Шыңғыс хан туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.6



1. Шыңғыс ханды сипаттаған тарихшылардың көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.9
2. Шыңғыс хан жорықтарының Моңғол үстіртіндегі тайпаларына ықпалы:
a. Керейлер тайпасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.13
b. Наймандар хандығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14.15


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.18

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.21
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан егемендік алып, нарықтық экономикағы көшіп, азаматтық қоғам құрып жатқан тұста Отан тарихына деген қызығушылық арта түсті. Қазақ этносының тарихи тәжірибиесін ғылыми талдаудан өткізетін кез келді. Өзінің геополитикалық жағдайы жағынан Қазақстан Еуропа мен Азияның ортасында славяндар мен түркі халықтардың, оған қоса оларды қытай әлемімен қосып тұрған еді. Еуразияның осынау кіндігінде ғұндардың, түркілердің, түркі-моңғолдардың мемлекеттері өмір сүріп, қайталанбас дала өркениеті жасалынды . Онда көшпелі және отырықшы халықтардың басы қосылды. Қазіргі қазақ халқы осы өркениеттің тікелей мұрагері болып отыр. Осыған қарамастан, ХІХ-ХХ ғасырлардағы көшпелі халықтардың әлем мәдениетіндегі алатын орны туралы үнемі дау-дамай туып келді. Көптеген батыстық зерттеушілер күні бүгінге дейін көшпенділер «даланың құлы» болды, олар «тарихы жоқ қоғам» деген сияқты сәуегейліктер айтады .
Бүгінгі таңда отандық тарихнамадағы бірден-бір өзекті мәселенің бірі қазақты құрған көшпелі түркі тайпаларының басын бір орталыққа біріктіріп, қазақ халқының қалыптасу процесіне алғышарт болған тарихи оқиғада Шыңғыс ханның алатын орны мен рөлін зерттеп, зерделеу кезек күттірмес тақырыптың бірі болып отыр.
Әсіресе, кеңестік тарихнамада саяси-әлеуметтік қатынастар тар шеңберде бір ғана таптық көзқарас тұрғысынан зерттелінді .
Түркі-монғолдар жауын санмен емес, сапамен жеңген. өйткені оларда мықты тәртіп, ғажайып ұйымдастырушылық қасиет болды. Шыңғыс хан бастаған аз санды түркі-монголдардың Азия мен Еуропадағы табысты жорықтарының төмендегідей басты себептері болды:
1. Түркі-монғолдар бағындырған мемлекеттер /Цзинь империясы, Хорезм т.б./ халқы көп, жері кең, әскері күшіт елдер болды. Алайда олардағы мемлекет билігінің экономикалық бірлік негізі жоқ, діні, тілі, түрі жағынан бір-біріне мүлде ұқсамайтын ұлыстар мен әр түрлі тайпалардың әскери бірлетігі негізінде құралыды .
2. Шыңғыс хан империясының ішкі саяси жағдайы орнықты болды. әскерде қатаң тәртіп орнады. Ханның өзі мен қолбасшыларының әрқайсысы әскери тәжірибиелілігі мен қабілеттіліктерімен ерекшеленіп тұрды. Бұған қоса Шыңғыс хан мен оның серіктестері қарсы жақтың өз ішіндегі ала ауыздықтарын да шебер пайдаланып отырды. Мысалы, 1218 жылы Жебе бастаған жасақ Күшлікке /найман ханы/ шабуыл жасағанда, Жетісудағы діни қайшлықтарды пайдаланып, мұсылмандарды өз жағына шығарып алды.
1. Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1996. Т.1.-171б.
2. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. т.1. Алматы, 1959. 50-б.
3. Әбілғазы. Түрік шежіресі.- Алматы, 1992.
4. Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. 128-б.
5. Грумм-Гржимайло. Западная монголия и уринхайский край. Л., 1926, т.ІІ .- 418 б.
6. Гумилев Л.Н. Поиски вымышленного царства. Москва, -1970. 152-б.
7. Хара-Двавн Э. Чингиз хан как полководец и его наследие. Алматы.-1998. 42-б.
8. Жанұзақ Қасымбаев. Исторический Атлас Казахстана.- Алматы, 2006, 48 с.
9. Иванин М.О. О военном искусстве при Чингиз хане и Тамерлане. Алматы, 1998.-252с.
10. Киселев С.В. Из истории китайской черепицы. “Советская археология”, 1959, №3. 173-177 б.
11. Козин С. Сокровенное сказание. 98-105 б.б.
12. Кычанов Е. Жизнь Тэмучжина, думавшего покарить мир. Алмты, 1992. – 128б
13. Қадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов. – Алматы, 1993. 46-б.
14. Қазақ Совет Энциклопедиясы. -Алматы, 1974.-т.8.- 76б.
15. Қазақ Совет Энциклопедиясы. -Алматы, 1974.-т.1.- 670б.
16. Қарасаев Ғ. Шыңғыс хан – қазақ хандығының негізін салушы // Ұлт тағылымы. – 2002. №4. – 153-160 бб.
17. Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр.-Астана:Елорда, 2001.-208б.
18. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекет іжәне Жошы хан. – Астана: Елорда, 2004.-339б.
19. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекеттілігінің тарихы /ежелгі және ортағасырлық кезең/.-Астана: Адамар, 2007.-542б.
20. Қиянатұлы З. Тарих неге бұрмалана береді? // Қазақ тарихы. – 2004.№2.
21. Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) Ауд. М.Сұлтанияұлы.-Алматы: Өнер, 1998.-224б.
22. Оспанова Ж.С. Моңғол шапқыншылығы қарсаңында Дешті қыпшақтағы этникалық процестердегі сандық өзгерістер // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сер.- 2003.№2.
23. Плано Карпини. Шығыс елдеріне саяхат//Парасат.-2005.№11(29-31).
24. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.1. кн.1., М.-Л., 1952, 136-б.
25. Т.Омарбеков. Шыңғыс ханның қазаққа қатысы қанша? // Алаш: тарихи-этнологиялық журнал. Алматы,2006№4/7/.
26. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз кайсакских орд и степей. Алматы, 1996.-656б
27. Позднеев А. Монголия и монголы. СПб., 1896.
28. Тынысбек Қ.Шыңғысхан туралы толғансақ // Түркістан.- 2002/ІХ.12.
29. Мауқара Е.А. Шыңғыс ханның қазаққа қатысы қанша? // Қазақстан Zaman. – 2005/ХІІ.9.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………..………....….....3-6
1. Шыңғыс ханды сипаттаған тарихшылардың
көзқарастары........................................................
..........................7-9
2. Шыңғыс хан жорықтарының Моңғол үстіртіндегі тайпаларына ықпалы:
a. Керейлер ... ... ... ... ... Қазақстан егемендік алып, нарықтық экономикағы
көшіп, азаматтық қоғам құрып жатқан тұста Отан ... ... ... ... ... ... ... тәжірибиесін ғылыми талдаудан өткізетін
кез келді. Өзінің геополитикалық жағдайы жағынан Қазақстан Еуропа ... ... ... мен ... ... оған қоса ... қытай
әлемімен қосып тұрған еді. Еуразияның осынау кіндігінде ғұндардың,
түркілердің, түркі-моңғолдардың ... өмір ... ... ... ... Онда көшпелі және отырықшы ... ... ... қазақ халқы осы өркениеттің тікелей мұрагері болып отыр.
Осыған қарамастан, ХІХ-ХХ ғасырлардағы ... ... ... ... орны туралы үнемі дау-дамай туып ... ... ... күні ... ... ... ... құлы» болды,
олар «тарихы жоқ қоғам» деген сияқты сәуегейліктер айтады[2].
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... құрған көшпелі түркі тайпаларының басын бір орталыққа біріктіріп,
қазақ халқының қалыптасу процесіне алғышарт болған ... ... ... алатын орны мен рөлін зерттеп, зерделеу кезек ... ... ... ... ... тарихнамада саяси-әлеуметтік қатынастар тар шеңберде
бір ғана таптық көзқарас тұрғысынан зерттелінді[3].
Түркі-монғолдар жауын санмен емес, сапамен жеңген. өйткені ... ... ... ... ... болды. Шыңғыс хан бастаған аз
санды түркі-монголдардың Азия мен ... ... ... ... ... ... Түркі-монғолдар бағындырған мемлекеттер /Цзинь империясы, Хорезм
т.б./ халқы көп, жері кең, әскері күшіт ... ... ... ... билігінің экономикалық бірлік негізі жоқ, діні, тілі, түрі ... ... ... ... мен әр ... тайпалардың әскери
бірлетігі негізінде құралыды[4].
2. ... хан ... ішкі ... жағдайы орнықты болды. әскерде
қатаң тәртіп орнады. Ханның өзі мен ... ... ... мен ... ... тұрды. Бұған қоса
Шыңғыс хан мен оның серіктестері қарсы жақтың өз ішіндегі ала ... ... ... ... ... 1218 жылы Жебе ... ... Күшлікке
/найман ханы/ шабуыл жасағанда, Жетісудағы діни қайшлықтарды пайдаланып,
мұсылмандарды өз ... ... ... ... ... әскері мен қолбасшыларына жорық кезінде сіңірген
еңбектеріне ... ... ... ... бөліп беру ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс
хан өз қарсыластарынан үнемі басым түсіп отырды.
Зерттелу деңгейі. Шыңғыс хан құрған мемлекет пен оның әулеті ... ... өте көп. ... хан ... ... жылнамалар мен
саяхатшылардың жазбалары да көпетеп кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... сипаттаған жөн. Бірінші кезеңге
ХІІІ-ХІV ғасырларды өмір ... ... ... /парсы, моңғол, қытай
т.б./ ... мен сол ... ... хан мен оның ... ... ... ... /М.Поло, П.Карпини,
Г.Рубрук т.б./ қолжазбаларын жатқызуға болады.
Енді жоғарыдағы ... және ... ... ... Ата Мәлік Мұхаммед /1226-1283/ - парсы тарихшысы
әрі мемлекет қайраткері. Ол ... ... ... ... екі рет
Қарақорымға барып қайтты. Хулагу хан ильхандар мемлекетін құрған кезде ... ... ... билеушісі болды. Ол моңғол хандарының тапсырмасы
бойынша көп жыл еңбек етіп, “Тарих – и Жаһангушай” ... ... ... атты Үш томдық зерттеу еңбегін жазды. Кітаптың ... ... ... ... 1248 ... ... ... тарихы баяндалады. Екінші
кітабында Хорезм, Иран, Қашқар, Қотан, Қарақытай мемлекеттері мен ... ... ... ... ... тарихы айтылады. Үшінші кітапта
Хулагу ханның Иранға жорығы баяндалады[5].
Келесі бір тарихшы Рашид-ад-Дин Фазлаллах ибн Абулхайр /1247-1318/ ... әрі ... ... ... ... ... Газан хан және
Ұлжайгу хандардың уәзірі болып, Хулагу мемлекетінде реформа жүргізуге ат
салысты. Оның ... ... ... атты ... ... шығармасы үш бөліктен тұратын құнды еңбек болып табылады. Еңбектің
алғашқы бөлімі “Тарихи Газани” /Газан тарихы/ деп ... ... ... 1304 ... ... ... ... баяндалады.
Кітаптың екінші бөлімінде моңғолдар жаулап алғанға дейінгі ... ... ... ... елдері, Рим императорлары мен папалары,
Үндістан, Қытай, Шығыс Еуропа елдері жөнінде ... ... ... хан ... ... өте ... ... мәліметтер қамтылған[6].
Карпини Джованни де Плано /1182-1252/ Италиядан шыққан монах. Рим
папасы ІV ... 1245 жылы Лион ... ... ... ... ... ... үшін әдейі елшілікке жібереді. Ол Үгедей
ханның баласы Күйіктің ұлы хан тағына отыру салтанатына /1246/ ... ... /1247/ Бату ... ... Еліне келгеннен кейін
моңғолдарға бағынатын ... мен ... ... ... ... қалдырады.
“Моңғолдың құпия шежіресі” – ХІІІ ғасырда ... ... ... ... жөнінде ең бір құнды дерек болып табылады. Бұл шежіре ХІІІ
–ХІV ғасырда моңғолдардың тілін, тарихын, әдебиетін түсінуге жол ... мұра ... ... ... сол ... өмір ... ... халықтарының
тілін, әдебиетін, тарихын салыстыра зерттеу үшін де аса құнда ... ... ... ... ... ел орнатып, бүкіл көшпелі руларды
біріктіріп, билеуін мадақтаумен ... оның ... ... де ... ... ХІХ-ХХ ғасырлардың бас кезіндегі жазылған шығармаларды
жатқызуға болады. ХІХ ғасырдың ортасынан бастап орыстың әскери тарихшылары
Шыңғыс хан мен оның ... ... ... ... ... ... М.И.Иванин, И.Бичурин, С.М.Соловьев, И.И.Карамзин сынды тарихшылар
Шыңғыс хан мен оның қолбасыларының жасаған жорықтарын әскери ... өз ... ... В.Вилямин-Зернов, В.В.Радлов, И.И.Крофин
т.б. тарихшылар да қалам тартты.
Үшінші кезеңге кеңес үкіметі тұсындағы ғылыми зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... сіңірген көптеегн зерттеу
кітаптарын шығарған тарихшылар /В.В.Бартольд, Л.Н.Гумилев т.б./ көп болды.
Бартольд В.В., ... Б.Я., ... М.И., ... Э., ... т.б. ... ... да түркі-монғол тарихына, халықтарына арнап
ірі-ірі зерттеу еңбектерін ... Сол ... ... ... ... ... ең ... кезеңге 1990 жылдардан бергі ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін ... ... ... ... ... ... тарихтың өзі
алдымызға тартып отыр. Сондықтан осы тақырып кеңінен қамтылған қазақ
тарихшыларының ... ... ... ... ... ... ... тарихшысы Н.Мыңжанның “Қазақтың қысқаша тарихы” атты еңбегі
мен қазақстандық тарихшылар ... пен ... ... ... және ... пен ... ... “Қазақстанның әскери
тарихы” атты ... ... ... ... Атап айтқанда
Қазақстандағы тарихшы ... ... ... ... Ұ.Жұмағұлов, З.Қинаятұлы, Қ.Өскенбаев, ... ... ... т.б. осы ... кезеңдегі
көшпенділердің саяси құрылымы, өркениеті, мәдениеті, археологиялық және
тарихи ... ... ... ... ғылыми еңбектер жазды.
Жоғарыда атап өткен еңбектердің барлығында да ... хан ... аса ... ... әйгілі қолбасшы, ұлы саясаткер
болғандығы дәлелденген. Ол бытыраңқы көшпенділерді, яғни ... ... ... ... өз ... аса ... әрі ... құруға қол жеткізді. Бұған қоса, осы ... ... ... тиянақты тәртіп орната білді.
Мақсаты мен міндеті. ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... түркі-монғол тайпалардың бір орталыққа бірігіп, Шыңғысханның
тықсыруымен қазіргі Қазақстан территориясына қоныс аударғын түркі тайпалыры
/керей, найман, меркіт, қоңырат, т.б./, ... ... ... ... әсер еткендігін және Еуразия даласында ұлы мемлекет
болғандығын ... ... ... ... Осы ... ... нақты мәселелер шешу көзделді:
1. Моңғол үстіртын мекен еткен көшелі ... ... ... ... ... ... ханның жүргізген жорықтары нәтижиесінде көшпелі тайпалар
бір орталыққа біріккенін жаңа көзқарастар арқылы баяндау;
Жұмыс құрылымы: жұмыс ... екі ... және ... Соңынан пайдаланға әдебиеттер тізімі мен ... ... ... ... ... ... халқының қалыптасуы Қазақстан территориясындағы қола дәуірінен
бері үздіксіз болып жатқан этникалық процестердің нәтижиесі болып саналады.
Бұл этникалық ... бәрі ... ... қалыптасуына әр түрлі
дәрежеде алғы шарт бола ... ... ... ... Қазақстан
аумағындағы этникалық процестердің дамуы Қазақ хандығының құрылу тарихында
және де қазақ халқының қалыптасуында салмағы ... ... орын ... дәуірі мен одан кейінгі тарихи кезеңдегі, яғни моңғол үстемдігінен
кейінгі ... ... ... мен ... ... ... ... өз
әсерін тигізбей қоймайды.
ХІІІ ғасырдың І жартысындағы этникалық өмірге әсерін ... ... ... хан және оның ... жүргізген жорықтары
қарсаңында, яғни 1200-1218 жылдар аралығында Қазақстанның әр ... ... ... ... жалайыр тайпаларының ... ... ... ... ... аударуы жатады. Бұл тайпалар
XIII-XV ғасырлар аралығында қазақ этносының қалыптасуында ... ... және олар ... күнде өмір сүріп отырған көптеген түркі тілдес
халықтардың этногенезінде маңызды.
Белград университетінің профессоры ... ... хан ... өз
еңбегінде оның өз ұрпақтарын көшпелі өмір ... ... ... ... ... өзі ...... елдерге тән жауыз деген бағаға негіз
бола алмайды. Шыңғыс ханның көшпелі тайпаларды жаулау саясатынан әлде ... ... ... ... «... сам ... никогда не стремился
к мировому господству. Его цель была совершенно очевидно и гораздо ... Он ... к ... под своей властью всех племен Великой
Степи, дабы добиться ... ... и ... в ... дне. ... войны носили вынужденный характер», - деп көрсеткен [8]. ... ... ... ... жаулау болмағандығы мына жолдардан ... ... в ... время во всем обширном монгольском улусе
ильханы (т.е. ханы ... ... ... толко в Персии. Все
остальные страны считались не завоеванными, а присоединенными или ... Жошы ... Сыр ... келгенде қала қақпасын өз ықтиярымен
ашқан Баршыкент тұрғындары аман қалып, қарсылық көрсеткен ... ... ... ... Шыңғыс әскерінің қарсылық көрсетпеген қала-қамалдарға
пәлендей қиянат жасамағанын Рашид ад-Дин де ... ... осы сөз ... ... тайпалар жөнінде қысқаша айтып өтсек.
Қазақ халқының құрамындағы ірі тайпалардың бірі ... ... Толы ... ... ... ... орта ... жерлерді және
Оңғын өзенінің бойында қоныстанған. Шыңғыс ханың ... ... ... ... мен ... ... ... еткен. Осы
кезде монғолдар керейттердің қол астында болған. Осыған байланысты Рашид ад-
Дин: «Бұл кезде керейттердің өз ... ... ... ... ... дегенді айтады. Сонымен қатар, керейт ханы Ван ханның (Тоғрыл) аталары
Орта ... яғни ... ... етуі ... мәліметтер бар. Бірақ
қарақытайлар керейт тайпасын талқандап, оларды шығысқа қарай ығыстырады.
Шыңғыс хан өзінің билігінің ... ... ... ... ... ... моңғолдарды біріктірді, татарлармен, ... ... ... ... ... ... ... бүкіл моңғолдардың
билеушісіне айналды. ХІІ ғасырдың аяғына дейін ... ... ... Білгі
Бұқа басқарады. Ол өлген соң, Найман ұлысында екі ұлы Таян хан мен ... ... ... ... Бұл ішкі ... ... керейттердің ханы Ван хан және Шыңғыс хан бастаған әскери ... жылы ... ... ... ... ... Қарсы тұруға шамасы келмеген
Бұйрық хан Енисей қырғыздарына қашып ... ... мен ... тайпалық
одақтары көшпелі моңғол және түркі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ моңғол шапқыншылығынан
кейінгі уақытта ... пен ... ... ... ... тарихы
басталған кезде этникалық процестерде ерекше роль атқарды.
Рашид ад-Диннің хабарлауынша, керейт Күйкі батыр Шыңғыс ... ... ... ... ... [12]. ... ... Құйду деген әмір
Шыңғыс ... ... ... керейттер мен тункаиттерден мың ... Ал оның ұлы ... осы мың ... ... ... Әбіш ... басты және сенімді кеңесшілерінің брі болды.
Тағы бір ескеретініміз, Дешті Қыпшаққа келген Шыңғыс қолы жергілікті
елмен араласып, сіңіп кетті. ... ... ... ... ... ... этногенезін құраған тайпалардың біріне айналды. Кейін
«ақсүйеск» аталса да, Шыңғыс хан ... ... ... ... жасағаны да анық. Басқаша айтар болсақ, моңғолдар өздері ... ... ... қиратқан аймақтағы көшпелі тайпалардың жаңа
мемлекетінің ... ... жылы ... хан мен Ван хан ... ... толығымен
талқандайды. Шыңғысханның қатерінен қауыптенген көптеген тайпалар (найман,
меркіт, татар, ойрат, жаджират және т.б.) 1201 жылы ... ... Азия ... ... ... ... ... территориясына көптеген жекелеген найман, керейт, меркіт
тайпаларының топтары келді. ... хан ... аман ... ... ... ... ... ертеде моңғолдар талқандаған керейттер мен
меркіттердің қалдықтарымен бірікті. 1206 жылы ... ... ... ... ... Бұйрық ханды өлтіреді. Осы жеңілістің
салдарынан Күшлік хан өзіне қараған ұлыстың ... ... ... ... ал ... мен ... бір бөлігі Шығыс
Қазақстанда қалып қойып, моңғолдарға бағынады.
Меркіт тайпасының бір ... ... ... ... ... ... Бірақ меркіттердің соңына түскен моңғол ... жылы ... ... ... ... маңында меркіттерді түгелдей
талқандайды [13]. Дәл осы жылы Шыңғысхан Жетісудағы Күшлікке қарсы жиырма
мыңдық ... Жебе ... ... ... наймандарды толығымен
шабуылдайды.
Моңғол мемлекетінің құрылуы, Шыңғыс бастаған ... ... ... жартысын жаулап алуы моңғолдардың атақ даңқын асырғаны ... Азия ... орта ... ... ... ... ... Шыңғысханның аруақ даңқымен жазылатын ағын ... ... ... онда өмір ... ... ұлыс тайпалар тарихта ескерусіз
қалды. ІХ-ХІІІ ғаысрларды аталған өлкеде өмір сүрген ... ... ... жатқызып қарау осынау біржақтылықтың салдары деп қараған
жөн сияқты[14]. ... ... бағы ... ... ... қатарына
Керей, Найман, Меркіт, Жалайыр, Қоңырат, Уақ қатарлы заты түркі тайпаларын
жатқызуға болады.
Аталған ... ... ... ... ... ... ... ұлтының құрамына енді. Сөз ... ... ... ... қазақ этносын құраған екенін ... үшін ... шығу ... ... ... ... ТАЙПАСЫ
ІХ-ХІІ ғаысрларды Моңғол үстіртінде мекен ... ... ... Көне ... ... керейттер 7-ІХ ғасырда Байкөлдің
солтүстігінде ... ... ... ... ІХ ... ... көшпенділер қатарына моңғол даласына ойысқан деп көрсетеді.
Н.Аристов Керейт тайпасы ханзу ... ІХ ... ... болды[15]
деп жазады.
ХІ-ХІІ ғасыр аралығынад керейт тайпасы Яг Явган /заг завх/ Сэлэнгэден
Моңғол ... ... ... ... ... ... ... Меркіт,
оңтүстігінде ехелгі Моңғолдар, шығысында Таңғұттың Ся мемлекетімен іргелес
жатқан белгілі ... ... ... ... ... төмендегі сегіз
тайпадан құралған. Олар: ... ... ... ... ... ... және киркун деп аталатын [16] . ... ... бір ... ... ... [17] Рашид-ад-диннің пікірінен туындацды. Бұл туралы
Рашид-ад-дин былай дейді: «Ертеде бір ханның сегіз ұлы ... ... ... ... Сондықтан оларды керейттер /қара торылар/ ... ... ... ... ... ... биліктің алғашқы сатысындағы
хандық билікті құрды. Көшпенділер сияқты керейт ұлысында айшықты шекара
болмағанымен Орда ... ... қыс ... жаз ... ... ... ... кезеңде Керейт ұлысын Маркуз Бұйрық[19] хан биледі. Ішкі рулар әскери
жүздік, тайпалар мыңдыққа бөлініп, оларды жүз басы, мың ... ... ... ... сайланды, ал мың басы, жүз басы ... ру, ... ... ... ... ... ... болған.
Керейттер Маркуз Бұйрықтың тұсынан ежелгі моңғол тайпаларымен етене
жақын достықта болды. ... ... ... ... ... ... ... жайы жараспады. Екі тайпа көп дауласты. Ақыры татарлар
керейттің Бұйрық ханы Маркузды аңдаусызда қолға ... ... ... тапсынып, ақыры сонда ағаш есікке таңылып өлтіріледі [20]. ... өш ... бел ... да, ... ... ... Тоғрил
Темужинмен бірлесіп татардың Мәгжун – султ ханын өлтіріп, сол бір ерлігі
үшін шүршіттерден ... ... ... ... інісі таққа таласып,
керейт елінде қос билік пайда болады.
Бұл туралы:
Екі күн шықса аспанда
Құрлық құрғап қалмай ма?
Екі хан шықса тақтарға
Еліңнің бағы ... ... деп ... ... өмір ... атап ... Осындай аумалы-
төкпелі тұста Тоғрилдың інісі Ерке-қара көмек сұрап найманға ... ... ... елінің көмегімен Ваңханна билікті аударып, алады. Ваңхан ... ... ... ... батыр қолымен керейт елін Ерке-қарадан ... ... ... қолына қайтарады [22]. Енді Тоғрилға әкесі Куржакуз
Бұйрықтың інісі Гур хан қарсы шығады. Ағасының көз жасы ... ... ... ... өз ... ... деп ашуланып, Тоғрилды
елден қуып шығып, өзі билікті қолына алады[23]. Бұл жолы да ... ... ... ... ... ... ... болған шайқаста Тоғрил жеңіліп, жүз адаммен қашып құтылып,
моңғолдардан пана іздеген ол Есукейге барады. Есукей оны жылы ... Қара ... ақ ... ... «айнымас дос» болысып, кешікпей
Тоғрил мен моңғолдардың біріккен қолы керейттің Гүр ханына қарсы ... ... ... ... ... қайта отырғызады. Осы кезден бастап
керейт елінің билігі Тоғрил Ванханның қолына бір жолата өтті.
Моңғолдар мен керейлердің ... ... ... [24] ... ... ... керейт ханы Сарықтың тұсында басталған. Сарық
хан Хуридай батырдан ... ... ... келе ... моңғолдар Сарық
ханның адамдарына қол ұшын беріп, адам ... ... ат ... [25]. Ал ... хан моңғолдармен мәңгілік достықта болуды
ұрпағына өсиет қылып ... ... орай 1178 жылы ... ... ... ... оның қалыңдығы Бөртені меркіттердің алып
кеткендігі жөнінде баяндайды да, одан қол ұшын ... ... ... ... ... антында тұрады. Шыңғыс хан андалы болған Жамұқа досынан да
көмек ... ... ... ... аттанған үштік одақ /Тоғрил-Жамуқа-
Тимучин/ Селенга өзенінің бойындағы ... ... ... ... Жажирайдың күші арқылы Меркіттің күлін көкке ұшырып,
аяқ асты атақ ... ие ... Осы ... ... ... ... ... түсті.
Темучиннің ауылы Цэнхэр өзенінің Қара Жүркеннің Көк нуур деген мекенде
отырғанда Хотол ... ұлы ... ... ұлы Сача Бек және ... ... бойынша 1189 жылы Темучинді хан ... ... [26] ... ... ... ... ... Тула өзенінің шығыс
жағалауын мекендеген, қазір қойнаунда Моңғолияның астанасы Уланбатор қаласы
орын тепкен әйгілі Богда тауы ... ... ... «Хан ... ... ... елі қала, қамал салуды үйрене бастады. Әйгілі Қарақорым ... ... ... бас ... ... ... белгілі қаласының аты
Түндік. Ол ... ... ... болған. Л.Р.Қызыласов керейттер моңғол
шөлінде Цэцэй тауының қойнаында бір қала тұрғызғанын ол қаланы кейін ... ... ... ... береді [29].
Жоғарыда айтылған керейттердің отырықты мекендері, ал ... ... ... ... ... ... ... уық, шаңырағы алтынмен
көмкерілген орда немесе «Алтын үйде» отырған. Ол алтын ерге ... ... ас ... ... ... ... елшісі ер тұрманы алтынна
құйылған қара сәйгүлікпен жүргені туралы айтылады [30]. 1203 жылы Бұйра ... Жер ... атты ... кіре ... ... хан және ... арасында болған ақтық шайқаста жеңіліп, оның ... ... ... ... ... хан ... ... тағдыры 1203 жылы күз ... ... Жер ... ... Бұл шайқаста шынымен Ван ханның күші Шыңғысхан қолынан
басым болды. ... ұлы ... осы ... ... ... ... ... ызаланып Тоғрил «Жеңілмейтін жерде жеңіліп, жау ... ... ... ... ... ... ... қайтару үшін дереу
шабуылға шағайық» дегенде Ванханның бас уәзірі: «Уа қазіретті хан ием бір
жолға ... ... ... да оңай тиіп ... жоқ. ... ... ... алайық. Жамуха, Алтын, Хучар бастаған моңғолдардың
көпшілігі біздің ... тұр. ... бет ... ... ... ... енді ... жер, басар тау қалмады»[32] - деген уәж айтып
Ваңханды ... ... Сол ... ... хан уақытша шегініп өз қолын
қайта реттеуге мүмкіндік алады. Соның арқасында ол ... ... ... хан үшін жаңа ... ... ... әклсе, Керейт
ұлысы үшін олардың көне ... ... ... ... ... Осы
кезеңнен бастап моңғол тарихында керейт ұлысы туралы қайтып сөз ... ... ... ... ... ... ... ізіне
байланысты ешбір дерек таба алмаймыз. Керісінше онда «Керейттерді тай тұяғы
қалдырмай бөлісіп алғаны» жайлы сөз ... [33]. ... ... керей деген
ат төбелінде тайпа моңғолдарға суша сііңіп кетті ме? Қазіргі ... ... ... және ... ... ... ... дүр сілкіндірген
керейт тайпасының арасында этностық және ... ... ... ... және ... ... неге ... жазып келді? Осы сауалдар әрбір
тарихшыны толғандыратыны рас.
Керейттер моңғол жеріне шығыс Сібір, Кем ... ... ... ... біз ... ... өттік. Г.Е.Грумм-Гржимайло Х ғасырда
шығыс ... ... ... ... ... ... Бикин одағы, соңынан
Найман, Керейттер келіп қоныстанды деп жазады[34]. ... ... ... ... ... ... әулеті үшін жат ... ... ... ... ашық ... ... шыққан ізіне келсек «Сібір жылнамаларында» «Керейттің Зайсан,
Алтай, Ертіске бет ... көші ... [36] деп ... ... ... ... жеңілген керейттер тіптен «Елдің батысына
емес, шығысқа қарайбосқан» деп хабарлайды [37]. ... ... ... ... керейттер үшін Шыңғысханмен айқасып жеңілген
тұстабатысқа барар жолы жабық еді. Моңғол үстіртінің ... шебі ... ... ... қарсыластары Найман және оларға келіп қосылған
меркіт, Ойрат, Жажирдай одағының қарамағында болды.
Ал ... ... ... бір ... – кіші ... жеті ... керейт, 1203 жылы Шыңғысханнан жеңіліп, бытыраған ... ... ... дау ... ... ... – қазақ халқының құрамындағы ірі тайпалардың ... ... ... ... пен Орхон өзендерінің аралығын қоныс тепкен түркі
тайпаларынан саяси, ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстан мен батыс Монғолияны алып жатқан Алтай мен Хинган ... ... [38]. ... ... ... ... наймандар Селенга мен
Орхон өзендерінің жоғарғы ағысындағы шығысынан батысына дейінгі жерлерден
Тарбағатай тауларына ... ... ... ... ... ... тауларының шығыс бөліктеріне дейінгі территорияларда ... ... ... ... өзені бойында тұрған ... ... пен ... ... ...... ... – Тола алқабын, Орхонның орта ағысы ауданын және Оңғын ... ... ... мен ... ... меркіттер болды [39]. Қытай жазба
деректерінде Найман атауы ХІІ ғасырдың І ширегінен ... ... ... ... үшін ... ұл», ... әке» ... қыры мен сыры
толық танылған Керейт емес, Таян мен Шыңғыс үшін «жасынан асық ойнап, сақа
атып, анда ... » ... ... ... деген шынымен моңғолдар үшін қыры
мен сыры толық танылмаған құбылыс болатын. Моңғолдар үшін олар сырт ... [40]. ... ... 1202 жылы ... рет айқасты, оның
өзінде өз ... үшін ... ... ... біреулердің намысы үшін
соғысты. Міне сондықтан Шыңғыс қолы найманға қарсы ... ... ... күрделі дайындықтан өту қажет болды.
1204 жылы наймандарға ... ... ... ... әскери
тактикасы топтық жүйеде құрылған болаты. ... хан ... ... өз қолын алғаш рет ондық, жүздік, мыңдық және сексен жатақ ... ... ... ... ... ... Моңғол территориясындағы ішкі тайпалардың басн құрғанда оған
қарсы шыққан топтар найман ұлысына келіп бас сауғалаған. ... ... ... ... ... керейттің Әлен тайшысы, Хутугбек
бастаған ойрат тобы, ... ... ... ... ... ... және ... тайпалары найманның қол астына біріккен
болатын [41].
Тарихта «Наху хон» шайқасы аталатын бұл ... ... ... ... Таян хан ауыр ... ... түсіп, елу бір жасында
дүниеден өтті.
Наху хон жеңісі Шыңғыс ханға үлкен абырой әкеліп қана ... ... ... үміт отын ... ... бағындыру арқылы Моңғол
үстіртіндегі киіз ... ... ... ... ... ... Бұл жеңіс жаңадан бас көтере бастаған келешек ... ... ... орны ... болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, Шыңғысханның тықсыруымен қоныс аударған найман, ... ... ... ... ... ... халқының және де түркі
халықтарының құрамына енді. Найман тайпасы моңғол ... ... ... ... қазақ этносының қалыптасуына белсенді қатысады.
Жалайырлар да Қазақстан мен Орта Азия территорияларына ... ... ... ... ұлы ... ірі ... бірі болады. Керейт
тайпасының бір бөлігі батыста Еділ ... ... ... өзбек, қырғыз
халықтарының, ал жекелеген тобы қазақтардың құрамына енді. Керейттердің
келесі бір тобы ... ... ... орта ... ... ... Найман, керейт, жалайыр тайпалары қазақ халқының құрамындағы ... ... ... ... меркіт тайпасы сан жағынан аз ... ... ... енеді /11/.
Болашақ «қазақ» этнонимін қалыптастырған керейттер, ... ... т.б. ... ... бір ... ... даласына келіп
ұйысуына Шыңғысханның ықпалы болғаны анық. Кейіннен құрылған Алтын орда,
Ақ ... ... ... ... ... ... ... берді. Қазақ
халқын құраған ұлыстардың ішінде Моңғол үстіртінен ауып келген түркі тілдес
тайпалар көп. Шыңғысхан ... бір ... ... ... ... ... түркілердің басы бірікпей, сол бытыраңқы
көшпенді қалпы жүре беруі әбден мүмкін еді. Күллі түркі тайпалардың ... ... ... елге ... ... ... тарихымызға
деректерді талдап, дәлелмен жазатын кез келді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының ... ... 1996. ... ... С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. ... 1959. ... ... ... шежіресі.- Алматы, 1992.
4. Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. 128-б.
5. Грумм-Гржимайло. Западная монголия и уринхайский край. Л., 1926, т.ІІ
.- 418 б.
6. ... Л.Н. ... ... ... ... -1970. 152-б.
7. Хара-Двавн Э. Чингиз хан как полководец и его ... ... ... ... ... ... ... Алматы, 2006, 48 с.
9. Иванин М.О. О военном искусстве при Чингиз хане и ... ... ... С.В. Из ... ... ... “Советская археология”,
1959, №3. 173-177 б.
11. Козин С. ... ... 98-105 ... ... Е. ... Тэмучжина, думавшего покарить мир. Алмты, 1992. –
128б
13. Қадырбаев А.Ш. Очерки истории ... ... ... и кереитов. – Алматы, 1993. 46-б.
14. Қазақ Совет Энциклопедиясы. -Алматы, 1974.-т.8.- 76б.
15. Қазақ Совет ... ... ... ... ... Ғ. Шыңғыс хан – қазақ хандығының негізін салушы // Ұлт
тағылымы. – 2002. №4. – 153-160 ... ... З. ... ... ... еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр.-Астана:Елорда, 2001.-208б.
18. Қинаятұлы З. Қазақ мемлекет іжәне Жошы хан. – Астана: Елорда, 2004.-
339б.
19. ... З. ... ... ... ... және ... Адамар, 2007.-542б.
20. Қиянатұлы З. Тарих неге бұрмалана береді? // Қазақ тарихы. – 2004.№2.
21. Моңғолдың құпия шежіресі ... ... ... ... ... Өнер, 1998.-224б.
22. Оспанова Ж.С. Моңғол шапқыншылығы ... ... ... ... ... өзгерістер // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих
сер.- 2003.№2.
23. Плано Карпини. Шығыс елдеріне саяхат//Парасат.-2005.№11(29-31).
24. Рашид ад-Дин. Сборник ... Т.1. кн.1., М.-Л., 1952, ... ... ... ханның қазаққа қатысы қанша? // Алаш: тарихи-
этнологиялық журнал. Алматы,2006№4/7/.
26. ... А.И. ... ... или ... ... орд и
степей. Алматы, 1996.-656б
27. Позднеев А. Монголия и монголы. СПб., 1896.
28. Тынысбек Қ.Шыңғысхан туралы ... // ... ... ... Е.А. ... ханның қазаққа қатысы қанша? // Қазақстан Zaman. –
2005/ХІІ.9.
ҚОСЫМША
Шыңғыс хан (1155-1227жж.)
Қарақорым қаласындағы Моңғол империясының
астанасындағы хан сарайы ... ... ... ... ... Қазақ тарихынан. Құрастырған Е.Аққошқаров. Алматы, 1997.-544б.
[2] Қазақ тарихы. Алматы, 1996. т.1.-56б.
[3] М.Мағауин. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы, 1995.-8б.
[4] Мыңжан Н. ... ... ... Алматы, 1994.-400б.
[5] Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1974.-т.1.- 670б.
[6] Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, 1974.-т.8.- 76б.
[7] Хара-Двавн Э. Чингиз хан как ... и его ... ... Гумилев Л.Н. Поиски вымышленного царства. Москва, -1970. 152-б.
[9] Плано Карпини. Шығыс елдеріне саяхат//Парасат.-2005.№11(29-31).
[10] Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, ... ... ... ... Т.1., кн. ... М-Л., 1952, 14 ... Бұл да сонда. 14-16 бб.
[13] Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 128-129
бб
[14] Қинаятұлы З. ... ... ... ... ... ... тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр.-Астана:Елорда, 2001.-8б.
[15] Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народов и
сведения об их численности, СПБ, 1897, ... ... Вып. ІІІ, ... ... ... ... Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 128-129
бб.
[17] ... ... ... Т.1., кн. ... М-Л., 1952, 128 б.
[18] Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 14 ... ... ... ... ... ... ... алынған. Түрік
мемлекеттік жүйесінде «бұйрық» ұғымы әмірші, хан мағнасында қолданылған.
Найманның Инанче ханы, ... ... ... ханы ... ... ... ... летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 129 б.
[21] ... З. ... ... ... ... соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр.-Астана:Елорда, 2001.-21 б.
[22] Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. Т.1., кн. ... М-Л., 1952, 131 ... ... ... ... Т.1., кн. ... М-Л., 1952, 131б.
[24] Анда сөзінің түп тамыры түркілік «Ант» ... ... Бірі үшін ... ... дайын тұруға ант су ішісуді, қан жаласып, қанды көйлек дос
болуды моңғолдар ... болу деп ... ... мен ... ... мен
Жамуха осылайша анда блысқан. Тоғрил мен Есукейдің анты ... ... мен ... ... ант суы ... созылмады.
[25] Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 144б.
[26] «Шыңғыс» атауы туралы ... әр ... ... айтады. Қайсы бірі
Шыңғыс туғанда үй сыртынан бір құс «шыңғыс-шыңғыс» деп шырылдап «Шыңғыс»
аты содан қалды десе, «Алланың ... ... ... деп, ... ... ... ... хан » деген сөз деп болжам жасайды.
[27] Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекен ... ... ... ... ІХ-ХІІ
ғасыр.-Астана:Елорда, 2001.-22 б.
[28] Аталмыш мекеннің географиялық бет-бедеріне қарай ертедігі Түріктердің
қойған аты. Жері шұрайлы және екі ... ... ... ... ... ... ... болатын. Қызыласов Л.Р. Очерки по Сибирии ... ... 1992, 156 ... ... Л.Р. ... по Сибирии и Центральной Азии. 1992, 156 б.
[30] Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі)
Ауд. М.Сұлтанияұлы.-Алматы: Өнер, 1998.-224б.
[31] Ол да ... 185-186 ... ... ... ... ... ғасырлардағы көшпелілер шежіресі)
Ауд. М.Сұлтанияұлы.- ... ... ... ... ... Энциклопедиясы. Алматы, 1982.-т.8.- 76 б.
[34] Грумм-Гржимайло. Западная монголия и уринхайский край. Л., 1926, ... 386 ... ... құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі)
Ауд. М.Сұлтанияұлы.- Алматы: Өнер, 1998.-140-141 ... ... Ж.С. ... ... ... ... ... процестердегі сандық өзгерістер // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сер.-
2003.№2.
[37] Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. 128-б.
[38] Қазақ Совет Энциклопедиясы. Алматы, ... 789 ... ... ... ... Т.1., кн. ... М-Л., 1952, 144б.
[40] Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... Сборник летописей. Т.1., кн. Первая, М-Л., 1952, 144б.
-----------------------
Шыңғыс хан және оның ... ... ... ... жаулап
алынған территориялар

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Евразия даласындағы Шыңғыс хан тұлғасы және көрші тайпаларды бағындыруы3 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Моңғол шапқыншылығы және Шыңғыс хан9 бет
ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және оның заманы13 бет
Хан шыңғыс флорасы және экологиялық сипаттамасы45 бет
Шыңғыс хан11 бет
Шыңғыс хан және оның жаулаушылық саясаты31 бет
Шыңғыс Хан империясының заңдары, құрылымы мен ұйымдастыру принциптері27 бет
Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының ықпалы6 бет
Шыңғыс хан ұлы қолбасшы және евразиялық империяны құрушы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь