін» қалыптастыратын ұғымдар жатқызылады. ... ... ... ... ... әлемнің концептуалдану амалы негізгі өзек
болады, негізгі зерттеу құралы – ... ... оның ... ... семантикасының базалық компоненттері және олардың арасындағы
тұрақты байланыстар айқындалады. Мұндай ... ... кез ... ... ... ... ... тар мағынасында концептілер
қатарына белгілі бір этномәдениет иесін сипаттайтын және ... бар ... ... ... Мұндай концептілердің
жиынтығы қандай да бір ... және ... ... ... ... аясын құрамайды, бірақ онда белгілі бір бөлікті –
концептуалдық саланы ... ... ... ... ... ... үшін ... болып табылатын және саны жағынан шектеулі
семантикалық жасалымдар жатқызылады.
Сонымен концепт терминінің ... ... ... айқындалады. Оның әртүрлі анықтамалары аталмыш ұғымға ... ... ... және ... ... қатысты айтылған пікірлердің қай-қайсысы
болмасын концептіні ... ... ... ғана ... ... ... ... тіреледі. Шын мәнісінде әр ұлт өз тілінде дүние, әлем ... ... ... ... ... ... ... әлемнің
тілдік әлемі, негізінен алғанда, адамдар ... ... ... жағынан ұқсас болып келеді. Құбылыстар арасындағы ұқсастықтар
ұғым категорияларын жасайтын лексемалардың толығуына әсер етеді. Сол ... ... ... атаулары тілдің негізін құраса, ... ... ... бейнесінен ұлт ерекшеліктерін танып ... Ол ... ... ... ... коннотациялық
тіркестер. Ақиқат, болмыс жекелеген халық ұғымында әрқалай бейнеленеді.
Адамзат баласы табиғатынан танымға ... ... ... ... ... әлемді ұлттық қабылдауы және бейнелеуі ... ... ... алып ... олай болса уақыт/время/time лексемаларымен сәйкесетін
уақыт/время/time концептілерінің вербалдық сипаты тілдегі фразеологиялық,
паремеологиялық қордан, фольклорлық мәтіндерден, ... ... ... тапқан.
Уақыт/время/time концептілері әрбір этникалық мәдениетте әмбебап
категория болып табыла ... ... ... ... және ... ... өзіндік ұлттық ерекшеліктері бар.
Ассоциативтік эксперимент нәтижесінде қазақ, орыс және ... ... үшін ... концептілерінің маңыздылығы анықталып, бұл
сөздердің потенциалдық ... ... ... сөздерге
ассоциациялану заңдылықтары айқындалып, аталмыш ... үш ... ... ... және ... ... ... ажыратылып,
топтастырылды; уақыт/время/time сөздерінің ассоциативтік мағыналары оның
коммуникативті әлеуетін көрсетті, ... ... ... ... бір ... ... ... қарым-қатынас жасауға қабілеті
анықталды; уақыт/время/time тірек сөздеріне ... ... да ... ... ... ... ... ықпал ететін шарттар зерделенді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қарымбаева С.М. Қазақстандағы когнитивтік лингвистиканың тарихы. Абай
атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, ... ... сер., №4 ... ... Э. ... лингвистика: қалыптасуы мен дамуы. А.,
2006.
3. Толстой Н.И. ...... // ... 1981. ... ... Ә. ... ... өзекті мәселелері: Актуальные вопросы
казахского языка. А., 1998. 9-11бб.
5. Манкеева. ... ... ... ... ... Тілтаным №4,
2001. 39-43бб.
6. Сулейменова Э. Актуальные проблемы қазахстанской лингвистики: 1991-
2001. А., 2001.
7. ... Б. ... ... ... А., 2007. 57-59 бб.
8. Жиренов С.А. «Профессор А.Ысқақов және ұлттық ... ... ... ... ... А., ... бб.
9. Бижева З.Х. Культурные концепты в ... ... ... ... дис. ... д-ра ...... 1999. -39 ... Аскольдов С.А. Концепты и слово // Русская словесность. От ... к ... ... ... / Под ред. ...
М., 1997. – С 267-269.
11. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // ... АН ... ... и яз., - Т. 52. - №1, ... ... Ю.С. Константы: Словарь русской культуры (опыт
исследования). – М., 1997. – 824 ... ... Е.С. ... // ... Е.С., ... В.З. и ... словарь когнитивных терминов. – М., 1996. – С. 90-93.
14. Ляпин С.Х. Концептология: к ... ... // ... ... 1997. ... І. –С. ... ... С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт:
становление антропоцентрической парадигмы в ... // ... – 2001. - №1. – С. ... ... В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. – М., 1996. -208 ... ... С.Г. ... как ... концепт. – М., 2004. – 236
с.
18. Морковкин В.В., Морковкина А.В. Язык как проводник и носитель знания
// Рус.яз. за ... - №1-2. 1997. – С. ... ... Н.А. ... анализ синонимического ряда «страх»
(на материале немецкого языка) // Когнитивтные ... ... ...... 2000. – С. ... ... Г.И. О «новой реальности» языкознании // Филол.науки. – М.,
1997. - №4. – С. 47-55
21. ... А.П. Типы ... в ... ... – Воронеж, 1996. – 104 с.
22. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. – М., 1998. – 896 ... ... Н.К. ... ... значение концепта //
Логический анализ языка. – М., 1991. – С. ... ... Л.О. ... ... ... ... ... - №4. – М., 1995. С. 73-83.
25. ... Е.С. Язык и ... – М., 2004. – 555 ... ... В.И., ... Г.Г. ... ... как единица
исследования // Методологические проблемы когнитивной лингвистики: сб.
науч.тр. / Под ред. ...... 2001. – С. ... ... Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Луизина Л.Г. Краткий
словарь когнитивных терминов. – М., 1996. –254 с.
28. Карасик В.И. ... ... в ... // ... ... ... – Волгоград., 1996. – 245 с.
29. Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алматы.,
1989. – 160 с.
30. ... Б.С. ... ... ... дом, долг в русском,
казахском и английском языках. Дис. ... канд.филол. наук. – А., 2002.
– 13 с.
31. ... Ш.К. ... ... цвета в казахском и
русском языках: автореф. дис. ... д-ра филол. Наук. – М., 2004. – ... ... А. ... ... ... ... ... суреті. Филол.
ғыл. док. ... дисс. – Алматы, 2004. -340 б.
33. Күштаева М.Т. ... ... ... құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны. Филол. ғыл. канд. ... ...... 2002. ... ... ... Ж.М. ... душа/жан как лингвокультурологический феномен.
Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2005. – 121 с.
35. Жампейісова Ж.М. «Ақ» - ... ... ... мен ... ғыл. ... ... дисс. – Алматы, 2007.
36. Савойская Н.П. Лингвокультурологические ... ... ( на ... ... ... ... ... ... канд. Филол. наук. – Челябинск, 2005.
37. Смайлов А. «Әйел» ... ... ... ... сипаты. Филол. ғыл. канд. ... дисс. автореф. – Алматы,
2008.
38. Есенова П.С. Лексикографическое ... ... ... в ... ... ... ... дис. ... канд. Филол.
наук. – Алматы, 2008.
39. ... М.Б. ... ... ... және ... ... ғыл. ... ... дисс. автореф. – Алматы, 2008.
40. Сейдикенова А.С. ... және ... ... ... (мәтіндер негізінде): Филол. ғыл. ... ... ...... 2009. – 29 ... ... А.Ж. ... ... танымдық көрінісі
(қазақ және орыс тілі материалы бойынша). Филол. ғыл. ... ... ... ... 20010. – 128 ... ... Р.М. Есть ли у ... лингвистики своя эпистемология?
// Язык и наука 20 ... – М., 1995. – С. ... ... В.К ... о ... анализе языка (на примере
концептосферического поля ... ... ... ... С.Е. О концептуальном анализе в народной ... ... ... языка. Культурные концепты. - М., 1991. – С. 117-
123.
45. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Жалпы ред.басқарған ... 1961 ж. – 405 ... ... ... түсіндірме сөздігі. М.Бұралқыұлы. А., 2008. – 587 б.
47. Қазақ әдеби ... ... / ... ред.басқ. А.Ысқақов, Н.Уәли. А.,
2011. – 647 б.
48. Ожегов.С.И.Словарь русского языка. М., 1964. -637 ... ... ... русского языка. Под.ред. Н.Ю.Шведовой. М., 1989.
-598 с.
50. Толковый словарь русского языка. Под ред. ... М., ... ... В.И. ... ... ... ... М., 2007.
52. The American heritage dictionary of the English ... ... Oxford advanced ... dictionary of current English. 1998.
54. Shorter Oxford English ... on ... ... ... ... ... Dictionary 2005.
56. Тихонов.А.Н. Словообразовательный словарь русского языка. М., ... ... ... Р.А. ... ... семантикасы: филол.ғыл. док.
... дис. автореф. – Алматы, 2003. – 36 ... ... Ә.Т. ... ... және ... // ... тілі
тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы, 1998. – 142 б.
59. ... А. ... ... ... – М., 1996. – 365 ... ... Ә. Халық даналығы. – Алматы. 2004. – 560 б.
61. ... О.С. ... ... ... – М., 1966. – 607 ... Леонтьев А.А. Язык, речевая деятельность. – Москва, 1969. – 136 ... ... А. ... ... Познание. – М., 1985. – 450 с.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Cоғыс уақытындағы қауіптер5 бет
IP желілерде нақты уақыт режимінде ICQ хабарлар алмасу жүйесінде ақпараттық сервистерін іске асыру38 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
Ішкі істер органдарының уақытша ұстау изоляторлары туралы76 бет
Англиядағы ассоциативтік психология5 бет
Ақшаның бухгалтерлік есебі және уақытша құны10 бет
Ақшаның уақытша құны4 бет
Бейбіт және соғыс уақыты кезіндегі ТЖ тұрғындарға шұғыл медициналық көмекті ұйымдастырудың негізгі принциптері10 бет
Бейбіт уақыттағы төтенше жағдай13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь