Түріктердің әдет-ғұрыптары

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Түріктердің әдет.ғұрыптары ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
2. Ертеден қалыптасқан діндері
мен наным.сенімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Кіріспе
Қазіргі түрік тілдес халықтарда сақталған қонақжайлық, кеңпейілділік, ет асату, шашу шашу сонау ерте дәуірлердегі бабалардан қалған әдет-ғұрып екендігін VIII-IX ғ.ғ. түрік тайпаларының этникалық негізіне айналған еділ бұлғары туралы Ибн Фадлан жазбаларынан аңғару қиын емес.
Көне түріктерде мүсін жасау, қолданбалы өнер және бейнелеу өнері де айтарлықтай дәрежеде болған.
Мүсіндерді түріктер көбіне тастан қашап жасаған, олардың көркемдік деңгейі әркелкі. Мүсін жасау үшін көбіне 0,5 метрден 2,8 метрге дейінгі тастар таңдалып алынып, бейнелер қашп салынған. Тас мүсіндерде көбіне ерлер мен әйелдердің басы, бет-әлбеті ғана бейнеліп берілген. Әйтсе де шекпен киіп, белдік қару-жарақ таққан ерлер мүсіндері де сирек болса да кездесіп отырады.
Көне түріктер дәуіріндегі бейнелеу өнері жайынан жартастағы суреттер (петроглифтер), сарай кешендері мен діни орындардың, ғибадатханалардың қабырғаларына салынған суреттер, сондай-ақ саздан, ағаштан жасалған бұйымдардағы бейнелер мол мағлұматтар береді.
Көне түріктердің арыстандай айбатты қасиетіне көңіл аударған ортағасырлық әр тілді авторлар олардың әскери өнерді жетік меңгергендіктерін баса көрсеткен. Араб жылнамашылары түріктердің бар ынта-жігері соғыс өнерін меңгеруге бағытталғандығын, бұл өнер түріктерге зор ляззат пен мақтаныш әкелетіндігін, әрі арабтардан басым түсетіндігін, түріктің оң жақты әр бағытқа атып үлгергенде, араб жауынгерінің бір ғана оқ ататынын айтып, таңқала әңгімелеген.
Көне түріктердің соғыс өнерін жете меңгеруге ұмтылысы қорғаныс қажеттілігінен де туындаған. Осы жағдайды З.Валиди сынды білгір ғалым дөп баса былай деп көрсеткен-ді: «Түріктердің оңтүстік тарапында қытайлар һәм Иран халықтары тұрған. Олар көп уақыт түріктермен соғысын ғұмыр кешкен һәм кейбір уақыттарда тәуекелді болып, алым (хараж) беріп тұрған.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аджи М. Тайна Святого Георгия. Алматы. 1997. С. 131
2. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы. 1985. 181 б.
3. Зуев Ю.А. Агелеуов Г.Е. Буд- Тенгри – божество древнетюркского пантеона // военное искусство кочевников Центральной Азии и Казахстана. Алматы. 1998 . С 106-112
4. Қоңыратбаев Ә. Оғыз-қыпшақ ұлысы және шамандық культі // Қазақ эпосы және түркология. 116-117 б.

5. Банзаров Д. Черная вера или шаманство у монголов. С 88-90.
6. Бичурин Н.Я. Собрание сведений. Т1. С.236
        
        Жоспар
Кіріспе...................................................................
...................3
1. Түріктердің әдет-ғұрыптары...................................5
2. Ертеден қалыптасқан діндері
мен ... ... ... халықтарда сақталған қонақжайлық,
кеңпейілділік, ет асату, шашу шашу ... ерте ... ... ... ... VIII-IX ғ.ғ. ... ... негізіне айналған еділ ... Ибн ... ... ... қиын емес.
Көне түріктерде мүсін жасау, ... өнер ... ... де ... дәрежеде болған.
Мүсіндерді түріктер ... ... ... ... ... ... әркелкі. Мүсін жасау үшін көбіне
0,5 ... 2,8 ... ... тастар ... ... қашп ... Тас мүсіндерде ... ... ... ... ... ғана бейнеліп берілген. Әйтсе де
шекпен киіп, ... ... ... ерлер мүсіндері ... ... да ... ... түріктер дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... кешендері мен ... ... ... ... суреттер,
сондай-ақ саздан, ағаштан жасалған бұйымдардағы ... ... ... ... арыстандай айбатты ... ... ... әр ... авторлар олардың әскери өнерді
жетік ... баса ... Араб ... бар ... ... ... меңгеруге
бағытталғандығын, бұл өнер ... зор ... ... ... әрі ... ... түсетіндігін,
түріктің оң ... әр ... атып ... ... бір ғана оқ ататынын айтып, ... ... ... соғыс өнерін жете ... ... ... де туындаған. Осы жағдайды З.Валиди
сынды ... ... дөп баса ... деп көрсеткен-ді:
«Түріктердің оңтүстік ... ... һәм ... тұрған. Олар көп уақыт түріктермен соғысын ... һәм ... ... ... ... ... беріп тұрған.
Түріктердің әдет-ғұрыптары
Тәңіршілікдік – монотеистік сипаттағы діни ... Ол бір ... және ... ... ... ... кейіннен қанағаттардың идеологиясы ретінде ... ... ... негізі – табиғат заттары ... ... деп ... ... ... Тәңіршілдік сана әр
заттың ... жаны деп ... ... ... адам секілді, оларға ... мен сана ... ... ... дін ... ... түсініктер мен идеялардың жиынтығы ... ... ... етумен байланысты ... ... бір ... қана ... ... десек қателік
болады. Тәңірге ... ... ... ... ... күллі дін атаулыдан ... ... ... ... б.э.д ... ғасырлар ... ... ... ... ең көне мифологиялардан ... ... ... шығу тегі ... ... ... «тянь» ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі бір ... – аспан, мәңгі көк ... ... ... ... ... ... материяланбаған, ол – рух, ... ...... - деп көрсетеді Ш. ... Ұлы Абай ... ... ... ... көп ... «жасаған» ұғымына айналуы VII- VIIІ ... ... ... қағанатының пайда болуымен ... ... ... Түрік қағанатының билігін уағыздап,
дәріптеді.
Қоршаған орта, ... ... ... ... ... көзі ... маңызды ролі ... ... ... ... қызметі, яғни малды күтіп-бағу ... ... ... болды. Сондықтан да көне
түріктердің діни ... ... ... ізді ... француз ... ... Ру ... аз ... ... қытайлық тарихшылар б.з.б. V-
ІІІ ғ.ғ. ... Ал ... ... О. ... ... ... б.з.б ІV ... пайда болған
деген ойда ... Ол: ... ... туғаннан ң мың жыл
бұрын ... ілім ... ... жер ... ескі ...... және ... діндерінің ... ... ... ... ... ... -деп жазды.
Әуелгі түрік дәуірінің өне ... ... ... ... ... арасына тарайды.
«Биікте Көк Тәңірі,
Төменде қара жер, жаралғанда,
Екеуінің ... адам ... ... ... ... ... жазбасындағы жыр
жолдары[3] көне түріктердің Аспан және адам бір ... деп ... ... ... ... ... Төменгі әлем деп (жоғарыда – аспан, төменде – жер, ... ... деп ... байқалады.
Көне түріктердің мифологиясындағы ең ... ... ... – көк ... және ... білдіретін Тәңірі бар.
Тәңірі ... көне ... ... ... ... ие:
а) жоғарғыны, яғни көкті көрсетеді;
ә) жаратушы ... ... ... ... де ... ... бастаумен байланысты қаралады.
Осыған орай, Күлтегіннің үлкен ... тағы да ... ... ... ... ... ... түрік тәңірісі.
Түріктің қасиетті ... ... ... ... ... -дейді.
Орхон жазбалары мазмұны ... ... ... ... ... Оның жердегі ... ... ... де тікелей ... ... ... ... атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Әкем ... ... ... ... ... ... атақ-даңқы
Өшпесін деп,
Мені қаған етіп отырғызып ... ... он екі ... жасадым.
Сөйтіп тәңірі жарылқады.[4]
Тәңіріннің ... ... ... ... ... ... есе ... еді,
Тәңірі жарылқағандықтан,
Көп деп біз ... мәні ... ... монотеистік дінге жақын болды.
Діни көзқарастардың ... ... көк ... ... ... күрделі құдай-космос-Тәңірі-каинат түсінігі
алмастырады. Мұндай ... ... ... ... оның
көзге көрінетін бөлшектерін: күнді, ... ... ... ... құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді қамтиды.
Енді ... ... және ... ... наным-сенімдер,
көзқарастар барынша күрделенген ... ... ... ... әрі рух, әрі ... әрі ... ... ... ие болады.
Көне түріктер ... ... сөзі ... ... ... ... бөлігі ретінде.
2. құдай ретінде
3. құдайланған адам ретінде
4. әмір ... ... ... мәнде Тәңірі ... ... ... мен ... ... де ... керек. Қазақтарда: «Көк
тәңірі», «Жер тәңірі», «Аң тәңірі», «Су ... «Құс ... ... ... ... сөз ... ... сөзі
«бұйырушы», «құдай», «билеуші» деген ... ... ... ... бойынша жердегі өмірмен
байланысы бар көк ... ... ... ... ... ай ... ... құлыптас ескерткіштерде «көк ... мен айды ... ... ... жиі ... ... ... қарап бағыт-бағдарды айқындаған.
Тәңірі бейнесі түркі ... ... ғана ... ... ол – Орталық Азиядағы барлық ... ... Көне ... ... ... қатарына ... ...... буряттар – «тэнгриә, сахалар –
тангара», ...... ... - ... ... ... шорлықтар - ... ... ... ... ... ... бірдей: рух, ... ... ... Көне ... және ... ... де ... өмір мен ... көзі ... ... ... және ... ... түсінігінде
Тәңірінің мекені – көк аспан, ол көк ... ... тән. ... ... ... ... ... қабат тағы ... ... ... ... ... және ... Бұл ... мейірімді және ... ... және ... ... ... сөз. Ол бәрін көреді, шешеді, адам
тағдыры да сол ... ... ... Тәңіршілдік
дінінің терең даналығы сонды, ол ... ... ... ... ... іске ... ... түрік ... ... ... ... ... - деп ... ұлы ойшыл Зия Гөкалп. Түрік
дінінің ... ... ... ил (ел) ... ... бейбітшілік саясатының ... ... ... әлемі туралы ... ұзақ ... даму ... өткен және де өзге ... әсер ... ... ... ... моңғолдардың
түсінігінде аспан тоқсан тоғыз ... ... ... ... атты 99 ... бар. Ал ... христиандар шығысқа
тән дүниетанымды ... ... тек ... ... ... түсінік қалыптастырған.
Көне түріктік құдайлар ... да ... ... ... ... саны нақты қаншы болғанын ... ... де осы ... арнайы зеттеулер ... ... атап ... ... діни ... маңызды орын алған. Бұт
тәңірінің бейнесі көне ... ... ... билігінің
символын және қағандық (ер) пен ... ... ... ... әйгілеген құдай болды ... ... ... пен Г.Е. ... ... ... бақыт сыйлайтын тағдыр құдайы -
Жол ... ... Жол ... ұқсас бейнелер
үндіеуропалық ... де ... ... ...... ... ... екі жолдың иесі, бар құпияның ... Жол ... ... ... бабасы Ақ
төр, яғни Ақ жол ... ... ... ... де ... ханның қасқа ... ... ... ... және т.б. деп ... ... ... Жол тәңірі құт-берекеге ... ... «Ырқ ... Ала атты ... және Қара ... тәңірі туралы мәліметтер кездеседі.
Ала атты Жол ... тән ... ... оның ала аты ... ол ылғи ... ... Адам баласымен тікелей қарым-қатынас жасауға мүмкіндігі
бар.
... ... ... жасауға әзір.
Ұмай ертедегі орталық және Орта ... ... ... ... ... ұрпақ ... ... ... болған. Бұл әйел құай көне ... ... ... ... ... кейін екінші орын
алған. Көне ... ... ... ... ... ... жолдар бар: «Бізді ... ... ... ием, Ұмай анам мен жер-суым».
Көне ... ... Отан сөзі ... ... ... ... ... байланысты ... ... ... рухына сиынған.
Тау культінің негізіне ... ... және ... үш ... сақтану әрекеті жатады. Әр ... ... тауы ... ... ... ... ... оң ... ... ... ал
екінші ... ... ... ... ... ... ... қасиетті, құт мекен деп ... ... ... ... мен ... ... аруағын
қастерлеу емес, сол таудың, өзен мен ... өзін ... ... яғни біз бұл ... ... ... емес, өзін ... ... ... ... қалдырған жер-суды ... - ... ... мазмұны. Орхон-Енисей жазбаларында бұл ... ... ... ... әйтпесе жер-су киесі ұрады ... Көне ... ... ... ... өмір ... әлемді білдіреді. ... ... ... адамның денесін ... жер ... күл мен ... ғана ... Егер ... не ... ... болса, әдет-ғұрыптарын ... жер ... шөп ... ... ... төрт ... ... табыну байқалады.
Көне ... ... ... ... ... жер ... өлім ... Эрклиг жайлы
айтылады. Ол әрбір ... ... ... ... ... бейнесі ретінде ұғынылған.
Адамдар мен ... ... ... жүретін
қоғамдағы ... ... топ ... ... көне түріктердің ... ... ... ... ... ... ... деген ... ... деп ... ... ... ... бір мазхабы болған. Ол VI-VІІ ғ.ғ, Үнді ... пен ... ... соң ... өткен.[6]
Француз ғалымы М.Элиада (Шаманизм және оның ... ... ... 1951) өз ... көне дәуірде ... дін ... ... ... екінші бір ... ... Ру ... ғ.ғ. ... ... ... 1962) шамандықтың дін ретіндегі ... ... ... ... ... сипатын генеологиялық аңыздардың
бастаған жөн. Бұл ... Чжоу ... ... ... көне ... бабалары ... ... ... атты ... ... алатындығы, сондықтан аяқ астынан жел мен ... ... ... ... әрі ... ... Ру көне ... шамандық жайында айтылмайтындығын дәлелдеген. Ғұлама
түрколог В.В. ... ... ... ... бірақ түріктің ... сөзі ... ... ... -
деп жазды.
Алайда түріктанудағы осындай мәселелерді ... ... ... ... болады.
«Кам» термині ерте дәуірлерге ... ... Ол ... ең ... ... V ... ... ғұндарға байланысты кездеседі. Ата ... ... ... қай ... мен жылдар титулға ие
болғандар ... ... ... Еш-кам титулын
Аттиланың өкіл әкесі алған.
V- VIII ғ.ғ. Тан ... ... ... қырғыздары
шамандары «кам» деп ... ... ... ... былайша түсіктеме ... ... ... ғ. ... елшілер Алтай шамандарының сәуегейлігі
жайлы ... араб ... ... (VIII ғ.) ... ... ... ... жауын шақыра
алатынын, ол үшін ... ... ыдыс ... айтады.
Хазар шамандары абыздық қызметпен ... сот ... ... ... түрік тайпаларында диат ... ... ... бұл ... сай ... улы-тастың ... ... жел ... ... қар ... ... ... жазған-ды. ... ... ... Оның әсер ету ... шектеулі деп есептелінеді.
Сондықтан оны қайта ... ... шін тірі ... ... үй ... ... бір апта ... Осыдан ... ... ... дем ... ... ... ... улы-тассыз-ақ жауынгер-шашын шақыратын
болған.
Алтай ... тек ... кек алу үшін ... ауа райын реттеп ... үшін де, ... ... ... ... ал тым ... күндері оны
тоқтау ... ... ... ... Яда-сос, яғни
дұға ... ... жел сөзі көне ... ... құдіретті
күштерінің бірі ... ... ... ... ... ... жел ... шамандар ... ... ... Көне түрік ... ... ... ... біреулеріне шамандық дарыны
қоныпты ... ... ... ... ... ... келді
деп есептеген.
Шаман болатын ... ... ... ... ... ... қасиеттерге баулитын да солар ... ... ... ... ... ... ету ... көмегімен ... ... ... ... ... ... байланысқанда экстаз күйіне
түседі.
Осы рухтардың ... ... ... ... ие
болып, адамдардың ... ... ... жел, ... ... т.б. қасиеттерге қол жеткізеді.
Сонымен ... ... ... сырын ұға алатын,
басқалардан білімі көп, ... ... ... болған,
өзі ақын, музыкант, балгер және ... ... ... ... ... тотемдік наным іздері ... ... ... да сақталып қалған. Онда тас ... жас ... ... ... Қасқыр күйеуіне 40 ... ... не ... де ... бол ... Осы ... ерін ... бақ-дәулетке жеткізеді. Қасқыр 40 күннен
кейін сұлу ... ... ... жар ... ... ақ
қасқырдың ... ... келе ... ... ... құс культі көне түріктер ... кең ... ... ... ... ... ие болған.
Аққуға табыну өзінің бастауын ерте ... ... ... ... неолиттік ер адам моласынан ... ... ... ... М. П. Грязнов 1954 ж. Қазған), ... ... ... ... ... ... жасалған төрт
аққу бейнесі және ... ... ... ... ... шығу тегі ... ... олардың бір
тармағы өздерінің арғы тегі ... ... ... ... ... Алтайды мекендеген қу
деген ат ... ... ... Г.Е. ... қу ... сөзі аққу ... мағынаны береді. Лебедь
өзені бойында ... ... ... ... де «қу-
кісі» деп ... Бұл ... ... бойы ... ... ... деп ... байланысты аңыз буряттарда ... ... ... адам ... ... болған. Ол аңға шыққанда ... оның ... ... ... жіберіпті. Сонда ... ... ... алмай, аюға ... ... ... ... ... содан бері адам ... келе ... ... ... мен ... ... бас сүйегін зұлым
рухтарды үркіту үшін ... ... я ... ... ол ... өзге дене ... ... және магиялық
күшке ие деп ... ... ... ... ... мен ... ... жаңа тас ... мен қола ... ... ... негізі ... ... да ... ... ... отқа ... ... деген тұжырымы көңілге қона бермейді.
Зороастризм ... ... яғни от ... ... ғибадатханалар және ... ... ... деректер Соғды, ... ... ... ... және ... аумағынан табылған.
Алайда бұл жерлерде ... ... ... ... бар ... түрі ... Ол ... наным-
сенімдермен тығыз астасып кеткен.
Соғды ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық өмірінде ... орын ... VIII ғ. ... ... ... Суябтан
табылған теңгелерін соғды ... ... ... ... ... тілінде тек теңгелер ... ... ... ... манихейлік діни ... да ... ... ... ... ... Шығыс Түркістаннан Моңғолияға,
Тибетке, Қытайға, әрі ... ... ... ... ... ғасырларда Шығыс Түркістанда тұратын ашина ... ... ... ... ... ... ... байланысқа түсті.
Қытай деректерінде Шығыс Түрік ... ... ... өзінің кеңесшісі ... ... ... ... ... жайлы мәлімдеген.
Қорытынды
Қазіргі ... ... ... ... ... ет асату, шашу шашу ... ерте ... ... әдет-ғұрып екендігін VIII-IX ғ.ғ. ... ... ... ... еділ ... Ибн ... жазбаларынан аңғару қиын емес.
Сонымен ... ... көне ... ... ... өнер және ... ... де ... ... ... ... ... қашап жасаған,
олардың ... ... ... ... ... үшін көбіне
0,5 метрден 2,8 метрге ... ... ... ... қашп ... Тас мүсіндерде көбіне ... ... ... ... ғана ... ... Әйтсе де
шекпен киіп, белдік қару-жарақ ... ... ... ... ... да ... ... түріктер дәуіріндегі ... ... ... суреттер (петроглифтер), сарай кешендері мен ... ... ... ... суреттер,
сондай-ақ саздан, ... ... ... ... ... береді.
Көне түріктердің арыстандай айбатты ... ... ... әр ... ... ... әскери өнерді
жетік ... баса ... Араб ... бар ... ... өнерін меңгеруге
бағытталғандығын, бұл өнер ... зор ... ... ... әрі арабтардан басым ... оң ... әр ... атып ... ... бір ғана оқ ... ... таңқала әңгімелеген.
Көне түріктердің соғыс өнерін жете ... ... ... де ... Осы ... ... білгір ғалым дөп баса ... деп ... ... ... қытайлар һәм ... ... Олар көп ... ... соғысын ғұмыр
кешкен һәм ... ... ... ... ... ... ... қорыта айтатын болсақ, көне ... ... ... соғыс өнерінің жақсы дамығанын, ... ... өнер ... ... күні түркі тілдес ... ... ... ... сыйлау, кішіге қамқорлық, ... ... ... ... ... ойын тойларда
жігіт қызды ұнатса, оның ... құда ... ... ... «ал қыздың ата-анасы мұндайда, сирек ... ... ... ... Қалыңмалға мыңдап ... ... ... ... Аджи М. Тайна Святого Георгия. Алматы. 1997. С. ... ... Ш. ... Алматы. 1985. 181 б.
3. Зуев Ю.А. Агелеуов Г.Е. Буд- ...... ... // ... ... ... ... Азии и
Казахстана. ... 1998 . С ... ... Ә. ... ... және ... культі // Қазақ
эпосы және ... 116-117 ... ... Д. ... вера или ... у монголов. С 88-
90.
6. Бичурин Н.Я. Собрание ... Т1. ... ... С. Күн мен көлеңке. Ғылыми-танымдық ансар. Алматы. ... Аджи М. ... ... ... Алматы. 1997. С. 131
[3] Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы. 1985. 181 ... ... 12 ... Зуев Ю.А. ... Г.Е. Буд- ... – божество древнетюркского
пантеона // ... ... ... ... Азии и
Казахстана. Алматы. 1998 . С 106-112
[6] Қоңыратбаев Ә. ... ... және ... ... // ... және ... 116-117 ... Қашқари М. Түрік сөздігі 3 кітап. ... 1998. 218 ... ... Д. Черная вера или ... у ... С 88-90.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сайлау технологиялары4 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Антикалық мәдениет3 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Ертедегі ортағасырлық мемлекеттер28 бет
Кейінгі орта ғасырдағы Осман империясы21 бет
Кимек қағанаты10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь