Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы

Кіріспе
І Тарау Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы
Кейіпкер мінездемесін жасаудағы портреттің ролі.
1.2.Портрет, оның сипаты мен көркем шығармадағы қызметі.
І І Тарау
2.1. Портреттің лексикалық құрамы
2.2.Портреттің лексикалық құрамының көркем мәтінде қолданылу ерекшелігі
Қорытынды
Адам мінезінің сан алуан, сан қырлы сипаты бар. Мінез – адам болмысының ажырамас бір бөлігі. Әр адам өзін қоршаған ортаға өз мінезімен танылады, сол мінезі арқылы ерекшеленеді. Көркем шығармада да әр оқушының есінде сыртқы түр-келбетімен қатар мінезімен сақталады. Кейіпкер бойындағы мінез түрі де әр түрлі. Сондықтан да кейіпкер мінез сипатына қарай жағымды, ұнамды не жағымсыз, ұнамсыз әсер қалдырады. «Мінез адамның ішкі болмысы, белгілі қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық құлқы, барлық психологиалық ерекшеліктердің жиынтығы» /1,95/. Көркем шығармадағы басты тұлға – кейіпкер. Кейіпкерсіз, адамсыз ешбір көркем туынды болмақ емес. Сондықтан, кейіпкер - әдебиеттің түп қазығы. Көркем туындыда суреттелінер оқиғалар, түрлі қақтығыстар, әлеуметтік- тарихи жағдайлар т.б. жайыттар тек кейіпкер төңірегінде шоғырланып, содан тарап жатады. Көркем шығарма кейіпкерлері өзіндік тұлғасымен, сөз саптау мәнерімен, әр қайсысы өзінше бейнемен оқушы есінде қалады. Бұл ең алдымен жазушы шеберлігіне байланысты. «Шеберліктің өзі – тегінде адам образын жасаудың, адам характерін ашудың, адам тағдырын көрсетудің өнері ғой» /2,160/. Содан да болар бейімбеттің Раушаны, Әуезовтың Құнанбайы, Мұқановтың Ботагөзі, Мүсіреповтің Жұмананы, Нұрпейісовтың Судыр Ахметі т.б. кейіпкерлері есте ұмытылмастай сақталып қалады. Әр кейіпкердің өзіне тән бітім – болмысын, сөйлеу мәнері мен мінез құлығын таныту жазушыдан үлкен творчестволық қызметті қажет етеді. Көркем шығармадағы ең басты нәрсе – кейіпкердің оқырманға берер эстетикалық -тәрбиелік әсері. Бір кезде көркем шығармадағы кейіпкерлерді ұнамды, ұнамсыз деп екі бөлек топқа бөліп қарастырсақ, қазір ұнамдының бойынан қалай да болса кездесетін ұсақ кемшілікті, ал ұнмсыздың бойынан жарқ ете қалатын жақсылы қасиеттерді байқауға болатындығы талас тудырмаса керек. Сөз зергері өз туындысында кейіпкер тұлғасын сомдауға, оны жан-жақты ашуға тілдегі бар амал тәсілдерді жұмсайды. Әдебиеттануда кейіпкер тұлғасын сомдаудын, оның мінез-құлқын танытудың амалдары жеке қарастырылып, әрқайсысы көлемді ғылыми еңбектердің нысанына айналған. Әдебиеттану ғылымында кейіпкер мінезін ашудың мынандай тәсілдері аталады; тура мінездеу, жанама мінездеу, диалог, монолог, портрет, пейжаз т.б. Бұл аталған тәсілдер кейіпкер мінезін беруде жеке дара қолданылмайды, өзара бірлікте жұмсалады, Ол жайында академик З.Қабдолов былайша тұжырым жасайды: «Мінездеу, жанама мінездеу, адамға тән күйініш сеімдерді суреттеу, адамның өз сөзің (монолог) немесе өзгемен сөйлесуін (диалог) келтіру – осылардың бәрі жеке-жеке тұрған біріне бірінің қатысы жоқ дара мақсатты нәрселер емес, керісінше, бірін бірі толықтырып, бірінен бірі туып, біріне бірі жымдасып, жатқан дүниелер.
        
        Кіріспе
Адам мінезінің сан алуан, сан қырлы сипаты бар. ...... ... бір бөлігі. Әр адам өзін қоршаған ортаға өз мінезімен
танылады, сол мінезі арқылы ерекшеленеді. Көркем шығармада да әр оқушының
есінде ... ... ... ... ... ... мінез түрі де әр түрлі. Сондықтан да кейіпкер мінез ... ... ... не ... ... әсер ... «Мінез адамның
ішкі болмысы, белгілі қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық құлқы,
барлық психологиалық ерекшеліктердің жиынтығы» /1,95/. ... ... ... – кейіпкер. Кейіпкерсіз, адамсыз ешбір көркем туынды болмақ
емес. Сондықтан, кейіпкер - ... түп ... ... туындыда
суреттелінер оқиғалар, түрлі қақтығыстар, әлеуметтік- тарихи жағдайлар
т.б. жайыттар тек кейіпкер төңірегінде шоғырланып, содан ... ... ... ... ... ... сөз ... мәнерімен, әр
қайсысы өзінше бейнемен оқушы есінде қалады. Бұл ең ... ... ... ... өзі – ... адам ... ... характерін ашудың, адам тағдырын көрсетудің өнері ғой» /2,160/.
Содан да болар ... ... ... ... Мұқановтың
Ботагөзі, Мүсіреповтің Жұмананы, Нұрпейісовтың ... ... ... есте ұмытылмастай сақталып қалады. Әр кейіпкердің өзіне ...... ... ... мен ... ... таныту жазушыдан үлкен
творчестволық қызметті қажет етеді. Көркем шығармадағы ең басты нәрсе –
кейіпкердің ... ... ... ... ... Бір ... шығармадағы кейіпкерлерді ұнамды, ұнамсыз деп екі бөлек ... ... ... ... ... қалай да болса кездесетін
ұсақ кемшілікті, ал ... ... жарқ ете ... ... ... ... ... тудырмаса керек. Сөз зергері өз
туындысында кейіпкер тұлғасын сомдауға, оны жан-жақты ашуға тілдегі бар
амал тәсілдерді жұмсайды. ... ... ... ... ... танытудың амалдары жеке қарастырылып, әрқайсысы көлемді
ғылыми еңбектердің нысанына ... ... ... ... ... ... тәсілдері аталады; тура мінездеу, жанама
мінездеу, диалог, монолог, портрет, пейжаз т.б. Бұл ... ... ... ... жеке дара ... ... ... Ол жайында академик З.Қабдолов былайша тұжырым ... ... ... ... тән күйініш сеімдерді суреттеу,
адамның өз сөзің (монолог) немесе өзгемен сөйлесуін (диалог) ... ... бәрі ... ... ... ... қатысы жоқ дара мақсатты
нәрселер емес, керісінше, бірін бірі ... ... бірі ... бірі ... ... ... Мұндай бірліксіз бұлар адам
мінезін де, тұлғасын жасай алмаған болар еді» /1,108/. ... ... ... тіл арқылы іске асады. Тіл – ... ... ... ... әр ... ... әр түрлі білімі, алуан түрлі мінеі бар ... ... ... ... тіресе сан қосылып, сан ажырасып жүреді. Сан-
сала сәттерде сан түрлі толғаныс билеген ол ... сан ... ... ... Адам ... ... Осы сәтте көз тұндыра көпшілікке жеткізер
әдебиетте бір-ақ қару бар. Ол – тіл», – деп ... ... әрі ... ... – бір тұтас дүние болса, кейіпкер бейнесі
бөлшектеуге ... ... ... Ол әдебиеттің де, тіл ғылымының да
зерттеу нысаны болып ... Тек әр ... ... өз ... ... ... тіл ... кейіпкерді мінездеуде қандай үлесі бар,
неңдей тілдік амалдары қатысады, олардың арасалмағы ... ... ... шешу, талдау біздің мақсатымыз болмақ.
Әдетте біз қаламы төселген, артына мұра қалдырған ақын-жаушылар
жайында жиі айтамыз. Көп ... ... ... ... ... ... зерттеулердің нысаны болып келді. Бұл дұрыс та.
Көркем сөдің құдіретімен, сөздің сан ... ... ... ... қас ... ... кейінгі толқынға өшпес үлгі, өнеге
мектеп блып қалмақ. Сол мектептен үйрене отырып өскен ... ... ... ... соңы ... ... бір ... айқын. Әр дәуірдің ұрпағының үні басқа.
Зертеудің өзектілігі.
Кез келген жаңа саланың ... кең, ... ... болуы заңды.
Көркем әдебиет тілі зерттеуге түскенімен, оның ... не ... ... көптеп саналады. Тілде кейіпкер мінездемесіне
тән тілдік тәсілдер «көркем шығарма ... ... ... зерттеуде
қамтылып, құрамдас талдауда жүреді. Кейіпкер ... ... ... ... ... ... жеке ... талдауларға түсуі қажет.
Бір ғана мінездеуші амал – портрет тек ... ... ... ... өзі ... өзектілігін айқындай түседі. Көркем әдебиет тілі
алғаш орыс тіл білімінде зерттеу нысаны болып, бұл ... ... ... ... Кейінгі жылдары қазақ тіл білімінде де біршама
еңбектермен толықты. Р.Сыздықованың, Е.Жанпейісовтың, ... ... ... ... ... Зерттеулерде көркем
тілге қатысты құнды пікірлер айтылды, көркем шығарма өнер ... ... ... ... ... бітімі әр түрлі қырынан
ашылып, талдауға түсті.
Зерттеу нысаны. Бітіру жұмысы ... ... ... ... ... Еңбекте әр дәуірдің ақын жазушылардың шығармалары
негізгі желі ретінде алынып салыстырылады. ... ... ... жайы ... ... ... ... мен ерекшеліктері
нақты материалдар негізінде жан-жақты ... ... ... ... ... Б.Нұржекеұлы, Н.Ораз, М.Әуезов,
С.Мұқанов шығармаларындағы тілдік материал объекті болады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты
кейінгі шыққан ақын-жаушылардың шығармаларындағы ... ... ... мен кинетемаларды айқындау болып табылады.
Алға қойылған мақсатқа ... ... ... ... ... мінезін беруші вестемалар мен кинетемалардың орыс, шет ел ... ... ... бағыттарын белгілеу;
• әр тәсілдің құрамдық, құрылымдық, мағыналық ерекшеліктерін талдау;
• тілдік стильдік қызметін таныту;
• көркем шығармаға қатысу ... ... ... ... ... жұмысымның ғылыми жаңалығы.
• қазақ тіл білімінде бұрын арнайы зерттеу ... ... ... ... ... ... лексикалық құрамындағы вестемалар мен
кинетемелер анықталды;
• портреттің көркем ... ... ... ... контекст
қызметі көрсетілді. Жұмыста контекст тілдік категория ... ... және ... ... ... кинетикалық, соматикалық бірліктерінің қолданыстағы
мағыналары, тілдік анықтаулары сөз ... ... мен ... Бітіру мұмыста жиналған
материалдарды салыстыру, сипаттау, жүйелеу, талдау статистикалық ... ... ... ... ... ... ... әдіс негіз болды. Жұмыста ғылыми тұжырымдар жасауға,
тілдік, статистикалық талдауларға ... ... ... мына
шығармалардан алынды:
М.Иманжанов «Ақмоншақ», Р.Мұқанова «Муза», Т.Әбдікұлы «Әке», Н.Ораз
«Даладан қалаға келгендер», М.Әуезов «Қорғансыздың күні», ... ... ... әйелдің құпиясы» т.б. Сонымен қатар көп
томдық қазақ ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
• Портрет – көркем шығарманың тұрақты құрамдас бөліктерінің бірі ретінде
кейіпкерлердің кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, ... ... ... ... ... ... мінездемесін жасаушы амалдардың
бірі.
• Портреттің тілдік құрамы вестиалды, ... ... ... ... бірліктерінің мән-мағынасы, қызметі, тілдік құралдармен
күрделеніп келуі контексте ... ... ... ... ... ... екі тараудан
және қортындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі
берілген.
І ... ... ... ... тәсілдер және
олардың зерттелу жайы
Кейіпкер болмысын, мінез-құлқын айқын танытатын тәсіл – портрет.
Көркем шығармада автор кейіпкерін тікелей өзі суреттейді не ... ... ... бір ... ... тұрғысынан береді. Қалай
болғанда да мұның негізінде автордың өзі тұр. Авторлық мінездеме – көркем
шығарманың тұрақты компоненттерінің ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрысын яғни портретін және
мінез-құлқын суреттеу жатады. Көркем шығармада кейіпкер тұлғасы бір ғана
тәсілдің көмегімен ... ... ... ... ... ... ... Портрет те – кейіпкерді мінездеуші ... ... сырт ... ... жүріс-тұрысын,
суреттеуді портрет дейтін болсақ, бұл да – образ ... ... ... ... ... /1,110/. ... мінездеуді кең ауқымда
қарастыруымыздың ... ... тіл ... бұл тақырыпта арнайы
зерттемелер жоқ. ... тек ... ... ... ... Орыс тіл білімінде портреттік суреттеулерді ... ... ... ... ... ... ... – кез келген көркем шығарманың тұрақты құрылымдық
элементтерінің бірі. ... ... ... ... ... ... портрет әдебиеттануда екі негізде ұсынылады:
1.Портрет – белгілі бір жазушы не ақын, өнер ... ... ... деректі не мемуарлы очерк. Мұны ... ... ... ... ... кейіпкердің сырт тұлғасын суреттеу деп
ұғынылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Мұны «көркем портрет» деп атауға болады.
Міне, портретті осы екінші тұрғыдан түсіну, яғни көркем портрет
жайы, әдебиеттік зерттеудің де, ... ... ... ... ... ... ғылымында кең көлемде, тереңдей зерттелініп
келеді. Портреттің өзіндік сипаты мен ... ... ... ... ... ... т.б. ғалым-
зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылған. Әдебиеттегі зерттеулерде
портреттің кейіпкер бейнесін ... ... баса ... ... ... мінез-құлқын, бітім-болмысын, ұнамды, ұнамсыз
қырларын танытуда портреттің рөлі ерекше. Әдебиетте ... ... ... ... ... портретті жасауда бейнелеу-көркемдеу құралдарының
қатысы сөз етіледі. Теңеу, метафора, ... және ... да ... ... ... ... Кейінгі кездері портрет басқа да
құрылымдық элементерімен бірге психологиалық талдаулардың ... ... жүр. Ол ... Т.Рақымжанов еңбектерінен көрінеді.
Зерттеушілер портреттің психологизмді берудегі сипатына тоқталады.
Б.Майтанов ... ... ... ... және ... ... С.Мұқанов, С.Сейфуллин т.б. шығармалары
арқылы көрсетеді. Тағы бірде ... ... ... ... ... ... ... бір іс, мәселе жайлы сұхбаттасушы
кейіпкерлердің сөз, әңгіме мәніне сай ... ... ... /4,232/. ... ... ... әр алуан бет-әлпетін
өзгерістері, түрлі дене қимылдары динамикалы портрет негізіне жатады.
Т.Рақымжанов ... ... әр ... ... ... отырып, оған мынадай ... ... ... ... ... бет-әлпетін, бой-тұлғасын, өң-шырай өзгерісін, киімін,
жүріс-тұрысын сипаттайды. Сол себепті, портрет, алдымен, – ... ... ... ... жағынан оны типтендіреді» /5,11-12/.
Көркем туындыдағы портрет орыс тілінде кең ... ... ... ... ... ... түрлі
тілдік аспектілері қарастырылған. Портреттің лексикалық, синтаксистік
құрамы, оның ... ... ... көлемді
ғылыми зерттеулердің нысаны болған. Портреттің синтаксистік ерекшеліктері
Е.Н.Иванчикова, Г.В.Баскакова еңбектерінде, ... ... ... В.Линкова, И.И.Постникова, Т.А.Беркович,
Г.В.Старикова зерттеулерінде, ... ... ... ... ... түскен. Портреттің жеке автор шығармаларындағы
қызметі Г.С.Цырица, Е.Я.Кедрова еңбектерінде қарастырылған. ... ... ... ... талдаған Н.В.Накащидзе, С.В.Титова, С.К.Восканян
еңбектерін атауға болады. Зерттеулерде портретті тілдік талдау, ... ... ... ... ... ... портретті кең және тар көлемде қарастыру бар. Тар көлемде
портрет кейіпкердің сырт тұлғасын, ... ... ... ... көркем шығарманың құрылымдық элементі ретінде
кейіпкердің мінез болмысымен тығыз байланыста, кең ... алып ... ... ... С.В.Титова, С.К.Восканян
зерттеулерінде портрет «кейіпкер» ұғымымен тығыз байланыста алынып, оны
мінездеуші амал ... ... ... ... «кейіпкер»
құрылымының құрамды бөлшегі ретінде қарайды. Зерттеуде портрет ... ... ... ... ... ... составной частью
структуры персонажа и включает изображения ... ... ... ... ... мимики, жеста, походки, голоса, одежды, возраста и
некоторые др. а также описания ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Портреттік суреттеулер кейіпкердің ішкі жан дүниесін
танытуда нақты жағдайдағы эмоционалды күйін ... ... ... автордың және басқа да кейіпкерлердің бағасын, көзқарасын
беруде жұмсалады /7,29/. Портретті кейіпкерді мінездеу амалдарынының ... ... ... в ... ... является элементом
структуры эстетически организованного услоги и ... с ... ... ... и т.д. ... как ... раскытия
характера героя» /8,29/. С.В.Титова портретті әдеби көркем бейне сомдау
амалдарының бірі ... ... ... құрамды бөлшегі деп қарайды.
Көркем портрет автор бағасын, қатысын білдіреді. Белгілі ... сырт ... ... ... ... ол ... көзқарасын,
жағымды және жағымсыз эмоциялық бағасын береді.
Зерттеулерде портретті басқа жанр ... ... ... Әдетте көркем портрет бейнелеу сурет өнеріндегі порттретпен
салыстырылады. Портретті криминалистикадағы адам ... ... де ... бар. ... ... ... ... суреттеулердің сипатын, өзіндік ерекшелігін, көркемдік
қызметін айқындай ашу ... ... ... ... тағы бір ...... ... көлеміне, мазмұнына, құрылымына, құрамына қарай ... ... ... ... ... ... ... Портреттің сипаты, басқа жанр түрлеріндей портреттен
айырмашылығы, портреттің түрлерге жіктелуі бітіру жұмысының тарауларында
кеңінен айтылады.
Қорыта ... ... ... лингвистикалық зерттеулерде
негізінен екі мәселеге көңіл бөледі: 1)автор әдеби ... ... ... ... ... және 2) ... қалай пайдаланғаны.
Әрине кейіпкер тұлғасын сомдаушы басқа да тілдік амалдар бар. Бірақ
біз жалпы шығармаларды талдап ... сол ... ... ... ... ... ... негіз етіп алдық. Және бұл
аталған тәсілдер кейіпкер мінез-құлығын танытуда негізгі, жетекші амалдар
болып табылады. ... ... осы ... ... ... түседі.
Кейіпкер мінездемесін жасаудағы портреттің ролі.
1.2.Портрет, оның сипаты мен көркем шығармадағы ... – кең ... ... ... көп саласында портрет атауы
жүреді. Портрет француз сөз «portrait» «бейнелеу» деген ұғымды береді.
Портрет кем ... ... ... он ... қолданылады екен: сурет,
мүсін, графика, декоротивти – қолданбалы өнер, әдебиет, театр, ... ... ... телевидение. Әр аталған жанрларда
портрет әрі қарай жеке түрлерге бөлініп кетеді. Әр ... ... ... тән ... бар. Әдебиеттегі портретті өнердің
бейнелеу, сурет жанрындағы портретпен ... ... Сол ... ... ... ... ... түседі. Ең айрықша ерекшеленетін
тұсы – бейнелеу өнерінде портрет қыл қалам мен бояудың күшімен ... ... ... ... Сөздің сиқырлы күшімен адам
кескіндемесі ... ... ... ... өзгешелігі,
мысалы, суретші бояумен кескіндеген» портреттен айырмасы, ол адамның бет-
әлпетін, ... ... ... ... ерекшеліктер, есте
қаларлықтай сипат-белгілер, көркемдік детальдар арқылы көрсетеді. ... ... ... бет-пішіні, өң-шырайы, келбеті қалайда бүтіндей
алынады, ал әдебиет шығармасында портрет ... ... ... ... кескін-келбеті, бет-пішіні суреттелген
жеке сипат – белгілері негізінде ойша толықтырылып, көзге ... ... ... /9,166/. ... ... ... ... бір қалыпта, қозғалмай, өзгермей тұратындығы болса, сөз
өнерінде портрет өзгеретін, қозғалатын ... ... тірі ... ... /1,119/. ... қатар, портрет сурет, бейнелеу өнерінде
тұтас жанр болып табылады және ... ... ... құрылымын
қамтиды. Ал әдебиеттегі портрет – шығарма құрылымының бір элементі,
бейнелеу ... бір ... ... – көркем шығарманың құрамдас бөліктерінің (компоненттерінің)
бірі. Көркем әдебиеттегі портретті кейіпкерлердің сыртқы кескін-келбетін,
қимыл-қозғалысын суреттеу деп қана түсінбеу керек. ... ... ... ... Портреттің кейіпкер бейнесін сомдауда, ... ... ... бір орны бар. Портретке берілген анықтамалар
әртүрлі. Оның ішінде, ... тар ... де, кең ... да қарастыру
бар. О.С.Ахманова «лингвистикалық терминдер сөздігінде» /10/ портретті
кейіпкерлердің сөйлеу (речевая) мінездемесі деп ... ... ... ... (от французкого «portrait» изображение
) в фигури, одежды, манери держаться», – деп берілген /7,121/. ... ... ... ... ... в ... (от
французкого «portrait» от «portrait» – изображать) изображение внешности
героя (черт, ... ... ... ... ... одежды) как одно из
средств его ... ... ... ... ... ... кескінің, келбетін, киімін, тұлғасын суреттеу», – дейді
Қ.Жұмалиев /12,57/. «Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... ... кейіпкерле;рдің түр-түсін, кескін-келбетін, жүріс-
тұрысын суреттеушілік» деп ... /13,10/. ... ... кең
анықтама береді: «портрет (француздың portrait – бейнеленген) - ... сырт ... ... ... суреттеу.
Кейіпкердің мінез-бітімін, характерін неғұрлым толық ашып көрсету ... ... де ... мәні бар» ... портрет – көркем шығарманың құрамдас бөліктерінің бірі
ретінде кейіпкерлердің кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, ... ... ... ... ... көркем бейне, кейіпкер
мінездемесін жасаушы амалдардың бірі. ... ... ... ... элементтерінің бірі болып келеді. Халықтың ауыз ... ... бір сөз ... ... ... Ай мен ... бірдей, Ай десе аузы, күн десе көзі бар» ... ... жан ... ... әсірелеу басым болып келді» /3,266/.
Ауыз әдебиетінде портреттік суреттеулер белгілі бір қалыптасқан ... ... ... көркем прозадағы портреттің түп тамыры сонау халық
эпостарында, жырларында жатыр. Халықтық дүниеден портреттің небір айшықты
түрлерін ... «Қыз ... ... ... ... сұлу ... бойлы дембелше,
Алтынды кәмзал жидеше.
Алтын шыны кеседей
Екі көзінің шарасы
Бейіштен жанған шамшырақ
Көзінің гәуһар қарасы
Туған ... ... ... арасы
Сымға тартқан күмістей
Он саусақтың саласы
Сондай-ақ болып туар да
Адамзаттың баласы.
Не болмаса,
Қыз Жібектің ақтығы
Наурыздың ақша қарындай,
Ақ бетінің ... ... ... ... ... суреттеулері келетін – төгілген сұлу ... сөз ... ... ауыз ... ... адамның жүріс-тұрысының
берілуі де ерекше. Мысалы, «Қобыланды батыр» жырындағы ... ... ... қараңыз:
Сонда сұлу қыз Құртқа
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылан етіп, сылт етіп,
Шекдегі шоғы бұлт етіп,
Алтынды тоны жылт етіп,
Саулы ... ... ... ... ... басын сөйлейді
Естеміс құлға былқылдап /1, 44-45/.
«Қыз Жібек» жырындағы Жібектің:
Жүйрік аттай ойқастап,
Құнан қойдай бой тастап,
Қалмайын деп ... ... ... ... ... ... ... берген екі аяқ
Бір басарға ерініп
Үйден шықты Қыз Жібек /1, ... етіп қылт ... етіп сылт ... ... ... ... ... бұлтылдап
Айбынды туған Қыз Жібек
Отауға қарай жөнелді, -
деп берілетін портрет бейнелі жанды сурет болып елестейді /1, ... ... бар ... ... кейінгі поэзия мен прозада
жалғасын тапты. Кейінгі прозалық шығармаларда портрет әрбір ... ... орай сан ... ... отырады. Ғ.Мүсіреповтің
шығармасы сатиралық, юморлық кескіндемеге бай болса, М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... кескін-келбеті мен ішкі жан дүниесін астастыра береді. «Әуезов
портреттің бар ... ... ... етеді, характердің қасиетін
әсерлі де әсем жеткізіп тұрады. Базаралының зор денесі ерлік белгісіндей
болса, ... ... ... ... ... ғашықтықтың
куәсі, ал Құнанбайдың оқтай қадалған жалғыз көзі күллі елді ... ... ... қатал сақшысындай, мейірімсіз тірегіндей»
/4,214/.
Прозадағы портрет ... сан қилы ... мен ... ... ... ... мазмұнына қарай мынадай түрлерін
атайды: «...кратко очерченные, ... ... ... ... обрисованние при посредстве сравнительного анализа; детально
разработанные типы портретов, в которых характеры ... в ... ... ... портреты – характеры в глубоком социально – психологическом
значений».
Портреттің статикалық және ... түрі бар. ... ... пен ... ... ... ал динамикалық портрет бүкіл шығарма
бойында дамып отырады. Екеуі бір-бірінен құрылымдық-композициялық
түзілісімен де ... ... ... кейіпкердің қимыл-
қозғалыссыз, бір қалыптағы күйін береді. ... ... ... ... ... ... көлеміне қарай
шағын және көлемді деп екіге бөлуге болады. Шағын портреттер өз ... және ... деп ... ... ... бір жағдай үстіндегі кейіпкердің сырт тұлғасының өзгерісін,
қимылын суреттейтін портрет түрі. Бұл түр ... ... ...... кескінінің, тұлғасының, қимыл-
қозғалысының бір ғана ... ... ... Бұл ... ... бір мүшесіне, қимылының бір сипатына, киімінің бір ... ... ... сол ... кейіпкердің бір қырын танытуға
ұмтылады. Мысалы: Келісуге жоқ, кетісуге ... ... шырт етпе ... ... Кө Қатираның әжім түсіп үлгерегн шынашақтай тар ... ... ... аузынан қарғыс шығып жатқан кездер оның
маңдайын тіптен жоғалтып,шашы мен қасының арасы ... ... ... ол
кейін, айырылысардың алдында ғана байқады... Келіншек тоқтап саусақтарын
алақанынан алды да, тағы да ... ... ... ... көз ... ... ... момақан жанары майдаламайтын сергектік танытып, мені
мүсіркей,аяи ... ... ... ... баяндауында орын алады. Ол шығарманың басты
кейіпкерлерін, ішінара ... ... ... ... ... ... сөйлемдер тізбелерінен және абзац көлемінен
тұрады. Көлемді портрет портреттің статикалық түріне жақын. ... ... ... бір түсі ... әйел мен уылжыған қыз түсті. Әйел
жылы шырайлы екен. Келбеті ... ... ... ... айта ... ... көзі ... мейірім нұрына тұнып ... жан ... ... тұратын тартымды леп еседі. Әдемі бұғақ,
жұмыр дене, қазықтай тіп-тік сұлу ... /3,74/. ... ... ... жұқа ... ... бар. Аяғында бапағының қоңышын барқытпен
көмкерген жаңа қара етік. Алғашқы көген жерден-ақ «мынау мырзасы екен»
екен ... Бұл ... жасы отыз ... Орта ... ... ... ... шоқша сақалды,сұрғылт бетт ідөңгелек, жалпақтау.
Суық қарайтын, кішілеу өткір көзінде және ... ... ... бар. ... ... қабағына үйлеспеді. Бұл адамның құмарлыққа
көп салынғандығын білдіріп тұр /4,11/.
Көлемді портретті жұптық, топтық және мінездеме-портрет деп үш ... ... ... – екі ... ... ... ... Аталған портрет түрінде екі кейіпкердің ұқсастығы қарама-қарсы
табиғаты бойынша кескіндеме жасалады. Мысалы: Қожақ қара сұр, қыр мұрын,
сұлулап қойған қалың қара ... ұзын ... ... жігіт. Сейіт
онымен бой шамасы бірдей ... ... ... /5,66/. ... бір топ ... ... ... Топтық портрет белгілі бір
мақсаттағы адамдарды суреттеуде не болмаса әр түрлі жағдай ... ... ... ... ... ... залдың
бастығы толық балтырлы, мол пішілген, зор денелі, Рубенс суретінен түсе
қалғандай сұлу әйел үш ... ... ... ортадағы жасаулы столға
отырғызды. Топ басындағы ербиген бойлы, үлкен көзді, ... ... ... ағасы жуан қарнымен столды ұрып, бірінші отырды. Екінші
дударбас толық жігіт отырысымен аузындағы бар алтын ... ... ... ... ... жұқа жігіт көйлегінің жеңін оңдап жатып,
үлкен столға жайғасқан жастарға бағдарлай қарап артынша ... ...... ... жиі ... ... ... – кейіпкердің сырт тұлғасы мен мінезінің қатар
суреттелген ... ... ... ... ...... мінездемесінің
негізгі белгісі. Мысалы: Қасен жасынан тығыршық денелі еді, енді өсе келе
екі иығы тіп-тік, шығынқы кеудесі мен жалпақ ... ... ... болыпты. Жел қағып қоңырқай тартқан жүзінде кесек мінез, тәуекелшіл
мықты рух танылса, кісіге тура қарайтын өткір көзінде таза, ... ... ... ... Әр ... ... байыбына жетіп барып қана ... ... ... сабырлы, кең мінезі сол дала жігітінің бойына
да ... ... ... ... ... ... көркем шығармадағы орны,
қызметі үлкен екенін дәлелдей түседі. Портрет көркем туындының құрылымдық
элементерінің бірі ретінде ... ... ... ... ... ғана ... оның ... да кейіпкер мінезін беруде
үлесі бар.
Портрет құрамына енетін сөздер тобының (соматикалық, ... ... ... аясы ... тіркесі мен сөйлемде көрінеді.
Микроконтексте сөз тіркестерінің түрлері, олардың сөз топтарына қатысы,
мағыналық ... ... ... ... танылады.
Макроконтексте сөз тіркестерінің сөйлемдегі қызметі қарастырылады.
Сөйлемдегі бірыңғай мүшелердің ... ... ... ... ... ... анық көрінеді. Портреттің тілдік көріктеу құралдарымен
айшықтануында эпитет, теңеу, метафоралы және синтаксистік қайталаулардың
мәні ерекше.
Портрет – көркем шығарманың ... ... ... Басқа
тілдік бөлшектермен бірге портрет те кейіпкер мінездемесін жасауға
қатысады. Зеттеулерде ... тар және кең ... ... ... ... кейпкердің сыртқы кескін – келбетін суреттеу деп тар
көлемде түсіну бар. ... ... ... кең ... ... ... сырт ... суреттеу ғана емес. Көркемсөз ... ... ... ... ... ... ... беру арқылы
оның ішкі әлеміне бойлайды. Сыртқы кескін мен «ішкі кескін» тұтастыққа
көрінгенде ғана ... өз ... ... ... ...... мен ішкі ... шоғының, мінез болмысының тұтаса танылуы арқылы
кейіпкер мінездемесін жасаушы амалдардың бірі.
Портретті ... ... ... ... ... ... Біз жұмысымызда
портреттің лексикалық құрамын талдауды басты міндет еттік. Портрет
құрамына енетін үш құрамдас ... ... ... терминдермен белгіленді:
соматикалық, вестиалды, кинетикалық лексика.
Соматикалық лексика тобына адам мүшелерін атайтын сөздер енеді.
Соматикалық ... – өте жиі ... және ... келе ... ... ... сипаттайтын сөздерді қазақ ... ... орай он ... белгімен топтастырдық. Олардың
әрқайсысы әрбір соматемаға қатысты жеке-жеке талданып көрсетілді.
Соматемалардың ... ... ... жүру ... бар. ... ... беретін сөздердің орнына бас, көз, сақал, мұрт, ерін т.б.
соматемалар ... ... ... ... ... ... Соматемалардың қолдану жиілігі жөғары көз бен бет
соматемалары.
Вестиалды ... өз ... ... ... ... қамтиды.
Вестемалар тоғыз белгімен топтастырылды. Вестемалар да ... ... ... ... тәсілімен сөз мағынасының ... тән. ... ... ... киім аталарына ауысады.:
шолақ тонды жігіт – шолақ тонды. Вестемалар ішінде қолданылуы жиілігі
жоғары ... ... ... ... тон ... ... бет өзгерісі, дене қимылы, дене ... ... мен сөз ... ... Бұл топқа етістікті және
есімді сөз тіркестері енеді. ... ... ... сөз
тіркестерінің қолданылуы басым. Әрбір сөз тіркестерінің қолданыстағы
мағыналары ашылып көрсетілді. Бір ... бір ғана ... ... ... ... ... ... – ұялу не ойналау; көзі бақыраю, аузы
ашылу – таңдану.
Сипаттаушы ... екі ... ... ... ... «Сыртқы
белгілерді» сипаттайтын сөздер мен «ішкі белгілерді» сипаттайтын сөздер
жеке-жеке топтарға бөлініп ... ... ... ... ғана бере алады. Олар: көз, бет, қол, қабақ, ... ... ... ... ... ... көз бен бет өте жиі ... құрамына енетін сөздер тобының көркем шығармада жұмсалуын
байқау бірнеше міндеттерді шешті. Жұмсалу аясы екі ... ... ... ... сөз тіркестері қарастырылды.
Сөз тіркесінің түрлері, мағыналары ... ... ... ... етіп алады. Сөйлемде соматикалық, вестиалды, кинетикалық
сөз тіркестер ... ... ... ... Бір ғана ... ... қатысты бірыңғай анықтауыш мүшелер жұмсалады. Ал егер бірнеше
соматема не ... ... олар ... ... ... ... болып келеді. Сөйлемде портреттік суреттеулердің
айшықтану құралдары сөз етілді. Эпитет, теңеу, ... ... ... де бейнелі шығуына әсері мол.
Сонымен, бұл жұмыста ... ... ... ... ... ... сөз ... Портреттің әлі де қарастырылмаған қырлары
көп, портрет жеке көлемді еңбектердің объектісі болуы ... І ... ... ... ... ... портреттік суреттеулердің құрамы негізгі үш
құрамдас ... ... ... 1) адам ... мен ... ... 3) бет өзгерісі, дене қимылы, дене тұрысы.
Портретті лингвистикалық тұрғыдан зерттеген еңбектерде осы құрамдас ... ... ... ... ... компоненттер жеке
қолданылмайды. Олардың алдынан компоненттерді түрлі белгілері жағынан
анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Портрет компоненттерінің белгілерін атайтын
сөздерді сипаттаушы сөздер деп атадық. ... ...... ... оқушыға айқын танытатын тілдік амал. Сипатаушы сөздер
кейіпкерлердің кескін- келбетін, киген киімін анықтай, түстей танытады.
Олар ... ... ... ... ... Мысалы: портрет
компоненті көзді алып, үлкен көз, сарғыш көз ... ... ... ... ... ... көлемі мен түсін анықтап тұр.
Портреттік суреттеулерде сипатаушы сөздердің қызметі ерекше. Сипатаушы
сөздер екі түрлі белгіні атап көрсете алады; 1) ... ... ... белгілерін (ұзын көйлек, тостаған көз, жалпақ бет). Бұл
топтағы ]психикалық, эмоциялық ерекшеліктерін атайтын белгілер (мейірлі
көз, ... ... қату көз). Бұл ... ... деп ... ... бұл ... басқаша терминдермен де аталады.
А.Н.Шрамм «сыртқы белгілерді» «эмприкалық» деп атап, мынадай
сипаттама береді: ... ... ... ... ... ... человеком в результате одноступенчатой
мыслытельной операции сопоставления с ... /7,46/. ... ... ... ... «Они возникают на основе уже ... ... ... в ... ... ... ... құрамындағы үш құрамдас бөлік үш тақырыптық топқа сәйкес
келеді. Тақырыптық топ, ... ... ... сөздердің
лексика-семантикалық байланыстарына емес, заттар мен ... ... ... /15,231/. Әрбір тақырыптық топ
ішінара ... ... ... ... ... – екі не одан да көп ... ... мағыналары бойынша топтасуы
/15,230/. Үш тақырыптық топ тілде мынадай ... ... ... ... ... кинетикалық
(кинетическая) лексика. Біз бұл жіктеуді орыс тіл біліміне сүйене отырып
алдық.
1.Соматикалық ... ... сөзі – ... Бұл ... ... мен оның ... ... сөздер жатады (көз, қас, мұрын, аяқ,
қол, шаш, бет т.б.). ... ... ... ... ... табылады
(мысалы, бас).
Мысалы: Жаннаттың үстінде өте қымбат матадан тігілген алқызыл жұқа
көйлегі бар екен. Саусақтарында брилант жүзіктер ... ... да ... Шаштарын әр түрлі сәнді үлгімен қидырған сұлу ... ... мен ... ... үйірліген сері де сылқым
жігіттер топ-топ болып әңгіме-дүкен құрып , ... ... ... ... ... ... ... тайып жығылардай жып-жылтыр, ат
шаптырым кабинеттің кақ төрінде, абажадай қара үстелдерге қамалып отырған
етжеңді, жалпақ ... бұқа ... ... қара алдына имене кірген
келіншекке көзілдірігінің үстіне таңдана қарады /8,45/
2.Вестиалды лексика (латын сөзі - «киім-кешек».) Бұл ... ... ... бас ... атайтын сөздер енеді (туфли, шалбар, көйлек, ... ... ... т.б.). ... ... ... ... (мысалы, жемпір)
Мысалы: Үстіне киген көгілдір костюмі, кіршіксіз аппақ көйлегі мен
қызғыш галстугы сымбатты тұлғасына ... ... ... ... ... ... етік ... қонышына дейін жезбен шиырлап
алыпты. Костюміне түмелердің ... ... ... моншақтар өткізіп,
алпыншақ-салпыншақ қадап тастаған /10,51/. Басында ... ... ... ... ... ... жуан ... шетелдік болу керек . /9,65/.
3.Кинетикалық лексика (грек сөзі – «қозғалысты»). Бұл топқа
кейіпкерлердің бет ... ... ... дене ... ... мен сөз ... ... (ернін тістеді, маңдайын
тыржитты, өтірік күлкі, салқын пішін, қолын сермеу т.б.). ... ... ... деп ... (мысалы, маңдайын жиыру). Бұл
топқа етістікті де, есімді де сөз тіркестері енеді.
Мысалы: - Иә, ... деді ол ... ... ұстап,
саусақтарын ақырын ғана қысып қойып /8,152/. –Насыбайшы ағай ... мен ... ... ... ... /9,29/. ... ажары кетіп
жүдеген, ақсұрланған. Қабағы болымсыз түйіліп уайымның ... ... қара ... ... ... Жиі ... жаңа ... жасы білінеді /4,56/. – Еренбақ жуан қарның секілдетіп, ырқылдай
күлді де, өңін тез суытып ала ... бе? – Оң ... ... ... ... еді, тұла бойы ток ... ... от алған
трактордай қалшылдап кеткен ғалым, сылқ етіп жерге ... ... Ал ... ... - Әйел тағы да қолын соза беріп еді, ақ басты ғалым шар етып,
атып түрегелді /8,148/.
Соматикалық лексика үш топ ішінде ең жиі ... ... ... ... ... ( қас, көз, қол, аяқ, ... бас т.б.). ... мүшесі» деген тақырыптық топқа бірігеді.
Соматикалық лексика тобында сипатаушы ... ... ... ... ... түсі, көлемі, пішіні т.б. қасиет-
белгілері жағынан айқындайды. ... ... ... ... ... ... ... көгілдір, көкпеңбек, қоңыр, қоңырша,
шегір, аласы мол. Мысалы: Назар елудің ар жақ, бер ... ... ... Толық денесі босаңсып, қарны салбырап кетіпті, бурыл шашы майланып,
білтеленіп тұр... Жігіт қой ... ... ... түсті. Кесек
бітімді ақ өңіне құс тұмсықтау мұрны бірде құйып ... ... ... ... де ... ... Әсіресе көзі ғажап. Ақшыл-қоңыр
қарашығы екі-үш қадам ... ... ... көрінбей, көзі ақ айрандай
жылт-жылт етіп, қорқыныштылау көрінеді екен /11,98/. - Өзгепланеталық?! –
Шынының ар ... ала көз ... ете ... – Ол ... ... ... қара көздерінде бір жамандық әлде
арамдық ... ... ... ... ... ... ... кейпкерлердің киім киісін суреттеу аз ... ... ... қатысты вестемалар соматемаларға қарағанда саны
жағынан аз көлемді болып келеді. Кейіпкер портретін суретеу әр ... ... ... әр түрлі құрамда болады. Р.Мұқанованың «Муза» атты
шығармасында 41 вестема, 11 сипаттаушы сөз ... ... ... ... ... ... шапан, галстуг. Орамал 7, көйлек ... 4, ... 4 ... ... ... ... ... жиілігі
жоғары шыттан тігілген, ақ, жібек, судай жаңа ... жиі ... ... ... ... (Даладан қалаға келгендер)
әңгімелер жинағында киім киісті суреттеу басым. Осы талған шығармада ... 60 ... сөз ... Қолданылу жиілігі жоғары
вестемалар көйлек, пима, ... ... ... 11, ... ... ... 4 реттен қолданылған. Сипаттаушы сөздер ішінде қолданылу ... ақ (20), ... (2), ескі (5), су жаңа (3), ... (5) сөздері
жиі қолданылған. М.Әуезовтың (Қорғансыздың күні) 25 ... ... сөз ... ... аты ... ... ... М.Әуезов шығармасында вестемалар аз көлемде
жұмсалған Бұл шығарма бойынша қолданылу жиілігі жоғары вестемалар көйлек
(6), ... (5), ... (5). ... ... ... ... жоғары ақ
(5), жібек (3), шапан (5) рет қолданылған.
Т.В.Гамалей вестемаларды он ... ... ... ... Г.С.Старикова үш топқа бөліп ( киім, бас киім, аяқ киім), алты
белгі бойынша ... Орыс тіл ... жеке бір ғана «бас ... ... ... тобы арнайы зерттелінген. /17/. Жұмыс
барысында қарастырған көркем шығармалар бойынша қолданылу жиілігі ... ... ... көйлек, шәлі, галстуг, куртка, етік.
Вестиалды лексика құрамы төмендегідей сөз топтарынан тұрады:
1. Киімнің түсін сипаттайтын сөдер: қоңыр, ақшыл, қара ... ... көк, ... ... ... қап-қара (тон); қызыл, қара, ақ,
көгілдір (көйлек); ашық боялу (галстуг); қоңыр, ... ақ ... ... көк ... ... ... ... сөздер: джинсы (шалбар,
куртка); былғары (етік , куртка); ... ... ... ... қоян ... жаңа/ескілік белгісін сипаттайтын сөздер: жаңа, су
(костюм); ескілеу ( пальто); ... ... ... ... ... ... пішінің сипаттайтын сөздер: биік ... ... ... ... ... кең (костюм); шоқпардай
(галстуг).
6.Киімнің қосымша ... ... ... биік ... ... ... ... басты (туфли); май-май, кір-кір, қожалақ-
қожалақ (жейде); табандалған (пима).
7.Киімнің әшекей ... ... ... оюлы ... ... галстуг).
8.Киімнің сапалық, бағалық белгісін сипаттайтын сөздер: жұмсақ
(етік); ... ... тон); жұқа ... ... ... (галстуг); жылы
((тон); сәнді (көйлек).
9.Киімнің шыққан жерін не модель авторын ... ... ... ... ... ... (етік).
Ақ пиманың иесі ашулы, ақпанның аязына шыдай алмай, арлы-берлі
жүгіреді. Қызыл қалпақтылар ... қылт ете ... ... ... ... жауып, бір бұрышта монтиып тұра қалады /12,156/. ... ... ... ... ... Зухра апйдың өі де шықты
/10,244/. Сарғыш жейдесінің омырауын ашыңқырап тастап, екі ... ... ... ... біраз тұрды /8,186/. Тәшкенбайдың
бәтеңкесі де жоқ. Әлі күнге боти киіп жүр /14,201/. ... ... ... ... ши ... ... (импортный)
2.Тәшкенбайға бәтеңке (39 размер)
3.Маған-тәпішке (орысшасы тапочка) көйлек /13,154/. Жаңбырбай ескі
күпәйкенің үстінде бүрісіп ұйықтап жатқан баласын жұлқылап оята ... Көп ... ... ... ... ... ... қандай сұлу, қандай
ерке, қандай еркін еді /11,255/. Басына тартқан жұқа ақ ... ... ... шашы ... шығып тұр. Ол қол шатыр көтерген, қолының жіңішке
білегінде толған жүзік /3,166/. ... ... ... ескі ... ... мал ... ... Малдықыз оған таңырқай қарап біраз тұрды
/5,125/. ... ... ... ... еріп ... үстіндегі
жасыл барқыт көйлегін былғап алды. Ол әуелі дымқылданып қалған шалбарын
шешіп, ... ... атып ... ... соң құрғақ шалбар іздеді. Жазда
анасы екеуі ауылға қыдырып барғанда киген су жаңа ... ... ... ғана ... іздеп таба алмай кеткен қоңыр шәліні де тапты сандықтың
ішінен. Ол ... ... ... ... ... /14,93/. Ол су жаңа ... ... етігі мен пальтосын тауып киіп, сытқа шықт. /2,211/.
Мыжырайған қара туфлиін табалдырықтың дәл адына ... ... ... деп ... да, ... ... озды /3,99/. Әне ... бөрік,
мәуітті шапан киіп, төбелеріне үлбірете үкі қадаған бір сауықшыл ... ... ... де ... қоңыр әуенің әлдиімен ... ... Қос ... ... ... бешпетінің өңірімен жарыса құлаған ақ
бүрме көйлекті ару қыз ат ... ... ... шыжымдап тарта
түсіп, қасындағы қияқ мұрт, қызыл ... ... ... құрбы жігіттің
қалжының маржандай тізілген тістерін көрсете күліп тыңдайды /14,142/. Ол
маған күдіктене қарап , бір ... ... ... ... ... басып қойды. Жазғы көлектен ... ... ... тона
бастадық. Әлі есімде тал шыбықтай бұралған сымбатты бойына ... ... ... ... болатын. Малақайының бауын байлап алған,
үстінде қысқа пальтосы бар томпиған қара бала /2,75/.
Вестемаларды сипаттаушы сөздер сын ... ... ... Вестиалды
лексика құрамында сын есімнің дара (қара, көк, ... ... ... ... берік, биік, шолақ, қысақ, ұзын т.б.) және күрделі түрі, зат есім
мен сын ... ... (су ... биік ... темір басты), сын есім мен
сын есімнің тіркесуі (ашық ... биік ... ... ... жұмсалады. Зат есімдер (қоян малақай, құндыз бөрік, ... ... ... сирек кездеседі. Есімше арқылы (табандалған пима, оюланған
тақия) қолданылады. Сын есімнің -дай (шоқпардай), -лы, -ді ... ... ... ... ... ... туынды түрлері жиі қолданылады.
Вестиалды лексика құрамында да вестемалардың ... ... ... не бәсеңдете түсетін шырай түрлерінің орны бар: қоңырша, қап-
қара, жап-жаңа, ескілеу.
Орыс тіліндегі зерттеулерде ... ... ... ... орай әйел және ер ... тән вестемалар деп бөлу бар. Мұндай
айырмашылық ... ... ... ... кейбіріне ғана
тән. Мысалы, жаулық, шәлі орамал – әйел кейіпкерлерге қатысты, бөрік,
малақай, галсту – ер ... ... – ер және әйел ... ... ... көркем шығармада түрлі грамматикалық формаларда
жұмсалады. Вестемалар атау ... ... ... субъектілік мағына
береді. Мысалы; Қалың киім де, аяқтарындағы табандалған пима да түзу
балтырларын жасыра ... ... ... ... ... ... жараса
қалған /11,76/.
Вестемалар сөйлемде ауыспалы мағынада «адам, кісі» ұғымдардың орнына
жүреді. Мысалы; Әрқайсысының өз иелері бар. Олар мұны – ақ ... итше ... жеп қоя ... /8,93/. ... малақайлы оң жақ қасын
серпіп, қарындаштың бетін тық еткізді. – Аюға да би үйретуге болады
/2,25/. ... сөз ... ... ... ... бірі –
метономия. Метономия – көркем туындыда сөзді, ойды көркемдеп, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде
объектілік мағына береді. Мысалы; Орындық басына ... ... ... ... ... ... ... бақытты адам жоқ, менен
бақытты адам жоқ»,- деп күбірлеп, екі көзімнен жас парлап ... ... ... суды елеместен, тасырлатып келемін /10,241/. Сакен
далаға ... соң, қоян ... ... ... ... сілкіп тастап,
сәл аялдап қалды /14,188/. Бұларды көре сала ... ақ ... ... ... ... есім сөздер сипаттаушы сөздер қызметінде келгенде, киімнің
қандай, нендей заттан ... не шығу ... ... Мысалы; Қоян
малақай – қоянның терісінен ... ... ... ... ... ... ... терісінен, бөріктің сеңсеңнен жасалғаның білдіреді.
Арғын тымақ – арғын елінің тымағы. Сабан қалпақ – ... ... ... тұр.
Кинетика термині гректің сөзі, «қозғалысты» деген мағына ... ... ... ... ... речь» деген
үш түрлі сөзге түсінік береді. «Кинесика» наука ... ... ...... жестов участвующих в
человеческом ... за ... ... ... ... и ... ... кинетического двигательного, жестикуляционного
«языка» как системи. Речь ... ... ... ... ... ... тобына кейіпкерлердің бет өзгерісін (мимика) ым,
дене қимылын (жест) және дене тұрысын ... ... сөз ... ... лексика – суреттеулердің құрамдас бөліктерінің бірі.
Біз көбінесе орыс тіліндегі мимика, жест, поза ... ... ... ... ... Орыс тіл ... бұл үш
термин былай алынады: «Жест–это значащее телодвижение с помощью которого
не произвольно выражается душевное состояние человека или ... ... ... ... ... – это ... ... тела. Позы – начащее положения человеческого тела»
/7,104/. «Орысша–қазақша ... бұл ... ... ... ... ... ым) – ... бұлшық еттерінің ішкі сезімге
қарай өзгеруі және оларды өз қалауынша өзгерте ... ... Жест ... ... (қол сермеу, қол бұлғау, бас изеу, бас шайқау т.б.)
/18,219/. Поза – дене ... ... ... ... шығармаларда кейіпкерлердің бет, түр, дене қимылы және дене
тұрысы тілдегі етістікті және есімді сөз тіркестері арқылы суреттелінеді.
Әсіресе ... ... орай ... сөз ...... ... жоғары. Мысалы; бармағын тістеді, басын шайқады, қасын
керді, ... ... ерні ... көз ... ... ... ашты
т.б.
Кинетемалар кейіпкерлердің алуан түрлі сезім дірілін, психолгиялық,
эмоциалық жай-күйін танытады. Адамның «ішкі сезімнің» ... ... ... дене ... ... ... Сол арқылы автор кейіпкерлерінің әр
түрлі жайларынан хабар береді. Тілдегі ... ... ... ... ... жалпытілдік сөз тіркесті кинетемаларды
тануда С.М.Верашагина мен В.Г.Костамарова ... үш ... ... ... имеется устойчивая связь; 2)Все словасочетания
воспроизводные; 3)словосочетания неоднакратно употреблялось в ... ... ... ...... ... шайқау – келіспеу;
ернін тістеу өкіну, қапы қалу т.б. ... ... ... бар. Бұлар тілде тұрақталған, ... ... ... ... ... ... көркем шығармада жұмсалу аясы бірдей емес. ... ... ... ... ... оларды негізгі үш
топқа бөліп қарастырдық. Әрбір кинетемалардың мағыналары ашып көрсетілді.
Бет-әлпет өгерісі, қимылы (мимика). Бұл топқа ... ... ... қабағы кіртиді, ерні дірілдеді, тісін ... ... т. ... қарс жабу, қабақ шыту, қабағы кіртию, қабағы түйілу, қабағы
түксию: ренжу, қапалану, ашулану. – Босқа айғаламай отырындар. – Оларға
қастарындағы сұлу ... ... ... Оның не? – Сара сұлу ... ... қалды....Көздері отша жанып, танауының ұшы діріл ... ... ... ... ... /3,98/. ... ... да түйіле
түсіп, жүзі қатулана берді...Маған? – Қожақ қабағын қарс жауып, Айтқалиға
адырая қарады /13,225/. – Репортаж Баянға да ... ... ... - ... қабақ шытты /11,307/.
Қабағы дірілдеу; қорқу, шошыну, өкпелеу. Мысалы, Шалдың оң ... етіп ... ... /4,146/. ... қуанышты діріл сейіліп, оң
қабағы дір етіп көтеріліп басылғанда, ... атып ... ... ... алды, оң қабағы дірілдеп барып басылды да, орнынан атып
тұрды....Тек оң ... ... ғана ... ... ... ... ... қабағы жадырау; қуану, масаттану. Мысалы: Ысқақтың
жиырла қалған қабағы лезде жазылып, мырс етіп ... ... ... да жадырап, бетінін ұшынан тағы да алқызыл рең аңғарылды /10,245/.
Қабаққа қатысты кинетемалар тұрақты тіркестер ... ... Абай ... ... ... тұрғыдан
бірнеше топтарға бөліп қарайды /20/. Соның ішінде, «адамның ішкі жан-
дүниесін танытатын фразеологизмдер» тобы ... ... ... ... ... ... және кейінгі көрсетілген кинетемалар да адам
күйінің ішкі сезім-толқынысын танытуға қызмет етеді. Мысалы: Тақырлау
сұйық қабақтың ... ... ... өткір көздері салқын жанармен
жылтылдайды. Көрген кезде алғашқы кездңн-ақ сүйкімділігін ... ... ұян, ... ... қара ... және ылғи ... қабағында қалың уайымның салқын ізі бар /13,201/. Ақанға
қарап қабағындағы кірбені жадырап сөз бастады. ... ... ... ... бе? – дей келіп, қабағын көтеріп күрсініп ...... ... ... келе алар ма еді? ... Жігіттің ... ... ... ... ... жүдеулікке қарағанда, бұл келген үйде
бір оқиға болған сияқты /4,233/. Түсінің ... ... ... жүдеп
ақсұрланған. Қабағы болымсыз түйіліп, уайымның сызынан шытынаған жұмсақ
қара көздері кішірейіп, жасаңдаған /12,65/. Қадиша ... ... ... ... ... ... ... қабағы түксиіп,
ұрты салбырап кетіпті /14,83/.
Қасын жиыру, қасын түю: ... ... ... ... ... ... ... қалды....Ашуланғанда қасының арасы жиырыла қосылып
кететіні бар еді, қазір де ... ... қасы ... кетіпті /9,37/.
Мөлдіреген қос жанарды аялай қоршаған сұлу жұқа қас жиырылып кетіп,
дірілдеп барып ... ... ... ... ... а) ұнатпау, жақтырмау – Сен шырақ
олай құйқылжытпа. – Жұман мандайын тыржитты /5,98/.
ә) ойлану, есіне түсіру. ... ... тар ... ... ... ... стол ... көп телефонның бірінін трубкасын көтерді
/13,78/.
Тісін шықырлату: ызалану. –Кімге сендім?...-деп тісін шықырлатты
Еркінбай /12,57/.
Ернін тістелеу: ... қапы ... ... ... ... тістеп,
бұрышта отырған ұлынан көз айырар емес....Рүстем ернін жымқыра тістеп
алып, терезе алдында тұр ... ... а) ... ... ... ... ойна дегендей Айдар оған
көзін қысты....– Сұлу жігіт екен, – деп ... ... ... ... да,
күліп жіберді /8,154/. – Алып қашқанды теріс көрмейтін ... ... ... ... қысты /2,125/.
ә) ойлану, есіне түсіру. - Өзің айтқан Еркін, Мариям, Енда, Семон,
үшіншісі... – Ерболсын түмедей көзін қысынқырап ойланып ... ... ... а) ... таңырқау. – Неге? – Анау Ықтайдандан
бұндай жауап аларын күтпеді ме, көзі бақырайып қарап қалыпты ... ... ... ... ... а) ... қымсыну. Бір құшақ гүл алып келе
жатқан Әділетті көргенде, лезде қызарып, көзін төмен сүзіп кетті....Менің
сұқтана ... ... ма, әлде ... ... ... қысылды
ма, көзін төмен алып кетті /7,16/.
ә) жалтақтық. Тағы бір сөз ... ... ... ... ... ... ... көмейдегі сөзін кері жұтып, көзін төмен
түсіре қойды /5,36/.
Көзі жарқ ету: а) ашулану, ызалану. ... жарқ ете ... ... лау ... ашу мен ... тежей алмай өрекпіді... - Еренбақтың
көзі жарқ етіп, қойшы әйелге ... ... ырза ... сүйсіну, таңғалу. – Солай ма? -Әділет көзі жарқ етіп,
Бикешке туралап бейілдене қарады....Ерболсын көзін жарқ ... ... де, ... ... ... алып ... ... өзгерісіне адамның көзқарасы мен күлкі, дауыс мәнерін
жатқызуға болады. Адамның көзқарасын түрлі ... ... ... ... ... қарады, қызғана қарады т.т. Көз ... сөз ... ... ... кестеде көрсетілді. Сөйлемдер
арқылы «қараудың» сан алуан түрлерін көрсетуге болады. Мысалы, Ықтай
қабағын ... күйі ... ... Ол қыз ... ұзақ зерделей қарады
да, өзіме қайырды. Ол ... ... ... ... Еренбаққа оқты көзін
қадап қарап еді, анау ... ... ... /8,64/. ... ... тамшыларды Бибижан саусағының ұшымен қағып тұрып, күйеуіне
күлімсірей наздана қарады /6,73/.
«Көз ... ... сөз ... ... сөз қызметінде
көсемшелер мен сын есімдер жүреді. ... ... үлес ... Олар ... ... ... ... білдіреді.
«Күлу» етістігіне қатысты мынандай сөз тіркестері кездесті; еркелей
күлу, наздана күлді, сыңғырлай күлді, ... мырс ... ұяң ... күлді, қалжындай күлді, қарқылдай күлді, еңкілдей күлді, жадырай
күлу, сылқылдай күлу, жырқ-жырқ күлу, ... ... ... ... күлу, ыржандап күлу т.б. Мысалы: Бір керемет қызық көргендей
сықылықтап күле берді. Бұл ... ... ... ... ... басын
шалқайтып сыңғырлай күлді /8,137/. Домалақ қара келіншек – Дәмегүлдің
сылқылдай күлген ... ... /6,29/. ... ... ... бірі ... екі келіншекті көріп, Жанат езу тартты /8,188/. ... ... етіп күле ... Қозы ... ... жігіт оған қарап ақырын
ғана басын изеп мақұлдап, ырс-ырс етіп күлді /11,219/. – ... ... ... ... де, өңін тез ... ала ... /8,65/ ... тіркестерде сипаттаушы сөз қызметінде көсемшенің жұмсалу ... ... өзі ... әр ... көңіл-күйін, ішкі
белгілерін танытады. Бұл сипаттаушы сөздер арқылы байқалады.
2. Бұл топқа кейіпкерлердің ым, дене қимылын (жест) ... ... ... ... дене ... ... сөз ... мен олардың
мағыналарын ашып көрсетуге болады.
Дене қимылында қол ерекше қызмет атқарады. Көркем тексте ... ... сөз ... жиі ... Қолын сермеу:
қоштамау, ырза болмау. – Ерлан, бұл болмайды...Қожақ оған қолын ... ... ... оң ... ... ... ... бұлғау: а) шақыру. Әкесі бұны ... ... ғана ... Кел. ... ... ... ... Беттидің иығынан құшақтап кетіп бара жатып,
бұрылып бізге қолын бұлғады – Сауболыңдар /9,25/.
Кейбір кинетемалар әр ... ... ... ... көп ... ... алып ... жөн. Контексте ғана ... ... ... созу: а) құттықтау. – Құттықтаймыз! – Бибіш қолын созды.
ә) амандасу. – Дінеке, сәлеметсіз бе? – Орта жастан ... ... адам ... ... ... ... – Майра. - Қолын созды. – Университеттің 4-ші курсында
оқимын ... ... ... адамдардың түрлі мінез-қырын тануға болады.
Мысалы, «қос қолын бірдей созу» ілтипатты, сыйласымдылық, құрметті
білдіреді. – ... ба, Ғафу ... деді ... жылы жымиған қалпы
қос қолын бірдей созып /8,15/. ... ұшын ғана ... ... ұнатпау мәнін білдіреді. Ықтай қолының ұшын ғана берді де
жүріп кетті....- Сәлеметсіз бе? – ... ... ... ... ... ... ғана ұстатып, тартып алды /2,20/. Қолды қатты-қатты қысу
– жарамсақтану, ырза болу, сүйсіну. Сейіт ... ... ... ... ... қысып басын изей берді /3,36/.
Қолды әр түрлі дене мүшелеріне түйістірудің де тілдік қалыптасқан
мағыналары бар. Қолын маңдайына тіреу – ... ... ... ...
ойлану; саусағын ерніне басу – үндемеу мәнін білдіреді. ... ... еді, ол ... сол ... ... ... ... құлағын бұрап отырған ... ... ... ...... – деді /4,41/. – ... мен не сұрасамда
қалт сұраймын... Ол маңдайын саусағымен сипап ойланып қалды /5,7/. ... ... ... ... саусағымен ернін басты. Тсс /11,22/.
Басын изеу: а) ... ... ...... ба? – Жаннат басын
изей берді.....Ғылым кандидаты ма? – Манат ... ... /9,33/. ... ... ... ... ... бүтіндей репликаның орнында
жүреді. «Ұқтым» не «иә» деген жауап репликалардың орнына «басын изеу»
кинетемасы жұмсалған. ... ... ... ... көп кездеседі.
ә) амандасу. – Сәлеметсіз бе? – Әділет басын изеді /12,63/. Тыртық
бет әнтек қана ... ... ... ... /11,52/. ... ... ... мен қимыл қатар жүрсе, авторлық баяндауда тек ... ... а) ... ... ... – Коньяк ішесіз бе? – деп
сұрадым. Ол басын шайқады /13,66/. Сауле помидордың ең ... ... оның ... ... – Жоқ. – ... ... жымқырып, басын шайқады.
Жүзім бер./14,56/. Мұнда «бас шайқау» «кинетемасы» жоқ ... ... Енді ... сөз бен ... ... пен ... шайқау»)
қатар келеді. Кейде кинетеманың мәні ... ... ... ... ... әлденені айтады, қолын бұлғайды. Қарашаш басын
шайқайды. Естімедім. Естімедім /3,88/. Баян ... ... ... ... ... ... ... Омар шырақ қандай керім жігіт еді, деп басын шайқап,
таңдайын қақты ... ... ... ... ... ... бұрылып кетіп,
столдағы қораптан сигарет алып, шырпы жаққанда, қолы ... тұр ...... ... ... – деді ... ... кейін
дірілдеген саусақтармен шалдың иығынан сипады /6,82/. ... ... ... ... қалдым /12,93/.
Жұдырығын түю: а) ызалану, ашулану. Жұдырығын тас қып түйіп, қарсы
алдында – ... ... ... ... ... ... сес көрсету.
Иығын қиқандату (иығын көтеру): дүдәмалық, белгісіздік. – ... Не ойын ... ... ... ... еткізді. – Ел қалпы /13,63/.
Иегімен меңзеу (иегімен көрсету): белгілі бір затты, ... ... – Мына ... ... осы ... ... ... Айдарды иегімен
меңзеді /8,57/. – Мына күшігінді үргізбе маған. - Рожков еніп кеткен
есікті иегімен ... ... ... ... ... бұл да ... зат, адамдарды
нұсқап көрсетеді.
- Дәл айтады, бар ендеше біздің жер ... өзің ... ... алып ... ... ... ... қой, - деп бұрыштағы қара
сейфті нұсқады /13,35/. – ... ... ... ... ... бар
еді... оған мына екі еркекті қайда кімге тастайын? – деп ... ... ... ... меңзеу» және «қолымен меңзеу» кинетемалары ... Тек ... ... ... ... ... ... қимыл болып саналады. Бұл екі ... ... ... ... деп ... болады. Нұсқау қимылдары көбінде диалог
құрылымында ремарка қызметінде жүреді. Сондықтан да, нұсқау қимылдарына
репликадағы есімдер мен есім ... ... ... ... ... ... анау ... сілтеу есімдіктері қимыл әрекетке сай жұмсалады.
Арқасынан сипау (арқасынан қағу): а) ... ... күш ... ... ... – Жалпақ алақанымен Семеченконың арқасынан қақты /3,97/.
ә) сүйсіну, разы болу. – ... ... ... ... ... ... /5,65/.
Кейде кинетеманың мәні контексте автор тарапынан меңзеледі. Мысалы;
Ерлан түрегеп тұрған Бекеннің арқасынан сипады. «Сабыр» дегені ... ... ... ... ... ... ... /13,216/.
Екі қолын көтеру: жеңілу, ұтылу. Жеңілдім, деп Нұрлан екі ... ... ... ... Дене ... ... ... Көркем шығармаларда кейіпкерлердің
дене қалпын, тұрысын суреттеу көп емес. Қолданылу жиілігі жағынан дене
тұрысын беретін кинетемалар өте ... Абай ... ... ерттеуші
Р.Сыздықова: «Абай өлеңдерінің біразында етістіктер баяндамайды,
сипаттайды», – ... /20,38/. ... ... деп қолданылады.
Жоғарыда аталған етістіктер кейіпкердің сыртқы жүріс- тұрысын сипаттап
отырғандықтан көсемше басты жүк арқалайды. Сипаттаушы ... ... ... ... ... ие болып тұр. Қазақ тілінде әсіресе,
оның көркем сөзінде бұл тұғаның қызметі айрықша. Ол ең алдымен іс-әрекет,
қимылдардың амалын, сынын, яғни қалай ... ... ... да
бейнелеп береді. Содан соң бұл тұлға қимылдың қарқыныс, яғни динамикасын
білдіруге ... /20,39/. ... ... етістіктің алғашқы
компонентті болып келеді. Біз қарастыратын етстіктер «динамизмнен» гөрі,
адамның психикалық күй-қалпын білдіру үшін ... /20,42/. ... ... ... қол соза ... ... ... – Қожақтың
даусы айбарлы шықты. Қайырып бер ақшасын. Бояубаев ... атып ... ... әр қимылын бағып артынан қарап отырған Айтқалиға ... /2,65/. ... ... есік ... ерні қуана дірілдеп орнынан
ұшып тұрған Рүстем мына ... ... ... ... не ... ... ... қалды... Мәрзия жігітті иығынан итеріп орнынан тұрып
кетті Әділет үн қатқан жоқ, орнында сұлқ отырып қалды да, ... ... ... ... Сол ... ... ... - Баян тоқтап тұрып қалды
/12,95/.
Тағы бір кинетемелар кейіпкердің мінез қырына сай дене ... ... ... ... ... ... ... Қараменде екен
ол аспай-саспай паңданып сахнаға ... ... әзер ... ... ... қол соғындар, шапалақтандар деп тұрғандай
/13,125/. –Дінеке, сәлеметсіз бе? – Орта жастан асқан тайпақ, жуан адам
Тұңғатовқа елпеңдей ... ... ... /6,251/. – Иә, иә ... ... ... ... елпең қағып тұр /5,320/.
Бұл топтағы сөздер адамның жүрісін бейнелейді. Сол арқылы ... ... ... ... ... пысықтауыш ретінде келіп,
етістіктің жай баяндауыштық (көтерілді, қолын ... ... ... өң ... стильдік жүк қосып тұр. М.Мағауинның
«Көк мұнар» адамның мінез-болмысын ... ... ... , ... ... - Жаз, - ... Даусы өте баяу шықты...Бәкен лып етіп
орындыққа отыра қалды. Әп-сәтте ... ... ... ... ... ... малдай профессордың аузына қарап қалған.
Кинетемаларды топтастыра отырып, мағыналарын анықтағанда біршама
ерекшеліктер байқалады. Адамның бір ғана ... ... ... ... ... көзі ... аузы ... – таңдану;
қабағы түйілу, қабағын қарс жабу, ... ...... ... ... ... синонимдес болып келеді. Керісінше, бір
кинетема әр ... ... ... ... ... ... ... не шақыру; жұдырығын түю – қорқыту не ызалану; басын төмен ... ұялу не ... ... ... кинетемалардан басқа бір алуан өзгеше
кинетемалар бар. Олар адамның бет, дене қимылын, дене ... ... ... Жеке ... ... ... жалпы мазмұның,
мағынасын беру бар. Г.В.Старикова мұндай кинетемларды ... ... деп ... ... кинетеми выделяются два
вида : 1) кинетемы, отражающие опеределенный жест или выражение позу или
лица со ... ...... ... : ... которое
отражают тот или иной жест, позу или ... лица в ...... кинетеми» /7,113/. Бірінші түрге, яғни пішіндік
кинетемаларға жоғарыда талданған кинетемалар ... ... ... түрі ... Мені ... ... бас-
аяғымды сүзіп қарап шықты. Тұңғатов болдың ба дегендей оның тапал бойын
бастан-аяқ тінтіп шықты да: - ... бере ... – деді ... ... өңін жылытпай,салқын пішін танытты. Жаңа ... ... ... ішін ... төбелеске дайын тұрған жігіт,
басын төмен салған, екі иығы ... ... ... ... қуанышты жүзі
ерекше нұрлы көрінді /10,124/
Жалпытілдік кинетемалармен қатар ... ... ... ... ... ... Жекелік (индивидуалный) кинетемалардың әр
кейіпкерлердің портреттің беруде, өзіндік ... ... бар. ... ... ... бір ... қайталап беру арқылы
оның тек қана бір кейіпкерге тән екенің байқатып отырады. «Шашын қайыра
беру» - Ораз ... ... ... ... бір ... ... ... көркем өнердің құндылығын айтайын, – деді сыншы қалың бурыл
шашын кейін серпіп тастап.
Кейіпкердің қатты ашуланған не ойланған ... күйі ... ... кинетемасымен қабат танылады. – Қойды қайтем ей, – деді
Сакен ұзын ... ұшын ... ... ... ... ... көзін
тесіп біраз отырып қалды... Мұртының ұшын тарқылап ойланып ...... ... ... елемегенде, түкірдім сенің шаңырағына. – Селкілдеп
кеткен мұртының ұшын тартқылай берді.
Айжарық Сәдібекұлының «Бал айы» ... бір ғана ... ... – Осылай... неңіз – Бекен құлағына дейін қызарып, оң қолының
сұқ саусағымен кекілін желпи берді. ... ... ... ... ... ... оң қолының сұқ саусағымен кекілін
тарамыштай берді. Әлденеге ... риза ... ... ... ... ... маңдайына түскен кекілін ұқалай берді.
Кинетикалық лексика тобындағы сөдер кейіпкердің қозғалысты, қимыл
толы күйін беруде жиі қолданылады. Динамикалы портрет түрінде ... тобы ... ... ... ... ... ... тобындағы
сөздер диалог құрылымында көп жұмсалады, ремарканың қызметінде жүреді.
Сонымен, портреттің құрамы негізгі ... үш ... ... ... ... ... ... мән-мағынасы талданып ашылды.
Жазушылардың шығармаларындағы портреттік суреттеулердің лексикалық құрамы
жинақталып, төмендегідей кестеге ... ... мен оның ... ... ... (соматикалық
лексика)
Бет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ( ... лексика )
Тон ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бет өзгерісін, дене қимылын, дене қалпын ... ... сөз ... ( ... лексика )
Көзін қысты ... ... ... ... ... түйді
Көзі бақырайды қасын көтерді
Көзі жарқ етті ... ... ... ... ... ... ... жиырды
Көзі алақтап кетті басын төмен салды
Тура қарады ... ... ... ... жоғары көтерді
Түстей қарады басын изеді
Күлімсірей қарады ... ... ... ... ... қиығымен қарады тісін шықырлатты
Көзінің астымен қарады ... ... ... ... тістеді
Салқын қарады ернін ... ... ... ... ... ... ... ... қолы ... ... ... түйді
Тесірейе қарады жұдырығын көрсетті
Қулана қарады ... ... ... иығын көтерді
Қабағын ... ... ... шытты ... ... ... ... ... қарс ... ... күлді
Қабағы дірілдеді ызалана мырс етті
Қабағы жадырады ... ... ... ... ... қатулы ... ... ... құрамының көркем мәтінде
қолданылу ерекшелігі
Портреттің лексикалық құрамының қолданылу ерекшеліктері ... ... ... мән-мағынасы, тілдік қызметі контексте
ашылады. Контекс, біздің қолдануымызда, ... ... ... шығарма мазмұнына, идеясына, жазушы мақсатына ... ... өте көп ... үш түрлі контексті ... ... ... ... бір ғана ... ... ... шығарманың таруын не бүкіл шығарманы
қамтиды /7,131/.
Біздің жұмысымызда талданып отырған ... ... орай екі ... ... ... ... бұл ... қамтиды; макроконтекст жеке сөлемді қамтиды.
Микроконтексте сөз тіркесінің түрлері, ... әр ... ... ... және синтаксистік қатынастары сөз болады. Портрет
құрамына енетін ... ... ... ... түрде жұмсалмайды, онымен
бірге сипаттаушы сөз жүреді дедік. Оның қарапайым мысалы ... ... ... ... туындыда «оның көзі бар» не «мұрты бар» деп
жазылмайды. Сөз ... ... сұлу ... ... не «қиық мұрты бар» деп
жазады. Соматикалық, вестиалды, кинетикалық лексика ... ... ... ... ... және ... Мысалы: нұрлы көз, кеберсіген
ерін, домалақ бас. Портрет ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін құрайды. Портрет
құрамындағы сөз тіркесі – сипаттаушы сөз бен соматема, вестема, кинетема
бірлігі. Осыған орай соматикалық, ... ... сөз ... ... ... тіркестер тобына енеді. Себебі басыңқы
сыңарда міндетті түрде есім сөздер, яғни дене ... ... ... ... ... зат есім ... ... Мысалы: Қалын қас, сұлу
жүз. Соматикалық тіркестер құрамына қарай дара және ... ... ... ... тіркестер мынандай сөз таптарының ... ... Зат есім мен зат есім ... ... қой көз, ... бет,
мойыл көз, алтын тіс, бота көз, үйрек қарын.
2.Сын есім мен зат ... ... ... ... ... аяқ, ойлы жүз, жуан қарын, қара қас, түзу бой;
3.Есімше мен зат есімді соматикалық тіркестер: ... ... көз, ... ... ... ерін, ербиген бой, сұйықталған
шаш, түтіккен жүз.
Соматикалық тіркестер сыңарлары арасындағы синтаксистік қатынас
–атрибуттық қатынас. Бағыныңқы ... ... ... ... ... сапалық белгілері жағынан анықтайды, айқындайды. Бірінші
топтағы ... ... сөз ... ... ... ... анықтайды. Мұны Р. Әмір зат есімді сөз тіркестерін топтағанда бұл
тіркемтердің ... ... жиі ... айта ... теке ... көз, ... ... деген мысалдар келтіреді /21,15/.
Тілде аталған соматикалық тіркестерден басқа бір ... ... ... бар. Олар ... тіркестер (соматикалық
фразеологизмдер) деп атайды. Мұның соматикалық деп аталуының себебі, бұл
сөз тіркестерінің де құрамында дене ... ... ... ... ... жерге тимеді, бір аяғы жерде, бір аяғы көрде, басы қатты, басы
істейді, басы ... ... ... ... ... ... қол-аяғын байлады
т.б. Соматикалық фразеологизмдер жайы қазір де кеңінен сөз етіліп жүр.
Мәселен, қазақ тіл ... Ә. ... ... ... ... және орыс ... салыстыру Р.Е.Валиханова
зерттеулерінде тоқталған. Қазақ және неміс ... ... ... және ... ... ... ... Соматикалық тұрақты тіркестер портрет құрамында
кездеспейтіндіктен біз оларды қарастыруды мақсат етпедік.
Соматикалық тіркестер ішінде сын есім мен зат ... ... ... Сын есім ... ... бейнелі де ұтымды
тілдік амал болып табылады. Күрделі соматикалық тіркестер сапалық және
қатыстық сын есімдердің қатысуы ... ... ... ақ сары ... сұр өң, ат жақты бет, ұп-ұзын саусақ, жіп-жіңішке ... ... ... ... ... ... ... шашты жігіт, ашық өңді азамат.
Күрделі соматикалық тіркестердің басыңқы сыңарында адам дене ... ... мен ... кісі» ұғымындағы жігіт, қыз, суретші т.б.
сөздер ... ... ... ... ... ... үлкен қой көзді,
сүйкімді жас қыз бар еді /.11,152/
Дара вестемалы сөз табына қатысы жағынан төмендагідей ... ... Зат есім мен зат ... ... тіркестер: былғары етік, сабан қалпақ,
елтірі малақай, қоян малақай, сеңсең бөрік, кенеп куртка;
2. Сын есім мен зат ... ... ... ... ... жылы ... ... гүлді галстуг, көк орамал, кең шалбар, ақ костюм;
3. ... мен зат есім ... ... табандалған етік, жалтыраған
тон, жылтыраған көйлек, салпиған етек;
Күрделі вестемалы тіркестер күрделі сан есім мен зат есімнің ... ... ... ... тон, су жаңа ... кең жағалы жейде,
темір басты туфли, биік өкше ... ... ... бәтеңке, түсі кеткен
көйлек.
Вестемалы тіркестер арасындағы синтаксистік қатынастардың ... ... еш ... жоқ. ... да ... ... бұлар да есімді сөз тіркестері қатарына ... ... ... бағыныңқы сыңардағы сөз ... ... ... ... екі ... сөз ... бағыныңқы сыңары
басыңқының сындық, сапалық қасиет, белгілерін анықтайды. ... ... сын есім мен зат ... ... ... ... жұмсалуы жоғары.
Кинетикалы тіркестер есімді және етістікті тіркестер болып келеді.
Оның ішінде етістікті кинетикалық ... үлес ... ... ... ... екі ... ... Көсемше мен етістіктің қатысуы арқылы: ұшып тұрды, ... ... ... зерделей қарады, түстей қарады, отыра қалды;
2. Зат есім мен етістіктің ... ... ... ... ... ... тыржитты, қолын көтерді, басын шайқады.
Бірінші топтағы тіркестерге ... ... тән. ... бағыныңқы сыңарындағы сөздер басыңқыдағы қимылдың ... ... ... ... екі ... ... жасалады:
1. Зат есім мен зат есімнің қатысуы арқылы: мысқыл күлкі, түлкі
күлкі, өтірік ... Сын есім мен ат ... ... ... салқын пішін, ерке үн,
қатқыл дауыс, ... ... ... ... ... тіркестерге атрибуттық қатынас тән. Бұл топтағы
тіркестер мазмұнды кинетикалық тіркестер болып табылады.
Күрделі кинетикалық ... ... ... соматемалардың,
басыңқы сыңарда күрделі, құрамды етістіктердің қатысуы арқылы ... ... ұшы ... ... көзі ... ... өңі ... жанды,
жүзіне қан жүгірді, беті лып ете қалды, ... отша ... ... ... ...... ... сөз тіркесінің мән-
мағынасы, қызметі ашыла түседі. Макроконтекст жеке бір сөйлемді қамтиды.
Макроконтексте сөйлемде түрлі тілдік құралдармен күрделенуі, ... сөз ... ... ... аясында бірыңғай мүшелермен күрделеніп
келеді. Көркем туындыда кейіпкерлерді мінездеуде, олардың түр-тұлғасын
суреттеп жеткізуде бірыңғай мүшелердің қызметі ерекше. ... ... ... ... ... ойын ... ... дәл, нақты суреттеуге
қол жеткіеді. «Бірыңғай мүшелер сөйлемді аз сөзді, ықшамды етіп берумен
бірге, оған кең ... ... ... ... ... табылады» –
дейді ғалымдар /22,71/. Кез келген көркем шығармада ... ... ... ... ... ұтымды да үнемді амалы. Портреттік
суреттеулерде бірыңғай мүшелер барлық ... ... ... ... ... бірыңғай анықтауыштардың үлес салмағы басым. Біз
портреттік суреттеулердегі бірыңғай мүшелердің жұмсалуын жоғарыда ... ... сөз ... ... ... сөз ... ... бірыңғай мүшелермен
күрделеніп ... жиі ... ... бірыңғай мүшелердің
қолданысында екі түрлі ... ... ... бір ғана ... оған қатысты сөздер дара бірыңғайланып, бірыңғай анықтауыштар
болады. Мысалы: Әйелдің байсалды, ақылды жанары жылы, мейірлі қуанышқа
толы еді. Мен оның тоқ, ... ... ... ... көз тоқтатып
қарап қалдым. Ұзын, жіңішке саусақтары сол баяғыдай сұлу еді. ... ... қыса ... ... ... бірнеше соматема қатар жұсалып, адам кескіні, түр-тұлғасы
тұтастыққа суреттеледі. Онда әрбір соматема. ... Ол енді ... ... ... кең маңдайлы, ойлы шүңірек көзі адамға алғыс толы
жанармен қарады. Тіп-тік қос ... түзу ... ... жұмсақ білек – бәрі-
бәрі қыз тәнінің келісті балғын ... ... ... ... ... портреттің айшықты негізі, шұрайлы ... ... ... ... толығырақ, кеңінен суреттеу басым
болады. Мұндай суреттеулерде ... ... әр ... ... ... ... аз, ... қара көз, керілген қалындау қас, әдемі сәл
толық ерін, таза жұқалтым иек, ұзын мойын – қыз ... ... ... /6,35/. ... орта ... ... денелі, күшті
жігіт.... Бақытберген түзу, кең ... ... ... ... ... көз алдына Ғалияның ұян күлкісі, әлі балғын уыздай жас келбеті
елестеді /5,105/.
Вестемалы ... ... де ... ... жұмсалады. Мысалы:
Биік өкше, оюлы қара жұмсақ былғары етігін сипап, сәл ... ... ... ... кейіпкердің киім киісін суреттеу ... ... ... тәсілдер де аз көлемде келеді. Мысалы: Қалың киім де,
аяғындағы табандалған пима да сұлу мүсін мен ... ... ... ... /2,63/. ... ... ... олар Қайраттың темір
басты туфлиін, көк джинсиін, былғары курткасын тамашалап үлгерді /3,201/.
Көз алдында ... ... қос етек ... кәмшат бөрік, алтын
теңгелі өңір жиек мақпал камзолды бойжеткен қыз кейпіндегі Меңсұлу келе
берген. Көксауыр саптама етік, ... сары тон ... ... ... жас
екен. Үстінде қара жолағы еңдей пішілген, түгі қусырылған жолбарыс жақты.
Аяқта – тықыр түк, күлгін сары пұшпақтан құралған жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... бала жігіт екен /5,69/. Үстіне
киген жеңі ... орта ... ... шақпақты қызыл қоңыр жиде,
тар балақ, ... ... ... ... ... ... ... пальто тұлғасын, бар сымбатын мүсіндіре түскен. Үстінде иығы
түсіңкі костюм, ... ... ... ... ... ... ... мыжырайған ала кепка киген арық адам мас кісіше әрең жүріп
барады. ... ... ... ... ұзын жеңі ақ ... ... енді ... кеттің бе? - деді үстіндегі көнетоз ... түгі ... ескі ... ... ... ... ... ала келген Кенжек /9,81/.
Кинетикалық бірыңғай мүшелі сөйлемдер негізінен пысықтауыштармен
күрделеніп келеді. Пысықтауышты ... ... ... ... ... ... ... динамиканы күшейте түседі. Мысалы: Қыз
әлдене айтып отырғанымен, шалдың қыз ... иә ... иә ... ... тақиясын оңдап, ұзын-ақ сақалын тарамдап жан – жағына
үнсіз селсоқ қарайлайды. «Шын айтамысың?» - ... Айша ... ... ... күлім қағып күйеуіне еркелей қарады. Сәулетай ... ... ... көздері жайнап қуана қарап тұрып қалған /12,234/.
Басқа сөйлем мүшелерінен болған кинетемлар ... те ... ... ... ... «жазда жетем деп едің, қайдасың, Сейіл» деген
Меруертің назды үні, аялаған ерке үні шалынғандай болды. Неге, ... ... ... сол ... міне өлең оқығанда көзін жұмып алатыны, міне,
жұдырығымен ... ... ... міне ... ... шашын
кейін сырып тастап, көзі отша жанып тұратыны, міне /13,328/. Өңі ... ... оты ... тағы да тірі ... ... ... ... жан-жағына жаутандай қарап тұра қалды. Өз құның білетін жас
доцент қажып, шаршап отырған кәрі профессорға болмашы ғана бас ... ... ... ... ... ыздиып, тық-тық басып шығып кетті
/14,237/.
Міне, сөйлемде соматикалық, ... ... ... ... ... күрделеніп келеді екен. Соматикалық бірыңғайлы
мүшелі, вестемалы ... ... және ... бірыңғай мүшелі
сөлемдерді жеке-жеке қолдану мүмкіндігі бар. Сонымен бірге аталған ... ... ... бірлікте, тұтасып жұсалады. Кейіпкердің
кескінің айта ... киім ... ... атай отырып оның түр-тұлғасымен
қатысын суреттеу, қимыл-қозғалысы мен кескін-келбетін тоғыстыра беру –
портреттің күрделі түрі.
Портреттік суреттеулердің бейнелі, ... ... ... ... арқылы іске асады. Адам кескіндемесінің сан ... ... ... ... ... ... метафоралардың әсері
мол.
Портреттік суреттеулерде эпитеттің қызметі ерекше. ... зат, ... ... әсерлендіре түсетін амал. «Эпитет
– заттың, құбылыстың айрықша сипатын, сапасын анықтап, суретті ... /1,219/. ... ... ... ... ... күшейте,
көркейте түседі. Мысалы: нәркес көз, аққу мойын, ... ... ... ... көз, ... көз, ... бел т.б.
Портретте метафоралы сөз тіркестері де қолданылады. «Метафора – ... ... ... ... ... ... ... не құбылысты
айқындай, ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өге ... ... ... ... ... ... заттың не құбылыстың мағынасын
үстеу, мазмұнын тереңдетіп, әсерін күшейту» /1,224/. Метафоралы ... ... ... ... мағыналарының ауысып ... ... көз ... ... ... ... ауысқан. Салқын жүз
немесе салқын жанар тіркестерін А.Айғабылов ... су» ... ... /23,10/. Мұнан басқа Ролландо тұнық көз, ... ... көз, тоқ бет ... ... ... ... жүріс-тұрысын, қимыл-қозғалысын жазушы
басқа бір затқа, құбылысқа ұқсатып, теңеп береді. ... ... ... да ... ... ... тигізеді. Роллан
шығармасындағы портреттік суреттеуде тосың бір теңеу бар. ... ... ... ... ... мінсіз жүзі, ашық торсық
маңдай, сүліктей қыр мұрын, толық ерін, жұқалтым ... иек ... ... ... бой ... ... ... көлеңкесін көпке арнаған тірі
ағаш емес, баптап ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерге бағасы танылады. Теңеудің сан ... ... ... ... Шашы ... өсіп ... ... шудасындай иығына түседі... Мына тұнып ... көк ... таза ауа ... күн ... мүлгіген ақ қайың қыздың жүзі де
таза, таңқаларлық таза еді. Бөксесі тоқ, кеудесі ... ... ... ... егін ... ... ... даяшы қызбен қалжындасты. Қимыл-
қозғалысы атан түйедей кеудесі, зор денесіне мүлде үйлеспейді...жемге
байланған арғымақтай әсем тұлғалы, бір ... екі ... ... ... ... соқталдай жігітті жас нәрестедей емірене иіскеп
... жауыннан соңғы атқунақтай басы ... ете ... ... ... ... ... портрет жасауда қызметі
ерекше.
Қайталау портрет құрамында да орын ... ... ... ... Мысалы: Баян балаға күлімсірей қарап отыр еді, ... отыр еді, ... ... отыр еді /11,65/. ... ... ... Анықтап қарады. Андап қарады. Андап қарап тап ... ... ... ... сөз тіркестері сөйлемде бірыңғай мүшелер ... ... ... ... ... ... Бексұлтан қарсы
отырған шалға тесіле, тесірейе қарады /5,108/. Сейілді көргенде Меруеттің
беті ду ете түседі. Ол да ... ... ... ... сөздер тобының (соматикалық, вестиалды,
кинетикалық) контексте жұмсалу аясы сөздер тіркесі мен сөйлемде көрінеді.
Микроконтексте сөз тіркестерінің түрлері, олардың сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің сөйлемдегі қызметі қарастырылады.
Сөйлемдегі бірыңғай ... ... ... жұмсалу деңгейі, портрет
жасаудағы қызметі анық көрінеді. Портреттің тілдік көріктеу құралдарымен
айшықтануында эпитет, теңеу, ... және ... ... ...... шығарманың құрылымдық элементерінің ... ... ... бірге портрет те кейіпкер мінездемесін жасауға
қатысады. Зеттеулерде портретті тар және кең көлемде ... ... ... ... сыртқы кескін – келбетін суреттеу деп тар
көлемде түсіну бар. ... ... ... кең көлемде қарастырылды.
Портрет кейікерлердің сырт тұлғасын суреттеу ғана ... ... ... ... ... ... ... дауыс мәнерін беру арқылы
оның ішкі әлеміне бойлайды. Сыртқы кескін мен «ішкі ... ... ғана ... өз ... ... ... портрет – сырт
тұлға мен ішкі ... ... ... ... тұтаса танылуы арқылы
кейіпкер мінездемесін жасаушы амалдардың бірі.
Портретті тілдік талдау түрлі ... ... ... Біз ... ... ... талдауды басты міндет еттік. ... ... үш ... ... ... ... терминдермен белгіленді:
соматикалық, вестиалды, кинетикалық лексика.
Соматикалық лексика тобына адам мүшелерін ... ... ... ... – өте жиі ... және ертеден келе жатқан
лексика түрі. ... ... ... ... көркем
шығармаларының ерекшелігіне орай он түрлі белгімен топтастырдық. Олардың
әрқайсысы әрбір ... ... ... ... ... сөйлемде субьектінің орнында жүру ерекшелігі бар. «Адам,
кісі» ұғымын беретін сөздердің орнына бас, көз, сақал, мұрт, ерін ... ... ... ... ... ... бөлшегі
қолданылады. Соматемалардың қолдану жиілігі жөғары көз бен ... ... өз ... ... ... ... ... тоғыз белгімен топтастырылды. Вестемалар да ... ... ... ... ... сөз ... ауысуы
вестемаларға тән. Сөйлемде субьектілік мағына киім аталарына ауысады.:
шолақ тонды жігіт – шолақ тонды. ... ... ... жиілігі
жоғары костюм, көйлек, туфли, камзол, тон сөздері.
Кинетикалық лексика бет өзгерісі, дене ... дене ... ... мен сөз ... ... Бұл ... етістікті және
есімді сөз тіркестері енеді. Көркем шығармаларда ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің қолданыстағы
мағыналары ашылып көрсетілді. Бір кинетема бір ғана көңіл, ... ... ... ... ... – ұялу не ... көзі ... аузы
ашылу – таңдану.
Сипаттаушы сөздер екі түрлі ... ... ... ... ... ... мен «ішкі белгілерді» сипаттайтын сөздер
жеке-жеке топтарға ... ... ... ... ... ғана бере ... ... көз, бет, қол, қабақ, саусақ, арқа,
мұрт, мұрын, алақан. Олардың ішінде, көз бен бет өте жиі ... ... ... сөздер тобының көркем шығармада жұмсалуын
байқау бірнеше міндеттерді шешті. Жұмсалу аясы екі ... ... ... ... сөз тіркестері қарастырылды.
Сөз тіркесінің түрлері, мағыналары ашылып ... ... ... етіп ... ... ... ... кинетикалық
сөз тіркестер бірыңғай мүшелермен күрделеніп келеді. Бір ғана соматема не
вестемаға қатысты бірыңғай анықтауыш ... ... Ал егер ... не ... ... олар ... ... бірыңғай
анықтауыш мүшелер болып келеді. Сөйлемде портреттік суреттеулердің
айшықтану құралдары сөз ... ... ... ... ... ... де ... шығуына әсері мол.
Сонымен, бұл жұмыста портреттің көркем шығармадағы орны, құрамы,
қызметі кеңінен сөз етілді. ... әлі де ... ... ... жеке ... ... ... болуы тиіс.
Қорытынды.
Көркем шығарма құрылымында кейіпкерді мінездеуші тілдік тәсілдердің
орны, қолданылу арасалмағы әр автордың мақсатына байланысты болады.
Портрет – барлық ... ... ... ... ... ... кең ... қарастырылады. Оның негізгі қызметі –
кейіпкер тұлғасын кескіндеу мен мінез-болмысын ... ... ... сай мынандай нәтижелер қорытылды.
I. Портретті тілдік тұрғыдан талдамас бұрын оның көркем шығармадағы
орнын анықтап алу қажет. Портретті біз ... ... ... бірі ... ... оның ... мінездемесіне қатысын
айқындадық. Портрет кең көлемді ұғым. ... ... ... сан
түрлі саласын қамтиды. Соның ішінде әдебиеттегі портреттің орны өзінше
бір бөлек. «Әдеби» портрет кейіпкер ұғымымен қатар жүреді. ... ... ... бар тұлғасы көз алдына елестейді. Оның ... ... ... сан ... ... ... сырлы бояуымен
салынатын «әдеби портрет» басқа жанр ... ... ... құбылмалылығымен ерекшеленеді. Бейнелеу,
сурет ... ... жанр ... ... ... ... ... бірі ғана. Портреттің түрлері мазмұнына және
көлеміне ... ... ... ... және динамикалық түрі
бар. Статикалық портрет – белгілі бір уақыт, кеңістік ... ... кең ... ... ...... ... кескіндемесі. Көлеміне қарай портреттің шағын
және көлемді түрлерін көрсеттік. Шағын портреттік суреттеулер ... ... ... ... ... ... ... және портрет-ситуация түрлерін ажыраттық. Шағын
портреттік суреттеулердің көлемі шектеулі, бірді-екілі ... ... ... ... ... басты кейіпкерлерді, ішінара
қосалқы кейіпкерлерді суреттеуде қолданылады. Көлемді портреттің ... ... ... және ... портрет сынды түрлерін ажыраттық.
Көлемді портретте адамның кескіні, сырт тұлғасы, мінезі бар ... ... ... ... үш ... бөліктен тұрады: 1) адамның
денесі мен мүшелері; 2) киген киімі; 3) Бет өзгерісі, дене қимылы, дене
қалпы. ... ... ... осы үш ... ... болып
табылады. Тілде аталған бөліктерді белгілеуде соматикалық, вестиалды,
кинетикалық терминдері ... ... ... лексикалық құрамы
негізгі сөздер тобынан тұрады: 1) адамның денесі мен оның ... ...... ... 2) ... ... ...
вестиалды лексика; 3) бет өзгерісі, дене қимылы, дене қалпын ... мен сөз ...... ... ... – ең көне және жиі ... лексика түрі.
Соматикалық лексика қол, аяқ, бас, көз, мұрын, тіс, ерін т.б. ... ... ... тобынан тұрады. Соматикалық лексика бірлігі
соматема ... ... ... бас. ... портреттік
суреттеулерде жеке дара қолданылмайды. Олардың алдында әр ... ... ... ... ... ... көз, жылы жүз. ... сипаттаушы сөздер деп атадық. Сипаттаушы сөздерді он белгімен
топтастырдық:
1.түсі ... ... ... көк, ақ)
2.пішіні (домалақ, сопақ, жалпақ, шүңірек)
3.көлемі (үлкен, ірі, жуан, кішкене)
4.физикалық ... ... ... ... ... (ажарлы, мінсіз, көрікті, мінсіз)
6.арық / толықша
7.ұзын / қысқалық
8.жұқа / қалындық
9.жуан / ... ... ... ... шұбар)
Сипаттаушы сөздердің екі түрін анықтадық: «сыртқы белгілерді»
анықтайтын сипаттаушы сөздер және «ішкі белгілерді» анықтайтын ... ... ... сөздер адамның кескін-келбетінің әр түрлі
белгілерін атайды. Мысалы: ақылды бас, ... ... ... ... барлығы емес, санаулы түрлері ғана «ішкі ... ... ... бас, көз, жүз, ... ... ... қол, ... арқа. Әрбір соматемалардың қатысымен адам ... ... ... ... ... ... ... лексика бас киім, аяқ киім, киімді атайтын сөздер тобын
қамтиды. Вестиалды лексика тобында да сипаттаушы сөздердің орны ... ... ... тоғыз белгі бойынша анықтайды:
1.түсі (қызыл, ақшыл, көк, сұр)
2.материалы (барқыт, атлас, былғары)
3.пішіні ... ... ... (кең, ... кішкентай)
5.жаңа / ескілік сипаты
6.қосымша белгілері (биік өкше, ... ... ... ... ... (оюлы, гүлді)
8.сапалық, бағалық сипаты (жылы, әдемі, жұмсақ)
9.шықан жері не модель авторы (италиан, американдық)
Орыс тіл біліміндегі зерттеулерде вестемалардың ... ... алу ... ... айтылады, строгое платье, наивный ... ... ... ... ... ... көрсете алу
сипаты байқалмайды.
Вестемалар да, соматемалар да ... ... ... ... ... ... ... атқаруына сөз мағынасының
ауысуының синекдоха тәсілі негіз болса, вестемалардың субьектілік қызметі
метономия тәсілі арқылы іске асады. Мысалы: қара ... ... ... сөз сөйледі.
Орыс тіліндегі кейбір соматемалар мен вестемалар эмоциональды баға
беру қабілеті бар ... ... ... ... кепочка, башка, головка,
носик. Эмоциональды бағасының жағымды жане жағымсыз реңкі бар. Мысалы:
носик, глазенька – жағымды, башка, рожа – ... ... ... ... ... ... мағыналары арқылы және грамматикалық
тұлғалар арқылы (суффикстер) арқылы беріледі.
Кинетикалық лексика тобына адамның бет өзгерісін, дене қимылын, дене
қалпын ... ... мен сөз ... енеді. Кинетема лексика бірлігі
кинетема деп аталынады. Мысалы. басын шайқады. Кинетикалық лексика
құрамына ... сөз ... ... және етістікті болады. Оның ішінде,
етістікті сөз тіркестерінің жұмсалуы басым. Кинетикалық сөз тіркестерінің
екі түрі ажыратылады: 1)Жалпытілдік ... ... ... ... – жалпы халыққа түсінікті, тілде
белгілі мағыналары қалыптасқан кинетемалар. Жұмыста олар үш ... ... ... ... 2) дене ... анықтайтын
кинетемалар; 3) дене қалпын анықтайтын кинетемалар болып ажыратылып,
әрқайсысының мағыналары ашылып ... ... ... ... ... жеке бір кейіпкердің өзіне ғана тән ... ... Әр ... ... ... ... болуы
мүмкін. Кинетикалық лексика ... да ... ... ... ... ... сөз тіркестеріне және «қарау», «күлу»
етістіктеріне қатысты қолданылады. Мысалы. ... ... ... ... ... тобындағы сипаттаушы сөздер белгілі бір кинетемаларға
қатысты болып келеді.
III. Портреттің лексикалық құрамын жеке қарастырған соң, оның ... ... орны ... ... ... ... Осы ... лексикалық бірліктерінің мән-мағынасы, ... ... Бұл үшін ... ... ... ... тілдік бөлшектердің көріну орны ретінде алынады. Контекст тілдік
категория (ұғым) ретінде ... ... біз екі ... контексті бөліп
көрсеттік: микроконтекст (сөз тіркесі) және макроконтекст (сөйлем).
Микроконтексте вестиалды, кинетикалық, соматиқалық лексика ... ... ... қарастырылды. Сөз тіркесінің портрет лексикасының
құрамына қатысты үштүрі ажыратылды; вестемалы тіркестер ... ... ... ... қарады); соматикалық тіркестер (нұрлы
көз). Әрбір сөз тіркестерінің түрлі сөз таптарына қатысы анықталды.
Макроконтексте ... ... ... ... сөз ... мүшелермен күрделеніп келеді. Осы негізде вестемалы бірыңғай
мүшелер, кинетикалық бірыңғай мүшелер, соматикалық бірыңғай мүшелер деп
жеке-жеке ... ... ... аясы сөз ... Сөйлемде бір ғана
вестема не соматема жұмсалса, бірыңғай мүшелер соның ... ... ... ... ... ... тіркестерде
бірыңғай пысықтауыштардың жұмсалуы байқалады.
Сөйлем аясында портреттік суреттеулердің тілдік ... сөз ... ... ... ... ... және ... сынды көріктеу құралдарының қызметі ашылды. Қайталаудың
көбіне, динамикалы портрет жасауда қолданылатын тілдік ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Мінез туралы10 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Бала мінезін тәрбиелеудің жолдары44 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь