Нарық қатынастарындағы саудадағы сегмент орны, ұйымның есеп саясаты және технико-экономикалық көрсеткіштері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 НАРЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ ОРНЫ, ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫ ЖӘНЕ ТЕХНИКО.ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ
1.1 Саудадағы сегмент бойынша басқару жүйесі және оның ұйымның өндірісінің тиімділігін арттырудағы орны, бағыттары және пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Ұйымның есеп саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.3 Ұйымның технико.экономикалық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... .20

2 САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ БОЙЫНША ЕСЕПТІЛІК ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕБІН ЖҮРГІЗУ
2.1 «Редут.Защита» жауапкершілік ұйымдастырып басқару мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.2 Саудадағы сегмент бойынша есеп жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.3 Саудадағы сегмент бойынша қаржылық ақпаратын орталыққа жіберу мен бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

3 САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ БАҒЫТТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІКТЕРІН БАҒАЛАУ
3.1 Жауапкершілік есебін дамыту бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
3.2 Саудадағы сегмент бойынша стандарт.кост әдісін қолдану және ауытқуларды талдау бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68

ГЛОССАРИЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70
Кәсіпорындар мен ұйымдардағы болып отыратын барлық үрдістерді алдымен бақылап, орындалған жұмыстар мен атқарылған қызметтердің нәтижесінде өндірілген өнімдерді, олар үшін жұмсалған материалдар мен шикізаттарды қаржы - қаражаттарды сандық өлшемге келтіріп және оны арнаулы құжаттарға қарай реттеп, соңынан тіркеу жұмысын жүргізетіндігі бухгалтерлік есептің басты міндеті болып табылады. Есеп қисап жұмысының мақсаты үкіметіміздің экономикалық саясатымен анықталады. Әрбір қоғамның экономикалық теориясында анықталған негізгі заңына сәйкес шешіледі. Яғни, қоғамның бір қалыпты жоспармен дамуы, есеп – қисап көрсеткіші болмаса іске асуы мүмкін емес. Себебі даму бағыты есеп-қисап мәліметінің көрсеткіштерін негізге ала отырып жасалады. Онымен қатар мүмкіншілігін немесе орындалмау себебін экономикалық талдау арқылы анықтап отыратын да бухгалтерлік есеп.
Осы орайда, бухгалтерлік есептің алдына мынадай нақты міндеттер қойылады. Бухгалтерлік есептің басты міндеті – кәсіпорынның шаруашылық жоспарының орындалуын бақылау. Бұл мақсаттың орындалуы есеп – қисап жұмысының көрсеткіштерімен дәлелденеді. Себебі, барлық кәсіпорын шаруашылығының нәтижесін есеп-қисап алады. Яғни, ол көрсеткіштер жоспардың орындалуы барысын көрсетеді.
Осы орайда, бухгалтерлік есеп көрсеткіштерінің, жоспарлау көрсеткіштерімен салыстырып, оның орындалу дәрежесін анықтайды. Бұл мәліметтер кәсіпорын жұмысына басшылық ету үшін өте қажет.
Бухгалтерлік есептің міндеттерінің бірі , қоғамдық және жеке меншіктің мүддесін қорғау. Есеп-қисап жұмысында, мемлекет меншігі – ол халқымыздың қазынасы, оның молшылығы – еліміздің экономикалық қуатының деңгейін, әрбір кәсіпорын шаруашылықтарын игеру мүмкіншіліктерінің шамасын көрсетеді.
Осы орайда, айта кететін бір жағдай материалдық жауапкершілік есебін тиянақты бір жүйеде жүргізу ерекше орын алады. Себебі материалдық жауапты адаммен (кәсіпорынмен) есеп-қисап уақытылы жүргізілмесе ол жағдай есеп-қисап жұмысының барлық нәтижесін жоққа шығарады.
Бухгалтерлік есептің тағы бір міндеті – кәсіпорындар экономикасын, шаруашылық есептің түбегейлі нәтижесін көрсету.
Түбегейлі қайта құру кезінде барлық кәсіпорындар толық шаруашылық есеппен өзін - өзі қаржыландыруға көшуге тиісті. Шаруашылық есеп жоспарлы шаруашылықты жүргізу әдісі ретінде өндіріс тиімділігін арттыру үшін мейлінше қолайлы жағдайлар жасайтын принциптерге негізделген:
1)қажетті ресурстарды кәсіпорынға немесе бірлестіктерге жарғы арқылы анықтау;
2)шаруашылық дербестік;
3)өндіріске жұмсалған шығындарды оның нәтижелерімен ақшалай түрінде жалғастыру;
4)өз шығынын өзі өтеу және рентабельділік;
5)өндірістің дамуына жұмысшылар ұжымын материалдық жағынан мүдделі ету, экономикалық ынталандыру;
6)шаруашылық қызметіне ақшалай өлшем арқылы бағалау жасау.
1. Қазақстан Республикасының Атазаңы. Алматы, - 2004
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. Алматы, - 2007
3. Қазақстан Республикасы. 2007 жылдың 28 ақпанында қабылданған Заң, №234 III - ҚРЗ. Бухгалтерлiк есеп пен қаржылық есептілік туралы. – Алматы.
4. Қазақстан Республикасының Бюджеттік Кодексі, Алматы,
5. Республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуы ережесі. Қазақстан Республикасы үкіметі,20.03.2007. №225
6. Ұлттық қаржылық есептілік стандарттары №2. Алматы, 2007 ж.
7. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары.
8. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік жылдарында, статистикалық жинақтама.Алматы,2007
9. Хорнгрен Ч.Т.,Фостер Дж. Бухгалтерский учет:управленческий аспект. М.:Финансы и статистика, 2003.-416с.
10. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп. Оқу құралы, Алматы.:Lemбаспасы, 2008.-500б.
11. Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілердегі бухгалтерлік есеп. - Алматы: Қазақ Университеті, 2005. – 212б.
12. Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері. Алматы: Экономика, 2006. – 384б.
13. Баймұханова С.Б., Балапанова Ж. Бухгалтерлiк есеп. – Алматы: Экономика, 2001. - 236б.
14. Баймуханова С.Б. Бухгалтерлік есеп. – Алматы: Экономика, - 2005. – 366б.
15. Дюсембаев К.Ш. и др. Аудит и анализ финансовой отчетности. - Алматы: «Каржыкаражат», 1998. – 512б.
16. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г. Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдау. – Алматы: Экономика, 2001. – 110б.
17. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами.- Алматы: Экономика, 2000. – 159б.
18. Кеулiмжаев Қ.Қ., Қаржылық есеп. Алматы: Экономика, 2001. – 323б.
19. Радостовец В.К, Габдуллин Т.Ғ. Радостовец В.В. Шмидт О.И. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз аудиторлық компаниясы. Алматы . – 2003. – 478б.
20. Назарова В.Л. Басқару есебі Оқулық. - Алматы: Экономика, 2005. – 155б.
21. Энтон Р., Рис Дж.Учет:ситуации и примеры.М.:Финансы и статистика,2002.
22. Палий В.Ф. Международные стандарты финансовой отчетности. Москва: Юнит, 2005. – 179б.
23. Рахимбекова Р.М. Финансовый учет на предприятии. Учебник. Алматы: Экономика, 2005.- 198б.
24. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет. Алматы 2000. – 210б.
25. Үмбеталиев А.Д. Кәсіпорын экономикасы және кәсіпкерлік. Оқулық. Алматы, 2009.-462б.
26. Управленческий учет 1. Учебное пособие, USAID/Pragma.2005
27. Шеремет А. Д. Управленческий учет:Учебное пособие. М.:ФБК-ПРЕСС, 1999.-33бет
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1 НАРЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ ОРНЫ, ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫ ЖӘНЕ
ТЕХНИКО-ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ
1.1 Саудадағы сегмент бойынша ... ... және оның ... тиімділігін арттырудағы орны, ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ЕСЕБІН ЖҮРГІЗУ
2.1 «Редут-Защита» жауапкершілік ... ... ... сегмент ... ... ... ... ... қаржылық ақпаратын орталыққа жіберу мен
бағалау.....................................................................
............................................48
3 САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ БАҒЫТТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІКТЕРІН БАҒАЛАУ
3.1 ... ... ... ... ... бойынша стандарт-кост әдісін қолдану және
ауытқуларды ... ... мен ... ... отыратын барлық үрдістерді
алдымен ... ... ... мен ... ... өндірілген өнімдерді, олар үшін жұмсалған материалдар ... ... - ... ... ... ... және оны арнаулы
құжаттарға қарай реттеп, соңынан тіркеу ... ... ... ... міндеті болып табылады. Есеп қисап жұмысының
мақсаты үкіметіміздің экономикалық саясатымен анықталады. ... ... ... ... ... ... ... шешіледі. Яғни,
қоғамның бір қалыпты жоспармен дамуы, есеп – қисап көрсеткіші ... ... ... емес. Себебі даму бағыты есеп-қисап мәліметінің көрсеткіштерін
негізге ала отырып жасалады. Онымен қатар мүмкіншілігін ... ... ... ... арқылы анықтап отыратын да бухгалтерлік есеп.
Осы орайда, бухгалтерлік есептің алдына ... ... ... ... ... басты міндеті – кәсіпорынның ... ... ... Бұл ... ... есеп – ... ... дәлелденеді. Себебі, барлық кәсіпорын
шаруашылығының нәтижесін есеп-қисап алады. Яғни, ол ... ... ... көрсетеді.
Осы орайда, бухгалтерлік есеп көрсеткіштерінің, жоспарлау
көрсеткіштерімен ... оның ... ... ... Бұл
мәліметтер кәсіпорын жұмысына басшылық ету үшін өте ... ... ... бірі , қоғамдық және жеке
меншіктің мүддесін қорғау. Есеп-қисап жұмысында, мемлекет ...... ... оның ...... ... қуатының
деңгейін, әрбір кәсіпорын шаруашылықтарын игеру мүмкіншіліктерінің шамасын
көрсетеді.
Осы орайда, айта кететін бір ... ... ... ... бір ... ... ерекше орын алады. Себебі материалдық жауапты
адаммен (кәсіпорынмен) есеп-қисап уақытылы жүргізілмесе ол жағдай ... ... ... ... ... ... есептің тағы бір міндеті – кәсіпорындар экономикасын,
шаруашылық есептің ... ... ... ... құру ... ... кәсіпорындар толық шаруашылық
есеппен өзін - өзі ... ... ... Шаруашылық есеп жоспарлы
шаруашылықты жүргізу әдісі ретінде өндіріс тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... негізделген:
1)қажетті ресурстарды кәсіпорынға немесе бірлестіктерге жарғы арқылы
анықтау;
2)шаруашылық дербестік;
3)өндіріске жұмсалған шығындарды оның нәтижелерімен ақшалай түрінде
жалғастыру;
4)өз шығынын өзі өтеу және ... ... ... ... ... ... мүдделі
ету, экономикалық ынталандыру;
6)шаруашылық қызметіне ақшалай өлшем арқылы бағалау жасау.
Осы айтылған шаруашылық есеп ... ... ала ... ... ... мен ... жарғы арқылы белгіленген дербес шаруашылық
орны бола алады. Оның өз жоспары, ... ... және ... өзінің
есеп айырысу шоттары болады.
Қорыта келген де бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... қорды пайдалану, айнамалы
қорлардың тиімділігі, өндіріс ... ... ... ... ... ... алу арқылы орындалады.
Бухгалтерлік есепті заңнамалық актілерге, есеп және ... ... ... үйлестіру қажет. Еліміздегі бухгалтерлік
есептің ... ... ... ... заң ... ... субьектілерді тағы басқа
жеке субьект шаруашылығы туралы анық, толық мәліметтер мен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... заңдылығын бақылау үшін қажет ақпаратпен
қамтамасыз ету.
Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі қаржылық
(сыртқы) және ... ... есеп ... ... Басқарушы есеп кәсіпорынның қаржылық
ақпараттарын ішкі ... ... ... ... ал қаржылық есеп жоғарыда айтылған қаржылық
ақпараттарды ішкі ... ... ... ... ... ... Яғни, басқарушы
есептің мәліметін кәсіпорын басшылары қандай да бір
шешім қабылдау үшін ... ... ... ... қоса ... ... банк ... салық органдары және
тағы да басқалар ... Кез ... ұйым ... есеп ... түрде жүргізілетін болса,
басқарушы есептің жүргізілуі және оның ... ... ... ... ... бухгалтерлік есеп жүйесіндегі ақпараттарды
жинақтап, тіркеп, өңдеу мүмкіндігі болатын ең маңызды
әдістемелік құрал жауапкершілік бойынша есеп ... Бұл ұйым ... ... ... бір ... ... ... түгел,
уақыттылы есепке алынуының, жалпы бақылауды жүзеге
асырудың жетілдірілген жолы деп қарауымызға болады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... басқарудағы жауапкершілік деңгейінде есеп
жүргізу және есепті бір орталыққа жинақтау жүйесін ... ... ... ... ... жауапкершілік бойынша есеп жүргізуді
ұйымдастыру мен саудадағы сегмент бойынша есептілік және есеп анықтау:
- Нарықтық қатынастар жағдайындағы жауапкершілік орнын қарастыру;
- ... ... мен ... есеп ... ... ... ... тиімділігін бағалау;
- Жауапкершілік есеп пен қаржылық есептің өзара ... ... ... ... 65 ... ... оның ішінде 5 кесте,
8 сурет бар және 2 бетте ... ... ... ... САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ ОРНЫ, ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫ
ЖӘНЕ ТЕХНИКО-ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ
1.1 Саудадағы сегмент ... ... ... және оның ... ... ... орны, бағыттары және пайдалану
мүмкіндіктері
Ұйым негізгі жүйе ... екі ... - ... ... ... және басқарылатын саладан (басқару объектісі) тұрады.
Басқарылатын ... ... мен ... ... ... ұйымдастыру; ұйымның ... ... ... ... ... ... ... коллективтің
әлеуметтік еңбек қатынастарының ... ... ... ... ... ... құрамына: - қаржылық қатынастар (еңбек
қатынастары мен еңбек ақыны төлеу, қаржыландыру (инвестициялау), кредиттеу,
салық ... ... ... т.б.), ... ... (пайда, табыс,
қаржылық санкциялар, баға, дивиденттер, пайыздар, салық, ... ақы ... ... ... (қаржылық және басқару есебі, қаржылық және басқару
талдауы, қаржылық жоспарлау, қаржылық реттеу, қаржылық бақылау) ... - ... ... ... ... ұдайы әсер ету процессі.
Мұндағы негізгі мақсат тиімді басқару шешімдерін қабылдау. Бұл ... ... - ... жүйе ... ... ... адамдармен де «заттармен» де тығыз байланыста.
Мұндай басқаруды ресурстардың мақсатты ... мен ... ... ... ... ... ... басқаруды арнайы
қызметкерлер де іске асырады, олар жаңа техника мен ... ... ... ... материалдық-техникалық тұрғыда жабдықтау,
өткізу-сатуды жоспарлау, экономикалық және ... ... ... ... басқаруды өнеркәсіптік ұйымның басқару ... ... онда оның ... ... ... сияқты
сипаттамаларын байқаймыз. Басқару жүйесінде екі ... ... ... ... және ... ... Басқару процессі объекті, ал аппарат
басқару субъектісі болып табылады. Алдымен басқару ... ... ... ... ... процесстер материалдық-заттық нәтижеге
ұмтылады, ал процесстегі ақпарат ... ... ... ... ... ... ... байланыста болады, материалдық
жағы бағынышты сипатта болады. ... ... орын ... ... ... мақсатына да осы процесстер арқылы әсер ... ... ... ұйым ... аясында жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар ұйымды басқару тиімділігін арттыратын,
яғни, ұйым құрылымын, шешім қабылдау жүйелері мен ... ... ... ... ... ұйымның даму стратегиясы мен
басқару іс-тәжірибесін жетілдіретін бірнеше ... жеке ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиеттерде басқару объектіге әсер ету жүйесі ... оның ... 5 ... ... ... ... ... тапсырмалардың, нормалар мен нормативтердің,
өндірістік шығындар сметасының бар болуы;
- ... ... ... ... ... ... ... тиімді пайдаланылуына бағытталған қызмет;
- ынталандыру, ерекше еңбегі үшін, жетістіктері үшін ... ... ... ... ... ... қол ... үшін
жұмылдыра еңбек етуі;
- есеп және бақылау, ... ... ... ... ... ... ету құралы.
Басқару жөнінде айтқанда басқару циклі өте маңызды ... ... деп ... ... ... ... қабылданғанға дейінгі кезең аталады.
Циклдің сақталуы басқарудың үздіксіздігін қамтамасыз ... ... ... жүйелердің өзара байланысын №2 суреттен көре аламыз.
Басқарушы жүйе басқарылатын жүйеге басқарудың функционалдық бөлімдері
мен қызметтері ... әсер ... ... ... кері ... ақпарат арқылы жүзеге асырылады, себебі бұл ақпарат
коммуникациялық ... ... ... ... ... ... негізінде басқарылатын жүйеге тікелей әсер ететін басқару шешімдері
қабылданады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Ұйымды тиімді басқаруды қамтамасыз етудің ең
маңызды аспектісі кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... содан кейін экономикалық табыстарды ... ... ... ... Сол ... біз ... жұмысында ұйым қызметінің
залалсыздығын қамтамасыз ету мақсатында басқаруға мүмкіндік беретін «шығын-
көлем-пайда» арақатынасын ... мен ... ... шығын түрлеріне
қатысты ауытқуларды басқару мәселелерін зерттеуді жөн ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... ... есеп мәліметтері) |
Басқарылатын жүйе
|Процесстер: ... ... ... ... ... еңбек, қаражат; |
|Көрсеткіштер: өндіріс көлемі, өнім |
|ассортименті, өзіндік құн, материал ... т.б. ... 2. ... және ... ... өзара байланысы
Есепті орталықтандыруда ұйым басқарушысына лимитті бөлу ... яғни ... ... және ... ... ... шарт ... орындауға еңбек келісімдері, ... және ... ... ... белгіленген уақытында алу және өз
жұмысшыларына авансты беруді шешу, лимит арқылы шығындарды ... ... ... тағам өнімдері және басқада материалдық
бағалылықтар, ... ... және ... бухгалтерияда басқарылатын ... ... ... ... ... осы ұйымдардағы
басшылардың келісімімен орталық бухгалтерияда бас бухгалтерді бекітіледі.
Саудадағы сегмент бойынша жүйенің кемшіліктері де жоқ ... ... ... ... ... болады.
1.Бөлімше үшін тиімді шешім қабылдау мүмкіндігі болғанымен, жалпы
ұйым үшін тиімсіз ... ... Оған ... ... құрылымдық
бөлімшелердің, жеке менеджерлердің бірлесе, өзара келісе отырып мақсатты
айқындамағандығы және ... ... ... өзге бөлімшелер
қызметіне қалай әсер ететіндігі жөнінде ... ... кері ... ... ... Бөлімшелер арасында жабдықтаушыларға немесе ... ... ... ... ... ... ... барлық
бөлімшелер бір технологиялық процеспен өзара байланысты болса, онда бөлімше
менеджерінің өз бетімен шешім қабылдауы жалпы ұйым үшін ... ... ... ... есеп және заң ... кетуі мүмкін.
3.Ұйымға қызмет ету ... ... ... ... қарағанда сыртқы байланыстарға көбірек көңіл бөлуі және ... ... ... ... мен ... ... ... орын
алуы мүмкін.
Осы саудадағы сегмент бойынша жүйе ... мен ... ... ... ... жинақтап келесі кесте ... ... ... 1. Саудадағы сегмент бойынша жүйенің ... ... ... ... жүйе ... ... ... менеджері ақпаратпен толық |1.Бөлімше үшін тиімді шешім қабылдау |
|қамтамасыз етілген, ол нақты жағдайды|мүмкіндігі болғанымен, жалпы ұйым ... ... ... ... ... ... ... уақыттылы | ... ... ... ... | ... өз ... шешім |2.Қызметтердің қайталануы. Мысалға, |
|қабылдау қызығушылығы болады, себебі |есеп және заң қызметтері ... ... ... ... қабылдауы табыс |кетуі мүмкін. ... ... ... ... мүмкін. | ... ... ... | ... ... ашылуына | ... ... | ... де ... ... қызмет ету дәрежесінің |
|бөлшектенуі жұмыс істеу қабілеті ... ... ішкі ... ... ... ... |байланыстыраға қарағанда сыртқы |
| ... ... ... ... |
| ... өзге ... ... |
| ... ... мен ... көмек|
| ... орын алуы ... ... ... ... | ... ... бас менеджерлер өз| ... ... ұйым ... | ... ... бөле | ... | ... ... ... ... Дж. ... аспект. М.:Финансы и статистика, 2003.-416с.
Көптеген ұйымдарда ... өз ... ... істеуіне, оның
ішінде ұйымның өз ішінде бар болса да сырттан құрастырушы бөлшектерді сатып
алуына шектеулер ... ... ... жүргізудің келесідей
артықшылықтары бар:
- Ұзақ ... ... ... оның ... бөлімшелердің
болашаққа деген үлкен сеніммен бюджеттеуді жүзеге асыруына және
жедел шешім қабылдауына жағдай жасауға тырысу;
- Жеткізушілермен ұзақ ... ... ... ... ... мөлшерін азайту;
- Бөлімшелерді жаңадан құру және оларға жағдай жасау;
- Ішкі өнім ... ... ... ... ... есеп саясатын талдау
Осы заманғы нарықтық экономика жағдайында ... ... әр ... ... ... болады. Елімізде көптеген типтегі
ұйымдардың әр қайсысы әр ... ... ... тап ... ... ... ұйымдар саны аса көп. Осыған байланысты әр бір ұйым өзінің
алға қойған ... ... жету үшін өз ... тән: өнім ... ... ... ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің
түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу, клиенттермен ... ... ... өңдеу және тағы басқа да ерекшеліктерін зерделеуі керек. Мұның
барлығы да ... ... ... ... ... есеп
саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып көрсетудің негізін
қалайды.
Ұйымдар ... есеп ... ... ... тәжірибедегі
есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы ережелердің ішіндегі ең
тиімділерін ... ... ... Таңдалып қабылданған ережелер ... өз ... ... ... есеп ... ... тәртібін,
мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық ... ... ... ... және ... ... өзгерістер мен
жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды.
Сонымен, есеп ... деп – ... ... ... ... іс-
тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен
жүргізілетін бухгалтерлік есеп ... тән ішкі ... ... Есеп ... мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі
талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп ... ... ... ... ... көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қортынды есеп
жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ... ақ ... ... ... ... тәжірибеде ашып көрсету
үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.[10]
Немесе, Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... ... ... есеп саясаты
дегеніміз ол - жеке кәсіпкердің немесе ... ... ... ... мен ерекшеліктеріне қарай
бухгалтерлік есепті ... мен ... ... Қазақстан
Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік» заңнамасына
немесе ұлттық стандарттарға, ... ... ... есептің типтік
шоттар жоспарына сәйкес жүргізілген нақты принциптер, ... ... ... және практиканың жиынтығын құрайды.[3]
Есеп саясаты ұғымы екі жағдайда:
Біріншісі – ұйымдардың ішкі есеп саясаты.
Екіншісі – және ... ... ... есеп саясаты болып
ажыратылады;
Ендігі жерде біз зерттеліп ... ... ... есеп ... Біз ... ... кәсіпорын: «Іле Алатау ұлттық ... ... ... ... ... құру және ... ... қорғалуын қамтамасыз ету болып табылады. Кәсіпорын
өзінің қызметін ... ... ... және ... ... және Үкіметінің, әкімдіктің, облыс әкімінің
актілеріне, басқада нормативтік-құқықтық актілерге ... ... ... ... ... ... табылады, тілде кәсіпорынның атауы көрсетілген
мөрі және ... ... ... ... ... ... Қаржы министірлігінің қазынашылық кәсіпорыннде есеп шоты
бар. Кәсіпорын өз ... ... ... ... мемлекет атынан, егер Қазақстан Республикасының заңнамасына
сәйкес осыған уәкілетті болса, азаматтық-құқықтық қатынастардың ... ... ... ... ... штат ... лимиті әкімдік
қаулысымен бекітіледі. ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Таусамалы ауылы, ... 1 ... ... ... ... міндетіне келесілер
жатады:
- Құжаттардың уақытылы, дұрыс толтырылуын және болып ... ... ... алдын ала тексеріп отыру.
Қаржылық план бойынша міндеттемелердің негізінде ... ... ... ... ... Ақша қаражатының, есептесулердің, материалдық құндылықтардың
түгендеуін жүргізіп ... және ... ... уақтылы
әрі дұрыс есепте көрсету.
- Бухгалтерлік есептілікті белгіленген уақытта құрып, көрсету.
- Активтердің, құндылығы аз және тез ... ... мен ... құндылықтардың бақылауын және ... ... ... ... қадағалау.
- Алғашқы құжатты, бухгалтерлік есептің регистрларын
(электронды немесе ... ... ... есеп
саясатының, есептік көрсеткіштердің электронды өңдеу
программасын және оған ... ... ... ... ... сақтау және Қазақстан ... ... ... ... ... бухгалтерлік есепті дұрыс жүргізу үшін қажетті
жағдайлар жасауы ... ... мен ... ... ... үшін ... ... талаптарын барлық бөлімшелер мен қызметкерлер бұлжытпай
орындайтынын қамтамасыз ету. Бас бухгалтерді жұмыс ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Бас бухгалтер
тікелей кәсіпорын ... ... ... бас ... ... білімі бар тұлға тағайындалады. кәсіпорынның бас ... ... ... ... ... шаруашылық операцияларды
еңгізуді, оперативті ақпаратты көрсетуді, белгіленген уақытта ... ... ... ... Бас ... кәсіпорын
басшысымен банктік құжаттарға және ақша ... ... ... ... ... ... және қаржылық міндеттемелер мен
шаруашылық келісімдерге қол қояды.
Кәсіпорын ... ... ... пен бухгалтерлік құжатқа қол қоюды бас
бухгалтер ұсынған уәкілетті адамға құқық бере ... Осы ... ... ... бұйрығы негізінде беріледі.
Бас бухгалтердің қолы жоқ құжаттар нақты емес ... ... ... қабылданбайды. Материалды жауапты тұлғалардың орындарынан ауысуы
және жұмыс орнынан босатылуы бас ... ... ... ... жүргізген кезде бас бухгалтер ... ... ... ... (әр ... өз ... ... өз
жұмысына жауапты болуын қамтамасыз ету негізінде). кәсіпорынға кіретін
барлық бөлімшелер ... ... ... мен ... ... уақытында тапсыруы тиіс.
Бас бухгалтердің бухгалтерлік қызметке берілетін қажетті құжаттар мен
мәліметтерді даярлау реті туралы ... ... ... ... ... болып келеді, ал орталықтандырылған есепте барлық
қызмет көрсетілетін кәсіпорынлерге міндетті болып ... ... ... ... ... ... босату, басқа
жұмыс орнына тағайындалуы, жұмыс орнын ауыстыру) заңнамаға ... бас ... ... істі ... ... ал орнынан
босатылған бухгалтердің орнына адам жоқ болған жағдайда, кәсіпорын ... ... ... ... ... бас ... (одан әрі тапсырушы) қабылдаушы тұлғаға
(одан әрі қабылдаушы) істі тапсыру, кәсіпорын басшысының бұйрығы негізінде
жүргізіледі. ... істі ... ... ... ... мерзім екі жұмадан аспауы тиіс. Істі тапсырып қабылдау ... ... мен ... тұлғаның еңбек ақылары және сол мерзімде
құжаттарға қол қою құқы ... ... ... ... ... ... барысында сол кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің жағдайы және
есептілік көрсеткіштің шынайлығы анықталып, ... ... ... Бұл акт ... мен ... жауапкершіліктерін
бөледі. Бухгалтерлік қызметтегі істі тапсыру соңғы көрсетілген (даярланған)
баланс негізінде жүргізіледі. Актте істі тапсырудың мерзімі міндетті ... ... ... ... барысында кассаның жағдайы (қабылдау-тапсыру
мезетіндегі) тексеріледі (ақшаның сақталуына ... ... ... ... ... ... ... кассада сақталатын басқа
құндылықтардың жағдайы және олардың ... ... ... ... ... бар ... тексеру; қолданылмаған чектердің номерін
тексеру). Кассаны ... ... ... және қабылдаушы тұлғалармен
қатар кассир немесе кассаны жүргізуге жауапты ... ... ... ... ... ... ақша есебінің жағдайы, есеп айырысу
операцияларының есебі, баланстың есеп айырысу баптарын ... ... ... шындығы; өндіріп алынатын өтірік қарыздың бар
болуын тексеру және оған ... ... ... ... ... актысының бар болуы; бюджетке уақытылы ... ... ... ... және ... ... құрастыру (есептілік
тәртіптің орындалуы, көрсетілетін есептіліктің сапасы).
Сонымен қатар актта келесілер көрсетіледі:
- Бухгалтерлік қызметтегі ... ... ... ... ... міндеттердің бөлінуі;
қызметтік нұсқаулық; бухгалтерлік есеп және есептілік бойынша
нұсқаулық материалдардың бар ... ... ... және ... ... қамтылуы;) есеп жүйесінің
құрылуы;
- Алғашқы құжаттардың және бухгалтерлік ... ... ... мен ... ұйымдастырылуына қажетті
талаптар;
- Құжаттардың дұрыс сақталуы мен даярлануы, ... ... ... мен ... ... ... ... актыға тапсырушы мен қабылдаушы қолдарын ... ал ... ... ... Егер ... актыдағы кей бір жағдайлармен
келіспесе, ... қол ... ... ... ... ... ... жазуға құқығы бар. Акт екі данада ... ... ... ... ... Актқа қол қойылған соң істі тапсырушы ... ... ... жетекшілігінен (басшылығынан) босатылады.
Бухгалтерлік есеп регистрларына жазуларды еңгізудің негізіне, дұрыс
құрастырылған алғашқы құжаттар жатады. Бұл ... ... ... жағдайдың нақ болғанын бекітеді. Алғашқы құжаттар операцияның немесе
жағдайдың болған уақытында құрастырылуы тиіс, ал егер ... ... ... ... ... болған жағдай бітесалысымен құрастырылуы
керек. Құжаттың ... және ... ... ... ... уақытта бухгалтерлік есептілікте көрсету үшін және құжаттағы
мәлімет мағұлматының шынайы екендігіне ... ... және ... ... ... ... ... Алғашқы құжаттар келесідей міндетті
реквизиттерден тұруы керек:
- Құжаттың атауы (формасы);
- ... ... ... ... ... құжат кімнің атынан толтырылған
(сол тұлғаның аты жөні);
- Операцияның және болған жағдайдың мазмұны;
- Операция өлшемінің ... ... ... ... құндық
көрсеткіштер);
- Операцияның болғанына, дұрыстығына жауапты тұлғалардың жұмыс
қызметтерінің атаулары, аты жөні тегі және қолдары;
- Салық төлеушінің тіркеулік номері;
Электронды алғашқы ... ... ... ... алғашқы
құжаттың күші сияқты күшке ие. Электронды қол қоюды қолданатын ... ... ... қол ... ... және оған қол ... туралы) шараларды қолдану керек.
Бухгалтерлік есеп регистрларындағы алғашқы құжатты электронды түрде
жүргізуді қолданатын ... бұл ... ... рәсімделген
көшірмесін операцияға қатысушы басқа да ... ... ... ... ... ... ... берілген органдардың
талаптарымен құжат көшірмесі шығарылып берілуі тиіс.
Кей бір ... ... ... ... ... ... мүмкін. Олар:
- кәсіпорынның атауы мен адресы;
- операцияның ... ... ... ... ... бекітілген басқа да реквизиттер ... ... ... ... да ... ... құндылықтарды сатып алуға сәйкес құжаттарда материалды
жауыпты тұлғалардың, алынатын құндылықты алуы туралы ... ... ... ... туралы құжатта белгіленген тұлғалардың жұмысты қабылдауын
негіздейтін жазу немесе қолхат алынады. Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы құжаттарда
жіберілген қателерді, қате соммаларды немесе жазуды ... ... ... және ... сомманың немесе тексттің үстіне ... ... ... жазу ... ... Түзетілген текст немесе сомманың
жанына «түзетілді» деген сөз жазылып, құжатқа қол ... ... ... ... жасалған уақыт жазылады. Банктік немесе кассалық
алғашқы құжаттарға ... ... ... ... ... негіз болатын құжаттар бухгалтерлік
қызметке бас бухгалтер белгілеп, кәсіпорын ... ... ... ... ... тұлғалар тауарлы-материалдық құндылықтардың кірісі
мен шығысы бойынша алғашқы құжаттарды 442-ші формадағы тапсыру реестырында
көрсетеді. Бұл ... ... ... екі ... ... ... тұлғалардың қатысуымен тексеріс жүргізілгеннен кейін
(берілген алғашқы құжаттардың дұрыстығы туралы тексеріс) ... ... ... ... қолымен) материалды жауапты тұлғаға
қайтарылып беріледі, ал екінші данасы бухгалтерлік қызмет істерінде ... ... ... ... жауапты
тұлғалармен (бекітілген тәртіппен) толық материалды жауапкершілік туралы
жазбаша келісім жасалады.
Бас бухгалтерлер алғашқы құжаттың, ... есеп ... және ... ... ... толтырып дайындалуын және
мұрағатқа тапсырылуын қамтамасыз етеді. ... ... ... есеп
регистрлары есептіліктер мен баланстар ... ... ... ... ... ... сақталуына бухгалтерияда
арнайы бөлмелер немесе жабылатын шкафтар қарастырылуы керек. Мұндағы
құжаттардың сақтығына ... ... бас ... ... Саудадағы
кәсіпорындардың құжаттар бухгалтерлік мұрағатта белгіленген мерзім ішінде
сақталады. Мерзім өткен соң ... ... ... ... ... Істердің мұрағатқа тапсырылғандығы туралы ... ... ... ... ... алғашқы құжаттарды, бухгалтерлік есеп
регистрларын, есептіліктерді тек прокуратура, алдын ала ... ... ... сот және ... ... ... ... (изъятие) (Қазақстан Республикасының қылмыстық процессуалдық және
салықтық заңдарына сәйкес) ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның белгіленген қызметтік
тұлғалар алынатын құжаттардың көшірмесін жасай ... ... ... ... күн мен ... жазылады). Егерде толығымен толтырылмаған
құжаттар алынатын болса, ондай құжаттарды (алуды жүргізіп жатқан органдар
өкілдерінің қатысуымен) ... ... ... ... құқығы бар.
Алғашқы құжаттар жоғалған жағдайда кәсіпорынның басшысының бұйрығымен
құжаттар жоғалуын немесе жойылуын ... ... ... ... ... ... болған жағдайда комиссия жұмысына ... ... ... және ... органының өкілдері шақырылады.
Комиссия жұмысының нәтижесі актпен бекітіледі. Бұл ... ... қол ... да, ... басшысы бекітеді.
Кәсіпорын өзінің шаруашылық операцияларын көрсету барысында қолданатын
есеп ... ... ... ... ... пайда
болдырады. Кәзіргі кездегі бухгалтерлік есеп нысандары ... ... ... ... ... ... араласу жүйесімен
ерекшеленеді. Сонымен қатар бухгалтерлік есеп ... бір ... ... ... ... ... ... операциялар бастапқы
құжаттармен негізделіп есеп регистрларында бухгалтерлік есеп шоттарында
(шот жоспарына сәйкес) көрсетіледі. [13]
Бухгалтерлік есеп нысаны – бұл ... ... ... Бұл
жүйе синтетикалық және аналитикаклық есептерді, сонымен қатар ... ... ... ... бір ... ... байланыстырады., ал
бұл байланыс ағымдағы шаруашылық өмірдің фактілерін жүзеге асыруға және
есептілікті ... ... ... ... есеп ... төрт
түрін анықтауға болады: ... ... ... ... ... ... әрбіреуіне қысқаша тоқталып кетейік.
Сонымен, мемориалдық-ордерлік ...... ... ... ... ... ал ол ... бухгалтерлік проводкалар
хронологиялық тәртіппен тіркеледі.
Мемориалдық-ордерлердегі проводкалар Бас кітап ... ... бұл ... ... ... ... болып табылады және
аналитикалық есеп карточкаларда жүргізіледі. Ондағы жазулар ... ... есеп ... негізінде жасалады.
Журнал-ордерлік нысан есеп мәліметтерін арнайы регистрларда (журнал-
ордерлік) жүйелендіруді қарастырады, олар ... есеп ... және ... ... ведомостьтардың дебетында жүргізіледі. Есеп
нысанының бұл түрі ... ... рет ... ... ... және аналитикалық есептерді біріктіреді. Автоматтандырылған
бухгалтерлік есеп ... ... ... қолдануды
қарастырады.
Бухгалтерлік есептің жеңілдетілген нысаны есептің екі ... Жай түрі – ... ... мүліктерінің есеп регистрлары
қолданылмайды. Нысанның бұл түрі келесі ... ... ... ... аз ғана шаруашылық операциялар жүргізілсе.
• Шаруашылық қызметтің құрамында материалдық өндіріс сферасы жоқ
болса.
2) ... ... ... бұл түрі ... мүлік есебіне қолданғанда қарастырады. Әрбір
ведомость қолданыстағы шоттардың біреуі бойынша операциялар
есебі үшін қолданылады.
Бухгалтерлік есеп ... ... әр ... жағдайларға, мысалы,
кәсіпорын қызметінің аумағына, есеп процессының автоматтандырылу деңгейіне
және тағы ... ... ... әр ... есеп ... ... кәсіпорынлердегі бухгалтерлік есептің нысаны, ал «саудадағы
кәсіпорындардың бухгалтерлік есеп бойынша ... ... ... ... ... ... есеп
мемориалдық-ордерлік нұсқау бойынша жүргізіледі. Осыған толығырақ ... ... ... ... ... міндетті түрде түріне
(алғашқы құжатты толтырудағы ... пен ... және ... және ... ... операциялардың заңдылығы, жеке
көрсеткіштердің логикалық ілесуі) қарай тексеріледі.
Тексерілген және еспке қабылданған құжаттар операцияның ... ... ... ... ... және мемориалды-
ордермен жинақ ведомостьтарына рәсімделеді. Оларға келесідей ... 1 – ... ... ... ... ... 381-
ші форма
Мемориалдық-ордер 2 – Бюджеттік шоттардағы ... ... ... ... 381-ші ... ордер 3 – ақылы қызмет; спонсорлық, қайырымдылық көмек,
заңды және жеке тұлғалардың ... ақша ... ... шет ... ... және сыртқы заемдар мен гранттар бойынша ... ... ... ... 381-ші ... ордер 5 – еңбекақы және стипендия бойынша (405-ші форма)
есеп ... ... ... ... 6 – ... мен есеп ... бойынша жинақ
ведомость (408-ші форма)
Мемориалдық ордер 7 – аванстық төлемдер ... есеп ... ... ... форма)
Мемориалдық ордер 8 – есеп беруші тұлғалармен есеп айырысу бойынша
жинақ ... ... ... ... 9 – ... орын ... және ... шығуы
бойынша жинақ ведомость (438-ші форма)
Мемориалдық ордер 10 – құны аз және тез ... ... ... және ... ... ... жинақ ведомость (438-ші форма)
Мемориалдық ордер 11 – азық түліктің кірістелуі ... ... ... ... ... ордер 12 – азық ... ... ... ... ... ... ... ордер 13 – материалдың шығындалуы бойынша жинақ ведомоть
(396-шы форма)
Мемориалдық ордер 14 – жасалынған жұмыс, атқарылған ... ... ... ... ... ... ... (409-шы форма)
Мемориалдық ордер 15 – асырауында балалары бар ата-аналармен есеп
айырысулардың жинақталған ведомость
Операциялар көлемі ... ... ... қажет етпейтін бюджеттік
кәсіпорынлерде шоттар кореспонденциясы (274-ші формалы) жеке мемориалды
ордерлерде ... ... ... ... тікелей алғашқы құжаттарда
белгілі бір номер аталып қойылады) көрсетіледі. ... тура ... ... ... ... Жеке мемориалды ордерлер операцияның
орындалуына қарай құрастырылады, бірақ келесі ... кеш емес ... ... бұрын) жеке құжаттардың және біркелкі құжаттардың негізінде.
Мемориалдық ордердегі субшоттар кореспонденциясы ... ... ... бір ... ... бойынша екінші шоттың кредиты
бойынша; бір субшоттың дебеті ... және ... ... ... ... ... бірнеше субшоттың дебеті бойынша және ... ... ... ... ... бас ... немесе оның
орынбасары және орындаушы қол қояды. Барлық мемориалдық ... ... ... ... 308-ші ... «Бас журнал» кітабында есеп
субшоттар ... ... «Бас ... ... ... ... ... сәйкес жыл басында қалған қалдық соммаларының жазуымен ашылады.
Ондағы жазулар мемориалдық ордерлерді құрастыру барысында жүргізіледі, ... ... ... ... ... айына бір рет
құрастырылады.
Мемориалдық ордер ... ... ... ... ... ... содан соң сәйкесінше субшоттардың дебеті мен кредитіне жазылады.
Дебеттік және кредиттік субшоттар бойынша сомманың ... ... ... ... ... соммаға тең болуы керек. Ай бойынша
айналымнан кейін ... ... әр бір ... ... ... ... басына
қалдық шығарылады.
Дәл осындай есеп есеп регистрларында (кітаптарда, ... ... және тағы ... ... ... жазу еңгізбес бұрын кітаптың барлық беттері
номерленеді де, ең ... ... бас ... қолынан кейін келесідей
жазу жазылады: «осы кітапта барлығы (___) (жақшаның ішіне барлық беттердің
саны жазылады) ... ... ... 440-шы ... ... ... еңбек кітапшалар 449-
шы формадағы олардың қосымшалары ... ... ... ... ... қатар шнурланып, мөр қойылып, беттердің саны, кәсіпорын
басшысының, бас бухгалтердің қолдарымен бекітілуі тиіс.
Әр бір ... ... және ... ... және ... қай жылға ашылғандығы жазылуы керек. Кітапта ... ... ... тиіс. Егер де жазу келесі ... ... ... ... «басқа бетке ауыстырылды» деп жазып, ауыстырылған
беттің номері белгіленіп жазылады.
Егер бір жыл өткен соң ... бос ... ... қалса ондай
кітаптарды келесі жылы да қолдануға болады. Мұндай ... ... екі ... бір рет ... ... (активтар бойынша
карточкалардан басқа) 279-шы формадағы карточкалар реестрында тіркеледі.
Бұл реестрды әр бір ... жеке жеке ... ... ... ОС 10-шы ... ... ... бойынша инвентарлық карточкалар
описьында тіркеледі. Карточкалар картотекада сақталады. Картотеканың ... ... ... ... ал субшоттар ішінде материалды
жауапты ... ... ал ... ... ... ... ... орналастырылады. Материал, құндылығы аз
және тез ескіретін заттар ... сол ... ... карточкалары мұрағатқа
тігілген түрінде карточкалар реестырымен, регистырымен және ... ... ... жыл ... ... екі ... бір рет өткізіледі. Дәл
осы мерзімде жыл ішінде ... ... ... есебінің карточкалары
мұрағатқа тапсырылады.
ОС-10 формадағы активтер есебінің инвентарлық карточкаларының тізімі
мұрағатқа жіберіледі, егер онда ОС-6; 8; 9; ... ... ... ... ... жазылуы туралы белгі болса. Бухгалтерлік есеп
регистрларындағы жазу ... ... ... ... ... ... ... кеш емес толтырылуы тиіс). Әр бір айдың соңында
аналитикалық ... ... ... ... ... ... қалдықтар шығарылады. Ағымдағы жылдың бухгалтерлік есеп жазуларында
табылған қателердің түзетулері келесі ретпен жүргізіледі:
a) Берілген есептік мерзім мен ... ... ... анықталған (мемориалдық ордердегі көрсеткіштерді өзгертуге
қажетсіз болға жағдайда) қатені жіңішке ... ... ... ... болатындай етіп) үстінен, түзетілген сомма немесе
текст жазылады. Сонымен бірге, осы ... ... ... ... қолынан кейінгі белгілі бір жолдың қарама қарсысында
«түзетілді» деген жазу жазылады.
b) ... ... ... ... ... ... егер
мемориалдық ордердегі көрсеткіштерді өзгертуге қажеттілігі болса,
онда мұндай қателерді жаңа мемориалдық ордер ашумен немесе «қызыл
сторно» тәсілімен түзетеді
Дәл ... ... ... ... түзетіледі. Егер де олар
бухгалтерлік есептің жазуында балансты ... ... соң ... жіберілген жағдайдада қателер жоғарыда айтылғандай түзетіледі.
Синтетикалық және аналитикалық шоттар бойынша бухгалтерлік жазудың
дұрыстығын қадағалау үшін М14, және 285-ші мен 326-шы ... ... ... бір ... ... ... әр бір
аналитикалық шоттардың топтары ... ... Әр бір ... ... ... ... ... мен айналымдардың
жиыны. 308-ші формадағы «Бас журнал» кітабының сол субшоттарының ... ... ... ... Айналым ведомостьтар ай ... ал ... тез ... құндылығы аз және тез ескіретін
заттар бойынша айналым ведомостьы квартал сайын ... ... ... ... ... (керек болған жағдайда)
бірнеше жылдар ішінде жүргізілуі мүмкін.
Жаңа ... ... ... есеп ... ... ... ... жыл басындағы қалдықтар сомасы өткен жылдың
соңындағы ... ... және есеп ... ... ... келуі тиіс.
Әр бір есептік айдың соңында барлық мемориалдық ордерлер, мемориалдық
ордерлер-жинақ ведомостьтар және ... ... ... ... ... ... брошюралануы керек. Құжаттардық көлемі азғантай-ақ
болса брошюралауды үш айда бір рет бір ... ... ... ... ... кәсіпорынның және орталықтандырылған
бухгалтерияның атаулары; папканың атауы мен реттік номері; ... ... айы; ... ... ... және ... ... беттер
көлемі жазылады.
1.3 Ұйымның технико-экономикалық көрсеткіштері
«Редут-защита» жауапкершілігі щектеулі серіктестік ... 1992 жылы ... ... ... ... жауапкершілігі шектелген серіктестік коммерциялық ұйым
болып табылады, Серіктестік ірі кәсіпкерлік субъектісі, ... ... ... саны 250 ... ... және бір жылдық активтерінің саны
325000 айлық есептік көрсеткіштен астам.
Серіктестіктің мекен-жайы – Қазақстан Республикасы, Алматы ... ... М. ... ... 41 ... ... капиталы 3408100 млн теңгені құрайды, ол
мемлекеттік тіркеу мерзіміне ... ... ... қызметінің негізгі
мақсаты тауарға деген (жұмыс, қызмет көрсету) сұранымды ... ... таза ... алу ... ... ... құрайтын көздер мыналар болып табылады:
- құрылтайшылардың жарғылық каиталға ... ... ... ... заңды әрекеттің шектелмеген басқа да көздері.
Серіктестіктің ұйымдары ... ... ... жоғарғы ұйымы – құрылтайшылардың жалпы жиналысы;
- атқарушы ұйымы – Президент.
Серіктестіктің ... ... ... ... басқаруға қатысушылар Қазақстан
Республикасының қолданыстағы заңдары мен ұйым ... ... ... ... қызметі жайлы ақпарат алу және оның
бухгалтерлік ... ... ... ... ... асырылады;
3. Серіктестіктің қызметінен пайда табу ... ... ... ... құжаттарымен және серіктестікке қатысушылардың
жалпы жиналысының шешімдерімен жүзеге асырылады;
4. Серіктестік жойылған ... ... ... ... серіктестік мүлкінің бөлігінің құнын
немесе, серіктестікке қатысушылардың барлығының келісімімен
осы ... ... ... ... ... ... қатысты қызметін тоқтатқан кезде Қазақстан
Республикасының заңында қаралған тәртіппен ... ... ... ... ... ... ... шарты мен ұйым Жарғысының талаптарын жүзеге асыруға;
2. Серіктестіктің Жарғылық капиталына салымдарды құрылтай құжаттарында
көрсетілген тәртіппен, мөлшері мен ... ... ... ... құпия деп тапқан мәліметтерді жариялауға
болмайды;
4. Серіктестіктің атқарушы ... ... ... ... жазбаша
түрде ескертеді.
Кесте 2. «Редут-Защита» кәсіпорын бойынша алынған табыстар үлесі*
|№ |Түсім баптары ... млн ... % |
| | ... | |
|1 ... ... табыс |56560,9 |100 |
|2 ... ... ... |27000 |47,74 |
| ... | | |
|3 ... ... ... |29560,9 |52,26 ... ... «Іле Алатау МҰТП» кәсіпорын нақты мәліметтері негізінде
құрастырылды
2 САУДАДАҒЫ СЕГМЕНТ БОЙЫНША ЕСЕПТІЛІК ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЕСЕБІН ЖҮРГІЗУ
2.1 ... ... ... ... мүмкіндіктері
Жауапкершілік орталығы – шығындарды, кірістер мен ұйымдағы бизнестің
осы сегментіне инвестицияланатын қаражаты, шығынды ... ... ... ... Бұл көрсеткіш басшылықтың бөлімшесі үшін
анықталады.
Бизнестің сегменттері заң жүзінде ... ... ... ... ... ... ұсақ ... болуы мүмкін), алайда міндетті
түрде өзінің басшысы (мысалы, дүкен бөлімі, ҒЗИ ... ... және ... ... ... орталығының төрт түрі атап көрсетіледі:
• Шығын орталығы;
• Кіріс орталығы;
• Пайда орталығы;
• Инвестиция орталығы.
Шығын орталығы - өндірістік ресурстардың шығындарын ... ... ... ... ... ... ... мөлшерлеу,
жоспарлау және өндіріс шығындарды есептеуді ... ... ... ... жағдайында шығын орталығы ретінде құрылымдық
бөлімшелерді бөлгенде мыналарды ескеру керек:
Әрбір шығын ...... жеке ... ... оның
басшысына кәсіпорынның барлық ... ... мен ... Орталық бір типті машиналар мен жұмыс орындарынан тұрады. Бұл
осы орталыққа шығыс орталығын үлкен қиындықсыз есептен ... үшін ... ... ... ... Сонымен қатар ірі шығын ұсақтан
құралуы мүмкін. әдетте, шығындар орталығының ... ... ... ... ... де ... ... екі бағытта жұмыс істей алады:
- берілген қаржы ... ең көп ... ... ... ... нәтижеге жету үшін қажетті қаржыны ең аз шамаға жеткізу.
Алайда шығындар орталығы ... ... ... мен ... ... ... ... етілмейді
Кіріс орталығы – жауапкершілік орталығы, мұнда менеджер кірістерді алу
үшін ... ... ... ... үшін (мысалы, сауда ұйымның көтерме сауда
бөлімі және т.с.с.) жауап бермейді, оның ... ... ... ... ... Осы ... ... есебінің міндеті –
жауапкершілік орталығының қызмет ... ... ... кесімді
белгілеу.
Пайда орталығы – бұл да жауапкершілік орталығы. Оның басшысы бір
уақытта өзінің бөлімшесінің ... үшін де, ... ... ... ... ... саны және күтілетін бүкіл мөлшері жөнінде
шешім қабылдайды. Іс-әрекетті бағалаудың ...... ... ... ... ... ... орталығына кірер шығындардың құны,
осы орталық ішіндегі шығындар және сегмент ... ... ... нәтижелер туралы ақпарат ұсынуға тиісті.
Инвестиция – кәсіпорын сегменттері, бұлардың менеджерлері ... ... мен ... ... қана ... басқа
орталық басшылары шұғылданбайтын, инвестицияланған қаржыны ... да ... ... ең ... ... бар ... ... қабылданатын шешімдер үшін кәсіпорын әкімшілігі
жекелеген жобалар бойынша бөлген ... бөлу ең ... ... ... мәні – ... мен ... ... бақылауды және кәсіпорының болашақ даму мәселелерін үйлестіру
мен шұғыл басқару шешімдері үшін ... ... ... ... ... ... (интеграциялау).
Ұйымды жауапкершілік на бөлу мен оларды маңызына ... ... ... ... деп ... жүктелген жауапкершілік дәрежесіне байланысты
кәсіпорынның ... ... ... ... саудадағы
сегмент бойынша болып сипатталуы мүмкін.
Орталықтанған ұйымдар ... ... ... (әкімшілік,
қаржы, жабдықтау, өндіріс, маркетинг жіне ... ... және ... ... ... ... ... негізделген. Басқарудың мұндай
жүйесі шын мәнісінде консервативті болып табылады, ең көп ... ... және өз ... ... ... ... сегмент бойынша құрылым пайда мен инвестиция бар ... ... ның ... ... ... басшыларының
мол құқықтары мен міндеттері бар, кәсіпорын ... ... ... ... ... ... алады.
Дегенмен саудадағы сегмент бойынша жүйенің табысты жұмыс ... ... екі ... ... ... мүмкін:
- жоғары мамандырылған басқару құрамының бар болуы;
- тұтастай ұйымның және оның жеке құрылымдық бөлімшелерінің мақсаттары
мен мүдделерінің үндесуі.
Таңдалған ... ... ... ... ... ... үшін ... әдетте, жо,ары басшылықта
болады.
Басқару есебінің өрісі – есеп беру ның (ұйым сегментінің) өндірістік
іс-әрекеті, сондықтан басқару ... ... ... ... есеп
немесе сегментік есеп деп те атайды.
Сегменттік есеп – ... жеке ... ... ... ... ... көрсету және жинақты қорыту жүйесі.
Сегменттік есептің ақпараты фирмашілік басқаруда, сегменттік есепті
құрастыруда, басқарудың әр ... ... ... мен ... ... жүйесін құру, сондай-ақ қабылданған шешімдерді
орындауды бақылау үшін қолданылады.
Басқарушылық бақылау жеке құрылымдық ... ... ... мен
шығыстарды реттеу мен бақылау үшін менеджерлер қолданатын ережелер мен
олардың бірқатарын ... ... ... ... ... мәліметтері мен
жоспарды экономикалық талдау ... олар ... ... ... және ... көрсеткіштерге мәліметтері сәйкес
келетіндігі анықтайды.
Ұйымның басқарушылық бақылауы мен сегменттік жоспарлау, есеп пен есеп
берушілік өзара ... 5 ... ... ... |
| ... бақылауды |
|ақпаратпен қамтамасыз ету |
| |
| | | | | ... | ... есеп | ... |
|жоспарлау | | | ... беру ... 5. ... есеп пен ... есеп беру ... ... жүйесімен өзара байланысы
Басқарушылық бақылау жүйесін ұйымдастыруда ... ... ... бөлімшілер үшін смета (бюджеттердің) әзірлеу қалыптасу ... ... ... ... айтсақ сегметтік жоспарлау басқарушылық
бақылауды ... ... ету ... ... бөлігінің бірі болып
табылады. Басқа екі құрамдас бөлігі болып сегменттік есеп пен ... ... ... ... ету – жүйелі, уақытылы, сыйымды, нысаны мен
қабылдануы ... және ... ... ... ... мен бақылау үшін менеджерлер қолданатын, қаржылық және қаржылық
емес ақпаратты жинау, өңдеу мен беру.
Сегменттік жоспарлау, есептеу мен есеп ... ... ... ... ... кіреді.
5-суреттен байқалатыны, сегменттік есептеу жүйесінде жиналған және
жинақтап қорытылған ақпарат сегменттік есеп беру ... ... ... оны ... тәртібін ұйымның өзі дербес
(бұған сыртқы қолданушылар үшін осындай есеп ... ... ... ... және ... кәсіпорынның ұйымдық құрылымына байланысты
болады.
Кәсіпорынның ақпараттық жүйесіндегі ... ... ... әр түрлі әдістер мен амалдар басқару есебінің тәсілдері деп
аталады. Ол мынадай элементтерден тұрады.
Құжаттама – кәсіпорынның ... ... ... ... ... алғашқы құжаттар мен ақпараттық машиналық атқарушылары.
Кәсіпорын ... ... ... есеп ... және басқару есебіне
арналған ақпараттың негізгі көзі ... ...... іс ... жағдайын, сондай-ақ есептік
мәліметтерден ауытқушылықты, есепке алынбаған ... ... ... ... ... ... мен ... қорыту, бақылаушы шоттарды пайдалану – белгілі
бір белгілер бойынша обьекті туралы ... ... және ... ... ... ... ақпарат іс-әрекет нәтижелерін
бағалау мен шұғыл және стратегиялық шешімдер ... үшін ... ... – сол ... ... ... ... бойынша
жазбалар жасалатын жиынтық шоттар. Бақылаушы шоттар жүйесі ... ... ... арасын байланыстыратын буын болып шығады және ... ... мен ... ... жол ... ...... барлық түрлерін тиімді пайдалану
мен шығындарды өнімге айналдыратын ең өнімді ... ... ... оңтайлы нормалар мен нормативтерді ... ... ... ... мен іс ... шығындар жағдайын бақылау мен
басқару есебі ... ... ... ... ... бақылау жүйесінің
негізгі ретінде жауапкершілік, азық-түлік және операциялар бойынша
жіктеледі және ...... ... мен ... ... ... сәйкес шешімдер қабылдауға жетелейтін өндірістік процеске
қатысушылардың дәлелдеу (мотивация) құралы. Бұл ... ... мен ... ... атқару есептері алға шығады.
Сметаларды теңгерімдірілген жоспарлық көрсеткіш болады және олар
менеджерлерді кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... қатысты нақты нәтижелерді
түзетудің негізділігін дәлелдейді және кәсіпорын жеке ... ... ... ... анықтауға не болмаса ауытқушыларды жою жөніндегі
шараларды ... ... Ішкі есеп беру ... жүзеге
асыратын бақылау мен реттеу жүйесінің тиімділігін арттыру үшін негіз
жасайды.
Жоспарлау – кәсіпорын ... ... ... ... ... үздіксіз циклды процесс.
Жоспарлау шаруашылық іс-әрекетінің нәтижелеріне ... ... ... ... ... ғана тиімді. Талдау басқару
есебінің мақсаттарына сай топтасып, өңделген ... ... ... – қор мен ... мөлшері жүйесіне негізделген материалдық
шығындарды бақылаудың бірінші дәрежесі. Лимит – технологиялық құжаттамамен
белгіленген және өнім өндірудің ... ... ... ... ... өндірістік бағдарламасымен жоспарланған өнім
бірлігіне арналған ресурстарды ... ... ...... ... ... ... есебінен ғана емес,
есептік және бақылау операцияларынан да ... ... ... ... ... ... шығыстарды қалыптастыруға белсенді әсер
етуге мүмкіндік беретін ... ... ... ...... ... тәсілінің бұл элементі арнайы ерекшеліктеріне
қарай іс жүзінде оның барлық құрамдастарымен өзара әрекеттеседі. ... ... да, жеке ... де, ... ... ... ... тартылады.
Көрсеткіштерді таңдау басқару жүйесінің мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... тиісті басқару шешімдерін қабылдау үшін өндіріс
нәтижелерін өзгертуді ... ... пен ... бойынша бөлімшелер
арасындағы өзара тәуелділік пен өзара байланыс айқындалады.
Бақылау – пайда болған ауытқуларды ашу мен ... ... ... ... бұрын белгіленген тапсырмаларды орындауға бағыттайтын
жоспарлау мен ... ... ... есебінің ақпараты ... ... ... нығайтылады және кейде толықтырады. Өз кезегіндегі қаржылық
есеп мәліметтері жан-жақты қарастырылады; ... ... ... ...... ... ... жүйесін талдаудың соңғы процесі;
қойылған мақсатқа (кері байланыс) жету анықталады; ... ... ... ... ... ... ... әкелген іс
қимылдың қолайсыз жақтары; бақылау ... ... ... қате ... ... ... сегмент бойынша есептілік мүмкіндігі бар. Осы
кешендердің әрқайсысын ... ... ... ретінде және
әрқайсысында бөлек шығын орталығын қалыптастыру мүмкіндігі бар. ... ... және есеп ... ... болуына
байланысты шығындар және кірістер жауапкершілік орталығын қалыптастыруға
болады.
2.2 Саудадағы ... ... есеп ... деп ... ... ресурстар және тауарлар мен қызметтер
үшін төленуге ... ақша ... ... Ұйым ... басқару
мақсатында менеджерлер үшін тек шығын ғана емес, ... ... ... ... ... ... қажет. Шығындар есебінің ... ... ... түрі ... шығындар топтастырылады және
бағаланады. Калькуляциялау тұрақты түрде жүргізілуі мүмкін, бірақ ол ұйым
үшін қымбат бағалануы ... сол ... ... нақты бір жүйеде
жинақталып, табыстар мөлшерімен ... ... ... ... ... ... тиімді жолы шешімдерді топтарға жинақтау және
оларға ... ... ... анықтау болып табылады. Бүгінгі күнгі
шығындарды жіктеп сыныптау арқылы олардың негізгі екі ... ... және ... Олар ... көлемі өзгерген жағдайда қандай
өзгеріске ұшырауы арқылы сипатталады. ... ... ... ... тура пропорционалды өзгерсе, ал тұрақты шығындар ... ... ... деп ... ... ... ... жалпы және өнім бірлігіне қатысты шығындар көрсеткіштері деп бөліп
қарайды. Жалпы шығындар жөнінде мәлімет ... ... онда ... ... шаманы анықтай алады. Өнім бірлігіне ... ... ... істеу қажет, себебі олар белгілі бір тұрақты немесе өзгермелі
шығындар негізінде анықталады. Жалпы және өнім бірлігіне келетін ... ... және ... ... арасындағы өзара қатынасын келесі
кестеден көреміз.
Кесте 3 - Жалпы және орта ... мен ... және ... шығындардың
өзара қатынасы*
|Шығындар ... ... ... ... ... |
| | ... |
|Өзгермелі шығындар ... ... ... ... |өзгермейді ... ... ... ... Ч.Т., ... Дж. ... аспект.М.: ФиС, 2003.-416б.
Өндіріс – материалдардың еңбек пен жабдықтардың қатысуымен ... ... ... ...... ... ала өңдеусіз сату.
Өндірістік ұйым мен сауда ұйымының «Пайда және зиян ... ... ... ... ... екенін көруге болады, себебі өндірістік
ұйым есептілігінде «дайын өнімнің өзіндік құны» бабы болса, ... ... ... ... ... ... ... байланысты шығындардың келесідей баптары бар:
- негізгі материалдар, өндірілген өнімнің құрамына кіретін, нақты өнім
түріне апаруға болатын материалдық шығындар;
- тікелей еңбек ...... өнім ... апрауға болатын еңбек
шығындары;
- жанама шығындар – тікелей шығындар ... өзге де ... өзін ... ... ... ... жанама шығындар және тұрақты
жанама шығындар.
Осы шығындар түрлерін жинақтап екі ... етіп те ... ... ... ... ... көреміз.
Бастапқы (алғашқы) 1. Негізгі материалдық ... ... ... ... ... ... өзгермелі
шығындар
б) тұрақты
Сурет 7 - Бастапқы және қосылған шығындар түрлерін ... ... ... ... ... бір ... байланысты.
Жалпы басқару мақсатындағы шығындардың ... мен ... ... ... ... ... ... 4 - Басқару мақсаттары бойынша шығындарды жіктеу*
|Өндіріс шығындарын есепке|Шығындар жіктелімі ... ... | ... ... өнімді |Нақты шығындар құрамы: негізгі және қосалқы ... мен ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнға енгізілетін шығындар |
|2. Шешім қабылдауға негіз |Шығындар мақсатты бағыты: тұрақты, ... ... ... ... өзгермелі, шартты- өзгермелі. |
| ... ... ... ... есепке |
| ... және ... ... ... |
| ... ... инкременттік, маржиналдық.|
4-ші кестенің жалғасы
|3. Жоспарлау, бақылау және|Жауапкершілік орталықтары: реттелетін және ... ... ... ... ... пайда болатын |
|шығындары ... ... ... және ... |
| ... ... ... ... А.Қ., ... Қ.Ә. ... ... 2003.-252 б. (89 бет)
Ұйымның бухгалтері үшін маңызды мәселе өнімге апарылатын және кезеңге
жатқызылатын шығындарды анықтау. ... ... ... баламасы –
өндірістік өзіндік құн. Өнімге апарылатын шығындар пайда сомасын ... ... ... мен ... ... бөлініп таратылады. Осы
өтпелі шығындар өнімдер нақты сатылған ... ғана ... ... ... ... ... ... өздері орын алған есепті кезеңге
қатысты болады, мұндай шығындар бірден қаржылық ... әсер ... ... және ... ... ... ... мен қызметтердің өзіндік ... ... деп ... ... ... ... ... Өндірілген өнім көлемі мен жұмсалынған шығындар ... ... ... яғни ... өнім ... ... ... тура
пропорционалды.
2. Өндіріс шығындары мен сату көлемдерінің өзара салыстырмалылық
қағидасы, сатылған ... ... құны ... ... ... болып
табылады.
3. Өндіріс шығындарының құны мен сатудан алынған табыстың ұқсастық
қағидасы, инфляциялық пайданың қалыптасуына жол бермейді.
4. Үнемділік ... осы ... ... ... есепті
жүргізудің мақсаттылығын анықтайды.
5. Калькуляциялық бірліктерді дұрыс анықтау қағидасы.
Өндірілетін өнім түрлеріне, бұйымдардың топтарына, өндіріс сатыларына,
жеке тапсырыстарға ... ... ... және ... ... шығындарын есепке алу әдісі арқылы жүзеге асырылады. Өндірістік
шығындар есебінің әдісін ... алу ... ... ... өндіріс
түріне, технологиялық үрдіс сипатына, шығарылатын өнім номенклатурасына,
өндірісті басқарудың ұйымдық құрылымына ... ... ... алу мен ... ... қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялау
әдісін әрбір ұйым өз бетімен бір жылға таңдап, оны есеп ... күні ... ... ... ... ... ... әр елде әртүрлі болып келеді. Көптеген ғалымдар осы тақырыпта
жазған ... ... ... жиынтығын ұсынады. Отандық автор К. Т.
Тайгашинованың ... ... ... ... ... ... технологиялық үрдіске қатынасына қарай - ... ... ... бөлу ... ... ... ... қарай – шығарылған өнім, бөлшек, желі,
бұйым, тапсырыс, орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет;
3. шығындарды бақылау және ... ... ... ... қарай – нормативті әдіс;
4. шығындарды есепке алу объектілеріне қарай – тапсырыстық, үрдістік,
қайта бөлу;
5. шығындарды ... алу мен ... ... ... ...... ... құнды калькуляциялау, толық емес өзіндік
құнды калькуляциялау деп бөлінеді;
6. есептің жеделдігі мен ... ... ...... ... ... бойынша нақты өзіндік құнды есепке алу, ... ... ... өнім ... ... ... ... алу әдісі.
Өндіріс шығындарын есепке алу мен өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... ұйымдарда,
сумен қамтамасыз ету, электр қуатымен қамтамасыз ету ұйымдарында, қазба
байлықтарын, көмірді, мұнай, газ өнімдерін ... ... мен ... ... ... Бұл ... ... өндіріс немесе өз
өндірісіндегі жартылай өнімдер болуы мүмкін. Осы ... ең ...... ... ... бір ғана өнім түріне апарады, ал
аяқталмаған өндіріс болмаған жағдайда шығындарды өндіріліп ... ... ... өнімдерді шығаратын болса, онда шығындардың
барлық элементтері ... ... ... ... ... негізделген нормасын бекітеді. Көптеген қазып алушы және
өңдеуші ұйымдарда қарапайым әдіс пен ... ... ... ... ... өндіріс шығындарын бақылауды күшейту және өндіріс барысындағы
шығындардың нормадан ауытқуын анықтау үшін қажет.
Қарапайым әдістің 4 ... ... ... ... ... ... ... және жанама шығындар бүкіл өнімді
шығаруға жұмсалған шығындардын белгіленген баптары бойынша ... ... ... ... кұны ... ... шығындарды дайын өнімнің
санына болумен айқындалады. Бұл өндірістерде (су электр станциялары, құм,
сазбалшық дайындау) аякталмаған ... ... және ... ... ... ... ... өндірісі бар ұйымдар қолданады. Бұл арада
дайын өнім мен ... ... ... шығындарды бөлудің қажеттілігі
туындайды. Бұл нұсқа 1 текше метр ағаштын өзіндік құнын калькуляциялау
кезінде ... ... ... колданылады. Аяқталмаған өндірісті,
әдетте, инвентарлык әдісті пайдалана отырып, бағалайды.
Үшінші нұсқа бір ... ... ... ... ... немесе
өндіретін: жылу мен электр энергиясын шығаратын, мұнай мен газ ... ... ... ... ... ... ... тұтас
алған өндіріс бойынша, яғни қарапайым әдіспен есепке алынады, ал өнімнің
өзіндік құны ... ... ... ... мен газ ... энергетикалық шығындар, амортизация, жер астындағы ... ... жер ... ... ... мұнайды
диэмулсациялауға, мұнайды айдауға және сақтауға жұмсалатын шығындар тікелей
белгілері ... ... ал газ ... және ... ... ... ... жатқызылады. Қалған шығындар кәсіпорынның орташа келісімді бағасы
бойынша бағаланады және ... мен ... ... ... ... ... мөлшерде мұнай мен газ арасында бөлінеді.
Қарапайым әдістің төртінші нұсқасын өнімнің өзіндік құнын ... ... ... бөлу ... процесстік әдістер бойынша жүргізетін
ұйымдар пайдаланады. Бұл нұсқаны химия мен құрылыс материалдарын шығаратын
өнеркәсіптер қолданады. Бұл ... ... ... ... және ... құнын калькуляциялаудың карапайым және бөлістік әдістері үйлесімді
пайдаланылады.
Тапсырыстық әдіс. Тапсырыстық калькуляция жекелеген өндірісте бір дана
немесе аздаған қайталанатын ... ... ... ... ... полиграфияда, консалтингтік компанияларда, ерекше өнім ... ... ... ... есеп ... ... ... бұйымдарға жеке өндірістік тапсырыс ... ... ... құны ... ... ... ... бірақ анықталады. Ай сайын
өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін өндірілетін өнім бір ай ішінде ... ... ... ... ... Технологиялық өндіріс циклы
ұзақ ірі бұйымдарды өндірген кезде ... оның ... ... ... ... ... ашады. Тапсырыс кәсіпорынның
өндірістік бөлімшесінде ... ... ... ... алу
карточкаласында) ашылады, содан соң ол ... - ... және ... ... ... ... код ... онда жұмысшыға есептелген
жалақы, барлық кұжаттардағы материалдардын шығысы, өндіріске кеткен шығын
есебін жүргізетін карточкаға көшіріліп ... ... ... ... әзірлеумен байланысты шығындар ... ... Осы ... ерекшеліктері бар, атап айтсақ:
- барлық шығарылған шығындар туралы мәліметтерді шоғырландырып және
оларды жеке ... ... мен ... өнім ... ... уақыт аралығындағы емес, аяқталған әрбір партия ... ... тек бір ғана ... ... ... өндіріс» (батыс есебінде
барлық өндірістік шығындарын жинақтау тек осы «аяқталмаған ... ... Осы ... ... әрбір тапсырысы бойынша шығындардын
жекелеген есебін ... үшін ... ... ұсынады.
Тапсырыстың өзіндік құнын калькуляциялау үшін шалафабрикатсыз ... ... ... (құю, ... және т.б.) ... ... демек, аталған цехтар бойынша жеке ... ... ... ... ... ... ... цехтан
цехқа өтеді, бірақ ондағы жасалған операциялар бухгалтерлік есепте көрініс
таппайды.
Цехтар ... ... ... ... ... ... номенклатурасы бойынша, ал ... ... ... ... мен ...... кескінінде аналитикалық есепте көрініс табады.
Ал үстеме шығыстары олардың өндірілген орны бойынша есептелінеді және
ай сайын қабылданған тарату тәсілі ... ... ... ... ... ... ... әдетте, өндірістің тиесілі тапсырыстарына
есептен шығарылады. ... ... ... ... ... ... ... соң және оның техникалық қабылдануын
өткізіп, тапсырыс берушіге ... ... ... ... ... ... ... хабарлама жасайды, содан соң
тапсырыс ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарда
тапсырысты орындағаннан кейін коймаға өткізсе, сол ... ... ... ... ... ... кез келген тапсырыстың өзіндік құны бұрмаланбауы үшін
(әсіресе, бітпеген тапсырыстарға ... ... ... ... ... коймаға тапсырылады, ол кезде 1310,1350
-"Материалдар" бөлімшесінің шоттары ... 8110 ... 8310 ... ... колдану барысында іс жүзіндегі өзіндік құн тапсырыс
аяқталғаннан кейін анықталады, бұған ... ... ... ... ... қарастырылады. Тапсырыстық әдістің кемшіліктері мынада:
күрделі, қайталанбайтын немесе ... ... ... ... ... және ... шығындарын нормалауды ұйымдастыру қиын,
Нормативтік калькуляцияларды жасау және ... ... ... ала
бақылау жасап отыруды қиындатады. Осы ... жою үшін ... ... ... әзірлеу кезінде (кеме ... ауыр ... ... ... ... тапсырыс ашуды ұсынады, яғни олардың әрбір
конструкциясы аяқталған болып саналады.
Кіші сериялық өндірісте тапсырыс саны ... айда ... ... ... ... келетін нақты бір бұйымды ... ... ... ... үшін ... ... ... мен
детальдар (бөлшектер) есепте бөліп көрсетіледі.
Тораптар мен детальдардың(бөлшектердің) бірнеше түрі ... ... ... ... әдіспен, ал сериялык немесе ... ... ... ...... яғни ... ұйымдастырылады. Сөйтіп, бұйымның, жалпы құны тапсырыс ескерілген
жекелеген тәртіпте дайындалған шығындардан және нормативтік әдіс ... ... ... ... тәртібінде есептелген топтар мен детальдардың
жалпы құнынан немесе өзіндік ... ... ... қызметінің кызметкерлері жекелеген және кіші
сериялық өндіріс жағдайында ... ... ... ... ... элементтерін мүмкін болатын жерде қолдануды ұсынуы тиіс.
Тапсырыстар бойынша шығындар топтастырылып, ... ... ... ... ... құны ... Карточканың
негізінде өнім бірлігінің өзіндік құнының есептік ... ... ... алу ... ... № 3 ... ... бойынша әр цехтың шығындары жеке-жеке есепке алынып, ... ... ... ... ... жинақталатынын, сөйтіп, бір
тапсырыстың өзіндік құны ... ... ... болады.
Тапсырысты есепке алу карточкасының үлгісі Б ... ... ... ... ... ... операциялар жүзеге асырылады. Сол
операциялардың шоттарда көрсетілуіне мысал келтірейік.
Айталық, ұйым 16Ғ және 23Н ... ... ... ... 615000 ... ... бар ... Тапсырыстарды орындацу
мақсатында мақсатында 45600 ... ... ... және 4100
теңгенің көмекші материалдары сатып алынды. ... ... ... ... ... ... ... Бұл операция шоттарда келесі
түрде көрсетіледі:
Дт 1310 ... Кт 1010, 3310 - 45600 ... 1310 ... Кт 1010, 3310 - 4100 ... 94000 ... ... материалдарды және 4800 теңге көмекші
материалдарды босату жөнінде талап ... ... ... ... құны ... тапсырыстар карточкаларына 16 Ғ – 51900 тг, 23Н ... тг. ... Ал ... ... құны «Жалпы өндірістік шығыстар»
шотына апарылады, шоттарда ... ... ... 8010 (1340) ... ... 94000 ... 8010 ... өндірістік шығыстар» 4800 теңге
Кт 1310 «Материалдар» 98800 теңге.
Өндіріс жұмысшылары мен ... ... ... еңбек ақының
есептелуі үш шоттар ... ... ... ... ақы сомасынан ұсталымдар сомаларына келесідей жазу жазылады:
Дт 3350 «Еңбек ақы бойынша есеп айырысу» 120 000 теңге
Кт 3120 ... ... ... 16000 теңге
Кт «Басқа да ұсталымдар» 6360 теңге.
Енді төленуге тиісті еңбек ақы сомасының кассадан ... 3350 ... ақы ... есеп ... 97640 ... (120000 - 16000 ... Кт 1010 «Касса» 97460 теңге.
Өндіріс жұмысшыларына еңбек ақы төлеумен байланысты тікелей ... ... ... ... ал басқарларына есептелегне еңбек
ақы сомасы жалпы өндірістік шығындарға жатқызылады және шоттарда ... 8010 (1340) ... ... 82000 ... ... ... шығыстар» 38000 теңге
Кт 3350 «Еңбек ақы бойынша есеп айырысу» 120 000 ... ... ... ... ... еңбек ақы шығындарын тапсырыстар
карточкаларында көрсетеді: 16 Ғ – 66000 тг., 23 Н – 16000 тг.
Сонымен қатар ... ... ... ... шығындар жұмсалған
болсын. Электр энергиясына – 9100 тг, ... ... және ...... сақтандыру – 7300 тг, мүлік салығы 1600тг. Және барлық аталған шығындар
төленген болса, онда ... ... ... ... ... ... ... - 26400 тг
Кт 1010, 3310 - 26400 ... ... ... ... ... ... ... Біздің мысалымызда жалпы өндірістік шығындар негізгі өндірістік
жұмысшылардың еңбек ... ... ... ... Бұл ... келесі түрде көрсетледі:
Дт 8010 (1340) «Аяқталмаған өндіріс» 69700 ... ... ... ... - 69700 ... ... ... есептен шығарылуы сәйкес тапсырыстардың
карточкаларында көрсетіледі: 16Ғ – 56100 тг (66000*0,85) және 23Н – ... ... ... өнім ... жіберіледі және «Дайын өнім» шотына
кіріске алынады. Тапсырыс орындалып біткеннен кейін ... ... оның ... ... өнім» шотына апарады. Мысалға, 16Ғ ... оның құны 194000 ... тең ... 1320 ... ... 194000 ... 8010 ... өндіріс» 194000 тг.
Айталық, ұйым өзіндік құны 176364 теңге болатын 16Ғ тапсырысының 10
данасын сатқан ... ... ... сатудан түскен түсім 260000 теңгені
құрады. Бұл операциялар да ... ... ... ... 7010 ... ... ... құны» 176364 тг
Кт 1320 «Дайын өнім» 176364 тг.
Ал түсім ... 1010, 1210 260000 ... 6010 ... ... ... ... 260 000 ... кезең соңында «Жалпы өндірістік шығындар» шотындағы соңғы
қалдық сомасы анықталады және оларды есептен ... ... ... ... ... ... 500 ... (69700 - 69200) жалпы өндірістік
шығындары артық бөлініп таратылған сома ... ... сол ... ... ... ... «Сатылған өнімдердің өзіндік құны», «Аяқталмаған
өндіріс» шоттарына сол шоттардағы қалдық сомаларына пропорционалды ... ... ... бұл ... ... ... көрсетіледі:
Дт «Есептен шығарылған жалпы өндірістік шығындар» 69700 теңге
Кт «Аяқталмаған өндіріс» - 135 тг
Кт «Дайын өнімдер» - 33 ... ... ... ... ... - 332 ... «Жалпы өндірістік шығындар» - 69200.
Тапсырыстық тәсіл бойынша өнім ... ... ... анықтау
қарапайым процедура болып табылады. Біз қарастырған мысалдағы 16Ғ ... ... 11 өнім ... Олардың жалпы құны 194 000 теңге, яғни,
өнім бірлігінің өзіндік құны 17636,36 ... ... тең ... өндірістік шығындар сомасының артық бөлініп ... ... ... өнім ... ... ... 45,45 теңгеге азайтады.
Яғни, өнім бірлігінің өзіндік құны осы тапсырыс бойынша 17590,91 (17636,36-
45,45) теңгеге тең ... ... ... ... ... ... сипаттамалары
төмендегідей:
- көп тапсырыстар бір есепті кезеңде орындалады;
- өндірістік материалдар, еңбек ақы және үстеме шығындар әр тапсырыс
түрі ... ... ... карточка негізгі құжат болып танылады;
- шығындар тапсрырыстың аяқталуына қарай есептен шығарылады.
Бөлістік (үрдістік) әдіс. Бірнеше өндіріс үрдісінен өтетін ... ... және ... ... ... ... ... біткен өнім көлеміне қатысты ... ... ... ... ... ... ... мүлде
болмайды, немесе оның үлесі өте аз болады, сондықтан да өнімнің өзіндік
құны ... ... ... ... ... ... бөлу ... анықталады. Шығындар, әдетте, жалпы технологиялық
үрдістің жеке кезеңдері бойынша есепке ... ... ... ... ... ... құнын калькуляциялаудын бөлістік әдісі өнімді жаппай
өндіру ұйымдарында қолданылады, онда бастапқы шикізат дайын өнімге ... ... ... ... Бұл әдіс ... кешенді түрде
пайдаланылатын ұйымдарында: металлургиялык, ... ... ... ... да ... ... өнім немесе шалафабрикат шығарумен аяқтайтын технологиялык
процесс бөлістік (үрдістік) әдіс деп аталады.
Бөлістік әдісте өндіріске ... ... ... ... ... ... яғни ... бойынша есептеледі әрбір бөлістен ... ... ал ... ...... өнім алынады. Бөлініс
тізбесін пайдаланылатын жабдықтар, өндіріс процесстерінің арасындағы үзіліс-
іркілістер; шығарылатын шалафабрикаттардың, ... ... мен ... ... тән ... ... ... технологиялык процесстер туралы
деректердің негізінде белгіленеді. Бұл орайда, бөлініс жөніндегі шығындарды
жоспарлау мен ... ... ... ... есепке алу мен бағалауды
ұйымдастыру, өзі өндірген шалафабрикаттар мен дайын өнімдердің ... ... ... ескеріледі.
Тікелей шығыстар әдетте, бөлістер бойынша, ал әрбір бөлістердщ ... өнім ... ... ... ... ... ... дайын
бұйым).
Үстеме шығыстар бөлістердің арасына таратылады, ал олар ... ... - ... өнім түрлерінің арасына таратуға
қабылданған коэффициенттердің базасында ... ... ... ... ... ... ... негізгі
элементтері — накты шығындардың ағымдағы нормадан жүйелі түрде ... ... ... ... және ... ... табуды колдану
керек.
Еңбек шығындарын, ресурстардың шығыстарын кұжаттауда және жедел
(оперативтк) есеп ... ... ... және ... ... нақты шығысын ғана көрсетіп ... ... ... ... ... нормасына негізделген шығындар да көрініс табуы
керек. ... ... ... ... ... ... ... өзгеруінен, шығарылған ... ... ... ... ... ... немесе
үнемдеулер дер кезінде көрініс табуы тиіс.
Өнімнің, өзіндік құнын калькуляциялаудың және шығынды есепке ... ... екі ... ... ... ... ... әрбір бөлістер бойынша есетік калькуляция
жасайды және оған үстеме шығысын коса есептейді. Шалафабрикатсыз ... ... ... ... ... және еңбек шығындарына одан
кейінгі кайта жасаулардан туындаған ... ... ... ... ... ... құны анықталады.
Бөлістік әдісі кезінде өндірістегі шығындарды есепке алу өндіріс
есебінің карточкаларында немесе әрбір ... ... ... ... ... ... бір процессінде әртүрлі сорттағы немесе
маркадағы өнім түрі ... ... ... өзіндік құнын анықтау үшін
түзету коэффициентін ... ... ... өнім ... техникалық тұрғыдан
сипаттайтын бір өнім бірлігінен ... ... ... де бір шикізаттан әртүрлі мұнай өнімдері алынатын болса, онда
олардың арасында тарату коэффициентінің көмегімен ... ... ... ал ... ... әрбір өнім түршің арасына үлес салмағы
бойынша таратылады.
Жоспар бойынша белгіленген ... ... ... ... ... Бұдан басқа шығындарды ... ... ... бүкіл шығарылған (шығарылатын) өнімнің өзіндік құны, сол
өздерінің жоспарланған кезіндегі орташа ... ... және ... ... ... ... жүргізілген ұйымдық-техникалық
шараларға жұмсалған шығындардын шын мәншдегі деңгейін әрдайым дәл көрсете
бермейді.
Бұл кемшіліктерді жою үшін ... ... ... Бұл ... бір ... және бүкіл шығарылымның өзіндік құны нормативік
өзіндік кұнмен салыстырылады. Ал ... ... ... ... кұннан айырмашылығы: осы кезеңде жұмыс істеп тұрған өндірістік
технологиялық процесстің., сондай-ақ ... ... және ... ... прогрестік нормаларының негізінде анықталады.
Өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік құнын ... ... ... ... есепке алудың және өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдіс ... ... ... кәсіпорындар пайдаланады. Дегенмен де, оны кіші
сериялық және ... ... ... ... ... есепке алу өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың ... ... ... ... және ... карталар
жасаудан басталады. Ол карталарда материалдардың, ... ... ... ... ... ... да шығындар айқындалады. Нормативтік
карталардың негізшде өнім бірлігшің нормативтік ... құны ... ... ... ... ... ... кезінде
колданыста жүрген өндірістік технологияны, жалақы жөніндегі уакыт пен баға
нормаларын, материалдар мен сатып ... ... ... ... ала ... ... ... таза массасы, қалдықтары,
материалдар мен сатып алынған шалафабрикаттарға колданыльш ... ... және ... ... көрсету мен басқару жөншдегі шығындардын
бекітілген тоқсандық ... ... және ... ... ... ... рәсімдеп, сондай-
ак кәсіпорынның мүдделі цехтары мен бөлімдершің технологиялык процесстерш
және басқа да нормалары мен ... ... ... ... реттеу
аркылы жүзеге асырады. Нормативтік әдіс кезшде қоймалық және ... ... ... ... ... сактау және өндіріске
босату, цех бойынша ғана емес, ... ... ... ... ... ... энергия және баска да шығындар ... ... ... және ... ... судың, будың, газдын, электр энергиясының
тұтынылуын анықтау үшін цехтарға есептегіштер мен ... ... ... әдістің кезінде әрекет етіп тұрған норма мен оның ауытқуы
шығындар есебінде болып ... ... ... ... ... ... ... дер кезшде жөндеуге, ресурстардың тиімсіз
пайдаланылуына жол бермеуге септігін тигізеді.
Нақты шығындарды нормамен салыстырғанда ресурстардын үнемделуі немесе
артық жұмсалуы, нормадан ... ... ал ол өз ... кәсіпорынның
ұйымдык-техникалық жұмыстарында біршама кемшіліктердің бар ... ... ... және ... ... ... ... алғашкы кұжаттардың мәліметтері бойынша ашылған
дабылдары жатады (талап накладнойы, қосымша жұмыстарға жазылған нарядтары,
қосымша төлемдер және т.б.), сондай-ак есептеу ... ... ... ... ... ... бойынша алдын-ала жасалған
есептеулер және т.б.)
Кұжатталмаған ауытқуларға ауытқудың ... ... мен оның ... арасындағы айырмасынан шығады. Әдетте, олар кұжатталған
ауытқулардың дұрыс ... ... ақау ... ... ... ... кем шығудан, шалафабрикаттардың жоғалтулары мен
бұзылуынан, аякталмаған ендірісті дұрыс бағаламауынан шығады.
Егер де ... ... ... бар ... онда ... есептің дұрыс ұйымдастырылмағанын куәландырады.
Ауытқу теріс те (артық жұмсалғаны) және оң да ... ... ... ... ... ... технологиялык
процестерде қарастырылмаған, қосымша жұмысқа жасалған, толенген және т.б.)
өндіріс процесінің дұрыс ұйымдаспағандығынан туындайды.
Оң ауыткулар ... ... ... баяндайды
(материалдардың тиімді пайдалануын ашу, материалдарды барынша қалдыксыз
пайдалану, өнімнің сапасын ... ... ... ... ... және ... шығындарын үнемдеуді жүзеге асырады. Кейде оң ... ... ... ... ... ... ол тек ... шын
арттырылған деңгейін пайдаланғандығын көрсетеді.
Өндірісте материалдар қатаң белгіленген лимиттер ... ... ... ... ай басында цехтарда жұмсалған
материалдардың деңгейін ескере отырып, материалдардың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Материалдардың жоспардан тыс босатылуына құжаттар жасау, ... ... ... және ... ... тыс ... алып келген
себептерін талдауды қамтамасыз ету керек.
Ақауға шығарылған ... ... ... ... үшін ... ... ақау ... актілер негіз болады. Онда бұйымның,
бөлшектің коды, өнімнің ... ... ... ... керсетіледі
Өндірістегі шикізат пен материалдардың сандык есебі жоспарлау бөлімінде, ал
күндык есебі бухгалтерияда ... ... ... алу ... пен ... олардың
жұмсалуын нормалауға және өндірістік технологиялык, процесіне ... ... ... ... ... ... және т.б. осы ... факторлар әсер етеді. Материалдар шығыны
бойынша нормалардан ауытқуларды анықтау үшін ... ... тағы ... да ... ... ... материалдарды ауыстыру салдарынан ... ... ... ... ... ... ... үшін пайдаланады. Жеке-дара материалдардың шығынын, сондай-ак;
материалдардың ауыстырылуымен байланысты ауытқуларды арнайы ... ... ... ... материалдың партиясын салыстырып көру ... ... ... ... ... ... және ... әрбір партиясы бойынша олардың, нормадан ауытқуын анықтау
үшін қолданылады.
Қолданып жүрген ... ... ... ... ... ... нақты шығысымен салыстыру арқылы анықтайды. Егер де бұл
аталған әдісті қолдану қиындық, тудырса, онда оның ... ... ... ... материалдардың нақты шығысын белгіленген ... ... ... айлық, он күндік, бес күндік, бір ауысымдық
(сменалык) ауытқуларын ... ... іс ... ... ... ... бес күндіктің, он күндіктің басына немесе әр
айдың бірінші ... ... ... материалдарды туғелдеу
(инвентаризация) жургізеді. ... ... ... алу ... ... бюросы материалдарды жұмсау картасын
жүргізеді. Онда материалдар жұмсаудың ағымдык ... сол ... ... ... саны ... Бұйымдардың
(бөлшектердің) саны жұмысшылардың жасап шығарған есеп ... ... ... ... бойынша оқтын-оқтын қолданылып жүрген
нормалардан материал шығындарының ... ... ... есеп ... отырады.
Жалақыны ауытқулар есептелген норма мен нормадан ... ... ... ... ... ... ... алынған
өнім саны мен сапасына сәйкестігін байқап отырады. Жұмыстың ... ... үшін ... ақы ... өндірістік емес шығындар
және жалақы қорын артық жұмсаудың басты себептерінің бірі болып табылады.
Жалақы бойынша нормадан ... ... үшін және дәл ... шығару үшін
номенклатуралық себептерін және ... ... ... ... табу ... ... ... мен тарату нақты шығынның сомасын анықтауды,
әрбір баптар ... ... ... ... ... ... ондағы
артык жұмсалатын шығындардың алдын алатын қажетті шараларды дер кезінде
қабылдауды қамтамасыз ... Бұл үшін ... ... ... кестеғе
және лауазымды қызметкерлердің окладына ... ... ... емес ... ... ... нормасының негізінде
ағымдағы жедел (оперативтік) бақылауын ұйымдастырады.
Кәсіпорында құндылыктарды сақтау мен ... ... ... ... және ... да ... емес ... толығымен ашылып көрсетіледі. Өндірістік емес сипаттағы шығыстар
өнімді шығарумен байланысты болса, онда олар оның өзіндік ... ... егер де олар ... ... байланысты болмаса, онда олар өнім
түрлерінің арасына таратылып, үстеме шығыстардын кұрамында онімнің ... ... ... ... ... бақылау жасау
материалдарды, энергияны, аспаптар мен ... ... ... мен ... ... ... мен ... тұтыну
мен олардын құнынын белгіленген лимиттерді; баскарудың ... ... ... ... және ... көрсетуші адамдар жалақысынын
окладтарын (ставкаларын) қатаң сақтауды қамтамасыз етуғе тиіс.
Машиналар мен ... ... мен ... ... ... ... үстеме шығындардын бұл тобы есепте көрсетілетін болса)
өнім түрлері бойынша таратады, ... ол ... ... әзірлеу кезінде
қолданған кұрал-жабдықтың жұмыс істеген сағатының, денгейі, яғни ... ... ... саны ... ... мен жабдықтарды
пайдалану мен күтіп ұстауға кеткен шығындарды тарату кезінде сметалык
(нормативтік) ставкасын ... ... ал ... ... бұйымды әзірлеу
үшін қажет технология бойынша ... ... ... саны ... ... ... топтары бойынша
белгіленген, шығын ... ... және бір ... ... құны ... ... ... (бөлшектер комплексіне) сметалык
ставкаларды есептеп шығару неғұрлым ... ... ... ... мен ... ... және механикаландырылмаған
(қолмен аткарылатын) жұмыстар бойынша бөлек-бөлек алғанда, ... ... ... ... ... ... мен жабдықтарды күтіп-ұстау мен ... ... ... ... ... ... ... шығындарға тепе-тең дайын
өнім мен аякталмаған өндіріс арасына бөлінеді.
Үстеме ... ... олар жеке ... ... ... болса,
машиналар мен жабдықтарды күтіп-ұстау мен пайдалану жөніндегі шығындарды
қоса алғанда) бұйымдардың ... ... ... ... ... сомасына тепе-тең етіп бөледі.
Ірі сериялык және жаппай өндіріс жағдайында шығындардың жиынтык есебі
шығындардың калькуляциялык баптары бойынша ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Баскарудың цехсыз
кұрылымы ... ... есеп ... ... ... ал ... бар болса, онда цехтар бойынша жүзеге асырылады.
Шығындардың есебін алу айдың басындағы қолданылып жүрген ... ... ... ... сома ... жеке-дара жүргізіледі. Мұның өзі
ауытқудың пайда болу себептерін және оған кінәлі тұлғаларды ашуға ... ... тыс ... себептері және кінәлі ... ... ... есепке алынады. Олар өнім түрлері мен шығын баптары бойынша
есепке алынады, ал ... ... ... ... сомасы
жекелеген өнім турлерінің өзіндік құнына пропорционалды жолмен ... ... ... ... ... ... салдарынан болса, онда олардың
кінәлі тұлғалары мен себептері ... ... ... құжаттармен
рәсімделеді.
Сонымен қоса, ауытқулар әртүрлі өзгерістермен байланысты болады, атап
айтқанда, материалдык, еңбек, энергетикалық шығыстарының көтерілүшін ... ... ... орын алуы мүмкін.
Әдетте нормадан болатын барлык өзғгерістер есеп беретін айдың бірінші
күніне туралап (ұштастырылып) жасалады, сондықтан олар әрекет етіп ... ... ... ... нормативтік калькуляцияда көрініс
табуы керек.
Ай басына қалған аяқталмаған өндіріс ай барысындағы ... ... ... ... ... шығыстары есептік айдағы әрекет етіп
тұрған бірыңғай нормасы ... ... ... ... байланысты есептік айдын, басына аяқталмаған өндірістің өзіндік
құнын кайта есептеу ... ... ... ... ... ... ... ауытқудың сомасын кұрайды. Аяқталмаған
өндіріеп ... ... ... ... ... ... ... ал егер де түгелдеуді жүргізу мүмкін болмаған ... ... ... ... ... ... осы бап бойынша
аяқталмаған өндірістің қалдық сомасына нормативтік калькуляцияның жекелеген
баптары бойынша есептелінеді.
Нормалар ... ... ... ... ... ... ол
нормативтік калькуляцияда көрініс таппауы мүмкін.
Нормалардын ... және ... жана ... ... ... ... ... әсер етеді. Нормадан ауытқуын
анықтау үшін өндіріске кеткен шығынның есеп ... де, ... ... де ... ... яғни ... ... анықтайды. Есептелген
нормадан ауытқу және норманын өзгерістері өнімнің өзіндікк құнына және
аяқталмаған ... ... ... ... жаппай
өндірістік сипаттағы және ... ... ... ... салаларында
нормалардын өзгерулері мен нормалардан ауытқулар сомасы ... ... ... ... ал ... ... нормативтік өзіндік
құны бойынша толығымен жазылады. Нормалардын өзгерулері мен нормалардан
ауытқулар сомасы өндіріс ... ... ... ... ... ... шығару мен аякталмаған өндіріс арасында бөлінеді.
Оларды нормалардын ... мен ... ... ... ... ... ... алғандағы нормалар сомасына
процентік қатынасымен анықтайды.
Өндірістеп шығындардын ... ... ... ... ... жүргізіледі. Біртектес бұйымдардын жекелеген түрлері немесе
тобы калькуляциялау объектілері болатындықтан, біртектес ... ... ... ... ... ... шығындарды есептеу үшін ведомоста
осыған ұксас шоттар ашылады.
Шығарылған ... ... ... ... ... үшін ... ... жұмсалған шығындарды топтап есепке алу ... бұл ... ... ... түрінің нормативтк құны және сол мәліметін
(сводкадан) ... ... ... ... ... ... бір түрі бойынша өндіріске кеткен шығындарды есептеген кезде
есептік (кезеңдік) норма бойынша ... есеп ... ... ... құны ... әрбір бабының нормативәк шығарылған
өнімнің нақты санына көбейту арқылы алынады.
Өнімнің нақты өзіндік құнын анықтаған кезде есептік айдан ... ... ... ... ... одан ... ... аталған әр әдістің өзіндік ерекшеліктері, яғни артышылықтары
мен кемшіліктері болады. Кіші және орта бизнес өкілдері ... ... яғни ... ... ... ... ... Ірі бизнес
өкілдері әртүрлі комбинацияда қолданады.
Өзіндік құнды калькуляциялау жүйелері мақсатты шығындардың түрлеріне
және күрделілігіне тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... тікелей калькуляциялау жүйесі;
- шығындарды есептеудің әдеттегі жүйесі;
- өзіндік құнды калькуляциялаудың функционалдық жүйесі.
Шығындарды толық бөле ... ... ... калькуляциялау (абзорпшен
костинг) – бұл ... өнім мен ... өнім ... ... ... шығындарды бөле отырып, ... ... ... ... Калькуляция сыртқы пайдаланушылар үшін пайда ... ... ... ... үшін ... Осы ... ... жүйе – айнымалы шығындар бойынша калькуляциялау
жүйесі. [16]
Айнымалы шығындар бойынша өзіндік құнды ... ... ... ... Бұл әдіс ... тек айнымалы өндірістік шығындар ғана
өнімге кеткен шығындар (қор ... ... ... беріледі, ал айнымалы
өндірістік шығындарды бір кезеңге ... ... ... Директ
костингті пайдалану арқылы дайындалған пайдалар мен шығындар туралы есеп
ішкі есеп ... ... Бұл ... ... ... ... ол
табыс пен барлық айнымалы шығындар арасындағы айырмашылықты білдіреді.
Екі есеп жүйесінің қолданылудың алынатын пайда мөлшеріне әсерін келесі
кесте ретінде көрсетуге ... 5 - ... ... және ... жүйелерін қолдану
ерекшеліктерінің пайдаға әсері*
|Өндіріс және сату көлемдерінің ... ... ... ... | ... ... сату ... ... пайда екі калькуляциялау |
|болса ... ... ... |
| ... костингті пайдаланған жағдайда|
| ... ... ... шығындардың |
| |бір ... ... ... қорлар |
| ... ... ... ... ... ... сату көлемінен |пайда мөлшері жоғары болады. ... ... | |
| ... ... ... |
| ... ... үстеме шығындар кезең|
| ... ... ... |
| ... ... ... ... болады. |
|Сату көлемі өндіріс көлемінен |Абзорпшен костингті пайдаланған жағдайда|
|артық болса ... ... ... шығындар |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... алынатын пайда |
| ... ... ... |
| ... ... жағдайда |
| ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... пайда жоғары болады. ... ... ... бойынша оқу құралы «Басқару есебі 1».
Корпорация Прагма және АҚШ ... даму ... ... ... бөле ... және айнымалы шығындар бойынша өзіндік
құнды калькуляциялаудың ерекшеліктері:
Директ костинг:
- Шешім қабылдауға пайдалы ақпаратты қамтамасыз етеді. Шығындардың
айнымалы және ... ... ... өнім ассртиментін анықтау
үшін, өндіріске немесе компонентті сатып алуға ... ... үшін және ... ... ... ... ... Пайданы қорлардың өзгеру ықпалынан сақтайды. Директ костингті
пайдалану кезінде пайда өнімнің сату көлеміне байланысты болады,
абзорпшен костингті ... ... ... сату ... ... те әсер етеді. Сондықтан директ костинг ... ... ... ... береді және
менеджерлердің жұмысын бағалау үшін жақсы жарайды.
Абзорпшен костинг:
- Тұрақты өндірістік шығындарға ... ... ... ... ... ... қорлардың
өзіндік құнына кіргізілуін талап етеді. ... үшін ... ... ... ... ХҚЕС-ы бойынша өз есеп беруін
жасайтын басқа компаниялардың ... ... ... ... ... Есеп ... шамадан тыс шығындар мен ... ... ... береді. Маусымдық бизнесте қорларды өсіру
кезеңіндедирект костингті пайдалану ... ... ... ... ... жатқызылады. Сондықтан қорлардың ұлғаю
кезеңінде үлкен ... ... ал ... сату ... өте
үлкен пайдаларды тіркейді. Абзорпшен костингті пайдалану кезінде
шығындар мен пайдалар тепе-тең ... ... ... ... ... тек ... ғана ... Сәйкесінше жанама шығындар есебі пайда есебіне
жатқызылады. Мұндай жүйелердің басты кемшілігі олар ... ... және ... ... ... деп ... ... жанама
шығындарды қосу ұйымның өз еркімен ... Сол ... ... ... ... ... шығындарының ішіндегі жанама шығындар
үлесі аз болған ... ғана ... ... ... ... әдеттегі калькуляциялау жүйелері бірнеше ондаған жылдар
бұрын өнеркәсіп ұйымдары аздаған өнім ... ... ... ... ең бастысы материалдық және еңбек шығындары болған
кездерде пайда болған. Ол кездерде үстеме шығындар ... өте аз ... ... ... ... ... ... да ауытқу мөлшері өте
төмен болған. Әдеттегі жүйе ... ... ... ... ... 8).
Бөліп таратудың
1-ші кезеңі
. . .
Бөліп таратудың
2-ші кезеңі
(негізгі жұмысшылар
еңбек сағаттары негіз
болады)
Тікелей
шығындар
Сурет 8 - Шығындарды калькуляциялаудың әдеттегі ... ... ... шығындар бөлімшелер арасында емес, негізгі
қызмет түрлеріне байланысты бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... анықталынып алынады. Қызмет түрлері деп
белгілі-бір ... ... ... ... ... ... міндеттердің
жиынтығын айтамыз. Көмекші өндірістің әдеттегі түрлеріне өндірістік кестені
құрастыруды, жабдықтарды іске қосуды, ... ішкі ... ... ... ... ... бақылауды, материалдар
кірісінің есебін, жүкті экспедициялау және ... ... ... ... ... қызмет түрлері өнімдерді шығару мен жинауды
қамтиды.
Бүгінгі күні компаниялар өте көп ... ... ... ... жұмысшыларының еңбек ақы шығындарының мөлшері төмендеген,
ал ... ... ... ... ... ... ... оның
күрделілігіне қарамастан өңдеу мүмкіндігі артқан кезде үстеме шығындарды
негізгі өндіріс жұмысшыларының еңбек ақысы ... ... ... ... деп ... ... ... үлгісін келесі сурет 9 арқылы
көрсетеміз.
Бөліп таратудың
1-ші кезеңі
(шығындардың
ресурстық ... . ... ... ... ... негізінде)
Тікелей
шығындар
Сурет 9 - Шығындарды калькуляциялаудың функционалдық жүйесі
Осы суреттен функционалдық жүйенің негізгі ерекшеліктерін көреміз:
1) бұл ... ... ... ... қарағанда көбірек болады;
2) екінші кезеңде шығындар орталықтары да, шығындар ... ... ... АВС ... ... енгізіле бастады. АҚШ-да және
Европада 1980 жылдардан бастап шығындар есебінің ... ... ... Жаңа ... ... ... ... Купер және
Каплан «шығындарды калькуляциялаудың функционалды жүйесі» деген ... осы ... ... ... ... ... жүйесі туралы алғашқы мақалалар 1988 жылы шығарылды. Сол кездерден
бастап ... ... ... ... кеңінен қолданыла
бастады. АВС жүйесінде әдеттегі калькуляциялау жүйесіне қарағанда ... ... ... және ... ... ... тек ... қатысты факторлар ғана қаралады, яғни, ресурстарды қолдану
шығарылатын өнім санына тәуелді болады.
Функционалды ... ... ... ... төрт қада
мтүрінде көрсетуге болады:
1. Ұйымда орындалатын ... ... ... ... Әр ... түріне қатысты шығындарды шығындар орталықтарына бөлеміз.
3. Негізгі қызмет түрлерінің әрқайсысы үшін шығын факторларын ... ... ... ... бар ... осы қызмет түрлеріне деген
сұраныс негізінде өнім түрлеріне бөліп таратамыз.
Осы қадамдардың ... ... ... ... ... ... ... екеуі екінші сатысын көрсетеді.
Бірінші қадам: негізгі қызмет ... ... ... негізінде
анықталады. Біртұтас қызметтің бөліктері ретінде ... ... ... ... ... алу және ... беру сияқты қызмет
түрлерін бөліп алуға және олардың әрқайсысы үшін өзінің шығын ... ... ... ... ... өнім ... барысындағы
қызмет түрінің үлесі болып табылады. Егер қызмет ... ... ... ... ... ... шығын факторларын қолдануға
болады.
Екінші қадам: Қызметтің негізгі түрлерін анықтап алғаннан кейін оларда
тұтынылатын ... ... ... Кейбір ресурстар нақты қызмет
түріне қатысты ... ... ... ... түрлеріне қатысты болуы
мүмкін. Мұндай шығындар себеп-салдарлық шығындар факторлары ... ... ... бөлініп таратылуы қажет. Мұндай факторларды ресурстық
шығындар ... деп ... ... ... шығындар орталығындағы шығындарды өнім түрлеріне
апару үшін сәйкес шығын ... ... ... ... Осы ... ... функционалды факторлар деп аталады. ... ... әр ... ... ... ... түсіндіруі қажет.
Екіншіден, жеңіл бағалау мүмкіндігін қамтамасыз етуі қажет, ... ... ... және ... ... ... ... қажет.
Қызмет түрлеріне қатысты шығындар факторларының өзін екі түрге
бөлеміз:
1. Операциялық факторлар – өңделген ... алу ... ... ... ... саны, орындалған жабдықтарды іске
қосу жұмыстарының саны, ... ... ... Олар ... ... бөлінетін уақытты көрсетеді.
2. Уақытша факторлар – ... ... ... ... ... көрсетеді. Мысал ретінде, жабдықты іске қосуға қажетті ... өнім ... ... қажетті уақытты айтуға болады.
Төртінші қадам: Шығындар факторларының өнім ... ... ... Шығын факторы өнімдердің жекелеген түрлеріне қатысты бағалау
мүмкін болатындай етіп таңдалуы ... ... ... ... ... ... ... өзара салыстыруға мүмкіндік беруі қажет. Күрделі ... ... ... ... құн ... мәліметтің дәлдігі өте
жоғары. Әдеттегі және функционалдық ... ... құн ... ... ... ... келесі кестені құрастырамыз.
Кесте 6 - ... және ... ... ... ... ... |Функционалдық калькуляциялау жүйесі |
|Бәсекелестік деңгейінің төмендігі ... ... ... ... ... ... аз |Жанама шығындар жалпы шығындардың ... ... ... ... ... ... ... табылады |
|Шығарылатын өнімдердің стандарттық ... өнім ... ... ... ... ... ... |Тұтынылатын ресурстар мөлшерінің ... ... ... ... ... ... ... Управленческий и производственный
учет.Вводный курс:учеб.для студентов вузов/К.Друри.- 5-ое изд., переаб. ...... ... ... және ... ... ... жағдайлардың ерекшеліктерін көріп отырмыз.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың функционалдық жүйесін ... ... өз ... бар. ... ... ең ... ... жүйесі мен функционалдық калькуляциялау жүйелері
арасындағы айырмашылықтарды ажырата алмаумен байланысты.
АВС жүйесінің қолданылуы ... ... ... ... ... бұл ... тұрақты үстеме шығындар есепке ... Олар ... ... ... ... ... тек ... көлеміне ғана қатысты
емес, бірнеше басқа да факторларға ... ... ... Өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялаудың функционалдық жүйесін келесі ... ... ... ... ... 10 - Өнімнің өзіндік құнын калькуляцияаудың және шығындарды
басқарудың функционалдық жүйесі
Шығындардың өзгеруіне әсер ... ... ... және ... ... ... бөліп тарату арқылы өнімнің өзіндік құнының дәл анықталуы
қамтамасыз ... Ұйым ... ... ... ... күрделісіне алмастыруы үшін осы жүйені жетілдіруден алынатын
маржиналды ... оған ... ... мөлшерінен артуы, яғни, шығындар
мен пайда өзара теңесуі қажет. Калькуляциялаудың күрделі жүйесі интенсивті
бәсеке ... ... ... ... шығындар ішіндегі ... ... ... ... өнім ... көп ... және
тұтынылатын ресурстарының көп түрлілігімен ерекшеленетін ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... жіберу мен
бағалау
Ұйым қызметін басқару жүйесінде бөлімшелердің ішкі есебі ... ... ... тұратын бақылау құрамы болып табылады.
Бөлімшелердің ішкі есебі-бұл ... бір ... ... ... күн,
он күндік, ай, тоқсан, жыл) ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесі. Кәсіпорынның жекелеген
бөлімшелері атқаратын функцияларының әртүрлілігіне орай ... ... ... ақпарат құрамы мен мазмұны да түрлі болады.
Басқару ... ... есеп беру 3 ... бөлінеді.
1. Ақпараттық
2. Экономикалық нәтижелер туралы.
3. Дербес қызметтің нәтижелілігі туралы.
Есеп берудің үшінші түрі басқару есебінде үлкен маңызға ие. ... ... 3 ... жиынтығы ғана кәсіпорынның ақпараттық жүйесін қорғайды.
Ақпараттық есеп беру сұрату бойынша жасалады. Және болып ... ... ... ... ету үшін ... ... туралы есеп беру шаруашылық бөлімшелерінің
(цехтар, учаскелер, бригадалар) қызметін бағалауға арналған. Бұл есеп ... ... ... ... ... үшін ... болу және
цехтар мен бөлімдер арасында коммуникациялық байланысты қамтамасыз ету.
Негізгі есеп беру ... ... ... ... ... жөнінде
рапорт-есеп болып табылады. Ол ведомость формасында болады және ... ... ... ... ... және ... түсініліп, басқару
процесін оперативті жүзеге асыруға мүмкіндік ... Есеп ... ... ... ... ... ... бойынша есеп
беруде кірістер мен шығыстар көрсеткішінің әрбір құрылымдық ... ... ... Жоспарлы мәліметтер жұмыс істеушілерді
материалдық ынталандырумен байланысуы керек. Осы принципті ескере отырып
шығындар жоспарлы және ... өнім ... ... ... ... ... болуы мүмкін шығындар түрлері бойынша ... ... ... ... есеп ... ... ... барысында қолданылып
жүр. Кірістер мен шығыстар бойынша қорытынды кезең ... ... ... ... ... реттеп отыру өндірісте
тетіктер мен жартылай фабрикаттың нақтылығы мен ... ... ету. ... ... ... металл және т.б. балансын жасау
арқылы жүзеге асады.
Жұмысшылар санына, олардың жұмысқа келу ... ... ... және ... ішінде жұмыстың тоқтап тұруына істелген норма және адам
сағатқа, жұмыс күшінің ... ... ... ... есебі
бойынша жүргізеді. Бір ... ... ... ... ... мен бөлімдерде құрал жабдықтардың пайдалануына күнделікті
бақылауды құрал жабдықтардың түрлері ... ... ... ... рапорт есеп мәліметтері бойынша жүзеге асырып, сәйкесінше
топтастырып, бұл ... ... ... жұмыс істеу уақыты
балансында ... ... ... ... ... (газ, бу, жылу ... электр
энергиясы) көрсеткіштері күн сайын шығыстар жинағында тіркелетін датчик,
есептегіштер арқылы бақыланады. өндірісті ұйымдастыру және цехтарды ... ... ... ескере отырып ... ... ... ... Қор ... ... жабдықтарын
пайдалану коэффициенті, еңбекті көп қажетсінуі, саны, ... ... ... ... ... өнімнің шығарылу коэфициенті.
Арнаулы қызметтің нәтижелілігі туралы есеп беру 3 ... ... ... ... нақты нәтижелер туралы; жоспарланатын
көрсеткіштер туралы; нақты және ... ... ... ... ... тізімінің негізгі көңіл бөлінетіні арнайы жауапкершілікке
шоғырланған. Сонымен бірге көрсеткіштер тізімі тым көп болмауы тиіс, ... ... ... мөлшеріне назар аударуы тиіс, мұндай есеп беру
жауапкершілік бойынша басқару есебін ... ... ... есеп беру ... бақылау есебі немесе сметаның орындалуы
жөніндегі есеп ... ... Есеп беру ... ... ... жалпы
кәсіпорында ынталандыруға әсер ететін ... ... ... ... ... ... проблемаларды шешкенде жүзеге
асырылады:
1. Кәсіпорын қызметін нақты бағалау, сол арқылы ... мен ... ... әртүрлі деңгейдегі шешімдерін басқару көзделеді.
2. Қысқа және ұзақ ... ... ... ... ... ... ақпараттық жүйені басқару есебі жасайды.
3. Бөлімше жұмысшыларының моральды жағдайына ... ... ... ... сатыда болдырмауына мүмкіндік беретін жауапкершілік
пен тиімділік, шығындардың пайда болу ортасын оңтайлы таңдау, жоспарлар мен
есептер, бөлімшелер мен ... ... ... ... ... ... Әрбір нақты бөлімшелердегі реттелетін және реттелмейтін шығындарды
жіктеу. ... ... ... ... ... тәуелді шығындардың
төмендеуі басқарушылардың шығындар деңгейіне әсер етуге деген тілегіне
жақсы себеп ... ... ... ... мен ... басқарушы
ісімен бірге шаруашылық істі қайта ұйымдастыруға әкелуі мүмкін.
5. Ауытқуларды анықтау жүйесі есептегі, баға белгілеудегі қателіктерді
ашуға ықпал етуі ... ... ... ... сметаның орындалуы туралы есеп
беруге деген сенімі жоғалады. Ол қай ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік беретеін есептің түрі ... ... ... ... ... ... бақылау және кері ... ... Ол ... ... байланыста, сондықтан
да ағымдағы кезеңде де, ұзақ мерзімді перспективада да қолданылады.
Механикалық жүйе және бақылаудың сметалық ... ... ... ... ... кері ... тікелей байланыспен. Кері
байланыс кіру және ... ... ... ... ... (жатады): материалдық, еңбек, қаржылық.
Шығумен-жүргізілуіне байланысты тауарлар, ... ... ... ... ... ауытқуларды анықтағанда жоспарлы мәліметтерге
түзету, жоспар мен нақты мәліметтерді ... ... ... ... ... ... кәсіпорын үшін негізгі мәселелерді
шешеді: сандық өлшемдегі өндірістік бағдарламаларды дайындау. Бірінші
материалдарды пайдалану ... ... ... негізгі материалдарды
сатудың, шығындар сметасын жасайды.
Материалдарды пайдалану сметасын жасауға жауапкершілікті ... ... ... Сметаның негізгі мақсаты материалдарға ең
төменгі шығындар жұмсаудағы ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Материалдарға кеткен шығындар сметасы – орталық қоймадағы қалдықтар
өзгерісін ескере отырып, өндірістік бағдарлама үшін ... ... ... ... ... ... өндірістік жұмысшылардың еңбек ақысына кеткен шығындар сметасы
– цех ... ... ... ... үшін ... ... шығындарын есептейді. Сметалық сағаттық ставкаларды еңбек пен
еңбек ақы бөлімі есептейді. ... өнім ... ... өнім
бірлігін дайындауға қажетті уақытқа және жоспарлық тарифтік сағаттық
ставкаларға ... ... ... ... ... ... ... шығынның сметалық мөлшерін есептейді.
Үстеме өндірістік шығыстар сметасы өндірістің болжамды көлеміне
қатысты жеке ... ... ... ... ... реттелетін және
реттелмейтін болып жіктелетіні негізге алынады. Үстеме шығыстардың сметалық
ставкасын ... ... ... ... ... ... ... отырып, өзгермелі үстеме шығыстардың баптары бойынша
есептеулер жүргізіледі. әртүрлі өндірісте есептеудің ... ... Бұл ... ... ... ... ... байланысты болады.
Цехтық шығындар сметасы бөлімшенің шығындарын бақылау мен басқару үшін
қажет. Цех сметасына мыналар жатады: ... ... ... ... ... материалдарды пайдалану сметасы және үстеме шығыстар
сметасы.
Коммерциялық шығыстар ... ... ... нарық сегменті, сатып
алушылар мен тапсырыс берушілер ... ... ... ... ... осы ... тобына бақылау
жасауға арналған. Бұл шығындардың басым ...... ... да ... ... үшін ... орындалуына әкімшілік жауапты
болатын өзіндік смета ретінде бөліп ... ... ... ... ... бюджеттеу жүйесіндегі өндірістік
операциялардың деңгейіне сәйкес келетін кез келген сәтте ... ... ... ... ... ... етеді. Кассалық шоғырландырылған
смета апта, ай, тоқсан сайын жасалады. ... ... ... 1) бастапқы қалдық (сальдо) (банктегі ағымдағы корреспонденттік
және басқа да ... ... 2) ... ... мен ... авансы және дебиторлардан түскен қаражаттар; 3) материалдарды
сатып алуға арналған төлемдер; 4) еңбек ақы бойынша төлемдер; 5) ... 6) ... тыс ... төлемдер; 7) басқа да шығыстар; ... ... ... ақша ... ... ... деңгейімен сипатталады,
сондықтан да сметаларда банктен несие алу ... ... ... ... ... ... мысалы, вексельдер немесе
облигацияларды сатып алу, ... ақша ... ... ... ... ... ... тыс, негізгі бюджетті жасаудың
соңғы сатысы, пайда мен зиян ... есеп беру ... ... қорытынды
смета жасауды қарастырады. Ол мынандай ... ... 1) ... түскен табыс; 2) кезең басындағы ... ... ... ... алу; 4) ... ... материалдық қорлар; 5)
пайдаланған материалдардың құны (п.2 + п.3 – п.4); 6) ... ... ... ... 7) өндірістік үстеме шығыстар; 8) жиынтық
өндірістік шығыстар (п.5 + п.6 + п.7); 9) ... ... ... ... 10) ... ... соңындағы дайын өнім қорлары; 11) сатылған
өнімнің өзіндік құны (п.8 + п.9 – п.10); 12) ... және ... 13) ... ... ... (п.1 - п.11 – ... ... белгілі бір кезеңге жоспарланған өндіріс пайдалылығын
сипаттайды.
Қорытынды сметаны, баланс пен ... ... ... жоспарлы-қаржылық комиссияның қарауына ұсынады. Осы негізгі
құжаттармен ... ... ... ... ... ... қаражатты пайдалануды сипаттайтын коэффициенттердің
есептеулері қоса тіркеледі. Егер комиссия ... ... ... ... онда ... негізгі бюджеті қабылданған болып саналады және
бөлімшелер басшыларының қызметін бағалау үшін негіз бола ... ... ... ... ... ол ... ... процесс болып
табылады және икемді сметалар жасау арқылы жүзеге асырылады.
Қорытынды ақпараттар пайда болу орнына және ... ... ... деңгейлеріне өтеді: нөлдік, бірінші, ... ... ... есептік құжаттың пайда болуын және негізгі, қосалқы
цехтардың есеп ... ... ... ... ... ... ... қаржылық, материалды-техникалық қамтамасыз ету, өткізу
сыртқы операция , қойма шаруашылығы. Келесі ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады
және біріктіреді-кадрлар бөлімі, жалақы төлеу және ... ... ... оқу ... бас ... ... бас конструктор бөлімі, бас
механик бөлімі және т.б.
Қорытынды ақпараттардың қозғалысы ... ... ... ... тура және кері байланысты, ақпараттың жинақтылығын, кәсіпорынның
ресурстары туралы алғашқы құжаттарда ... және ... ... оларды
қайта жасау, өндірістің технологиялық баптары бойынша қозғалысы, ақпараттың
аралас сипатын көрсетеді, сондай-ақ көп ... ... ... мен ... сипаттағы мәлеметтерден тұрады.
Қалыптасудың заңдылықтары және жоспарлы, нормативті-анықтамалық және
қорытынды ақпараттардың қозғалысын ... ... ... ... айналымының жеке схемасын негізге ала отырып, жеңілдетілген түрдегі
схемасын көрсетеміз.
Сурет 7. Қортыныды құжат айналымының жалпы схемасы
Осыған ... ... ... ... жүйесін құру
мәселесінің екі аспектісі бар. Бірінші ... ... ... ... ... ішкі ... басқару
ақпараттарымен біріктірілген жүйе қамтамасыз ету ... Бұл ... есеп ... есептің қанша реттеуші қызметі бар екенін
ұлғайту бағытында олардың дамуын анықтайды.
Есептік-қорытынды ақпараттардың жаңа жүйесін жасау кезінде құрамындағы
нормалау және ... ... ... ... Олар ... аспектінің
мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Есептің реттеуі ... ... ... және ... да ... ... кәсіпорынның
экономикалық, технологиялық, өндірістік қызметтері арасындағы өзара
байланысты қамтамасыз ... Есеп ... ... және ... ... ... ... өңдеу барысында экономикалық
көрсеткіштерге талдау, жекелеген ... ... ... ... ... ... ... бағыттары мен осы көрсеткіштердің
тенденциясына болжау жүргізуге ... ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІКТЕРІН БАҒАЛАУ
3.1 Жауапкершілік есебін дамыту бағыттары
Жауапкершілік бойынша есепті дамыту шаралары жалпы ... ... ... Осы ... жалпы басқару есебінің дамуымен байланысты
шараларды қарастырайық.
Бухгалтерлік есеп тек экономикалық мәліметтерді топтау, өңдеу, алғашқы
құжаттарды жинау ғана емес, ол кәсіпорынның ... ... ... ... айналды. Жоспарлау, болжау, шешім қабылдау, бақылау
мақсатында әртүрлі бағыттардағы анықтамалық ақпараттарды ... ... ... ... қабылдайтын, ақпаратарды ... ... ... ... үшін ... ... ... болды.
Бухгалтерлік есеп талдауға және оперативтікке ие. Қазіргі уақытта есеп
қызметкерлері кәсіпорынның ғана ... оның ... ... ... ... нақты көлемі ... ... ... ... аса назар аударады.
Есептің дәстүрлі әдістері капиталдың шоғырлануы, ішкі және сыртқы
бәсекеде, инфляция, ... ... ... ... трансұлттық
корпорацияларды құру жағдайында басқарудың талаптарына сай келеді.
Басқару тиімділігінің принципі басқару есебінің қажет екенін анықтады.
әртүрлі ... ... ... ... ... ... есебіне»
ауыстырылды. әйтседе бұл терминнің өзгеруі ғана емес, бухгалтерлік ... ... ... және ... ... құру алып ... екі ... бөлінді: қаржылық және басқару есебі.
Осы уақытта кәсіпорында 2 ... ... ... және ... ... ... ... қызметі бар. Бұлай бөлінудің алғы
шарттарының бірі калькуляциялық бухгалтерияның құрылуы.
Калькуляциялық есеп алдын-ала ... бір ... ... ... ... ... ... сметасын жасаудан тұрады: белгіленген уақытқа
шығындарды анықтау; шығындар мен ... ... ... ... ... ... оң және ... ауытқуларын табу; өндірістік
шығындарды ... ... және ... ... ... ... Жаңа ... қатынастарға бухгалтерлік есеп және оның
бөлімдерін жаңадан ұйымдастыру сәйкес ... ... ... ... ... түрі, сосын калькуляциялық есепке
талаптар өзгерді. ... ... ... жауапкершілік орталығы
бойынша – бөлімшелердің қызметі және технологиялық процесстердің сақталуын
бақылау; бұйым түрлерінің атауы бойынша – ... ... және ... есептеп шығару үшін.
Өнімнің түрлері бойынша – шығынды есептеу және ... ... ... ... ... ... ... әртүрлері қажет.
Осының барлығы орталықтандырылған принцип бойынша ұйымдастырылған ... ... ... әкеліп соқтырды. Орталықтандырылған басқару
есебі талдап өңделген ... мен ... ... коммуникациялық
байланыстар әдістерін; ақпараттарды оперативті ... және ... ... ... ... ... ағымдағы жоспарлау;
материалдық, еңбек, ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Алдағы уақытта басқару есебінің дамуы мен жетілуі әртүрлі елдердің
бухгалтерлік есебінің ұлттық жүйесі шеңберінен өтті. Батыс ... ... ... және ... ... ... ... өту кезеңі кәсіпорындардың ішкі жағдайында және
оның шегінде туындайтын ақпараттардың ауқымды ... ... етіп ... ... ... сонымен қатар осы кәсіпорынның қызметіне ... ... ... ... ... туындайды.
Шығарылатын өнімге сұранысы, нақты шарттар мен талаптарға ... ... ... осы ... ... ... ... негізгі өндірісі, өедірістің техникалық дайындығы, нақты
бұйымды шығару тиімділігі мен өндіріске кеткен шығындар туралы ... ... ... ... жеткізушілерді, сатушыларды,
кредиторларды, салық ... ... ... ... ... ... ресурстарды пайдаланудың табысы мен
тиімділігі ... ... ... ... үшін бұл ... ... болуы мүмкін. Көптеген
кәсіпорындардың ақпаратарды қажет етуін жобалап ... ... ... 8. ... ... ... кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін
толық жүйелі бейнелейтін ақпараттардың түрін ... ... ... ... бөлінеді: жоспарлы, нормативті-анықтамалық
және есептік.
Жоспарлы ақпараттар келешекте атқарылатын жұмысты таңдауға арналған
мәліметтерден тұрады. ... және ... ... ... ... ... бөлімшенің және
кәсіпорынның атқаратын жұмысы қатысуы мүмкін.
Техника-экономикалық жоспарлаудың маңызды бөлігі кәсіпорынға ... ... ... ... мен ... ... ... есебін (смета)
бюджет үшін жасау болып табылады. Смета жасауда ... ... ... ... бөлімшелердің жеке жоспарларының үйлесімділігін,
олардың келісілуін қамтамасыз ету.
Кәсіпорынның толық және оның жекешеленген ... ... ... ... ... өнім ... дайындығы әртүрлі сатыдағы
қызмет, жұмыс көрсету түрлері ... ... ... ... ... өнім ... үшін ұйымдастырған, жоспарлау объектісімен смета
жасағанда келісуі қажет: өнім осы өнім өндірісіне кеткен шығындар және ... ... ... ... қысқа мерзімінде жұмыс орны,
жекелеген ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы жұмыстардан тұрады.
Кәсіпорынның экономикалық нормативтерімен жоспарды талдап қайта ... ... ... ... ... ... бақылау, барлық
жоспарлау жүйесінің қорытында ... ... ... ... ... ... жасау оның орындалуына кепілдеме бермейді, әрбір бөлімшенің
жетекшісі осыған байланысты нақты шара қолдануы ... ... іс ... менеджер жоспардың орындалуын бақылауға, ауытқулар болған ... ... ... жоспарды өзгертуге міндетті. Ішкі өндірістік
жоспарлаудың 2-бөлімі түсінігінің анықтамасы, бір кәсіпорынның ... ... мен ... ... ... мүмкіндік береді. Жоспарлаудың
екі бөлімі де бірдей көрсеткіштер мен экономикалық нормативтерден тұруы
қажет.
Нормативті-анықтамалық ... ... ... ... ... ... топ болып табылады. Нормативті-анықтамалық
ақпараттар құрамы өндірістің типі, шығарылатын бұйымның күрделілігі ... ... ... мен ... ... ... ... ішкі шаруашылық байланыстардың дамуы деңгейі бойынша
анықталады. Бұл белгілер ... ... ... өндіріс есебін, өндірістік шығындар есебі және өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялау әдістерін қолданғанда ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы-
экономикалық, нормативті анықтамалық ... ... ... ... және объектісі бар. Есептік ақпараттар жүйесі келесідегідей
сатылардан тұрады: жинау, алғашқы мәліметтердің өзгеруі, ... ... ... ... ... ақпараттарына беру, оперативті басқару ... ... ... және ... ... ... ... және топтау, өндірістің есеп айырлысуын және жиынтық ақпараттарды
қалыптастыру, ішкі және ... есеп ... ... ... ... оперативтік ақпараттардың үлкен көлемі
пайда болады. Мысалы, шеберге ... қай ... ... ... ... ... ... жатқанын, цехта қанша өнім ... ... ... ... ... ... ал ... жұмысшы
қанша еңбек ақы есептелгенін білуі қажет.
Қойма меңгерушісі қажетті жағдайда жаңа тапсырыс беру үшін, қоймадағы
босалқылардың есебін, сомасын, ... ... мен ... ... ... ... қаржылық және басқару есебін бастапқы мәліметтермен
қамтамасыз етеді.
Қаржылық есеп кәсіпорынның жалпы есеп жүргізу ережесін ... ... және ішкі ... ... ... ... үлкен көлемі менеджерге толық талдау жасауға,
байыптап қарауға, жұмыстарына пайдалануға мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... және топталған мәліметтерді пайдалану
қажет. Басқарудың ... ... ... арнайы дайындалған
ақпараттар, басқарудың есептік ақпараттары деп аталады.
Басқару ... ... ... ... ... ... пайдаланады, мысалы, өнімнің сапасы туралы сатып алушылардың
пікірі. ... де ... ... ... ... жетекшілердің
сауалдарын қанағаттандырмайды, Бас ... ... ... ... ... ... немесе бір апта бұрын қанша ақша тапқаны туралы
сұрақтармен айналыспайды. Ол ... ... ... ... ... бюджетінен жұмысқа қанша қаржы бөлінді, жаңа өнімді
шығаруға байланысты ... ... ... ... ... ... ... заманғы кәсіпорын өзінің күрделі құрылымды өндірісімен
экономикаға шаруашылықтың өсу ... ... ... және ... ... сыртқы мақсаттарымен нақты жүйені ұсынады. Олар кәсіпорында топталатын
және өңделетін ... ... мен ... ... ... ... ... жалғасы бола отырып, өзара байланысты
және нақты ... ... және ... ... ... ... алғашқы ақпараттарды
жинақтап пайдалану, норма мен ... ... ... ... ... бірлігі, есептің бір ... ... ... ... есептегі барлық өзгермелі
ақпараттарды бір рет белгілеу, әдістер мен ... ... ... ... ... ... қабылдау орынына жақындауы, өндірісті
басқарудың автоматтандырылған жүйесін жетілдіру немесе ... ... және ... ... міндеттерін қайта жасаудың бірыңғай
амалдарына ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар,
олар құрылу принципінің қолданылатын әдістерінде жалпы ... ... ... ... және ... ресурстары яғни еңбек құралы және еңбек
басқару және қаржылық есепте өндірісті ағымдағы басқару барысында ... ... ... екі түрі де реттеуші қызмет атқарады және бақылау қызметінің
орындалуында тікелей және ... ... жеке ... ... ... ... шамасын, алғашқы құжаттар мәліметтері
бойынша ақпараттарды ... ... ... ... ... ... арасындағы растайтын құжат есеп беру ... ... ... ... ... ... әдісін қолдану және
ауытқуларды талдау бағыттары
Халықаралық ... ... ... ... ... ... саласында, сала ішіндегі ... ... ... ... қалыптасқан ерекшеліктері, оның үстше, кептеген кәсіпорындар
мен фирмалардың ... ... ... ... ... ... профилі бар екенін ескерген жөн, демек, өндірістік есептің катаң
тәртібін белгілеу іс жүзінде өте қиын іс болып табылады.
20 ғасырдың ... ... ... ... мен ... ... шешуде объективті тенденциялар қолданылып келген өндірістік
шығындар есебі әдістерінің мәнін қайта қарауға әкелді. Өнім ... ... ... баға қою, шығындарды бақылау және оперативті басқаруда ... ... ... ... жасалып қолданысқа енді. Осылайша
стандарт-кост әдісі пайда болды.
Стандарт – бұл өнім ... ... ... ... және ... ... ... ал кост – осы шығындардың ақшаға шаққандағы
көлемі.
Бұл тәсілдің негізгі мақсаты пайда ... ... мен ... сонымен қатар өнімге кеткен тікелей шығынды басқару. Сондықтан
негізгі материалдардың, еңбектің, энергияның, қосымша ... тың ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай бұл шарт
әруақытта орындала бермейді. Егерде оларды 80% орындаса, ол үлкен жетістік
болып табылады.
Нормалардың ... ... қате ... ... ... ағымдағы нормалардың өзгеруін қарастырмайды, ал нормативтік әдісте бұл
қарастырылуы мүмкін.
Жоғарыда айтқандай, стандарт-кост ... ... ... құралы
болып табылады. Бұл жүйенің бірнеше нұсқасы шетелдік ... ... ... өндіріс шотының ... ... құны ... бағаланады. Дайын өнім осы шоттың кредиті бойынша
жазылады. Екінші нұсқаның мәні өндіріс ... ... ... ... ... құн ... бағаланады, ал шоттың кредитінде дайын
өнім стандарттық құн ... ... ... ... ... ... өзіндік құнға жатқызбай, өнім өткізу, жұмыс, қызмет
шотына жатқызады.
Стандарт-кост жүйесі шығындар есебі жүйесі тәжірибесінде қолданылатын
басқалардан ... ... ... ... ... жұмсау барысы кезінде стандарттан ауытқуларды
анықтауда арнайы шоттарды ... ... ... және ... ... ... алдында ауытқуларды құжаттау емес,
оларды ... ... ... ... ... ... компаниялар бухгалтерлік есепте көрсете бермейді, оны тек ... ... ... ... стандарттан ауытқуды көрсету
үшін арнайы синтетикалық шоттар ашылып, оларды ... ... ... факторлары бойынша көрсетілуі болып табылады.
Стандарт-кост жүйесінің аталған ерекшеліктері шығындарды басқарудағы
ауытқуларды есептеу және оны ... ... ... екендігін аңғартады
[7].
Нарықтық қатынастардың даму жағдайындағы отандық калькуляциялаудың
жүйесі теориясы мен ... ... ... ... ... ... есебінің ұйымдастыру жүйесін оқып үйренуді қажет
етеді. Осындай жүйенің бірі тікелей шығындар бойынша ... ... ... ... ... табылады. Өзіндік құнды «директ-
костинг» жүйесі ... ... ... ... кез ... ... ... шығындардың өзгермейтін шамасын көздейді.
Осыған орай бұл ... ... ... бар; ... ... ... ... бойынша калькуляциялау тұрақты шығындарды өндірістік кез
келген көлемінде өзгермейтін шамасын алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... аударылады.
Барлық деңгейде менеджерлер оларды бақылауды қамтамасыз етуге тиіс.
«Директ-костинг» жүйесінің бірнеше айрықша ерекшеліктерін атап өтіледі.
Олар:
- өндірістік шығындар тікелей ... және ... ... өнімнің өзіндік құнын шектеулі шығындар бойынша калькуля-циялау;
- пайда туралы есепті жасаудың көп ... жүйе ... ... ... Сату көлемі үлкен болған сайын
кәсіпорын пайданы көп алады. Дайын өнім мен аяқталмаған ... ... ... шығындар бойынша бағалайды, ол, кәсіпорынның өнімді сату
көлемінің ұлғайту мүмкіндіктерін іздестіруге ынталандырады.
Директ-костинг жүйесінің екі нұсқасы болады. ... жай ... тек ... ... ғана ... ... Бұл ... келесідей
қағидаға негізделген:
- шығындар элементтеріне байланысты ... және ... ... өндірілген және сатылған өнімнің өзіндік құны тек қана айнымалы
шығындарды бөлу ... ... ... ... құн мен ... бағаның айырмашылығы маржа деп
аталады;
- кәсіпорынның рентабельділігін анықтау үшін айнымалы өзіндік құннан
түскен әртүрлі ... ... ... ... жұмсалатындығында.
Сонымен айнымалы өзіндік құннан түскен ... ... ... ... ... өзіндік құннан түскен маржа = сату ...... Жәй ... әдісін мына мысал арқылы көрсетейік.
Кесте 14 - Директ-костинг әдісі бойынша нәтиженің анықталуы*
млн ... |Бір ай ... ... өнімдер |барлығы |
| |1 өнім |2 өнім |3 өнім | ... ... |42000 |55000 |70000 |167000 ... шығындар|23100 |39600 |46900 |109600 ... ... |18900 |15400 |23100 |57400 ... ... | | | | ... | | | | ... ... |45 |28 |33 |34,4 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... | | | |42000 ... | | | |15400 ... Р. ... ... ... ... ... жартылай маржа түсінігі енгізілген
немесе әр өнімнің «үлесі». Бұл ... әр ... ... ... кеткен шығындар мөлшері қадағаланады.
Шығындар есебін жетілдіру жолы ретінде өндіріс шығындарын есепке
алудың озық ... ... ... ... ... ... ұйымның шығындарын басқару тұрғысынан да қарауға болады.
Залалсыздық нүктесі - сатудан алынған түсім өнімді ... ... ... ... кәсіпорынның өнімді сату көлемі, сонымен қатар
кәсіпорын меншікті капиталының ... ... ... және ... табыс.
Залалсыздықты талдаудың мақсаты – егер өнімді өндіру деңгейі
немесе өнім өндіру көлемі ... ... бұл ... ... ... ... әсер ... анықтау болып табылады. Бұл
ақпрат кәсіпорынды ... ... өте ... ... ... ... ... жиынтық табысқа және жиынтық шығындар мен пайдаға әсер
ететін ең негізгі ... бірі ол өнім ... мен өнім ... Осы ... ... кәсіпорын басшылары көп назарды өнімнің
шығарылымына ... ... бұл ... білу басшыларға шығарылымның
ауыспалы-шекті деңгейін ... ... ... ... ... ... деңгейді
анықтауға немесе табыс та, не шығындарда ... ... ... ... ... теория тұрғысынан қарағанда залалсыздық ұзақ
мерзімді тепе-теңдік жағдайында болып ... ... ... бәсекеге
қабылетті нарық жағдайындағы кәсәіпорынның қалыпты жағдайы болып табылады.
Осы жағдайда біз ... ... ... ... алынатын пайданың орташа нарықтық ставкасы мен кәсіпорынның
қалыпты пайдасын қосатын экономикалық ... ... ... ... ... ... ... түрде болады: залалсыздық
нүктесі - өнімдерді сату ... ... ... ... ... ... ... өнім көлемі, соның ішінде меншік капиталына орта
нарықтық пайыздар мен ... ... ... егер ... ... ... болса, яғни
сату мен ақша қаражаттарынан алынған пайда сальдосы сатылған өнімдердің
өндірілуіне қатысты оң әсер ... онда ол ... ... ... ... жетпеуі де мүмкін. Мысалы, кәсіпорын ... ... ... ... орта ... ... аз болуы
да мүмкін. Сәйкесінше оданда көп пайда алып ... ... ... да ... бар. ... сәйкес залалсыздық нүктесі түсінігі кәсіпорын
қызметінің тиімділігінің ең ... ... ... табылады. Қалыптасқан
нарықтық конъюктура тұрғысынан ... ... ... ... ... тиімсіз болып табылады. Дегенмен де, бұл факт
кәсіпорын әрі қарай өмір сүре ... ... ... Бұл ... ... беру үшін алдымен ... ... ... ... ... қажет. Пайданы макимализациялау ... ... ... ... табу процесіне эквивалентті.
Кәсіпорынның максималды пайдасына пайда шығындарға тең болғандағы өндірісте
қол жеткізуге болады.
Оптималды ... ... ... ... ... анықтау үшін біз
кәсіпорынның бағасы мен ... ... ... ... ... - ... - пайда» талдауы өндіріс процесінің бір параметрі
өзгергенде кандай ... ... ... - ... - пайда» анализі- шығындар қозғалысының анализі, ол
шығындар, табыс, өндіріс көлемі және ... ... ... ... ... және ... ... инструменті. Бұл
арақатынастар қаржылық қызметтің негізгі моделін қалыптастырады және
менеджерге ... ... ... ... альтернативтік шешімдерді
бағалауға, жоспарлауға мүмкіндік береді.
Ол мына ... ... ... = ... шығындар + тұрақты шығындар + пайда(1)
«Шығын - көлем - пайда» арақатынасын қарастыратын ... ... ... ... ... ... ... -
шығындар сатудан түскен пайдаға тең болғандағы өндіріс ... ... ... пайда да, зиян да болмайды. Өнімнің критикалық нүктесін табу,
яғни өнім көлемі мен еңбек ... ... ... ... ... ... Бұл ... қаржылық көрсеткіштерді
анықтауда басты мақсат болады., себебі сату көлемі мен ... ... ... шығындар көлемін анықтағанда әсер ететін негізгі факторлар, өнімнің
шығу деңгейі мен шығарылған ... ... ... ... ... сатудан түскен табыс деңгейіне, шығындарға және ... ... ... Ең ... әсер ... ... ... қуатты
пайдалану.
Өндірістік қуатты пайдалану деңгейі ... ... ... және ғылыми техникалық прогресті пайдалану мүмкінді,іне
тікелей ... қуат ... ... ... ... ... мүмкіншілігімен. Қуаттың
төмендегідей түрлері болады:
1. Теориялық деңгейі
2. Тәжірибелі деңгейі
3. Қалыпты деңгейі
4. Өнімнің залалсыздық нүктесін табу үшін ... ... ... ... қойылады:
5. Шығындар өнімнің өзіндік құнына апрылуына сәйкес ... ... ... ... керек
6. Талдау белгілі бір диапазонда қарастырылады немесе белгілі бір
өнімді өндіру көлемінде ... ... ... өнім ... оның диапазонында өнім көлеміне
тікелей ... ... түзу ... ... ... ... өнім ... релеванттық аумақта тәуелсіз
болады.
9. Өнімнің бір ... ... ... ... ... ... ... бағасы және тауардың бір данасына сатылу
бағасы өзгермейді.
10. Еңбек өнімділігі, өнім түрлерінің құрылымы өзгермейді
11. Шығын деңгейіне релевантты түрде тек өнім көлемі ғана әсер ... ... ... ... ... өнім көлеміне тең, яғни мерзім
басындағы және мерзім басындағы және ... ... ... өте ... залалсыздық нүктесін анықтау немесе CVP талдау, маржиналдық
табысқа негізделген және шекті нүктені анықтауға ... ... ... және өнім ... ... ... ... өндірісте есептеуге
бағытталған. Қазіргі кезде өнімнің критикалық нүктесін анықтаудың үш тәсілі
қолданылады: ... ... ... графиктік тәсіл.
Ұйымның қызметін бағалағанда тағы бір басты қадам – ... Бұл ... және ... ... ... ... береді.
Ауытқуды анықтай отырып, оның неден болған себебін анықтау қажет, ... ... ... ... іс ... қолдана алады.
Нақты және нормативті шығындар арасындағы ауытқуларды анықтау –
ауытқу ... деп ... Егер ... ... нормативті шығындардан
жоғары болса, ауытқу тиімді, ал керісінше болса ... ... ... ауытқуларды үш түрге бөлеміз:
1. Негізгі материалдар шығындарының ауытқулары
2. Тікелей еңбек ... ... ... ... ... ... ... шығындарының ауытқуы нақты және ... ... ... ... ... ауытқуы = көлем*нақты баға— нормативті
көлем*нормативті ... ... ... ... ... ауытқу және негізгі
материалдарды пайдаланумен байланысты ... ... ... ... ... = ... ... номативті
баға)* ... ... ... пайдалануға байланысты ауытқу = (нақты көлем—
нормативті ... ... ... барлық есептеулер дұрыс болса, онда: (1) = (2) + (3)
Әдетте сатып алу жөніндегі ... баға ... ... алады, ал өндіріс цехтарының кураторлары материалдарды
пайдалану бойынша ауытқуларға жауап береді. ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалдық көлемі ұлғаяды,
сондықтан пайдалану бойынша ... ... ... ... ... ... ... көрсетеміз:
Сурет 12 - Материалдық шығындардың ауытқуы
Тікелей еңбек шығындарының ауытқуы өндірілген өнім көлеміне ... және ... ... ... ... ... еңбек шығындарының жалпы ауытқулары = нақты уақыт * ... ақы ... ...... жұмыс уақыты * нормативті еңбекақы
төлеу ставкасы.
Жоспардың орындалуын бағалау үшін ... ... қай ... ... ... ... қай бөлігі еңбек ақы төлеу
ставкасының өзгеруінен ... ... ... ... ... ... =(нақты ставка—нормативті ставка)*
нақты ... ... ... ... ... ... ... төлеу ... ... ... ақы бойынша ауытқуларға кадрлар бөлімшесі жауапты. ... ... ... ... ... ... ... жоғары жұмысшыны
жұмысқа алғанда пайда болады.
Ал еңбек өнімділігі бойынша ауытқуларға цехтың бақылаушылары ... ... ... ... ... жұмысшыға жоғары
квалификацияны талап ететін жұмысты тапсырғанда пайда ... ... ... анализ жасауға тиісті.
Жалпы өндіріс шығындарын қадағалау еңбек ақы шығындарына ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті белгілі
бір тұлғаға жүктеу қиын. Жалпы өндіріс ... ... ... ... ... ... Егер айнымалы өндіріс ... ... ... онда ... ... ... ... Жалпы өндіріс шығындарын талдау анализі қиын.
Біріншіден, нақты және ... ... ... ... ... өндіріс шығындарының ауытқуын анықтау қажет.
Сурет 13 - Тікелей еңбек ақы шығындарының ауытқуы
Оны ... және ... ... ... есептелген
коэффициенттер арқылы анықтаймыз. Содан кейін жалпы ауытқуды екіге бөледі:
- бақыланатын жалпы ... ... ... ... ... шығындарының көлем бойынша ауытқуы.
Сурет 14 - Жалпы өндіріс шығындарының ауытқуы
Залалсыздық ... ... ... ... ... ... болып табылады: кәсіпорының қазіргі ағымдағы қызметін
талдау және кәсіпорының болашақтағы ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын ең маңызды факторларды
талдауды және ағымдағы нарықтық конъюктураны талдауда ... ... ... бағалық жағдайлар мен өндіріске кететін ... ... ... ... ... ... жоспарларды
есептеу жүзеге асырылады. Кәсіпорының залалсыздық ... ... ... ... тиімді жүзеге асырылуының ең маңызды талабы
болып табылады.
Кәсіпорын қызметінің залалсыздық жоспарын құру ... ... ... ... құрудың ең маңызды бөлігі болып
табылады.
Енді залалсыздықты ... ... ... ... ... ... ... және өтім (сбыт) нарығындағы
жағдайларды талдау. Бұл ... ... және ішкі ... ... күшті және әлсіз жақтарына талдау жасалады.
Ішкі факторларға оларды мейліеше азайту ... ... ... ... ... ... ... Шығындарды мейліеше азайтуға өндірістік және техникалық
жағдайлардан басқа, сонымен ... ... ... ... және ... ... ... де
елеулі әсер етеді. Сыртқы факторларға кәсіпорын қызметіне жағымды
және жағымсыз әсер ... ... ... объектівті негіздерін
жатқызуға болады. Бұндай факторларға мыналар ... ... ... ... ... ... ... қызметі, тұтынушылар талғамдарының өзгеруі, кәсіпорын
қызметін жүзеге асыратын мемлекеттегі қаржылық жағдайдың ... ... ... ... ... өнім мен өндірістік факторлар үшін бағаны болжау. Бұл жерде
бізді қызықтыратын тауарлы нарықтың ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... осы көрсеткіштердің динамикасын талдауды, ... ...... ... ... ... болып
табылады. Егер кәсіпорынның оындай талдауларды жүзеге асыруға
мүмкіндігі ... онда ... баға ... ... ... ... бұл ... бағалардың қолайсыз өзгеруіне
байланысты бағалар анықталады. Негізінен бұл ... ... ... ... мен опциондарды қолдана отырып,
оларды хеджерлеуге байланысты сұрақтар шешілетін кезең ... ... және ... ... есептеу. Бұл жерде өндірілген
өнімнің өзіндік құныын есептеу қажет. Аяқталмаған өндіріс ... ... жеке ... ... ... ... жоспарлау
қажет. Бұл жерде негізгі және айналымдағы қаражаттаға кәсіпорының
қаншалықты қажет ... ... ... ... ... қалыптасу
көзі анықталады. Егер қаржылық ресурстарға деген қажеттілік сыртқы
қарыздар арқылы қанағаттандырылатан ... онда ... ... ... ... ... алуға байланысты шығындар
да жатқызылады.
4. Залалсыздық нүктесін есептеу. Залалсыздық нүктесін өнімнің өзіндік
құнының және ... сату ... ... ... ... ... ... болғаннан кейін тұрақты шығындарды жабу үшін
қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын қызмет істейтін ... ... ... ... ... ... егер сыртқы орта
тұрақсыз болып келген жағдайда қауіпсіздік маржасының көлемі соған
сәйкес үлкен болып ... ... ... ... ... ... ... маржасының деңгейіне жету үшін өнім
өндірісінің көлемі және өнімдерді сату ... және 6. ... ... ... ... Бұл ... кәсіпорының
қандай баға днңгейінде және қандай бағалық ... ... ... ... қол ... болатындығы анықталады. Осыдан кейін қайтадан
залалсыздық нүктесі мен қаіпсіздік мржасының ... ... ... бұл ... 4 кезеңді қанағаттандырмайтын болса, онда 5 және 6 пунктерді
бағалардың бағалардың басқв а ... ... ... Егер
қауіпсіздік маржасының қолайлы көлеміне жету қиын ... ... 3 ... ... төмендеуіне назарды аудара отырып қайта қайталау
крек. ... ... ... ... отырып біз өндірістік жоспарға
қол жеткіземіз.
7. Қорытынды жоспарды ... 5 және 6 ... сату ... сату ... ... залалсыздық нүктесін
қорытынды есептеу жүргізіледі, сонымен қатар қаржылық жоспар және ... ... сату ... ... Осы кезеңде залалсыздыққа жету
мезеті анықталады.
8. Залалсыздықты бақылау. ... ... ... аспектілерді қосады: өндірістік шығындарды бақылау, өнімнің өзіндік
құнын бақылау, сату ... ... ... ... ... жоспарының орындалуы бақылау. Өнімнің өзіндік құнын, сату
жоспарын және табыстардың келуін ... ... екі ... ... ... ... түрі ... қандай
залалсыздық нүктесінде орналасқанына байланысты ... ... мен ... ... үздіксіз бақылаумен айналысады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда атап өткеніміздей, біздің елімізде күні бүгінге дейін
бухгалтерлік ... ... ... ... мен бағыты жасала
қойған жоқ. ... да ... ... ... өтуге ынталы кәсіпорындар мен ... ... ... ... деп ұсынамыз:
1. Кәсіпорынның бухгалтерлік есеп қызметкерлерін қаржылық
есептің халықаралық стандарттарының талаптарын оқыту арқылы дайындау. ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, болжам ... ... ... ... нарықтық стратегия кәсіпорын тактиқаларын таба
білетін кәсіби маман болу керек.
Өкінішке орай, ... ... ... ... ... ... ... алға өрлеуіне өз үлесінің шамалы екенін
көрсетіп отыр. Сондықтан да халықаралық ... сай ... ... ... ... ... бағыт келесідей болуы керек:
-қаржылық есептің халықаралық стандарттарының талаптарына сай
қаржылық қорытынды ... ... ... есеп ... мен ... ... жасау кезінде
болатын көптеген операциялар ішінен ең лайықтысын, ... ... ... ең ... таңдай білуді үйрену.
2. Кәсіпорының есеп саясатын қаржылық есептің халықаралық ... ... ... ... Бұл ... ... сол ... яғни сол жүйеде тәжірибе алған, оқыған адамдарды немесе ... ... ... ... ... ... ... жүргізуді, қаржылық қорытындысын
жасауды сол есеп саясатының талаптарына сәйкес ... ... ... ... қаржылық есептің халықаралық стандарттарына
өту үшін басы құрал ретінде есеп саясаты ... ... ... ... ... ... ... мен бас бухгалтерлері есеп
саясатына аса көңіл аудармаған болса, енді ... ... ... өте ... олар өз міндеттерінің жауапкершілікпен қарайтын
іс екенін түсінеді.
ГЛОССАРИЙ
Басқару - ... ... ... ... ... әсер ету ... орталығы – шығындарды, кірістер мен ұйымдағы бизнестің
осы ... ... ... ... ... ... құрылымдық бөлімше.
Шығын орталығы - өндірістік ресурстардың шығындарын байқау, бақылау,
басқару, сондай-ақ оларды ... ... ... ... және ... шығындарды есептеуді ұйымдастыратын ... ... ...... ... ... ... кірістерді алу
үшін жауап береді, бірақ шығындар үшін (мысалы, сауда ұйымның көтерме сауда
бөлімі және т.с.с.) ... ... оның ... ... ... ... ... орталығы – бұл да жауапкершілік орталығы. Оның басшысы бір
уақытта өзінің ... ... үшін де, ... үшінде жауап
береді, тұтынылатын ресурстар саны және ... ... ... ... ... бағалаудың белгісі – алынған пайда мөлшері. Сондықтан
басқару ... ... ... ... шығындардың құны, осы орталық
ішіндегі шығындар және сегмент іс-әрекетінің қорытындылары ... ... ... ... ... тиісті.
Инвестиция – кәсіпорын сегменттері, бұлардың менеджерлері өз
бөлімшелерінің шығындары мен ... ... қана ... ... ... ... ... қаржыны тиімді
пайдалануды да қадағалайды.
Жоспарлау – кәсіпорын мүмкіншіліктерін нарық жағдайына ... ... ... ... процесс.
Лимиттеу – қор мен шығындар мөлшері жүйесіне негізделген материалдық
шығындарды бақылаудың бірінші дәрежесі. Лимит – технологиялық ... және өнім ... ... ... ... ... ... өндірістік бағдарламасымен ... ... ... ... ... ... – басқару есебі тәсілінің бұл элементі арнайы ерекшеліктеріне
қарай іс ... оның ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Атазаңы. Алматы, - 2004
2. ... ... ... ... Алматы, - 2007
3. Қазақстан Республикасы. 2007 жылдың 28 ақпанында қабылданған Заң,
№234 III - ҚРЗ. Бухгалтерлiк есеп пен ... ... ... ... ... ... Бюджеттік Кодексі, Алматы,
5. Республикалық және жергілікті бюджеттердің ... ... ... ... ... Ұлттық қаржылық есептілік стандарттары №2. Алматы, 2007 ж.
7. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары.
8. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... Дж. ... ... аспект.
М.:Финансы и статистика, 2003.-416с.
10. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп. Оқу құралы,
Алматы.:Lemбаспасы, 2008.-500б.
11. Назарова В.Л. Шаруашылық ... ... ... ... Қазақ Университеті, 2005. – 212б.
12. Кеулімжаев К.К. ... есеп ... және ... ... 2006. – 384б.
13. Баймұханова С.Б., Балапанова Ж. ... ...... 2001. - ... ... С.Б. ... ... – Алматы: Экономика, - 2005. –
366б.
15. Дюсембаев К.Ш. и др. Аудит и анализ финансовой отчетности. - ... 1998. – ... ... К.Ш., ... Э.Т., ... Ж. Г. Кәсiпорынның
қаржылық жағдайын талдау. – Алматы: Экономика, 2001. – 110б.
17. Дюсембаев К.Ш. ... и ... в ... управления финансами.-
Алматы: Экономика, 2000. – 159б.
18. Кеулiмжаев Қ.Қ., Қаржылық есеп. Алматы: Экономика, 2001. – ... ... В.К, ... Т.Ғ. Радостовец В.В. Шмидт ... ... ... Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз
аудиторлық компаниясы. Алматы . – 2003. – 478б.
20. Назарова В.Л. ... ... ... - ... ... 2005. –
155б.
21. Энтон Р., Рис Дж.Учет:ситуации и примеры.М.:Финансы и статистика,2002.
22. Палий В.Ф. Международные ... ... ... ... ...... ... Р.М. Финансовый учет на предприятии. Учебник. ... 2005.- ... ... Ф.С. ... бухгалтерский учет. Алматы 2000. – 210б.
25. Үмбеталиев А.Д. Кәсіпорын экономикасы және ... ... ... ... учет 1. Учебное пособие, USAID/Pragma.2005
27. Шеремет А. Д. Управленческий учет:Учебное ... ... ... ... ... ... ауытқуы
Негізгі материалдарды пайдалану бойынша ауытқу
Негізгі материалдардың бағасы б/ша ауытқуы
Аяқталмаған өндіріс қорлары(нормативті көлем*нормативті баға)
Материал қорлары (нақты көлем*нормативті баға)
Сатып алынған материалдар(нақты көлем*нақты ... ... ... ... бағалау
Өндіріс процесі
Ресурстар
Шығындарды бөліп тарату
Мақсатты шығындар (өнімдер, қызметтер, тұтынушылар)
Функционалды шығын орталығы
1
Функционалды
шығын орталығы
2
Функционалды шығын ... ... ... ... ... қызметтер, тұтынушылар)
Шығындар орталығы
1
(бөлімше)
Шығындар орталығы
N
(бөлімше)
Шығындар орталығы
2
(бөлімше)
Үстеме шығындар есебі
Экономикалық ақпараттар
нормативті ... ... ... ... ... шығындарының ауытқуы
Көлем бойынша жалпы өндіріс шығындарының ауытқуы
Жалпы өндіріс шығындарының бақыланатын ауытқуы
Өндіріске апарылған жалпы ... ... өнім ... ... ... ... өндіріс шығындары
Жалпы еңбекақы шығындары бойынша ауытқу
Еңбек өнімділігі бойынша ауытқу
Еңбекақы ставкасы бойынша ауытқу
Аяқталмаған өндіріс қорлары(нормативті уақыт*нормативті ставка)
Істелген жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ставкалары)
Негізгі өндіріс жұмысшыларының еңбекақысы(төлемнің нақты ставкасы* нақты
жұмыс уақыты)
Жетекшілік
Өндірістік
Функциональды
Бөлімшелер
Бөлімшелер
Нормативтер
Мәліметтерді өңдеу
Шешімдер қабылдау

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сауда-саттық22 бет
Тұтыну тауарлар нарығының қазіргі кезеңдегі дамуының теориялық негіздері6 бет
Қазақстан Республикасындағы кіші және орта бизнестегі инновациялық жобаларды несиелендіру10 бет
Қазақстанның туристік нарығында жұмыс жасайтын кәсіпорындарды маркетингтік зерттеу және олардың бәсекелестікке қабілеттілігін арттыру жоладры63 бет
Қазақстан Республикасындағы сыртқы сауданың дамуы11 бет
Әлемдік сауданың құрылымы және қазақстанның әлемдік саудадағы болашағы26 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Cүт сарысуы негізіндегі фитосироптың микробиологиялық көрсеткіштерін зерттеу»45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь