Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің тарихы

Кіріспе
Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің тарихы
1.1 Ерте дәуірдегі ақша соғу ісінің дамуы
1. 2 Орта ғасырлық дәуірдегі монета жасау ісінің дамуы
1. 3 Кеңес дәуірі мен тәуелсіз Қазақстан кезіндегі ақша реформалары
ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы монеталардың сақталуы
2.1 Музей қорында монеталардың сақталу тәсілдері
2. 2 Нумизматикалық материалдардың экспозицияда сақтау ерекшеліктері
2. 3 Нумизматикалық материалдарға реставрация және консервация жасау әдістері
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналғалы өз тарихымыздың зерттеулер саны жыл сайын еселеніп, артып келе жатқаны анық. Осы құбылысқа қарап, сандық мәнге ие болғанымен, көп жағдайда сапалық мазмұны кем түсіп отырған зерттеулер тізбегі тарих ғылымын дамытуда деп айту негізсіз болар еді.
Қай халықтың болмасын өзге жұртқа ұқсамайтын бөлек болмыс-бітімін даралап, өзіндік тағдырын айқындайтын басты белгісі - мәдениет. Осыған орай, бүгінгі таңда мәдениет саласында мемлекет тарапынан атқарылып жатқан "Мәдени мұра" бағдарламасы аясында біраз жұмыстар да атқарылып, өз жалғасын таппақ.
Кез келген халықтың көне замандардан бері қалыптасқан өмір салты, материалдық және рухани мұралар жасау машығы, дәстүр тағылымдары - сол халықтың бастан өткерген ғұмыр жолының айғағы. Ал халық мұраларын таныстыратын, оның материалдық және рухани тарихи мұраларын жұртшылыққа көрсетіп, насихаттау қызметін атқаратын ғылыми мекеме - музей. Осы тұрғыда Елбасы Н.Ә.Назарбаев "… Егемен еліміздің мәдени өмірінде музейлердің орны айрықша. Тарихымызды терең зерттеп оның тәжрибесінен тағлым алу - Қазақстанда патриотизм қалыптастырудың, Отанның лайықты азаматтарын тәрбиелеудің басты шарттарының бірі…" деп, музейлерге мемлекеттік көлемде назар аударылып отырғандығы бәрімізге мәлім бұл сала бойынша атқарылып жатқан игі істерге ҚР ОММ - нің музейлік деректану және қол жазба бөлімі өз үлесін қосуда.
Бұл бөлім ҚР ОММ - нде тұңғыш рет 1999 жылы құрылып, өз қызметін жалғастыруда. Бүгінгі таңда бөлімде жеті қызметкер атап айтқанда, бөлім меңгерушісі, екі ғылыми қызметкер, екі жоғары дәрежелі қор сақтаушы, екі кітапханашы қызмет атқарады. Бөлім қызметкерлері "Қазақ тарихына байланысты архивтік деректі құжаттардың деректанулық зерттеулері" атты көп жылғы іргелі ғылыми зеттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Онда сирек кездесетін қолжазбалар, басылымдар, нумизматика, эпиграфика, сфрагистика, геральдика, банистика салалары бойынша қордағы және шетел архив музейлеріндегі көрнектер археологиялық дерект танулық айғақтарды қарастырып, зеттеп ғылыми айналымға енгізуге ат салысуда. Осы бөлімнің қорында көп зерттеуді қажет ететін жәдігердің бірі - монеталар.
Монеталарды зерттейтін ғылым нумизматика деп аталады - (грек тілінен аударғанда nomos - "заң, құқық" numіsma - "заңды төлем құралдары немесе ақша тиын" деген мағынаны білдіреді).
Нумизматика тарих, археология, саяси экономия, өнертану, тіл білімі мен басқа да ғылымдар проблемаларын шешу үшін маңызды материал береді.
Нумизматикадағы зерттеулердің аса маңызды методына ежелгі заманғы сауда жолдарын анықтау мақсатын көздеп, табылған көмбелер мен кейбір монеталардың топограграфиясын жасау, кейбір монета типтерінің кімге жататындығын анықтау, белгілі бір мемлекет монеталарының таралу дәрежесін анықтау, монеталардың, олардың техникалық ескерткіштерін, штемпельдерін салыстыру жолымен анықтау жатады.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тәуелсіз мемлекетке айналғалы өз
тарихымыздың зерттеулер саны жыл сайын еселеніп, артып келе ... ... ... ... ... мәнге ие болғанымен, көп жағдайда сапалық
мазмұны кем түсіп отырған зерттеулер ... ... ... ... ... негізсіз болар еді.
Қай халықтың болмасын өзге ... ... ... ... ... ... айқындайтын басты белгісі - мәдениет. Осыған
орай, бүгінгі таңда мәдениет саласында мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... жұмыстар да атқарылып, өз жалғасын
таппақ.
Кез келген халықтың көне ... бері ... өмір ... және ... ... ... машығы, дәстүр тағылымдары - сол
халықтың бастан ... ... ... ... Ал ... мұраларын
таныстыратын, оның материалдық және рухани тарихи мұраларын ... ... ... ... ғылыми мекеме - музей. Осы тұрғыда
Елбасы Н.Ә.Назарбаев "… Егемен еліміздің мәдени ... ... ... ... терең зерттеп оның ... ... алу ... патриотизм қалыптастырудың, ... ... ... ... ... бірі…" деп, музейлерге мемлекеттік көлемде
назар аударылып отырғандығы ... ... бұл сала ... ... игі ... ҚР ОММ - нің ... ... және қол жазба бөлімі
өз үлесін қосуда.
Бұл бөлім ҚР ОММ - нде ... рет 1999 жылы ... өз ... ... ... ... жеті қызметкер атап айтқанда, бөлім
меңгерушісі, екі ғылыми қызметкер, екі жоғары дәрежелі қор ... ... ... атқарады. Бөлім қызметкерлері "Қазақ тарихына байланысты
архивтік деректі құжаттардың деректанулық зерттеулері" атты көп ... ... ... ... жүргізіп келеді. Онда сирек кездесетін
қолжазбалар, басылымдар, нумизматика, эпиграфика, сфрагистика, ... ... ... ... және ... архив музейлеріндегі
көрнектер археологиялық дерект танулық айғақтарды ... ... ... ... ат ... Осы бөлімнің қорында көп зерттеуді қажет
ететін жәдігердің бірі - ... ... ... ... деп ... - ... ... nomos - "заң, құқық" numіsma - "заңды төлем ... ... ... деген мағынаны білдіреді).
Нумизматика тарих, археология, саяси экономия, өнертану, тіл білімі
мен басқа да ғылымдар ... шешу үшін ... ... ... ... аса ... методына ежелгі заманғы
сауда жолдарын анықтау мақсатын көздеп, табылған көмбелер мен ... ... ... ... ... ... ... анықтау, белгілі бір мемлекет монеталарының ... ... ... ... ... ескерткіштерін, штемпельдерін
салыстыру жолымен анықтау жатады.
Басқа ғылымдар сияқты нумизматиканың да өз терминологиясы бар: аверс
- монетаның бет жағы ... ... ... ... ... ... билеушісінің портреті); реверс - монетаның кері жағы, гурт-
өңделген шеті (қабырғасы); ... ... - ... бет және ... ... ... ... үстіндегі жазу, номинал- монетаның
белгіленген құны, лигатура - ... ... және ... ... ... пайыздық қатынаста алынған қымбат емес металл қоспасы, монета
кірісі - монета номиналы және оны ... ... ... ... ... стопасы- монетадағы металдың салмағы және сол металдың ... ... бір ... ... ... (ол ... және қымбат бағалы металдың товар ретіндегі құнына байланысты);
монетаның бұзылуы - ... ... ... ... металл санынының
азаюы, монета типі - монетаның ... ... ... ... ... Азия көлемінде ең ірі ... бірі ... оның ... ... 250 ... ... ... сақтаулы. Ондағы
нумизматикалық материалдардың саны 34 мыңнан астам бірлік. Мұнда алтын,
күміс, мыс, қола және ... ... ... ... ... ... санатында рим, кушан, қарахандық, түргеш, ресей алтын ақшалары
жатады.
ҚР ОММ-нде 2007 жылы ... ... ... ... ... ашылу рәсімі өтті.
Көрмеде Атырау қаласынан 50 шақырымдағы Жайық өзені бойында
орналасқан ... ... ... ... ... ... ... 80-жылдарынан бері қала аумағында, негізінен ҚР БжҒМ Ә.Қ.Марғұлан
атындағы Археология Институтының З.Самашев жетекшілік еткен Батыс-Қазақстан
археологиялық ... ... ... ... ... мыс ... коллекциясы, археологиялық зат бұйымдар, фотосуреттер
және т.б. 120-дан астам экспонаттар қойылған.
Сарайшықтың нумизматикалық кешені ... ... ... кейін оның орнында бой көтерген әртүрлі мемлекеттердің саяси,
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... Жошы ұлысы және басқа да мемлекеттердің
Сарай, Сарай әл-Жадид, Сарай әл-Махрус, Үкек, Гүлістан, ... ... ... Самарқант, Хорезм, Орды, Тебриз, Қажы Тархан, Сарайшық және
т.б. 25 қаласының тиын соғатын орындарында шыққан өнімдер. ... ... ... соғылып шыққан тиындары бар.
Зерттеу жұмысы. Қазақстандық нумизматика саласы бойынша кенжелеп
қалғанына қарамастан, оның ғылыми ... ... ХХ ... 70 ... ... ... себебі, Қазақстандық архиологиялық зерттеулердің
қазба нәтижелеріне тікелей байланысты болып ... ... ... және т.б. ... жүргізілген көп жылғы археологиялық қазба
зерттеулері барысында қордаланған нумизматикалық бай материалдары аталмыш
ғылым саласының ... ... ... Осы ... ... М.Е.Массон, Е.А.Давидович, ... - ... ... ... ... Б.Д.Кочнева,
З.Самашев Н.Базылхан және т.б. ғалымдардың зерттеулерін атап өткен абзал.
Қазақстан нумизматика ... ... ... ... ... ... осы салаға байланысты азда болса ғылыми
жұмыстармен мақалаларды кездестіруімізге болады.
Қазақстанның әр түрлі ... ... мен ... ... ... ... ... ғылыми айналымға
енгізілмей, оларды сол замандарда болған саяси ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
тиісті деңгейде жүзеге асырылмай ... ... 2006 жылы ... ... бір ... болып, бірден үш ... ... ... ... ... 1989 ... ... Сарайшық қаласының орнында
З.Самашев басқарған Батыс-Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... оның негізгі ғылыми нәтижелері "Сарайшық тиындары" аты арнаулы
монография болып жарық ... В.Н. "О чем ... ... ... ... ... ғылымының шығу тарихына тоқталып, жалпы монетаны ішкі саяси
қатынастарда кеңінен пайдаланғанын ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы ролі, монета өндірісінің
техникасының салыстыра отырып талдаған. Монеталарды ... ... ... типіне байланысты сыныптап көрсеткен.
Фортинский С.П. "Описание советских монет" атты ... 1921 ... 1952 ... ... ... ... ... сипаттап
жазған. Онда монеталарды лауазымды тұлғалардың есімдері бойынша, монетаның
деректердегі қолданысы, монеталардың көлемі, ... ... ... тіркелген жері, күні, анықталып, олардың ... - ... Г.А. ... ... атты еңбегінде тарихи
қосалқы пәндердің даму тарихына тоқтала келіп, ... ... ... ... бөлінуі мен таралу жолдарын, сонымен қатар
нумизматикалық зерттеулердің ... ... ... ... ... И.Г. ... монетная система" атты еңбегінде І Павел
тұсында шығарылған монеталарда Росей гербі жоқ ... ... Ол төрт ... құрастырылған крест тәрізді монограммамен алмастырылған, мұндай
монеталарда портрет орнына тамплиер рыцары орденінің ... ... ... "Не нам, не нам, а имени ... (да ... ... ... ... айта ... ХІХ ғасырдағы орыс манеталарының ... ... - ақ ... ... ... ... ... және
осы уақыттың ішіндегі шығарылған басқа да ерекше (айырым белгілері) ... ... мен ... Зерттеуіміздің мақсаты монета
ғылымының қалыптасу тарихын, бүгінгі ... ... ... ... ҚР ... ... ... деңгейін, және қолданыстағы орнын анықтау
барысында Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің дамуы мен ... ... ... ... да осы ... шешу барысында мынадай
міндеттерді назарға алдым:
- Қазақстандағы нумизматика ғылымының ... ... ... ... ҚР ОММ ... монеталардың жинақталу тарихын зерттеу;
- Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің даму ... ... ҚР ОММ ... ... сыныптау, жүйелеу;
- Монеталардың музей экспозициясында сақталу, қорғалу деңгейін анықтау;
Тақырыптың дерек көзі. Жұмысты жазу барысында ... ... ОММ ... монеталар, және құжаттардағы ... ... ... ... ... ... монеталар аңызы, ғылыми
зерттеулер мен музей меңгеруші қызметкерлерінің жинақтары, музейдің архив
материалдары, ... ... ... хронологиялық шеңбері. Зерттеудің хронологиясы мен
ауқымдық шеңбері б.з. І- V ғасырлар мен 1991 – ... ... ... ... ... ... ... монеталар алғаш рет музей
жәдігері ретінде ғылыми зерттеу жұмысының нысаны ... ... ... ... ... ... талданып, жүйеленуі мен және
сыныпталуы айқындалды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... принциптері, тарихилық, тарих және әлеуметтік
ғылымдарының ... ... ... ... алынды. Зерттеу
жұмысын жазудың методологиялық негізі мен ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... екі ... ... ... пайдаланған әдебиеттер
тізімі мен қосымшадан тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі анықталып, зертеу мәселесі ... ... ... шолу ... ... ... жеріндегі монета соғу ісінің дамуы мен
ақшаның пайда болуы қарастырылған.
Екінші тарауда ҚР ОММ- ... ... ... ... Музейдегі монеталардың сақталу ... ... ... ... ... ... берілген. Қосымшада монеталардың суреттері мен кестелері
берілген.
Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің тарихы
1.1 Ерте ... ақша соғу ... ... ... ... ... ретінде барлық басқа тауарлардың құнын
көрсететін ерекше тауар. Ақша ... ... ... ... ... ... байланысты қамтамасыз етеді.
Б. з. II-V ғасырда қаңлылар шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ішкі базардың құн төлеу қызметін
атқару үшін теңгелер соғып шығара бастады. Бұған дәлел ... ... ... әр ... ... ... мыс ... табылды. Негізгі
үлгісі – билеушінің портреті қырынан бейнеленген. Мұндай ... ... ... ... Ташкент алқабы.
Б. з. III ғасырда қаңлылардың ыдырауына байланысты осы ... ... ... Бұл ... ... В. М. ... «Грек – Бактрия
билеушісі Евкрадиттің кейіннен қаңлылар теңгелерінің соғылуына ұқсас ... ... ... атап ... /1, ... орта ғасырларда Отырар алқабында ақша айналымы болғандығын
Отырар төбе ... ... ... қорымдарын қазғанда табылған
түрлі қола теңгелер дәлелдеп ... ... да ... ... қола ... шығарылды. Бұл
теңгелердің бет жағында шаршылы садақ және аяқтары бар, конус тәрізді
құрбан ... орын ... «Х» ... ... сияқты белгілер
бейнеленген /2, 25/.
Теңгелердің белді тайпалардың атақты адамдары шығартып оған өз
таңбаларын ... ... ... – ру атынан өзіндік идеограммасы,
оған қарап оның иесінің қай ... ... қай ру ... ... Табылған мыс теңгенің бетінде төрт бұрыш және садақ
бейнеленген ру таңбасы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... таңбаларында кездеседі. Таңбалардың
ұқсастығы Сырдариядағы түркі билеушлері мен Жетісудағы атақты адамдардың
бір әулеттен тарағандығын көрсетеді.
Жергілікті теңгелердің ... ... ... ... ... қалыптасқан. Алайда ол Жетісуда неғұрлым көп таралған.
Мұнда жүздеген теңге табылды. Ал Отырардан оншақтысы ғана ... ... ... ... ... ... мұнда түркештер теңгелерінің
алтауын тухустар ... төрт ... құны әр ... бір ... тұратын бірнеше сериясы айналысқа түскен.
Отырар жиынтығына кіретін теңгелер Сырдарияның орта ағысындағы
қалалардан ғана ... ... ... теңгелері Отырарда, Шашта,
Ферғанада, Соғдыда, Батыс Сібірде, Шығыс ... ... ... ... ақша ... ... ... теңгелері
аумақаралық ауқымдағы ақша бөлінісі болған. Бұдан Жетісуға қарағанда,
Отырар ... ... және ... ... ақша ... Бұдан Жетісуға қарағанда, Отырар ... ... ... ... ... шетелдік теңгелер әлдеқайда көп табылды.
567 жылы Иштеми-қаған сауда ісін Иранға екі рет елші ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін қаған
Византияға да елшілік жіберді. Бұл елшілік сәтті ... Екі ... ... ... ... дами ... ... /3, 47/.
VI-VIII ғасырларда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірлерінде ... ... соғу ... ... бір ... ... ... қолданылса, екінші бөлігі жергілікті саудада қолданылды.
VIII ғасырдың аяғы IX ғасырдың басы Саманидтер кезіндегі теңгелер
араб жазуымен ... Ол ... ... ... ... ... Бүл ... нумизматикалық әдебиеттерде «Бухархудаттар»
немесе «қара дирхемдер» деген атау кездеседі. Зерттеуші М. Е. Массон «қара
дерхем» туралы шетел, орыс ғалымдарының ... шолу ... ... ... ... бөледі.
Бірінші кезеңі Махди Халифтің (775-785 ж.ж.) билік ... ... ... 792 ж. өте ... сапамен соғылған алтын металл, оның
ішінде күміс дирхемдері мен ... ... ... ұзақ уақыт мыс дирхемдердің соғылуы деп бөлді. «Қара
дирхем» кезеңі XII ғасырдың ортасына дейін созылды /1, 185-187/.
Саманидтер кезеңіндегі теңгелерді ... Е.А. ... ... ... ... ... ақша мен ... жасаудың дамығанын VII- VIII
ғасырларда шығарылған түркеш теңгелері дәлелдейді.
Жетісу теңгелерінің диаметрі 12 ... 28 ... ... жететін,
ортасында шаршы тесігі бар мыстан құйылған дөңгелек болып келеді. Түркеш
теңгелері қаған атынан шығарылған, мұны оның ... ... бір ... ... ... ... ақшасы» деген сөз дәлел.
VIII ғасыр Навакет қаласы Түркеш қағанатының астанасы болған. Осы
жерден 45 дана тиын жиынтығы ... ... ... ... қаласының
жұрты) қазған кезде осындай теңге табылды: «Арслан – білге – қаған мырза.
Фан (Чаглан)»,- деп түсінік берілген./5,91-92/.
Археологиялық қазбалардың ... ... ... ... ...... ақша ... орталығы болғандығын көруге болады./6,
169/.
IX –X ғасырларда Қазақстанның оңтүстігінде, осы ... ... ... ... ... саманидтік әміршілердің мыс
– фельстері шығарылды. Теңге сарайлары Отырарда (Фарабта) және Испиджабта
жұмыс істеді. Ақша айналысында ... ... ...... мен ... деген түрлері атқарды./7, 178-179/
Монета соғу ісі,
ақша айналымын енгізу және оны белгілі бір ... ... ... ... – сол ... ... – экономикалық
және саяси дамуының белгілі бір сатысында табысқа жеткенін ... ... мен ... ... ... ... ... ауысуын, әулет шежіресін, мемлекеттік төңкерістерді ... ... Олар ... ... және қоғамдық өмір оқиғаларын,
соғыстар, ... ... ... ішкі ... ... немесе діни
формаларды да көрсетеді. Қоғамның ... ... ... және өнер тарихын зерттеуде нумизматика материалдарының маңызы
айрықша.
Көптеген ... ішкі ... ... үшін ақша ... ... ... белгілі бір зат атқарғандығы баршамызға ... ... ... ... Н.П. ... ... Түркістан үйірмесінде 1901 жылғы 12 наурызда ... ... у ... ... атты ғылыми баяндамасында Орта
Азия халықтарының арасындағы ақша айналымының ... ... ... ... Ол ақша ... ... әр ... аймақтарында – тастар,
тасбақа қабығы, маржан моншақтар, піл ... ... жез, ... ... ...... шыны сынықтары, эмальданған
моншақтар, Америка үндістері арасында – ұлу қабықтары, Диджи аралдарында –
акула мен кашалот тістері атқарған деген ... т.б. ... ... ... ... 1893 жылы ... ... мекені болған
Жетіасар қорғанынан табылған акула ... де осы ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін деген болжам
жасайды. Ежелгі дәуірлерде тиын соғылымы:
1- тиын соғып жасау әдісі: Тиын соғу ... ... ... ... ... ... арнайы қалып ( штемпель) дайындалады. Бұл
аса күрделі әрі жауапты іс. Тиын ... екі жағы ... Яғни бет ... ... ... ... екі ... дайындалатын. Арнайы дайындалған
осындай қалыппен алтын, күміс және мыс қоспалы металл дөңгелектерді немесе
пластинкаларды соғып тиын ... ... тиын ... ... ... толық, бірде жартылай соғу кемшін тұстары кездеседі.
2- тиын құйып жасау әдісі: Алтын, күміс және мыстан ... ... Оны тиын ... пішіні ойылып жасалған арнайы құйма қалыпқа
құю арқылы тиын ... ... ... ... ... ... дамуы нәтижесінде
пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек өнімі ... ... ... тікелей
айырбасталады. Кейінірек айырбас сауда ... ... ... ... ... ... ... және жайылыңқы формасы келді. Одан әрі
өндіріс пен ... ... ... ... бір тауар бөлініп
шығып, басқа тауар осы тауарға айырбасталды. Сөйтіп құнның толық ... ... ... ... формасына орын берді. Құнның ең жоғарғы
ақша формасындағы жалпыға бірдей балама ролі бір ... ... ... ... түрі ақша ... ... Осы ... әр түрлі тайпалар мен халықтар
арасында ақша ретінде ішкі және сыртқы сауда саттықтың басты заттары болып
табылатын тауарлар ... ... Ақша ... ... ... ... славяндар, моңғолдар т.б) мал ертедегі Русьте, ... ... ... Қытайда - шэй, Абиссинияда - тұз атқарды.
Қазақстанда ішкі сауда саттық жүргізу үшін жалпыға ... ... ... ... саулық қой пайдаланылды. Бертін келе тауар ... ... ... дамуы және халықтар арасындағы қарым- қатынастың
ұлғаюы нәтижесінде ақша ролі ... ... ... ... ... ... алтын, күміс) өзінің табиғи қасиетінің арқасында ақша ролін
атқаруға өте қолайлы болды. Алтын мен ... ... ... балама ролін
атқаруына байланысты құнның жалпылық формасы ақша формасымен ... кез - ... ... ... ... ... заманнан бері далалық көшпелі болмысына тән мал
тауар айырбастауы, сауда-ақша айналымын жүргізу ... ... ... ... өзіндік ерекше бітімінде қалыптасып келген.
Қазақстан тарихында сонау ежелгі дәуірден ... ... ... оның ... көне ... ақша айналымының алатын орны
ерекше. Әсіресе, Қазақ жерінде оңтүстік өңірінде ақша ... ... ... ... қазбалардан молынан табылған ... ... ... дәуірден қалыптасқан шығыс пен батысты ұштастырған
жібек жол торабы Қазақстанның оңтүстік аумағын толығымен қамтыды, сондай-ақ
осы жол арқылы Орталық Азия ... ... ... ... ... ... пайда болуы, ақша айналымының тарихы сонау ежелгі
замандардан бастау алады. Ол ... ... ... қабыршақтары, металл
кесектер, құймалар, кола балта, қару жарақ, мал жәнс т.б. заттар ... ... ... ... ... екінші бір затқа алмасуы
арқылы бағалады. Азия, Африка, Мұхиттық елдерде теңіз қабыршағы ұзақ ... ... ... ... ... ежелгі Қытай, Үндістан, Жапонияда
теңіз қауыршықтары ақшаның ерекше ... ... еді ... ... XI г. ҚР МОМ КП 12244 /1-2 ). ... өте келе ... ... мыс сияқты түрлі түсті металдарды қорыта білудің нәтижесінде аталмыш
металдарды өзара тауарға балап ... кең етек ... ... ... ... ... оның ... өлшемі, металдың қоспалық құрамы, салмағы т.б.
ерекшеліктері де ескерілді. Қолданыстық тұрғыдан ... ... ... ... ... Жалпы дүние жүзі тарихында алғаш рет металл тиын
ақшаларды ежелгі Грецияда, атап ... ... мен ... ... ... ... соғып шығара бастаған.
Ежелгі грек аңызында Римдағы Капитолий ... ... ... ... бар еді. Ел жұрт Юнона құдайды оның ақылы мен кеңдігіне
сай «ақылшы, ... ... ... тұтатын. Римдікдерге Пирр бастаған
жауынгерлерімен соғысқан кездерінде көмек ... ... ... Пирр ... ... Юнонаға деген шексіз алғысының белгісі ретінде оның
пүтханасына тиын соғатын орын салады. Сөйтіп ... ... ... ... ... (Рим ... ҚР МОМ КП 7974 / ... Қытай мен Үндістанда ақшаның пайда болуы, даму тарихы ерекше,
жолы ала ... ... ... ... ... I ... Қытайда ерекше
бітімді шағын шақа ақшалар ... Бұл ... ... ... ... « ... ... тиындар әуелгі дөрекі
( каури қабыршағы, олардың қола көшірмелері, пышақша-ақша, кетпенше- ақша
т.б. алуан ) түрінен бастап ... ... б.з. XX ... ... өз формасын өзгертпей келген төртбұрыш тесікті дөңгелек құйма цянға
жетті ( В.А. ... ) » ( ... ... Цин ... ХУІП-ХХ ғ. Сяньфэн
дэуірі . 100 цян. С: 37,01 г. ҚР МОМ КП 4101, ... ... ... КП ... ... ... үйсіндер, қаңлылар жэне ғұндар қолданған
немесе өздері шығарып тұрған нумизматикалық жәдігерлер ... ... ... ... ... ... тиындарды қолданғаны туралы деректер бар.
Дегенмен Рим, Парфия, ... ... ... елдерімен экономикалық, мәдени
байланыстарда болған ежелгі көшпелілерде ақша қолданбады деп ... ... сол ... ақшаларын пайдаланбағанын жоққа шығара
алмаймыз (Кушан тиыны « тетрадрахма». Б.з. ПІ-І ғ. ҚР МОМ КП ... III ... ... ақша ... ... пышақты пайдалапып
келсе, б. з. I ... ... ... ... ... ... ... Ақ ғұндар бір бетіне пехлеви, екінші бетіне эфталит жазуы бар
теңгелер (б. з. V - VI ... ... ... ... ... Ежелгі
көшпенділердегі тауар айналымы айырбас ( мал, аң терісі, кен орындарында
қорытылған алтын, күміс, металл кесектері , ... т.б. ... ) ... ... қытай жібегі, ежелгі парсы кілемдері ... ... мен ... ... арасында сауда-саттық қатынастары Ұлы жібек
жолы бойымен қарқынды дамыды.
Түрік қағандығы (V -ІХ ғ.) ... ... ... ... олар ... ... кең қолданыста болды. Түріктерде қытай, соғды, т.б. ... да ... ... үшін ... ... ... Азияда
Түрік дәуірінің көне түрік жазуы бар бірнеше тиындары да табылып отыр. Ол
тиындарда « ... ... ... ... кездеседі. Дәл осы кезеңдерде
соғдылықтар жібек жолы торабыныц дәнекері транзиттік сатушылары болды. Олар
Византия, Сасанид ... мен ... ... сауда-саттықты Түрік
империясының құзырында орындап келді (Византия тиыны. Б.з.б. У-Ш ғ. ҚРМОМ
КП 8076/1).
ІХ-Х ... ... ... ... ... ... ... алтын ақша, мыс тиындар соғылып ақша айналымына енгізіліп тұрды.
Түргеш ... ... Суяб ... ... тиын ... ... ғасырларда Жетісуге кіруіне ... ... ... ... ... және көне ... курсив
жазулы мыс тиындар кең айналымға шығарылды.
Қазақ елі ... ... ... ... ... баба ... Ұлы
Жібек жолында орналасқандықтан ақша жасау, оны ... ... ... деп тым ерте ... алған. VІ-VІІІ ғасырда билеуші рулардың
таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген ... құя ... ... ... өмір сүрген тайпалардың қола теңгелері, VІ-VIII ғасырдың 1-ші
жартысына дейінгі аралықта қолданылған.
Бұл теңгелерде Ашиде ... ... ... ... бейнеленген.
Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларындағы арнаулы шеберханаларда құйған.
Сонымен қатар, Отырар маңындағы ... да ... ... жасалған.
Біріншісі, сәл ұмтылып, секіргелі түрған арыстан бейнеленген мыс теңгелер,
екінші бетінде ... және ... ... ... тайпалық таңбасы
(дүниенің төрт бұрышын мегзеген рәміз) бейнеленген. Екіншісі, үшбұрыш
таңбалы (түркінің ана ... ... ... ... Соғды жазуымен
жазылған сөздерді бедері өшкендіктен ғалымдар оқи ... ... ... ... ... арыстан бейнесі салынған. Б.з. 704 -766 ж. ... ... ... ... ... «Түргеш қаған теңгесі» немесе «Түркінің
көк ханының теңгесі» деген анықтама ... бар. ... ... ... ... мемлекет дәулетін, мүлкін, ел ... ... Осы ... VI-VIII ғ. ... ... мыс, ... күміс
теңгелер Суяб, Ақбешім қалаларында да шығарылып түрған. Х-ХІ ғасырлардағы
қалалар ... және ... ... ... болды. Қала мен
даланың арасындағы сауда қызу жүрді. Испиджаб, Иасы, Тараз және ... ... ... ... ... ғасырларда Оңтүстік
Қазақстандағы сауда жолында орналасқан ең ірі саяси-экономикалық орталықтың
бірі - ежелгі ... ... ... ... ... Испиджаб теңгелері ел
экономикасында ерекше міндет атқарды.
1. 2 Орта ғасырлық дәуірдегі монета жасау ісінің дамуы
XII ... ... XIII ... ... Отырарда шыққан Мүхаммед ибн
Текештің ... ... ... ... ... ... Ол ... мыс, күміс, алтын ақшалар өзінің салмағы бойынша
алтынмен ... ... ... ... қағандығы дәуірінде де соғылып шығарылған еді. Ондай тиындарда
көне үйғыр жазуымен: «Күл ... ... ... Бөкүк қаған Ел тұтқан
жарлығымен соғылды» ( 795 -808ж.) деп безендірілетін.
Қазақ жерінде түргештердің саудалық әрі жәрмеңкелік ... ... ... сол ... ... өркендеді. Сонымен қатар Отырарда да мыс
тиындар соғылған деп айтуға ... Ерте орта ... ... ... ... ... ... шығартып, оған өз таңбаларын бастыратын.
ІХ-ХІ ... ... ... соғды, саманид фельстері айналымга кең
таралды. Сол кезде күміс дирхемдері «исмаили» деп аталатыи. Оған қоса ... ... ... ... ... - ... - ... (ең жогары
қоспалы күміс), мухаммади (аз қоспалы күміс ), гитрифи ... ... ... ақшалары, қытайлық т.б. тиындары ақша айналымында болды.
Зерттеушілер саманид дәуірінде жалған ақша соғу үрдісі басталды ... ... де ... ... ... ... (Е.А. Давидовичтің
пікірінше) шаралары болған. Атап айтқанда сырты нақты күміс ақша ... ... ... ... ... ... ... керуендері сауда-саттық міндетімен қоса рухани ... ... ... Оның ... ... де сол, ... ... де кең етек
жайды, сауда тауар алмасу қарқынды ... . Оған қоса ... ... ... тиын теңгелерге міндетті түрде Құрандағы шаһада
(«Алладан басқа құдай жоқ, ... оның ... ... өрнектелді және
де сұлтан, мәлік, хан есімдері, таңбалары, соғылған тиын сарайы, хижра жылы
өрнектелді.
X ... ... XIII ... бас шені – бұл ... құрылуы мен қызметінің кезеңі. XI ғасырда қалалардың жаппай
өркендеуімен, ақша айналысында аса зор қаражат тасқынын қажетсінетін ... ... және ... ... ... ... сәйкес күмістің жетіспеушілігінен дирхемдер, яғни беті ... мыс ... ... ... Ұсақ бөлшек сауданы мыс-фельстер
қамтамасыз етті. Алтын тиындар саудада ... емес ... ... ... ... ... ... тиын қажеттілік бойынша ... ... ... ... осы мезгілде бірқатар тиын
сарайлары жұмыс істеді: Баласағұн, Ооду, Тараз, ... ... ... және ... ... теңгелерінің тарихын зерттеуде орыс
шығыстанушы ғалымдар: В.В. Радлов, В.Д. Бартольд, т.б. -болды.
XI ғасырдың 18-19 – шы ... ... ... ... ... ... Оның құрамы 20 ℅-ке дейін құлдырады.
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде ... ... ... ...... ... Тараз, Талғар, Ақ – төбе т.б. ... XI – XII ... ... ... ... мемлекетінің
билеушілері Сүлеймен, Дауд, т.б. атынан шыққан тиындар Жетісудан, Ферғана,
Орта Азия елдерінен ... ... ... Е.А. ... ... ... ислам дінін ресми ... ... ... ақша ... тиындары арабша - фулс, динар, дирхем
т.б. аталды.
Қарахандықтар ... ... ... мыс ... ... ... оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірінде ақша айналымы ... ... ... Ішкі ... айырбас ақша ретінде «адли» ... ... мол ... ... ... 450-575 жылы ... ... тиынды 2,7 - 6 грамм салмақпен соғып шығарып қолданды.
Осы кезеңдерде алтын тиын ... ... ... ол ... ... ... ... алтын тиындар салмақтау арқылы ғана өлшенетін.
Мәселен Қарахандықтарда алтын мен ... ... 1: 8 ... ... ... алтын 40 грамм күміске ... ... ... ... ... ... ... Термез, Хоженд, Хорезм тиын соғатын
орьнда алтын, күміс тиын соғу үрдісі күшейді.
XI ғасырда Орта Азияда күміс тапшылығы ерекше ... Оған ... ... ... ... ... ... болды. Сөйтіп «күміс дағдарысы»
ксзсңі екі жүздсй жылға созылды. Күмісті шақалап соғу ... оның ... ... ... мыс тағы ... да бағасыз металлдар атқарды.
Мыс тиындар тезарада өшіп кететіндей өте жұқа күміспен ... ... ... ... ... ... негізгі ақша ретінде қолданылды ... ... ... үшін алтындарды бөлшектей теңгеру басталды.
Х-ХІІ ғасырларда Жібек жолының маңызы басым болды. Жібек жолының қазақ
жеріндегі бөлігі Газгирден басталып, Испиджабқа, ... ... ... ... және ... Ақсу асулары арқылы өтіп, Шығыс Түркістанға
жалғасқан. Жібек жолы алғашында қытай ... ... ... ... ... ... қатар бұл жолмен Рим, Византия, Индия, Иран, Араб
халифатынан, ал ... ... мен ... сол ... ... да ... Олардың ішінде мирра мен ... (хош ... да, ... суы мен амбра да, кілемдер мен маталар, ... ... ... да, ... мен асыл ... ... мен
маржандар да, піл сүйегі мен балық азулары, күміс пен алтын құймалары, аң
терілері мен теңгелер, ... мен ... ... ... жолымен Ферғананың
«Қызу қанды» арғымақтары, араб пен ... ... ... ... ... ... ... сауда заты жібек болып қалды. Жібек
алтынмен бірдей халықаралық ... ... ... ол ... елшілерге сыйға тартылды, ... ... ... мен
мемлекеттік борыштар жібекпен ... 1271ж ... ... ... жаңа ... ашты. Бүл реформа бойынша алтынды ақша орнына
қолдану мүлдем ... ... 2 ... ... 78-81 ... ... айналымға кіргізілді. Бұл күміс ақшаларды Қазақстанның Тараз, Кенже
қалаларында шыңдау әдісімен әзірлеп, 1271 жылдан XIV ғ. ... ... ... ... ... ... хан ... да үлкен маңызы болды. Ол бүкіл
мемлекет атынан ... хан ... ... ... ... ... 8
грамм күмістен шыңдап жасаған. «Кебек хан теңгесі» Қазақстанның Испиджаб,
Тараз, Отырар, Сығанақ ... ... ... хан, ... хан,
Бердібек, Наурызбек, Қызыр хандардың атынан шығарылған Алтын Орда ... - ... Еділ ... ... кең ... кейін 1428ж енгізген Ұлықбектің ақша реформасы Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... дәуіріне дейін Орта ... ... тиын ... орында
Мұхаммед бин Текештің (1200-1220 ж.) алтын, ... ... ... ... ... ... шығарылды.
1271-1272 жылдары Түркістан, Мауреннахр хәкімі Масуд-бек бин Йалабашы
шағатайлықтар мемлекетінде ақшаның реформасын жасады. Бұл ... ... жою, ... ақша ... ең ... құралы ретінде
қолдануға бағытталды. Мысалы, Отырар, Таразда қоспасы 75-82 ... ... ... дирхем соғылатын болды. Бұл өте жоғары сапалы күміс тиын ... жылы ... ... ... оқыту үшін молдаға 1 мыс тиын,
жалғыз құлға 1 мыс тиынның үштен бірісі және 0,65 кг ... ... ... ... 2/2 ... жэне 1,315 кг бидай берілетін»
Шағатайлықтар мемлекетінде мыс, күміс тиындары тұрақты түрде Отырар,
Самарқанд және Бухара қалаларында ғана ... Оның ... ... ... ... ... мол жасалынатын. 1967 жылы Таулы қырат совхозынан
мектеп оқушылары 0,5 м тереңдіктен тапқан 1386 ... ... ... тиын
көмбесі ҚР МОМ қорында сақтаулы.
Отырықшы қала ... ... рөлі ... де арта түсті. Жібек жолының
барлық тораптарында, базарларында, керуен сарайларында пени, фулс, дирхем,
динар, манат ... т.б. ... тиын ... ... ... ... ... жатты.
«Қыпшақтың (яки алтын ордалық) хандары тиын соғу ... ... ... ... ... деп ... Алтын ордалық алғашқы Батұ,
Берке хандары ұлы моңғол қағанның иелігіндегі әміршілер ... ... ... аты ... ... жазылатын. Тек ғана Мөңке одан
кейінгі хандар өз есімдерімен ақша ... ... ... мыс ... ... (дирхем) және алтын (динар)
теңгелер қолданылды. Тиын теңгелерде: арыстан, жолбарыс, ит, ... ... ... сұңқар, тоты, аққу, балық, гүл, садақ оқ, балта т.б. бейнелер
көмкеріліп көшлелілердің төртбұрыш әр ... ... ру ... ... теңге мәтіндерінде ханның аты, лауазымы, соғылған жері, хижра
жылы, бағасы ... ... бет ... ... сунни символы шахада
калимасы арабграфикасымен өрнектелді. Қыпшақ державасының түкпір түкпірінде
тиын соғу станогі жұмыс жасап жатты. Қыпшақ пашалығының: ... ... ... ... ... ... ... Қырым, Баку, Хорезм, Ургенч,
Сығанак т.б. қалаларында тиын теңгелер соғылды. (Г. Саблуковтың зерттеуі
бойынша).
Алтын ордалық тиындарында «Әділетті ... ... ... Жәнібек
хан. Сарай - әл - жадидтің соғылымы. Хижраның 741» деген тәрізді мәтіндер
соғылып жатқан еді.
Өзбек хан, ... хан, ... ... ... ... атынан
шығарылған Алтын Орда теңгелері Жетісу - Түркістаннан Еділ жағалауына дейін
кең тарады.
ХІУ-ХУ ғасырларда Қазақстанның оңтүстігінде Әмір ... ... ... динарлары) тарапынан мыс тиындар шығарыла бастады. Мыс тиымдардың
соғылымы соншалықты мол ... ... ... ... айналымын толық басып
алды деуге болады. ... ... 1525 жылы ... ... да ... 4,8 грамм салмағында соғылатын болды.
Дәл Отырар алқабында XV ғасырда «теңге// таига» ( кіші номиналы 4/1 -
«мири», одан ... 12/1- ... деп ... тиындар ақша айналымына
түсті. Бұл кездері Йассы, Отырар, Сығанақ, Сайрам, ... ... т.б. тиын ... ... алтын, күміс және мыс тиындар соғылып
айналымға еніп ... Бір ... әр ... ... ... ... ... имамның күндік еңбекақысы 6 - 15 динар; жоғары, ортаншы
және төменгі дәрежелі оқушылар бір ... 10 ... 4 пұл, 9 ... 2 пұл, ... 4 пұл, ал ... аспазшысына күніне 1 динар ... ... ... мен ... хандар Малик шахтың қызының
қалыңдығына (ұлдарына алып беру үшін) 400 000 ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңында Орталық Азия ... ... ... ... ... мыс ... ... басталды. Бұнымен қатар сол
кездері хоқандылық, ташкентлік, бухаралық т.б. тиындар да ақша ... ... XVI-XVII ... ... т.б. қалаларда ақша айналымының
қарқыны бәсеңсіген тіпті де құлдырау кезі дерлік.
ХҮП-ХҮШ ғасырларда ... ... ... ... орта
азиялық тиын соғатын орында соғылған ұсақ тауар айналымына жарамды мыс
тиындар ғана ... ... ... ... ... ірі - ірі
саудаларда қолданылды.
ХҮІІ ғасырда Қазақстанның оңтүстігінде орта ... ... ... ... ... қарағанда, бұл кездері осы өңірдің хандықтарымен пәрменді
түрде сауда-саттық ... ... ... ... ... тиын
көмбесі бойынша Р.З. Бурнашеваның зерттеуі бойынша).
Сонымен қатар Орта Азия көлемінде қытай саудасы да, күміс ... ... ... ... Сол кездері тиын сарайларында қытай күміс
жамбысы ... ... де ... ... ... ... ... орыс және қытай сыртқы сауда байланыстарының ұлғайып
ресейлік алтын, күміс тиындары мен ... ... ( резм / ... ... кетілген. Салмағы 1,2 гр. (Аитова, Самашев, 1998, 36, 37 б.,
Сингатуллина,2003, 130 б., № ... ... - ... ... ... : ... ... / §іуа8-аё-

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
Аймақтағы петроглифтерді зерттеу ісінің қалыптасуы мен дамуы16 бет
Ағарту ісінің басты бағыттары9 бет
Банк ісінің сенімділігі мен тұрақтылығы30 бет
Банктік ісінің дамуын болжамдаудың түрлері мен модельдері43 бет
Ежелгі Грециядағы білім беру ісінің дамуы30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь