Мемлекеттің шығыстары


КІРІСПЕ
1. Мемлекет шығыстарының мәні, қүрамы және сыныптамасы
2. Әкономиканы қаржыландыру
3. Әлеуметтік.мәдени шараларга жұмсалатын шығыстар
4. Халықты әлеуметік қорғау шығыстары
5. Ғылыми.техникалық прогресті қаржыландыру
6. Қорғанысқа және басқаруға жүмсалатын шығыстар
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Мемлекеттің шыгыстары — бүл мемлекеттің жүмыс істеуімен байланысты ақша шығындары. Экономикалық категория ретінде олар қоғамдық өндірісті дамытып, жетілдіру, қоғамның сан алу-ан қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жалпы ішкі өнімнің бір бөлігін бөлумен және түтынумен байланысты эко-номикалық қатынастарды білдіреді.
Мемлекеттің шығыстары — мемлекеттің қаржы саясатының маңызды қүралы, оның орталықтандырылған жене орталықтан-дырылмаған кірістерін пайдалануға байланысты болатын қаржы қатынастарының бір бөлігі. Мемлекет шығыстарының өзгешелігі сол, ол қызметтің тек мемлекеттік сферасының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Сондықтан мемлекет шығыстарының мазмү-ны мен сипаты мемлекеттің экономикалық, өлеуметтік, басқа-ру, қорғаныс жөне т.б. функцияларымен тікелей байланысты.
"Шығыстар" үғымының қос мағынасы бар:
1. Ақша қаражаттарын олардың мақсатты арналымы бойын-ша пайдалану, яғни ақша қаражаттарын айырбас процесінде тікелей рәсуалау. Бүл жағдайда шығыстардың қүрамына түпкілікті табыстардың есебінен жүзеге асырылатын өндірістік және өндірістік емес сфера кәсіпорындары мен үйымдарының, халық-тың шығыстары кіреді, ал жалпы қоғамдық өнім үш қорға: орын толтыру қорына, қорлану қорына, түтыну қорына ыдырайды.
2. Айырбас процесінде қаражаттарды нақтылы жүмсаудан бөлгіштік сипаттағы шығыстарды ажырата білген жөн, бүл шы-ғыстар қаржы арқылы қалыптасады: жалпымемлекеттік қорлар-ды пайдаланған жене көсіпорындардың қорларын мақсатты ар-налым бойынша бөлген кезде; ақша шығыстары барлық шаруа-шылық жүргізуші субъектілердің түпкілікті табыстарын қалыптастырудың негізі болып табылады.
Бүл екі аспект "шығыстар" үғымының оның "шығындар" үғымына түрленген кездегі қарама-қайшылық пен күрделілікті қамтып көрсетеді: егер "шығыстар" түпкілікті рәсуаны, түтыну-ды ("табыстарға" қарама-қарсы) қажет ететін болса, "шығын-дар" "есепке жатқызылатын" алдымен, келешектегі табысты не-месе пайданы күтудегі шығындарды білдіреді.
Шаруашылық жүргізудің ер түрлі жүйесінде (нарықтық және әкімшіл-әміршіл) жөне тіпті экономика дамуының түрлі кезең-дерінде мемлекеттің рөлі, оның функциялары мен қызмет саласы өзгеріп отыратындықтан, бүған сәйкес мемлекеттің жасай-тын шығыстарының құрамы мен көлемі тиісінше өзгеріп отыра-ды.
Мемлекет шығыстарының қүрамына мемлекеттік бюджеттің, мемлекеттік бюжеттен тыс қорлардың, мемлекеттік кәсіпорындар мен үйымдардың, өндірістік және өндірістік емес сфералар меке-мелерінің шығыстары кіреді.
Мемлекеттік бюджеттің шыгыстары оқулықтың 14.3 бөлімінде баяндалған.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Тақырыбы: Мемлекеттің шығыстары. Курстық жұмыс.

ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ

1. Мемлекет шығыстарының мәні, қүрамы және сыныптамасы

Мемлекеттің шыгыстары — бүл мемлекеттің жүмыс істеуімен байланысты
ақша шығындары. Экономикалық категория ретінде олар қоғамдық өндірісті
дамытып, жетілдіру, қоғамның сан алу-ан қажеттіліктерін қанағаттандыру
мақсатында жалпы ішкі өнімнің бір бөлігін бөлумен және түтынумен байланысты
эко-номикалық қатынастарды білдіреді.
Мемлекеттің шығыстары — мемлекеттің қаржы саясатының маңызды қүралы,
оның орталықтандырылған жене орталықтан-дырылмаған кірістерін пайдалануға
байланысты болатын қаржы қатынастарының бір бөлігі. Мемлекет шығыстарының
өзгешелігі сол, ол қызметтің тек мемлекеттік сферасының қажеттіліктерін
қамтамасыз етеді. Сондықтан мемлекет шығыстарының мазмү-ны мен сипаты
мемлекеттің экономикалық, өлеуметтік, басқа-ру, қорғаныс жөне т.б.
функцияларымен тікелей байланысты.
"Шығыстар" үғымының қос мағынасы бар:
1. Ақша қаражаттарын олардың мақсатты арналымы бойын-ша пайдалану,
яғни ақша қаражаттарын айырбас процесінде тікелей рәсуалау. Бүл жағдайда
шығыстардың қүрамына түпкілікті табыстардың есебінен жүзеге асырылатын
өндірістік және өндірістік емес сфера кәсіпорындары мен үйымдарының, халық-
тың шығыстары кіреді, ал жалпы қоғамдық өнім үш қорға: орын толтыру қорына,
қорлану қорына, түтыну қорына ыдырайды.
2. Айырбас процесінде қаражаттарды нақтылы жүмсаудан бөлгіштік
сипаттағы шығыстарды ажырата білген жөн, бүл шы-ғыстар қаржы арқылы
қалыптасады: жалпымемлекеттік қорлар-ды пайдаланған жене көсіпорындардың
қорларын мақсатты ар-налым бойынша бөлген кезде; ақша шығыстары барлық
шаруа-шылық жүргізуші субъектілердің түпкілікті табыстарын қалыптастырудың
негізі болып табылады.
Бүл екі аспект "шығыстар" үғымының оның "шығындар" үғымына түрленген
кездегі қарама-қайшылық пен күрделілікті қамтып көрсетеді: егер "шығыстар"
түпкілікті рәсуаны, түтыну-ды ("табыстарға" қарама-қарсы) қажет ететін
болса, "шығын-дар" "есепке жатқызылатын" алдымен, келешектегі табысты не-
месе пайданы күтудегі шығындарды білдіреді.
Шаруашылық жүргізудің ер түрлі жүйесінде (нарықтық және әкімшіл-
әміршіл) жөне тіпті экономика дамуының түрлі кезең-дерінде мемлекеттің
рөлі, оның функциялары мен қызмет саласы өзгеріп отыратындықтан, бүған
сәйкес мемлекеттің жасай-тын шығыстарының құрамы мен көлемі тиісінше
өзгеріп отыра-ды.
Мемлекет шығыстарының қүрамына мемлекеттік бюджеттің, мемлекеттік
бюжеттен тыс қорлардың, мемлекеттік кәсіпорындар мен үйымдардың, өндірістік
және өндірістік емес сфералар меке-мелерінің шығыстары кіреді.
Мемлекеттік бюджеттің шыгыстары оқулықтың 14.3 бөлімінде баяндалған.
Мемлекеттік сектордың кәсіпорындары шығыстарының қүра-мына мыналар
кіреді:
1) өндірістік, шаруашылық-пайдалану қызметімен байланыс-ты шығыңдар;
2) үлғаймалы үдайы өндіріске (негізгі қүрал-жабдықтарға және айналым
капиталдарына) жүмсалатын шығындар;
3) бюджетке және бюджеттен тыс қорларға төленетін төлем-дер;
4) көтермелеу және ынталандыру қорларына аударылатын аударымдар.
Шыгындардың бірінші тобы қорлардың (капиталдардың) толық айналымымен
байланысты және өндіріс шығындарының орнын толтыру (өтеу) болып табылады
және шартты түрде шығыс-тарға жатады ("шығындар" терминінің мағынасын
қараңыз). Сон-дықтан көсіпорындар бойынша мемлекеттің шығыстары шығыс-
тардың екінші және ушінші топтарын қамтиды.
Басқа категориялардың арасында мемлекет шығыстарының жайы мемлекеттік
меншіктің маңызымен жөне мемлекеттің қазіргі жағдайындағы рөлімен
анықталады. Мемлекет өндіріс қүралда-рының иесі болып табылады, өндірістік
процестердің үйымдас-тырушысы болады, жалпы қоғамдық өнімді жасауға және
бөлуге қатысады және өзінің функциялары мен міндеттеріне сәйкес мемлекет
шыгыстарының жуйесі арқылы қоғамдық қажеттіліктердің едәуір бөлігін
қанағаттандырады. Реформалау кезеңінде республика экономикасында
мемлекеттік сектордың үлесі шүғыл төмендегенімен, бірақ тіпті мемлекет
иелігінен алу және жекешелендіру бағдарламасының орындалып отырғанымен, бүл
үлес 30-40% шегінде қалады, мүның өзі дамыған нарықтық қатынастарға сай
келеді. Сондықтан "мемлекеттің шығыстары" категориясы түрақты экономикалық
қатынастарды қамтып көрсетеді жөне келешекте өзінің маңызын сақтайды.
Мемлекет шығыстарының басым бөлігі қогамдық тауарлар-ды, игіліктерді
жөне қызметтер кәрсетуді өндіруге немесе олармен халықты қамтамасыз етуге
бағытталады, бүл мемлекет шы-ғыстарының рөлін айқындайды. Әлеуметтік-мәдени
мақсаттарға, қорғанысқа, қүқық тәртібін қорғауға, басқаруға, мемлекеттің
инфрақүрылымдық кәсіпорындары мен үйымдарының өнімі мен қызмет
көрсетулеріне жүмсалатын шығыстар мемлекет, соны-мен бірге экономиканың
нарықтық секторы тарапынан рынок-тық тауарлармен және қызметтер көрсетумен
қамтамасыз етуге қосымша ретінде халықтың жалпы қажеттіліктерін қанағаттан-
дыруы тиіс.
Багыттары мен мақсатты арналымы бойынша шыгыстардың барлық турлерінің
жиынтыгы мемлекет шыгыстарының жүйесін қүрайды. Мемлекет шығыстарының басым
бөлігі мемлекеттің бюджетіне орталықтандырылған немесе мемлекеттік
квсіпорындардың қарамағында болатын қоғамның таза табысы есебінен
жүргізіледі. Олар сондай-ақ енімнің езіндік қүнына кіріктірілетін
амортизация сомасымен өтелуі мүмкін, бүл сома мемлекеттік шаруашылықтың
өндірістік капиталдарын көбейту үшін қарастырылған күрделі жүмсалымдарға
бағытталады. Мем-лекет шығыстарының бір бөлігі салық төлемдері, қарыздардан
түсетін түсімдер түріндегі халықтың қаражаттары есебінен жа-былады.
Мемлекет шығыстарын қаржыландыру үшін негізгі өндірістіқ капиталдарды
көбейту жөне жетілдіру мақсатында жөне кейін кәсіпорындардың табыстарынан
өтелетін банктердің үзақ мерзімді кредиттері тартьшады.
Мемлекеттің шыгыстарын үйымдастыруга оларды болжау, сондай-ақ оларды
қаржыландыру мен қаражатгарды пайдаланудың қатаң тәртібін белгілеу арқылы
қол жетеді. Сондықтан мемлекетгің шығыс-тарын үйымдастыру қағидаттарының
бірі жоспарлылық болып табы-лады. Үлттық шаруашылықты баланстандырылмалы
дамыту жөне халықтың өлеуметтік түрмыс деңгейін арттыру мақсатында мемле-
кет жалпы қоғамдық өнім мен үлттық табысты ендірістік және өңдірістік емес
сфералар, салалар, экономикалық аудандар арасын-да бөлуге жөне қайта бөлуге
қатысады. Мемлекетгің шығыстарын жоспарлаудың басты өдісі баланстық әдіс
болып табьшады.
Мемлекеттің шығыстарын қаржыландырудың мақсатты си-паты мемлекеттің
қаражаттарын қатаң белгілі бір шараларға пай-далануды талап етеді. Мүның
негізінде үлттық шаруашылықтың және аймақтың жекелеген салаларын дамытуда
үйлесімділіктерге жету, қаржылардың ең алдымен ғылыми-техникалық прогресті
айқындайтын неғүрлым перспективті және прогрессивті салаларға бөлу жөне аса
маңызды өлеуметтік проблемаларды шешу қам-тамасыз етіледі.
Мемлекеттің шығыстарын қаржыландырудың щайтарусыз си-паты берілген
ресурстарды (кредит механизмінен айырмашы-лығы) тікелей өтеуді талап
етпейді. Бүл қағидат бойынша қаржы ресурстарын беру соңғы уақытта
мемлекеттік бюджеттен қаржы-ландырудың кредиттік өдістерімен қатар
қолданылады (мысалы, Ауыл шаруашылығын қаржылық қолдаудың мемлекеттік
қоры); бүл пайдаланылатын қаржы ресурстарының тиімділігін арттырады.
Даму жоспарларының (болжамдарының) орындалуына қарай қаржыландыру
қаржы ресурстарын тек өндірістік көрсеткіштер орындалғанда жөне шараларды
экономикалық-әлеуметтік даму-дың болжамдарына сәйкес жүзеге асырған кезде
бөлуді қажет етеді.
Ресурстарды пайдалануда үнем режімін сақтау — мемлекеттің шығыстарын
үйымдастырудың маңызды қағидаты, ол ішкі резервтерді жүмылдыруға,
өндірістік жөне өндірістік емес сфе-ралардың барлық бөлімдерінде мемлекет
қаражаттарына бақы-лауды күшейтуге, оларды үтымды әрі қүнтты пайдалануға
бағытталған.
Мемлекеттің шығыстарын үйымдастырудың қажетті қағидаты оларды жабудың
бюджет, кредит жоне меншікті көздерінің оңтайлы уйлесуі болып табылады.
Мемлекет шығыстарының жеке түрлері экономикалық ма-ңызы мен мазмүны
жағынан бірыңғай (бір текті) емес. Шығын-дарды қаржыландырудың
көздеріндегі, нысандарындағы жөне өдістеріндегі айырмашылықтар осыған
байланысты болады.
Мемлекеттің шығыстарын шектеудің (айырудың) аса маңызды критерийі
материалдык, өндіріс пен үлттық табысты жасаудың процесінде олардың қатысы
болып табылады. Осыған сөйкес мемлекеттің шығыстары экономикалық мазмүны
бойынша үш негізгі топқа бөлінеді:
1) материалдық өндіріспен тікелей байланысты жөне өндірістік сфераға
жататын шығыстар;
2) қызметтің өндірістік емес сферасындағы шығыстар;
3) мемлекеттік резервтерді жасау шығыстары; Шыгыстардың бірінші тобы
мемлекеттің шаруашылық қыз-
метімен шарттасылған және үлттық табысты жасаумен байла-нысты.
Мемлекет шығыстарының екінші тобы қоғамдық қажеттіліктерді
қанағаттандыру үшін үлттық табысты түтынумен байланысты. Өндірістік емес
сфераға жүмсалынатын қаражаттар ең алдымен оқу-ағарту мен денсаулық сақтау
мекемелерін үстауға, ғылым және мөдениетті дамытуға, түрғын үй және мә-дени-
түрмыстық қүрылысқа, қызметкерлерді әлеуметтік сақтан-дыруға, сонымен бірге
қоғамның барлық мүшелерін өлеуметтік қаржыландыруға бағытталады. Мемлекет
сондай-ақ қаражаттар-ды қорғанысқа, мемлекеттік аппаратты үстауға және
мемлекеттік органдардың қызметімен байланысты басқа шараларға жүмсай-ды.
Өндірістік емес сфераның қажеттеріне жумсалатын шыгыс-тар түтыну
қорына түсетін үлттық табыстың бөлігі болып табы-лады. Алайда өндірістік
емес сферадағы шығындардың өсуі ақырында қоғамдық өндірістің өсу жөне оның
тиімділігін арт-тыру қарқынында білініп, көрінеді. Бүған білікті кадрларды
даярлау, ғылым жетістіктерін өндіріске енгізу, материалдық ондіріс
сферасының қызметкерлеріне медициналық қызмет керсетуді қамтамасыз ету
есебінен қол жетеді.
Мемлекеттің шығыстарын қорлану қоры мен түтыну қоры ара-сында оңтайлы
бөлу мемлекеттің экономикалық саясатының аса маңызды міндеті болып
табылады. Қорлану қоры мен түтыну қоры-ның арасалмағы өзгерді: соңғы
жылдары түтыну қорының өсу қар-қыны қорлану қорының өсу қарқынынан асып
түсті. Түтыну мен қорлануға пайдаланылатын үлттық табыстағы түтыну қорының
үлес салмағы Қазақстанда 86 пайызға жуығын қүрайды.
Үшінші топтың мемлекет шығыстары — мемлекеттік резерв-терді жасау мен
молықтыруга жүмсалатын шығывдар төтенше жағдайлар кезінде, мысалы, дүлей
апаттар кезінде, өндірістік, сондай-ақ өндірістік емес сфералардың
қажеттіліктерін қана-ғаттандыруға, ысыптары өтеуге және кәсіпорындарды,
мекемелерді, үйымдарды және халықты тауарлармен, азық-түлікпен жабдықтауды
қамтамасыз етуге арналған. Мүндай резервтерді орталықтандырылмаған
тәртіппен (жеке әрбір кесіпорын мен үйымда) жасау үтымды болмас еді. Оларды
жасаудың орталықтандырі)ілған тәртібі олардың қажетті мөлшерін са-
лыстырьшмалы төмендетуге жәнс бүл резервтерді неғүрлым тиімді пайдалануға
мүмкіндік береді.
Предметтік (мақсатты) белгісі бойынша мемлекеттің шы-ғыстары
экономикага, олеуметтік-мәдени шараларга, гылымга, крр-ганыс пен басқаруга
жүмсалатын шығыстарға бөлінеді.
Аумақтық белгісі бойынша мемлекеттің шығыстары эконо-микалық аймақтар
бойынша бөлінеді. Мүндай сыныптау өндіргіш күштерді орналастыруға және
үлттық шаруашылықтағы үйлесімдіктерді жетілдіруге белсенді ықпал жасауға
мүмкіндік береді.
02-18Салалық белгісі бойынша материалдық өндіріс сферасында
мемлекеттің шығыстары өнеркөсіпке, құрылысқа, ауыл шару-шалығына, көлік пен
байланысқа, саудаға, жабдықтау мен дай-ындауға жүмсалатын шығындарға
бөлінеді; өндірістік емес сфе-рада білім беру, ғылым, денсаулық сақтау мен
дене шынықтыру, өлеуметтік сақтандыру мен әлеуметтік қамсыздандыру, қорға-
ныс, басқару шығындары болып бөлінеді.
Мемлекеттің шығыстары қаражаттарды ең жоғары тиімділікпен пайдаланған
жағдайда мемлекеттік қажеттіліктерді неғүрлым толық қамтамасыз етуі тиіс.
Осыған байланысты ша-руашылық жүргізудің ерекшеліктерімен анықталатын
мемлекеттің шығыстарын қаржыландырудың екі одісі болады:
. Шаруашылық есептегі косіпорындар мен үйымдарды қаржы-ландыру
меншікті ресурстар, банк кредиттері есебінен және жетіспеген бөлігі бюджет
қаражаттары есебінен жасалынады;
2. Сметалық-бюджеттік қаржыландыру. Сметалық тәртіппен ерекше
қүжаттардың — сметалардың негізінде өлеуметтік-мөде-ни шаралар, мемлекеттік
билік пен басқару органдарын үстау, қорғаныс шығындары қаржыландырылады.
Сметалық төртіппен қаржыланатын мекемелер мен үйымдар бюджеттік деп
аталады.
Ерекше жағдайларда өдіс ретінде айналысқа қолма-қол ақша шығару және
кредиттік эмиссия есебінен (қолма-қол ақшасыз) эмиссиялық қаржыландыру
қолданылады.
Бағдарламалар мен шараларға, халықты әлеуметтік қорғау-ды қамтамасыз
етуге және басқа мақсаттарға берілетін нысана-лы мемлекеттік қаржылық
көмектің нысаны — бюджеттік қар-жыландырудың мынадай нысандары қолданылады:
демеуқаржы, субвенциялар, субсидиялар.
Демеуқаржылар кезінде ақша қаражаттары қайтарусыз тәртіппен бюджет пен
бюджет қорларынан кәсіпорындар мен үйымдардың зияндарын жабу үшін, сондай-
ақ төменгі бюджеттерді баланстау үшін бөлінеді. Бүл нысан ауыл шаруа-шылығы
өнімінін, бағаларындағы айырманы өтеу, жеке енімдер мен тауарлардың
әлеуметтік-қолайлы бағаларын қолдау, түрғын үй-коммуналдық шаруашылықтың
зияндарын жабу, театр, ойын-сауық және басқадай үйымдардың шығындарын
ішінара өтеу түрінде тараған болатын.
Субвенциялар — халықты әлеуметтік қолдауды қамтамасыз ету жөніндегі
бағдарламалар мен шараларға және басқа мақсаттарға нысаналы мемлекеттің
қаржы көмегінің нысаны; мақсатты пай-далану бүзылған жағдайда қаражаттар
қайтарылуға жатады.
Субсидиялар — үлестік негізде белгілі бір шараларды қаржы-ландыруға
бюджет, бюджеттен тыс және арнаулы қорлардың қара-жаттары есебінен ақша
жене заттай нысандағы жәрдемақылар.
Аталған нысандар (оларды қалыпты жүзеге асырған жағдай-ларда)
трансферттік қаржыландырудың түрін қабылдайды. Трансферттер деп кең
мағынада бюджеттен және бюджеттен тыс қорларды белгілі бір қажеттіліктерді
қаржыландыру үшін қара-жаттарды қайта бөлу кезінде оларды өтеусіз және
қайтарусыз беруді айтады. Әдеттегідей, бүл өлеуметтік сақтандыру мен қам-
сыздандыру бойынша төлеулер, жүмыссыздық бойынша, білім беру, денсаулық
сақтау, мөдениет жөне т.б. жүйесін үстауға берілетін жөрдемақылар.

2. Әкономиканы қаржыландыру

Экономиканы дамытуга жумсалатын шыгыстар — бүл өндіріс көлемінің
түрақты өсуі жөне оның тиімділігін арттыру үшін жағ-дайлар жасауға
бағытталатын ақша қаражаттары. Оған мыналар жатады: күрделі жүмсалымдар,
негізгі капиталдарды жөндеу; айналым қаражаттарының өсімі; материалдық
резервтер жасау; арнаулы қорлар мен мақсатты қаржыландыру қорларын жасау.
Экономикаға жүмсалатын шығыстарда басты орынды үлттық шаруашылықтың
барлық салаларының негізгі капиталдарын үдайы жаңғыртуға бағытталатын
курделі жүмсалымдар — матери-ал, еңбек және ақша ресурстарының жиынтығы
алады. Күрделі жүмсалымдардың қүрамына:
1) қүрылыс-монтаж жүмыстарының шығындары;
2) жабдық, сайман, аспап сатып алу шығындары;
3) өзге күрделі жүмыстар мен шығындар (жобалау-іздестіру, геологиялық-
барлау және бүрғылау жүмыстары, жер учаскелерін кесіп беру жөне қоныс
аудару бойынша және т.б);
4) жаңа салынып жатқан көсіпорындар үшін кадрларды даярлауға
жүмсалатын шығындар кіреді.
Күрделі жүмсалымдар мыналардың есебінен қаржыланды-рылады:
1) шаруашылық жүргізуші субъектілердің меншікті қаражат-тары;
2) банктердің үзақ мерзімді кредиттері;
3) халықтың жинақ ақшасы (түрғын үй қүрылысына);
4) бюджеттен қаржы бөлу.
Көсіпорындардың меншікті қаражаттарьшың үлесі өсіп келеді, бүл
шаруашылық есеп қаражаттары техникамен қайта жарақтандыру және қайта қүруға
арналған жөне кәсіпорын үлғай-малы жаңғырту үшін толық жауап береді.
Инвестициялық сая-сатты қайта қүрудың басты мағынасы осында. Ал бюджет қара-
жаттары негізінен басым мемлекеттік маңызы бар ірі өндірістік қүрьшысты,
сондай-ақ әлеуметтік инфрақүрылым объектілерінің қүрылысын қаржыландыру
үшін пайдаланылады.
Жөндеуге жумсалатын шыгыстар табиги тозған және сапа-лық ескірген
(негізгі капиталдарды ішінара қалпына келтіру және олардың жүмыс
қабілеттілігі жағдайында болуын қолдап отыру үшін) негізгі капиталдарды
жөндеудің арнаулы қоры есебінен жүргізіледі, бүл қор шығындарды
көсіпорындар мен үйымдар өнімінің (жүмыстарының, қызметтер көрсетуінің)
өзіндік қүнына нормативтер бойынша қоса отырып жасалынады.
Айналым қаражаттарының өсімі кәсіпорындардың меншікті немесе оған
теңестірілген қаражаттары есебінен қаржыланды-рылады. Олар жетіспеген кезде
негізінде жаңа кәсіпорындар үшін бюджет қаражаттары бөлінеді немесе кейін
өтелетін кредит беріледі. Бүдан басқа, меншікті айналым қаражаттарының
жетімсіздігін жабуға мақсатты қаржыландырудың қаражаттары бағытталады.
Резервтер жасауга жумсалатын шыгындар қаражаттардың үздіксіз ауыспалы
айналымын жөне үлғаймалы үдайы ондірістің бүкіл процесін, шаруашылықтың
үйлесімдерін сақтаудың, дүлей апаттардан болған ысыраптарды өтеуді
қамтамасыз етудің қажетті шарты болып табылады. Қаржы резервтері ақша
ресурстарын оңтайландыруға, көсіпорынның шаруашылық қызметі процесівде
пайда болатын уақытша қаржы қиындығын жоюға мүмкіндік береді. Резервтік
капитал шаруашылық жүргізудің түрлі деңгейлерінде жасалады.
Мемлекеттік резервтер — мемлекет жасайтын шикізаттың, материалдардың,
отынның, машиналар мен жабдықтың бірқатар түрлерін, астықтың, азық-түлік
тауарларының, қорғаныс мүқтаж-дары үшін арналған өнімнің маңызды түрлерінің
босалқы қорлары. Мемлекеттік резервтер үнемі қалпына келтіріліп,
толықтырылып отыратын мемлекеттің айрықша орталықтандырылған қорын қүрайды.
Мемлекеттік резервтер мемлекеттік бюджет қара-жаттары есебінен жасалынады.

3. Әлеуметтік-мәдени шараларга жұмсалатын шығыстар

Мемлекет шығыстарының маңызды бағыты олеуметтік-мо-дени шараларга —
оқу-ағартуға, ақпарттық қызметтер көрсетуге (баспасөз, радио хабарын тарату
және теледидар), мөдениетке, өнерге, денсаулық сақтауға, дене шынықтыру мен
спортқа, мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру мен әлеуметтік қамсыздан-дыруға
жүмсалатын шығындарды қаржыландыру болып табыла-ды.
Бүл шығыстар ірілендірілген түрде мынадай түрлерге бөлінеді:
1) білім беру және кадрларды көсіпке даярлау;
2) мәдениет, өнер, спорт және бүқаралық ақпарат қүралда-ры;
3) денсаулық сақтау;
4) мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік көмек. Нарықтық
қатынастар жағдайында түтынудың бүрын
қалыптасқан қоғамдық қорлардан әлеуметтік-мәдени шараларға жүмсалатын
шығыстарды қаржыландырудан бас тарту болды. Нарық жағдайында еңбек
салымына, харакеттің әр түріндегі адамның мүмкіндіктеріне қарай түтыну
мөлшерінің тура тәуелділігі қалыптасады. Сондықтан қазіргі жағдайда жеке-
дара табыстар адамдардың кәсіпкерлік және басқа қабілеттіктеріне қарай
қалыптасады, сонымен бірге орталық-тандырылмаған қорлар көбейеді, өйткені
шаруашылық орган-дарының қарамағында олардың жүмысының нәтижелеріне қарай
табыстың (пайданың) бір бөлігі қалады.
Соңғы уақытта елімізде әлеуметтік-мәдени шараларды қар-жыландырудың
жаңа қағидаттары енгізілді: әлеуметтік сфераның мекемелері ішінара
қаржыландырудың шаруашылық есеп негіздеріне, сақтандырудың қағидаттарына
көшуде. Білім беру сферасында — бүл кепілдендірілген бюджеттік нормаларға
қосым-ша білім жөне кәсіби машық үшін ақылы оқуды қолдану, денсау-лық
сақтауда — ақылы медициналық қызмет көрсетуді дамыту.
Білім беруге жүмсалатын шығыстар мектепке дейінгі үйым-дарға, жалпы
білім беретін мектептерге, мектептен тыс үйымдарға, интернаттық үйымдарға,
даму мүмкіндіктері шектеулі оқушыларға, төрбиеленушілерге арналған арнаулы
(түзету) білім беру үйымдарына, бастауыш кәсіптік білім беру оқу
орындарына, орта кәсіптік білім беру оқу орындарына, жоғары көсіптік білім
беру орындарына, кадрлардың біліктілігін арттыру жөне қайта даярлау оқу
орындарына бөлінеді. Аталған барлық шығыстар мемлекет кепілдендіретін
деңгей бөлігінде бюджет ресурстары есебінен жабылады. Білім беру
мекемелерін қаржыландыру бүл мекемелердің түрлері мен түрпаты бойынша өр
оқушыға анықталатын мемлекеттік нор-мативтерге сәйкес жүзеге асырылады.
Қызметкерлер мен өндірістегі басқа кадрларды даярлау жөне олардың
біліктілігін арттыруға жүмсалатын шығыстар өнімінің (жүмыстардың, қызметтер
көрсетудің) өзіндік қүнына кіріктіріледі.
Білім беру мекемелері бюджеттен тыс қаражаттарды және ресурстарды,
соның ішінде валюталық ресурстарды, ақылы оқыту қызметтерін көрсету
есебінен тартады; қаражаттардың бір бөлігін кәсіпорындар мен үйымдар —
демеушілер береді.
Қазақстан Республикасының "Білім туралы" заңына сәйкес гранттар және
кредиттер негізінде жоғары білім беруді қаржы-ландырудың жаңа механизмі
қолданьшады: бірінші жаедайда қара-жаттар қажетті профилдің мамандарын
даярлау үшін мемлекеттік бюджет есебінен өтеусіз бөлінеді, екіншісінде
оқитындарға келісімшарт негізінде коммерциялық банк қүрылымдары тара-пынан
үзақ мерзімді кредит беріледі (банк мекемесі — студент — жоғары оқуы
орындары — Білім және ғылым министрлігі)
Модениет пен өнерді қаржыландыру кітапханаларды, клуб-тарды, мөдениет
үйлерін, мүражайлар мен көрмелерді, театр-ларды, филармонияларды, сазгерлік
үйымдарды, ансамблдерді, киностудияларды үстауды қамтиды; олар бюджеттен,
сондай-ақ кәсіпорындардың, қоғамдық үйымдардың қаражаттары есебінен
қаржыландырылады. Мәдениет пен шығармашылық-тың бірқатар мекемелері
(театрлар, цирктер) шаруашылық есепте түрады жөне олар бойынша меншікті
табыстарымен жабылмайтын шығыстардың мөлшерінде бюджеттен демеуқар-жының
сомасы белгіленеді.
Бүқаралық ақпарат қүралдарын үстауга жумсалатын шығыс-тар мемлекет
қүрылтайшысы болып келетін мемлекеттік радио хабарын таратуды, теледидарды,
баспаларды, газет-журналдарды қаржыландыруға бағытталады.
Халыққа арналған бірқатар медициналық қызметтер бүрын-нан ақылы жүйеде
көрсетіліп жүргендігі белгілі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы қаңтардың 27-сіндегі №
135 қаулысына орай тегін медициналық көмектің кепілдендірілген көлемі
белгіленген. Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттік — Республикалық
бюджеттің қаражаттары есебінен, аумақтық денсаулық сақтау органдары —
жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен көрсетілетін медициналық
қызметтерге ақы төлеу жөніндегі уәкілетті органдар болып табы-лады.
Азаматтарға республикалық бюджеттің есебінен орындала-тын тегін
медициналық көмектің кепілдендірілген көлемі:
1) денсаулық сақтау үйымдарының жолдамасы бойынша ере-сектер мен
балаларға оңалту көмегін қоса алғанда: хирургиялық, нейрохирургиялық,
уронефрологиялық, психиатриялық, онко-логиялық жөне радиологиялық, тері-
венерологиялық, офталь-мологиялық, кардиологиялық, акушерлік-гинекологиялық
және зиянды өрі қауіпті өндірістік факторларға байланысты аурулар,
туберкулез, лепра кезінде мамандандырьшған медициналық көмек көрсетуге;
2) ВИЧ-инфекциясын жүқтырған ауруларға медициналық көмек керсетуге;
3) шүғыл, төтенше жағдайларда пайда болған аурулар кезінде медициналық
көмек көрсетуге;
4) сот-медициналық сараптамаға бағытталады. Азаматтарға жергілікті
бюджеттің есебінен орывдалатын тегін
медициналық көмек:
1) алғашқы медициналық-санитарлық көмекті; алғашқы медициналық-
санитарлық көмек көрсету маман-
дарының жолдамасы бойынша мамандандырылған амбулатория-лық-емханалық
үйымдар жүзеге асыратын консультациялық-ди-агностикалық көмекті;
ортодонтикалық көмектен басқа 18 жасқа дейінгі балаларға, жүкті
әйелдерге жене тісі қатты ауырған науқастарға стоматоло-гиялық көмекті;
18 жасқа дейінгі балаларға физиотерапевтік көмекті;
2) жедел және шүғыл жәрдем көрсетуді;
3) шүғыл көмек керсетуді;
алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету ма-мандарының жолдамасы
бойынша аурулардың барлық түрлері, соның ішінде: онкологиялық,
психоневрологиялық, инфекциялық, офтальмологиялық, хирургиялық, нейрохи-
рургиялық, ортопедиялық, уронефрологиялық, терапевтік, травмотологиялық,
тері-венерологиялық, жүкті өйелдер мен аурулардың гинекологиялық
ауруларына, алкоголизммен жөне нашақорлықпен, туберкулезбен, қант
диабетімен, ты-ныс жолы-өкпе ауруларымен ауыратындар бойынша жоспар-лы
көмек көрсетуді қоса алғанда, жергілікті деңгейде ере-сектер мен балаларға
стационарлық медициналық, соның. ішінде оңалтушылық көмек көрсетуді;
4) шүғьш, төтенше жағдайларда пайда болған аурулар кезінде медициналық
кемек көрсетуді;
5) ВИЧ-инфекциясын жүқтырған ауруларға медициналық көмек керсетуді
қамтиды.
271Әскери қызметшілерге, ішкі істер органдарының, Үлттық қауіпсіздік
комитетінің, Қазақстан Республикасы ішкі әскерлерінің әскери қызметшілеріне
заңдарда белгіленген тәртіппен тегін медициналық көмек керсетіледі.
Басқа қалғандарының бөрі ақылы нысанда көрсетілуі тиіс, бүл дүрыс
нарықтық медициналық қызметтер көрсетудің даму-ына жеткізеді.
Мемлекеттік денсаулық сақтауды қаржыландырудың көздері мыналар болып
табылады:
үзақ мерзімді экономикалық нормативтер бойынша бөлінетін республикалық
және жергілікті бюджеттердің қаражаттары;
шаруашылық жүргізуші субъектілердің кірістерінен аудары-латын
аударымдар, министрліктің, ведомстволардың жөне бас-қарудың басқа
органдарының мақсатты субсидиялары;
арнаулы бағдарламалар бойынша халықаралық үйымдардың қаражаттары;
республикалық және жергілікті валюта қорларынан бөлінетін валюталық
қаржы;
жүмыс берушілерге нормативтерден тыс медициналық жөне басқа қызметтер
керсетуді орындағаны үшін жөне ақылы қыз-меттер мен шаруашылық қызметтің
басқа түрлерін көрсеткені үшін алынған медициналық мекемелердің
қаражаттары;
үйымдар мен азаматтардың, соның ішінде басқа мемлекеттердің
қайырымдылық салымдары.
Мемлекеттік денсаулық сақтаудың қаражаттары мыналарға бағытталады:
азаматтарға медициналық көмек көрсетуге;
денсаулық сақтаудың мақсатты кешенді бағдарламаларына;
мемлекеттік денсаулық сақтаудың материалдық-техникалық базасын
дамытуға;
емдеу-профилактикалық және санитарлық-эпидемиология-лық мекемелерді
үстауға;
медициналық кадрларды даярлауға жөне олардың біліктілігін арттыруға;
медициналық ғылымды дамытуға жөне енгізуге;
жүқпалы аурулар эпидемияларын жоюға.
Денешынықтыру мен спортқа жүмсалатын шығыстар мемлекеттік бюджеттің
қаражаттары, кәсіподақ үйымдарының қаражаттары, шаруашылық жүргізуші
субъектілердің кірістері, сгюрт қоғамдарының меншікті қаражаттары есебінен
қаржы-ландырылады. Стадиондар мен басқа спорт ғимараттарына жүмсалатын
күрделі жүмсалымдар, спорт үйымдарының аппаратын үстау, оқу-жаттығу
жиындары мен жарыстарды өткізуге бөлінетін қаржылар мемлекеттік бюджеттен
қаржыландырыла-ды. Шығыстардың бір бөлігін үйымдар — демеушілер,
өдеттегідей, жарнамалық мақсаттарда өтейді.

4. Халықты әлеуметік қорғау шығыстары

Қаржы жүйесінің дербес буыны ретіндегі сақтандыру әдетте ойда болмаған
және төтенше оқиғаға байланысты белгілі бір объектіні сақтандыру мен
олеуметтік қамсыздандыру (сақтанды-ру) сияқты екі оқшауланған нысанада іс-
әрекет ететіні белгілі. Сақтандыру мәселесі, медициналықты қоспағанда
әлеуметтік сақтандыру проблемаларымен — халықты олеуметтік қоргау жүйесімен
тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасының Конституциясы Қазақстан Рес-публикасының
азаматы жасына келген, науқастанған, мүгедек болған, асыраушысынан
айырылған жағдайда және өзге де заң-ды негіздерде оған жалақы мен
зейнетақының ең төмен мөлшерлеріне, өлеуметтік қамсыздандырылуына кепілдік
береді.
Нарықтық экономикасы бар елдердің тәжірибесіне орай әлеуметтік қорғау
жүйесі мемлекеттік, мемлекеттік емес қүры-лымдардың (жекешені қоса),
қоғамдық бірлестіктердің көп жақты жауаптылығының негізінде қүрылады.
Алайда халықты әлеуметтік қорғаудың сферасына "әлеуметтік
қамсыздандыру" мен "әлеуметтік сақтандыру" терминдері си-патты болғанымен
бүлар бара-бар үғымдар емес. Әлеуметтік қам-сыздандыруды халықты өлеуметтік
қорғау процесі деп, ал олеуметтік сақтандыруды — осы процесті жүзеге асыру
нысан-дарының бірі деп түсінген жөн.
Халықты олеуметтік қоргауга жумсалатын шыгыстар мем-лекет шығыстарының
жүйесінде үлкен орын алады. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында халықты
әлеуметтік қорғау ба-сым бола бастайды және түтыну тауарлары мен қызметтер
көрсе-туге бағаның өсуіне байланысты, сондай-ақ инфляцияның жөне ақшаның
қүнсыздануының нәтижесінде өседі.
Әлеуметтік қоргау деп қоғамдық дамудың нақтылы жағдай-ларына сәйкес
азаматтарға қалыпты тіршілік әрекетінің кепілдікті деңгейін қамтамасыз
етуге арналған басымдықтардың және олар-ды мемлекеттік жөне басқадай
институттар арқылы жүзеге асы-ру механизмдерінің жүйесін айтады. Бүл деңгей
қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының ахуалына, жалпы ішкі өнімнің
мөлшерлеріне, қордаланған үлттық байлыққа және оларды бөлудің сипатына,
жүйені іске асыру механизмдерінің жүмыс тиімділігіне байланысты болады.
Әлеуметтік қорғаудың қаржылық түлғалауы арнаулы ақша қорларын
қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты қайта бөлгіштік қатынастарда
көрініп, білінеді, бүл қорлардан халыққа әр түрлі әлеуметтік төлемақылар
жасалынады.
Ең төмен өлеуметтік төлемақылар мөлшерін есептеудің негізі орта
есеппен жан басына шаққандагы тутыну бюджетінің мөлшері болып табылады. Бүл
үшін негізгі тамақ өнімдері, киім-кешек, дөрі-дәрмек, отын бойынша,
отбасына қажет қызметтер жиы-нының ең төмен тутыну қоржынының қүны мен
қүрамы есеп-теп шығарылады. Ең темен түтыну бюджетінің мелшері бағалар
деңгейінің өзгеруімен байланысты мезгіл-мезгіл қайта қаралып түрады жөне
уәкілетті орган қайта бекітеді.
Әлеуметтік шығыстар зейнетақы төлеудің Мемлекеттік орта-лығы, қазіргі
кезде мемлекеттік бюджетке қамтылған Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры,
өлеуметтік қорлар немесе шаруа-шылық субъектілерінің түтыну қорлары арқылы
жүзеге асырыла-ды. Төлемақьшарды халықты әлеуметтік қорғау оргаңцары, шару-
ашылық субъектілері, ендірістік емес сфера үйымдары жасап жүргізеді.
Кэсіпорындар мен үйымдарда әлеуметтік сақтандыруды кесіподақ комитеттері
қадағалап отырады.
Халықты әлеуметтік қорғауға жүмсалатын шығыстар қаржы қүжаттарында,
жоспарларда, болжамдарда, есептерде олеуметтік қамсыздандыру жоне
олеуметтік көмекке жумсалатын шыгыстар ретінде қамтып көрсетіледі.
Халықты әлеуметтік қорғау санатына қосылатын үғымдар-дың
айырмашылықтары бар.
Әлеуметтік қамсыздандыру қоғамның еңбекке жарамсыз және жүмыс
істемейтін мүшелерін материалдық қолдау жөнівдегі қаты-настардың кең
спектрін қамтиды. Әлеуметтік қамсыздандыру-дың нысаны ретінде әлеуметтік
сақтандыру, әлеуметтік жәрде-мақылар төлеу және халықтың түрмысы төмен
жіктеріне "елеуметтік көмек" деп аталатындар бола алады.
Әлеуметтік сақтандыру өзінің экономикалық табиғаты жа-ғынан адамның
еңбек қызметімен жөне бүл қызметтің нәтижесіне байланысты болып келетін
тиісті төлемақыларға арналған қор-ларды қалыптастырумен байланыстырьшады.
Яғни өлеуметтік сақтандыру жөніндегі қаражаттар айтарлықтай дәрежеде, өзін-
өзі қаржыландыру қағидасы бойынша, пайдаланушының (сақта-нушының) оларды
алуына қарай көп немесе аз уақыт аралығы-мен жасалынады.
Түрмысы төмендегілерге әлеуметтік көмек негізінен кедейлік шегінен
арғы халықтың көптеген санаттарына таралады жөне мем-лекет немесе
қайырымдылық-қоғамдық, мақсатты, жеке меншіктегі қорлардың есебінен болатын
"қайыр көрсету" сипа-ты болады және мақсаты — "кедейлерге қамқор болу".
Сөйтіп, өлеуметтік мүқтаждарды қаржыландыруға арналған қаражаттарды
қалыптастырудың үш әдісін бөліп көрсетуге бола-ды: сақтық, бюджеттік,
қайырымдылық жарналары (қайыр көрсе-ту) әдістері.
Сақтық одіс өлеуметтік төлемақылардың түрлерін қаржы-ландыру үшін
қайта бөлу арналары бойынша қызмет келемінен белгілі бір мөлшерде
аударылатын қаражаттарды қажет етеді.
Бюджеттік одіс кезінде қаражаттар ақша ресурстарының жалпымемлекеттік
қорынан мемлекеттің мүмкіндігімен және өлеуметтік жөне бюджет саясатының
мақсаттарымен анықтала-тын деңгейде бөлінеді.
Қайырымдылық жарналары (қайыр көрсету) әдісі кезінде қара-жаттардың
тіркелген мөлшерлері болмайды жөне арналар бой-ынша олардың түсуіне қарай
қайырымдылық жарналарын іске асыратын үйымдар анықтайтын мақсаттарға
жүмсалады.
Әлеуметтік сақтандыру көбінесе зейнетақымен қамтамасыз ету жуйесі,
еңбекке уақытша жарамсыздық жөнінде жөрдемақы-лар тәлеу, жүмысынан
айырылган кезде олеуметтік қолдау арқы-лы іске асырылады.
Зейнетақы — бүл зейнетақымен қамсыздандырылуға қүқығы бар азаматтар
заңнамада көрсетілген тәртіппен Зей-нетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік
орталықтан, Жинақтау-шы зейнетақы қорларынан, ал өскери қызметшілер, ішкі
істер органдарының қызметкерлері үшін тиісті қызметтерді үстауға кезделген
қаражат есебінен төленетін зейнетақы төлемдерінің жиынтығы.
Жүртқа мәлім, 1998 жылға дейін зейнетақы көсіпорындардың өз
қызметкерлері үшін аударған жарнасы есебінен теленіп келді. Бірақ жарнадан
жиналатын қаражат күндердің күнінде мемлекеттік зейнетақы төлеу үшін қажет
болатын қаражат мөлшеріне жетпей қалуы мүмкін еді. Оның үстіне экономика
дағдарысқа үрынып, жүмыссыздық етек алған түста бүл проблема өткір сипат
ала түскен. Осы жайт жаңа зейнетақы жуйесін енгізуге итермелеген ең негізгі
себептердің бірі болды. Ескі, "ынтымақтастық" зейнетақы жуйесі мүндай
жағдайда зейнетақының іркіліссіз төленуін қамтамасыз ете алмайтыны
түсінікті.
"Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсызданды-ру туралы" 1997
жылғы маусымның 27-сіндегі заңның қабылда-нуымен байланысты зейнетақы
реформасы басталды. Оның мәні — 1997 жылғы дейін өмір сүрген зейнетақымен
қамтамасыз етудің зейнетақы қорларын қалыптастыру кезіндегі үрпақтардың ын-
тымак,тастық қагидатынан жвке қорланымдардың қагидатына көшуде болды. Ол
үшін зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық пен кәсіпкерлік
қызметпен айналысатын барлық заңи түлғалар мен жеке түлғалардың әлеуметтік
салық төлеу жолы-мен қалыптасатын Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры
қарастырылды.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесі кезінде әркім өз табысынан (жалақысынан)
міндетті зейнетақы жарнасын аударады. Осы көздің есебінен жиинақтаушы
зейнетақы қорлары салымшыла-рының зейнетақы қорланымдарды қалыптасады.
Үстау және жи-нақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарын
төлеу мына мөлшерлемелер бойынша жүзеге асырылады: жалда-малы
қызметкерлердің еңбегін пайдаланатын заңи түлғалар, сон-дай-ақ жеке
көсіпкерлер, адвокаттар мен жеке нотариустар ай сайынғы ақша немесе
натуралдық нысандағы табысынан (жүмыс берушінің материалдық, әлеуметтік
игіліктер немесе басқадай материалдық пайда түріндегі табыстарын қоса) он
пайыз мөлшерінде жарна аударады. Міндетті зейнетақы жарналарын есептеуге
алынатын ай сайынғы табыс ең төменгі айлық жала-қының жетпіс бес еселік
мөлшерінен аспауы тиіс. Жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылатын міндетті
зейнетақы жарнала-ры Салық кодексінің 144 бабының 1), 3), 8), 10), 11),
15), 16), 17), 23), 25), 26), 27), 29), 31-1), 34) тармақшаларында және 316
бабының 1 тармағының 4), 5) тармақшаларында белгіленген төлемдерден
үсталынбайды. Кейін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мемлекеттің бюджет шығыстары
Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстары
Кәсіпорын табысы мен шығыстары
«Банктердің шығыстары мен кірістері»
Мемлекет шығыстары және оның экономикадағы рөлі
Жергілікті бюджеттің кірістері мен шығыстары
ҚР бюджет кірістері мен шығыстары
Мемлекеттің кірістері
Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстары туралы
Жергілікті бюджеттердің мәні, кірістері мен шығыстары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь