Оралхан Бөкей шығармаларындағы аңыздық желі

Кіріспе
I. Оралхан Бөкей шығармаларындағы аңыздық желі
II. Уақыт және кеңістік композициясы
ІІІ. «Қар қызы», «Сайтан көпір», «Атау кере» шығармаларындағы
түс көрудің мифологиялық астарлары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
ХХ ғасыр өрісінде ғылыми – техникалық революцияның қарыштап өсуі қоғамдық әлеуметтік өмірімізге ірі-ірі өзгерістер әкелумен қатар шексіз ақпараттар тасқыны, әр алуан көзқарастар легі уақытпен тығыз байланысты дамитын әдеби процеске де елеулі әсер еткені даусыз. Уақыт талабына орай тереңге тамыр жайып, жаңа сипат, қасиеттермен толыса түскен әдебиетіміздің көрікті бір бұтағы – проза саласында да жаңа көркемдік, формалар, өзгеше бояу, нақыштар, рухани ізденістер бой көрсетіп келеді. Қазақ прозасындағы осындай ізденістердің жаңа кезеңі жетпісінші жылдарға дөп келді. Машықты қаламгерлеріміз тарихи тақырыпты игеруге ден қойса, бұл мезгіл сонымен бірге қазақ прозысына қуатты жаңа толқынның қосылған шағы еді.
Пішін, тәсіл, стильдік, тақырыптық барлауға жиі ұмтылыспен әдебиетімізге жаңа тыныс, өзгеше леп ала келген осы толқын бүгінде әдебиетіміздегі үлкен күшке айналды. Классиканың киелі топырағында бүршік жарып дүниеге келген бұл жазушыларға Ф.Достоевский, Л.Толстой, А.Чехов сынды суреткерлердің әсері де айқын. Сонымен бірге осы тұстағы прозамыздың үздіксіз өсу қарқынын бағамдай алмасақ, терең түсінбесек, көп нәрседен марқұм қалатын едік. Ұлы Абай, Ф.Достоевский, А.Чехов, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов туындыларының құны да жыл өткен сайын өсіп қымбаттай бермек. Аталған сөз зергерлерінің бай тәжірбиесін үйрене отырып, сөз өнерінің танылмаған беттерін ашу – қазақ қаламгерлерінің алдындағы алар асуы, абыройлы борышы. Әдебиет әлеміне терең біліммен, үлкен даярлықпен кірген осы буын шығармашылығынан әлемдік әдебиеттегі жаңа сипаттарды, соны ізденістерді молырақ ұшыратамыз. Мәселен, баршамызға мәлім баяндаудың, суреттеудің классикалық үлгісімен бірге ой ағымы (поток сознание) жиі қолданыла бастады. Бұл – психологизмнің прозадағы негізгі принциптердің біріне айналу нәтижесі. Сондай – ақ көркем шығармаларда философиялық тереңдіктің дамуы әр түрлі концептуальдық шығармалардың пайда болуына алып келді. Осы күндерде парасатты проза, интелектуальды поэзия деген терминдер жиі қолданыла бастады. Мұның бәрі сайып келгенде, көркем әдебиеттің даму жолындағы түр мен мазмұн, табан тіреген сапалық жаңа сатылар еді. Осындай үлкенді-кішілі сапалық түрленістер тұсында қалыптасқан байырғы тәсілдердің қолданылу мүмкіндігі ғана емес, баяндау компоненттерінің ара салмағында да ауытқу ұшырауы заңды нәрсе. Содан келіп, қалыңдығы төрт елі романдардағы сомдаған кейіпкерлердің орнына, қым-қуат оқиғалардың орнына, тұтас ғұмырға татырлық ұзақ мерзімнің орнына бір-екі кейіпкердің бірер күндік, кейде бірер сағаттық ішкі рухани толғанысы қазыла суреттелетін туындылар дүниеге келді.
1.Белинский В. Собр. соч. В3-х томах Т. 1. Москва: ГИХЛ. 1948 стр.112
2. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалар. 3-т Алматы: Жазушы 1974. 194бет
3. Молдағалиев Ж. Совет халқының жасампаз еңбегіне лайық болайық. Қазақ әдебиеті, 1981, 17-апрель
4. Серғалиев М. Кең өріс. Алматы: Жазушы, 1983, 198 – бет
5. Мелитенский Б. Поэтика мифа Москва, 1976. С.172
6. М.Карим Правла о искусстве должна быть окрыленной «Литературная газета»,1979, 10-октября

7. Кубилюс В. Формирование национальной литературы-подражательность или художественная трансформация. Вопросы литературы 1976. С. 8.51

8. Агилера Мальта. Основываясь на латиноамериканском опыте. Вопросы литературы 1976, с. 211
9. Бөкеев О. Біздің жақта қыс ұзақ. Алматы: Жазушы, 1984. 429-бет
10.Бөкеев О. Өз отыңды өшірме. Сөзстан. Алматы. Жалын, 1984. 114-бет
11. Қирабаев С. Талантқа құрмет. Алматы: Жазушы, 1988.189бет
12. Терокопян Л. Разделение души // Простор. 1990 №5 с.178
13. Сүлейменова Г. Неге біз осындаймыз? // Жас қазақ. 1993 Қазан. 39 бет
14. Мәмсейітова Т. Зерделілік айнасы. Алматы. Жазушы 1988. 83-бет
15. Бөкеев О. Ұйқым келмейді. Алматы. Жалын, 1990. 66-бет
16. Лихачев Д. Поэтика древне-русской литературы. Москва Наука 1979. С. 335
17. Бөкеев О. Қайдасың, қасқа құлыным? Алматы: Жазушы 1973. 184- бет
18. Сыздықова Р. Сәйкестік // Уақыт және қаламгер. Алматы, 1984. 161-бет
19. Б.Майтанов «Қазақ романы және психологиялық талдау» Алматы. Санат, 1996. 196-бет

20. Сейдімбеков А. Уақыт пен кеңістік. / Ана тілі. 1966. 4-қаңтар
21. Досжанов Д. Таланттар мен талаптар. Жұлдыз. 1971. №7, 145 бет.
22. Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. Москва, 1975. 235 стр.
23. Зобов А., Мостепаненко А. О типологий пространственно – временных отношений в сфере искусства/ритм, пространсво и время в литературе и искусстве. Л: Наука, 1974. 11стр.
24. Эйдинова В. Пространсвнно – временная структура современной сов.прозы. /Простраство и врмя в лит.и искусстве. Даугавпилс, 1990. 108стр.
25. Абрагам К. Сон и миф. Очерк народной психологий. М. 1912. 9 -10,12стр.
26. Майоров Ф. Физиологическая теория сновидений. М – Л. 1938. 598стр.
27. Ә.Диваев. Тарту. Алматы. 1992. 156 бет.
28. Философия және мәдениеттану. Алматы. 1998. 21бет.
29. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Алматы. 1993. 114 бет.
30. Неелов М. Е. Волшебно сказочные корни научной фонтастики. Л. 1986. 136 стр.
        
        Кіріспе
ХХ ғасыр өрісінде ғылыми – техникалық революцияның қарыштап өсуі
қоғамдық әлеуметтік өмірімізге ірі-ірі ... ... ... ... тасқыны, әр алуан көзқарастар легі уақытпен тығыз байланысты
дамитын ... ... де ... әсер ... ... Уақыт талабына орай
тереңге тамыр ... жаңа ... ... ... ... ... бір ... – проза саласында да жаңа көркемдік, формалар, өзгеше
бояу, нақыштар, рухани ізденістер бой көрсетіп келеді. ... ... ... жаңа ... ... жылдарға дөп келді. Машықты
қаламгерлеріміз тарихи тақырыпты игеруге ден ... бұл ... ... ... прозысына қуатты жаңа толқынның қосылған шағы еді.
Пішін, тәсіл, стильдік, тақырыптық ... жиі ... жаңа ... ... леп ала келген осы толқын бүгінде
әдебиетіміздегі үлкен күшке ... ... ... ... ... ... келген бұл жазушыларға Ф.Достоевский, Л.Толстой, А.Чехов
сынды суреткерлердің әсері де айқын. Сонымен бірге осы ... ... өсу ... бағамдай алмасақ, терең түсінбесек, көп нәрседен
марқұм қалатын едік. Ұлы ... ... ... ... ... құны да жыл ... сайын өсіп қымбаттай бермек.
Аталған сөз ... бай ... ... ... сөз ... ... ашу – қазақ қаламгерлерінің алдындағы алар ... ... ... ... ... біліммен, үлкен даярлықпен ... буын ... ... ... жаңа ... ... ... ұшыратамыз. Мәселен, баршамызға мәлім баяндаудың,
суреттеудің классикалық үлгісімен бірге ой ... ... ... ... ... Бұл – ... ... негізгі принциптердің
біріне айналу ... ... – ақ ... ... ... дамуы әр түрлі концептуальдық шығармалардың пайда болуына алып
келді. Осы күндерде парасатты проза, интелектуальды поэзия деген ... ... ... Мұның бәрі сайып келгенде, көркем әдебиеттің даму
жолындағы түр мен мазмұн, табан тіреген ... жаңа ... еді. ... ... түрленістер тұсында қалыптасқан байырғы тәсілдердің
қолданылу мүмкіндігі ғана ... ... ... ара ... ... ұшырауы заңды нәрсе. Содан келіп, қалыңдығы төрт елі романдардағы
сомдаған кейіпкерлердің орнына, қым-қуат оқиғалардың ... ... ... ұзақ мерзімнің орнына бір-екі кейіпкердің бірер күндік, кейде
бірер сағаттық ішкі рухани толғанысы қазыла суреттелетін ... ... Бұл ... ... ... да, идеялық – көркемдік ... ...... ... да ... ... өкшелеп асып, кейде
түсіп жататын. Прозаның бұл ... ... ұлы ... Белинский «драма жазуға
жеткіліксіз ететін, романның ауқымына да аздық еткенмен, қас-қағым ... ... ... ... сондай терең мағыналы өмір
оқиғаларын повесть ... ... ... ... ... ... ... бәрін сыйғызады, бұл жанрда адамгершілік жайлы жеңіл-желпі
очерк те, сондай – ақ адам ... ... ... ... қайшылығы
туралы туынды жазуға да болады. Повесть қысқа да болса нұсқа, жеңіл де
болса ... ... ... жәйттер, өмірдің ұлы кітабынан жыртып
алынған беттер, бөлшектер күйінде белгіленеді», [1, 112] – деп ... ... бұл ... ... мол ... атап ... Көркем әдебиеттің негізгі зерттеу объектісі өмір ... ... өмір ... образ, адам образы арқылы танылатындығы бұрыннан айтылып
келе жатқан ... адам ... ... адам ... ... ... ... мақсаты. Дүние жүзі әдебиетінің бұрын-соңды жасалған
оңды үлгілерінен реалистік көркем туындыға үнемі өзек болған адам ... ... ... ... ... ... және ... адам өмірін қаншалықты толық, ... ... ... Олай ... ... талабының мүддесінен шығып, адамның жан
дүниесіне терең үңіліп, оның ішкі ... ... ... орын ... прозаның шағын жанрларының аталған жетпісінші жылдарда
кеңге қанат жайып өркендей ... ... ... Бұл ... ... XVIII съезінде прозамыздың жай – жапсарын баяндай ... ... ... ... еді: «... біздің прозамыздың шағын формасы ... ... алса ... өйткені ол бүгінгі күн тақырыбын
игеруде біраз оралымдық көрсетіп, біздің болмысымыздың «жанды жерін» ... ... ... ... ... ... проза қазір уақыт
талабының үдесінен шығып, барған сайын әдебиетіміздің стильдік ... үлес ... келе ... айта кету орынды. Жанрлық – ... да ... ... осы бір ... ... ... енуде...жыл
өткен сайын шағын прозаның идеялық – ... ... ... мен түр ... ... ... артып келеді. Әсіресе лирика –
философиялық пландағы ... үлес ... ... ... ... ... ... повестерде сырт оқиғалар қақтығысының орнына
психологиялық тартыс, дабыра тіркестер орнына көңіл-күй ... ... ... өз ... ... үңілуі мен тылсым ойларына ерекше
назар аударылады. ... қат ... сыры мен ... ... сан ... мен сезімі арқылы ашылады. Бұл – әрине, жазушының ... ... ... жан- ... ... ... ... ұмтылған құбылыс.
Өйткені лирикалық форма кейіпкер жан дүниесіндегі ең бір нәзік өзгеріс,
қозғалыстарды ... ... ... ... нағыз адамгершілік
айқын аңғарылатын сәттерін шынайы суреттеуге ... ... ... сырт ... ... үйреншікті іс сияқты болып ... ... ... ... ... ... тұрғыдан ой
елегінен өткізу, оның терең мәні мен психолгиялық және әлеуметтік астарлы,
ішкі ... ең ... ең ... ... Сөйтіп, жетпісінші
жылдардағы повесть, әңгімелерде адам психологиясы зерделі ... Адам ... ұлы ... оның тағдырын, табиғатын,
мінез-құлқын зерттеп, сезім деген нәзік ... ... ... ... ... арқау ете білген талантты қаламгерлеріміздің бірі
Оралхан Бөкеев еді. ... атты ... ... ... осы ... ... ашып, адамзат өмірінен тарихи психологиялық, әлеуметтік
– философиялық шығармалар ... ... ... ... із ... Бөкей туындыларының басым көпшілігін осы ... ... ... жарқ ... ... ... әдебиетіміздің тарихында
мәңгілік белес болып қалар кесек-кесек кемел туындыларын жарыққа шығарған
жазушы асау романтикасымен, ... ... ... ... ... ... Оралхан Бөкеевтің Алтай ... мен ... ... суреттеген әңгіме, повестері уақыт өткен сайын жарқырап
жаңа қырынан таныла бермек. Өйткені оның ... ... ... ... өнер ... тән ... ... жағдайы қазақ прозасында
екі түрлі сипатымен бой ... ...... қалыптасқан арналы, канондық дәстүрді орнықтыра отырып,
сол дәстүрді алатын тұғыр ете ... жаңа ... ... Екіншісі –
қалыптасқан дәстүрді саналы түрде орай өтіп, белгілі дәрежеде жаңашылдық
өрнектердің бой ... ... ... ... ... жазу мәнері,
әлеуметтілік, парасаттылық, мәселелерді игеруі, оған лайықты көркем образ
сомдауы ... ... ... ... ... ... Енді сол ... өрнектер қандай қасиеттерімен дараланады,
соған тоқталайық.
Біріншіден, Оралхан Бөкеев – ... ...... ... ... реалистік – романтикалық биігіне көтерген
қаламгер. Бұл қазіргі қоғам ... ... ... ... ... дарынын даралаған да, өзіндік қолтаңбасын, суреткерлік өрнегін
танытқан да – осы жаңашылдық өрнекті ... ... ... қатар
жазушы шығармаларында шартты сюжеттер, символикалық сипаттағы ... ... Ал ... ... әлем әдебиетіндегі өріс алған бұл үрдіс
– өмір шындығын өнер шындығына ... өте ... ... ... біз ... әлем ... ... қаратқан Г.П.Маркестің,
Ш.Айтматовтың осы бағыттағы жазғандарын атасақ та жеткілікті. ... өмір ... ... ... ... қауіпті қарама – қайшылықтарын,
көлеңкелі тұстарды қаймықпай бетке айтуға бейімдігі, ... дер ... ... ... ... ... өмірдің көлеңкелі жақтарын көрсету
арқылы тазартуға, жаңарып – ... ... ... ... ... ... ұсынып, оларға ой салу қай жазушыға да
оңай емес. «Жазушылық дегеніміз – шындыққа ... ал ... ... ... ... ... алып ... бірден – бір формасы,» - деп Оралхан өзі
айтқандай бүкіл рухы мен жұлын-тұтасы шындықпен суғарылған шығарма, пайымды
оқырман ... ... ... Егер ... келтіріп, жазу формаларын
тауып, шындықты айта ... ... ... ... мол асу болған
жазушының өзі ұстанған ... ... мен ... – қарымы шешуші рөл
атқарады. Үшіншіден, ... ... ... өнер де ... мен ... ... реалистік – романтикалық шығармаларының пафосына
лайықты стиль бар. ... ... ... ... да
болған: сөз саптауы да, бір қарағанда, ұсақтау ... ... Ең ...... сынына түскеннен кейін Бөкеев стилінің қалыптасқанына
көзіміз жетті. Әлбетте, творчестволық ... ... өзі ... ... емес пе? ... біз ... сөйлемдерін оқи бастағанда,
О.Бөкеев шығармасы екенін тани аламыз десек, қателеспес едік» [4, 198] ... атап ... ... тіл ... ... зерттеушісі М.Серғалиев.
Әдебиет әлеміне ешкімге ұқсамайтын дара жолмен келіп, творчестволық өсу
жолынан өтіп, өзіндік шығармашылық стилін қалыптастырып үлгірген О.Бөкеев
шығармашылығын ... ... ... зор деп ... ... қашанда
уақыт алға қойған өзекті проблемаларды шығармаларына арқау еткен, ойы ... да ... ... ... оның қаламынан туған «Мұзтау», «Қар қызы»,
«Сайтан ... ... ... ...... ... ... көтерген әлемдік әдебиеттегі озық шығармалармен деңгейлес,
иықтас туындылар. Әдебиет майданында қажымай, талмай ... ... ... ... ... – ол жазған әңгіме, повестердің
көркемдік жетістіктері мен ... ... және ... өмірдің
құбылыстарын шынайы бейнелей алғандығында жатыр. Оралхан Бөкеевтің әрбір
туындысы, еңбектері жайында ... ... ... ... ... ... ... аңыздық желі
Өмір құбылысын танып, көркемдік шындықпен бейнелеудің жолдары ... ... өзі даму ... ... ол да ... ... ... соны сапаларға ие болады. Заман, дәуір, ... ... ен – ... салып отырды. Елдің саяси және экономикалық ... де ... ... оны тың белестерге үздіксіз көтеріп отырады.
Соның нәтижесінде өмір құбылысы ... қара ... ... арқылы беріле
салмай, адамға барынша әсер ететін көркем образ арқылы бейнелеп ... ... ... тың формалар пайда болмақ. Әдебиетімізде көркемдік ... өріс ... ... бірі – ... ... ... ... пайдалану. Атом ғасыры аталып келген ХХ ғасырдың екінші жартысында
дүниежүзі әдебиетінде жаңаша мүмкіндік ... бұл ... ... қызу пікірталас туғызып, сыншылар назарын ерекше аударған ... ... ... елдерінде аңыздық, мифтік сюжеттер лабороториялық
тәжірбиеге түсіп, өзгеше өрлеу ... ... Осы ... ... ден
қойған қаламгерлер Габриэль Гарсие Маркес әлемге әйгілі «Жүз жылдық
жалғыздықта», ... ... ... Анхель Астуриас «Майс адамдар»
романдарын дүниеге ... еді. Бұл ... ... ... жаңа арна
іспетті өрісін кең жайып, социализм қоршауында отырған кеңес әдебиетіне де
елеулі әсер етті. Кеңес жазушылары В.Астафьев, ... ... ... т.б. өз ... ... ... кең орын ... Кезінде
мұны бір планета адамдары екіге жарылып, екі көзқарас пен ... ... ... ... бағыттағы атышулы қаламгерлері
Д.Джойс, Ф.Кафка, М. ... т.б ... зор деп ... де ... Мифтің
поэтикасын зерттеуші ғалым Е.Мелетинский ежелгі классикалық мифтердің
белгілерін ... деп атап ... ... ... ... ... ... деген сөз – оның қалай пайда болғанын әңгімелеу,
айналаны қоршаған ... ... ... сөз – сол дүниенің тарихын
баяндау» [5,172]
Жаңа деген жақсы ұмытылған көне ... ... сөз бар. ... бір ... сол көнені қайта жаңғыртып жан ... ... ... ... ... тұрпатта жаңа мүмкіндіктермен көрінді. Ал
енді қазіргі қаламгерлер ... ... ... ... бастады деген
сұраққа белгілі башқұрт ғалымы Мұстай Кәрім былай деп жауап береді: «Негізі
бұл өзі біз өмір ... ... ... ... ... ... Уақыт дәл
есептеуге ұмтылып отыр. Адамзат алдында тұрған ауқымды мәселелер адамзаттың
жүріп өткен жолына еріксіз ... ... ... етіп отыр. Менің де
Прометей ... ... ... ... ... мәдениет, адамдар
білімі, прогресс туралы ойларым әсер ... ... ... ... ... бұл жөнінде «Современная
литература использует мифологический сюжет в кочестве ... Миф ... как ... ... ... ... ... поэтика мифа более глубокой временной перспективой,
расширяет фонд культурных метафор и ассоциаций» [7, 151] – ... ... ... ... ... көзқарас, ынта күрт өзгеріп, ықылас айрықша
екенін айқындай ... ... ... жөнінде эквадор жазушысы Д.Агилера Мальта «ұлттық
дәстүр мен аңыз ... ... ... ... ... ажырамас
бөлігіне айналады. Мен Латын Американдық ретінде миф біздің өміріміздің
ажырамас бөлігіне айналды деп ... Бұл тек ... ... ... ғана ... ... қатар алдыңғы қатарлы елдерге де тән. Біз тек
ертеде пайда болған миф ықпалына түсіп қана ... өз ... ... ұмтылудамыз» [8, 211] – деп пікір түйеді. Бұдан ... ... ... белгілі бір ұлт өкілі ... өз ... ... ... немесе сол халықтың дүниетанымына сай жасайды.
Мысалы: Ш.Айтматовтың «Ақ ... ... ... ... Бұғы ана ... тек ... халқына ғана тән. Сондықтан да аңызды пайдалану немесе аңыз
жазушылық (мифотворчество) ... ... ... ... ие болады.
М.Астуриастың өзі бүкіл болмыс бейнесін Америка үндістерінің көзімен көріп,
солардың мифологиялық ... ... еді. ... ... ... ... өлшенсін, » - деген сөзі осыған дәлел. Қазақ халқы да
ғасырлар бойы, «мифтің» өзге түрін жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еркіндік, теңдік, махаббат,
адамгершілік турасындағы асыл армандар мен суғарылған ертегілер, ... еді. Сол ... ... ... терең азаматтық
идеялары мен адамгершілік ... бой ... ... ... мен ... үйлесім
тапқандықтан жазушылар да осынау сарқылмас бастауларға ынтыға бет ... ... ... ... ... Ә.Әлімжанов,
Ә.Кекілбаев, С.Сәнбаев, Д.Досжанов, ... ... ... ... бейнелеудің мифологиялық принциптері мен формаларын үнемі қолданып
келеді деуге болмас, бірақ мифологизм олардың ... ... ... образды ойлау жүйесінің ең бір тартымды ... бірі ... ... ... ... ... мысалдар оқиғаның қызықты,
тартымдылығы мен ғана назар аудармайды. Маңыздысы ... да: бұл миф, ... ... ... ... бір жұмбақ заңдылықтарын түсіндіре алатын «дүние
моделінің» әмбебап формасы ... ... ... ... ... ... ... – бүгінгі дәуір, замана шындығы болмақ, оның
негізінде ... миф, ... ... ... саяси, әлеуметтік,
философиялық, адамгершілік проблемалары мен үндеседі. Осы тұрғыдан келсек
О.Бөкеев творчествосындағы ... реңі мен ... ... желі, мифтік
сюжеттерді аңғарамыз. Қай суреткер болса да ... ... ... ... ... ала бермейтіні, оған белгілі дәрежеде рөл
беріліп, жүк артылатыны белгілі.
О.Бөкеев өз шығармашылығы ... айта ... «Жер ... адамдар қаншалықты бір-бірімен ұқсамайтын, әйтеуір ... мен ... ... ... ... ... ... ешқандай ілім-білімнің қолынан келмейтін жұмбақты еді.
Пенденің не ойлап тұрғанын, жан сарайында ненің жанып жатқанын күні ... ... ... ойлап табылған жоқ. Сол секілді табиғат
иеміздің де толайым құпия – ... ... аша ... па? ... мен ... ... әрі ... қиялшыл да арманшыл болып
келері сондықтан. ... бұл ... ... ... ... ... ... ынтықтыратынынан шығар – ау. Өз замандастарымның ... ... ... ... ... ... ... біткен жоқ, ұмтылыстар мен
ізденістердің соңында жүр» - деген еді [9, 492].
Жазушының осындай әлем жұмбақтың ... ... ... ... бірі – «Қар ... ... Бұл повестің алғашқы нұсқасы 1978
жылы жарық көріп еді. 1984 жылы шыққан ... ... қыс ... ... мүлде қайтып жазып, соны оқиғалар мен жаңа кейіпкерлер қосылған
авторлық тұғырнама анықтала түскен. Шығарманың арқауы Қар қызы ... ... аңыз ... өріліп отырады. Қар қызы ... ... ... ... ... айналып кеткен жабайы бейнеде алынады.
– Қар қызын көрсеңдер сәлем айтыңдар, үш жыл ... ... да ... Бір шалға өкпелеймін деп, мұқым елді қырып
алмасын – деген Упрайдың ... ел ... ... аңыз ... Қар қызы осы ... кейіпкері Нұржанның ғана түсіне еніп,
сыңсыта салған әнін тек Нұржан ғана ести алады. Бұлар ... ... ... ... түсіне еніп «Нұр-ж-а-н ... сен кет бұл ауылдан, мүлдем
кет... бұл ... ... ... ... ... еркіндік жоқ... Кеңістікке
кет... ер соңымнан», [9, 244] – ... ... ... ... Бұдан кейін үш құрбы ажал ... ... ... ... ... ... ... «Ол Қар қызы емес. Нұржанның ... ... ... үсікке бой бермей жанталасқан қып-қызыл ... ... ... ... - дейді автор. Образдың субъективтілігі –
автордың ойы мен күйі, ... мен ... ... ... ... шығарған үкімі, маза таппай жан ұшырған суреткер
қиялы. Кез-келген туынды – өмірлік құбылыстың ... ғана ... ... ой, ... да «Қар ... ... бір жағы ... дүниеден елес
берсе, басым ой шындықты меңзейді, ... ... ... ... ... мифтік бастаулардан тірек іздеу Шығыстың, соның
ішінде қазақ халқының философиялық, поэтикалық ойлау дәстүрлерінде ... ... ... бұл форма жаңа қасиеттерге ие бола түсті. Ең
алдымен мифотворчество дидактизм мен ... ... ... жайдан өзі қорытынды түйерліктей мүмкіндік жасалды. Фольклор
әлемі қазақ ... жаны мен ... ... ... ... ... ... болатын. Ал мифтер мен аңыздардан,
эстетикадан өзге терең философиялық, адамгершілік ... ... сол ... ... кірісті. О.Бөкеевтің «Қар қызы»
шығармасында да осынау ... ... ... ... ... мәселелері көтеріледі. Шығармада негізгі кейіпкер ... ... ... ... ... да ... мінезімен ерекше
танылады. Жауыз Қоңқай да: «Үш жігіттің ... ең ...... ... ... алдындағыны ғана көретін дарақылау, ойлары таяз,» -
деп пікір түйеді. Жас ... да ... қиын ... іс түскен шақта
Нұржанның басындағы қасиеттер – ... ерен ... Оның ... ... мен өмір туралы ойлары өмірге, адамға деген көзқарас,
пиғылын, ой өрісін байқатса керек.
Нұржанның қар қызына ... ... ... ... ... тағдырына, оның аянышты өмірін көп ... ... да қар ... ... көп ... екеуі кездесіп, сырласып жүреді. Қыздың сыңсып
салған әні басқаға емес, Нұржанның құлағына шалынады.
Өмірінде бола ... ... ... ... және оның адамның
күнделікті қам-қарекетінен, ыстығына тоңып, суығына күйіп жүрген ... ... ... ... көреміз. Демек, көркем
әдебиет өмір материалын талғамсыз ала ... ... ... ... де ... ... тиіс. Оған белгілі бір мағына
сиғызу тиіс десек, Нұржанның түсіне Қар қызының ... де ... ... ... ... содан нәрленбеген әдеби шындықтың бәрі де жалған
болса керек. Ал ... ... ... ... суреткердің өмірден
көрген –түйгені, өз басынан ... ... әсер ... ... ... ... өзі Болгарияның «Родописки устрем» газетінде
былай деп жазады: «Бұл өзі болған оқиға. Повестегі Нұржан – өзім. Қар ... ғана ... ... ... әнін естігендей болғанмын. Бір ойдан
оқушы бұл оқиғаға сенбеуі де ... ал мен ... ... ... салып, тоңдырмай жылытып, жүрген сақтаушы әлдекімнің бары рас,
бірақ ол жерде ме, ... ме, - ... ... ... ... ... ... мазалап, ренжітіп алар едік... Ал ол ренжісе жер ... ... ... азайып қалатындай сезінеді» [10, 114]
«Қиял небары шындықты қайта ... ... деп ... - ... ... көзі – ұдайы өмір шындығы. Шексіз қиял және нақты
шындыққа ... ... ... ...... ең ... Қиял мен ... арасындағы айырма адам мен сөйлейтін қуыршақ
арасындағы айырмамен бірдей,» - дейді айтулы қаламгер ... ... ... ... «Қар қызы» повесінің шындықтан өрбіп, оқиға өрісіне ... өз ... аңыз ... ... ... оны өмір ұғымымен
өрнектестіріп, табиғаттың кең әлеміне сыйғызып жіберген.
Повесте үстіне ақ ... пен ақ ... ... лыпа жоқ, ... жалаң аяқ қар кешіп жүрген жұмбақ шал суреттеледі. Сақал –шашы ақ
күміс ... айлы ... ... десе ... Әлгі шалдың елден жырақ
Айыртаудың қияндағы қойнауында жеке өзі өмір сүргеніне 70 ... ... ... ... ... саяқ ғұмыр кешіп келе жатқан жан осы
жылдар ішінде орман мен ... ... бар ... ... ... аудан, облыс басшыларына беріп, солармен астыртын байланыс
жасайды. Адамға ... ... – оған жат. ... адасып келіп, жөн
сұрағандарға теріс бағыт сілтейді, тіпті ... ... қара ... ... Ойлағаны – «дүниедегі бар байлық пен жақсылық атаулы ... ... ... ... ... ... ... бұл
кейіпкерінің аты – Қоңқай. Ол өлерін сезсе жеті қат жер ... ... ... мұз ... ... ... кейін қолы жетер жердегі тиекті
ағытып жіберсе болды, әдейі ілдіріп қойған топырақтың астында ... ... ... мен ... ... ... ... халықтың ауыз әдебиетіндегі кейіпкер - Қарынбайды
осылайша тірілтіп ... ... ... ... да ... һарам,
Қарынбайдан да өткен сараң, одан өткен арам.
Аманжан: - ... ... ба. ... бері нәр ... жоқпыз.
Шал: - Әкеңнің үйіне келе жатқан жоқсың, жол азығын ала шықпадың ба?
Аманжан: - «Ер азығы мен бөрі азығы жолда » ... еді ... ... - Ал, ... тіпті де қазақ емеспін. Менің ұлтым жоқ.
Аманжан: - Оны өзім де сезіп едім, - деп кекетті.
Шал: - Кім екенімді ... ... рас ... кісі басы бес ... ... жамбас ақыға.
Аманжан бақырып жіберді: - Мәссаған безгелдек. Құдайы қонақтан ... ... ... ... қай ... көріп едіңіз...» [9, 278]
Міне, осы диалогтан көріп отырғанымыздай, Қоңқайдың келген қонақтарды
қалай ... ... ... ... ... өз ... ... өз
философиясы бар.
«Адамдар мінезіне мен де қайранмын, ... ... ... шулаған
адамдардан қанша жан ұшыра қашсаң да, қыр соңыңа түсіп тауып алады. Тып-
тыныш оңаша ... ... тас ... Мен – өзіммін, басқа емеспін,
ендеше өзім өмір сүріп, өз мекенімді, яғни өз мемлекетімді құрғым ... ... үй – ... ... ғана ... ұясындай мемлекетім,
қара басымның жалғыз еркіндігі. Сол қарлығаштың ұясындай ... ... ... ... ... сақтау үшін елу
жыл алысқанмен алысып, атысқанмен атыстым,» - деді Қоңқай [9, 263]. ... ... ... ... ... адам – бәрі де оған жат ... Бірақ ол
өмір сүруді қалайды, ұрпақ қалдыруды ойлайды / «Қоңқайлар ұрпағын жасырын
өсіреді»/
«Қоңқай бейнесіне жазушы аңыздық та ... ... Қар ... ... ... зорлығымен байланыстырады. Алайда Қоңқай аңыз емес, реальды образ
ретінде повесте сәтті шыққан. Ол ... ... ... «Залым жау», -
[11, 189] деп көрсетеді сыншы С.Қирабаев ... ... ... ... ... символы ретінде суреттей отырып, Оралхан
оған екінші бір мейірімді қартты қарсы ... ... ... ... ... ... «Ол ... мен тауып аламын. Моңданақтай
жердің ... бір ... бір ... жайлаған. Ал егер мен осы ... ... ... залымның жеңгені ғой,» -дейді [9,350].
«Қар қызы» повесінде автор адамдардың әр келкі болуы ... ... ... ... де ой негіздейді. Адамдардың әр түрлілігіне
байланысты жақсылық пен жаманның күресі мәңгілік екенін ... ... ... ... ... суреттей келе, олардың бойындағы
қасиеттер ата-аналарына байланысты деп ... ... ... үш
кейіпкердің әкелерін аналарынан басқа ешкім білмегендіктен, нақты «осы» ... да, «осы – ау» деп ... ... ... ... айнымаса, жігіттер Нұржанды Айыртауды мекендеген шалға ұқсатады,
ал Аманжан Қоңқай ... ... ... Осы ... бойларында да
аталған адамдардың қасиеттері бар. Жазушы осы ойын ... ... ... ... ... шал ауылында / жақсылық / қалуға ... ... ... қалып, Бақытжан шөп тиеген ... ... ... ... үш ... ... ... келе «адам, адамзатты» терең
танытқысы келеді. Жалпы адамдардың өзі осындай үш топқа ... деп ... Бір тобы – ... ... ... ... көтеретін, әрі сол
әділетсіздікке қарсы күресетіндер. Екінші тобы – көп ... қиын ... өз ... ... қақ – ... ісі жоқ, ... шөп тиелген шанасын»
сүйретіп өту мойнына жазылған адамдар. Үшінші тобы - ... ... ... өз ... бар, байлығын өзі үшін ғана жинаған,
қарақшылық өмір кешкен Қоңқайлар». ... осы үш ... ... ... емес», «Қоңқайлар ұрпағы өлмек емес, мәңгі жасайды. ... ... ... үшін ... ... ой ... ... «Қар қызы» повесінде аңыздық сюжеттер мен ... ... ... ... ... ... ... проблематикасын ұтымды
бейнелеуге септеседі.
Мифотворчество ... ... ... ... ... еніп, бүгінгі алуан сипатты әдебиет өрнегінде ... ... ... Ал мифологизмге неғұрлым жақынырақ тұратын
қаламгерлер ... ... тән ... ... ... тиіс ... Ол
қасиеттер: өткенге де, болашаққа да ... ... ... ... ... ауыз ... поэтикасымен эстетикалық
ішкі үндестік; көтеріңкі эмоциялық, романткалық стильге жақынырақ.
Мифтік, ... ... ... ... ... ... ... түрде болады. Сол шарттылық көлемнің өзінде – ақ жазушы жалпы адамдық
проблемаларын қозғап, оның ұрпақ үшін үлгілік, ... ... ... ... Осы ... ... суреткер О.Бөкеев «Сайтан көпір»
повесінде Тоқылдақ ... ... ... ... ... Бұл ... қаскүнемдік қайта айналып, адамның өзін табады деген автор ойын
тереңдетіп көрсету үшін алынған. Тағы да ол ... ... ... ... ... ... бұл шығармасында қоғамдық мәні толғақты мәселелер
жөнінде ой тастайды. «Сайтан көпір» ол ... ... да ... ... ... де ... адал ... найзағайдай
жалт етіп өте шығатын, ал күнәсы барлар тозақ отына құлайтын Сират көпірі
сияқты» - деп ... Л. ... ... ... ... қатарына қосылып, қанаты қатаяр тұста
жазылған. «Сайтан көпір» повесінің көтерер жүгі де ... орны ... ойы да ... Алдын ала айтып кеткеніміздей, повестегі
кейіпкерлердің аты да символикалық бейнеде алынған. «Кейіпкер ... ... – сол ... ... ... ... ... кеңдігін
тұспалдаса керек, автордың Аспанның әкесі – ... ... өзі ... ... өзгеріссіз осылай алынған болар. Аспанның ұлы Аман,
қилы-қилы заманнан ұсақталып, ... ... ... аман ... ... ... соң, адамшылық болсын деп аталған ... ... ... - деп ... ... ... ... біз
осындаймыз?» атты мақаласында [13, 39].
Символдың екі жағы бар: ... жағы – ... ... ... тұратын суреттер, екінші жағы – сол арқылы ... ... ... Ол ... ... болады, болжалдап, қиял жүгіртіп
ойлауды ... ... ... ... символдық көріністер мен
атауларды, автордың ой түйінін әркім түрліше ... ... ... ойлы
суреткер О.Бөкеевтің «Сайтан көпір» повесіндегі символдық бейнелер ... ... бір ... ... ... ... өзі шынайы ізденіс,
толғаныстың жазушы қаламының қарымдылығының нәтижесі ... ... / ... ... ... / ... беті ... жүзі
жарқын, еңсесі биік, оны ешкімде, еш нәрсе де ... ... ... да ол ... ... адам – ... ... көрініп отыр. Ал
Жамандықтың / зұлымдық, қараниетік, арамдық, мақсатқұмарлық / ... ... Ол ... ... жасырын айла-тәсілмен істейді. Үстіне адам
танымастай қара шапан жамылып келеді. Жақсылықты арттан ... ... ... кім ... ... тани да ... Мына шығармада оның –
Жаңғырық, Айқай, Анау болып көрінуі де сондықтан... ... ... ... шайқасуға қашанда тайсалыстай береді. Сондықтан да көбіне
жүзін ... айла – ... ... ... ... шағында, орда бұзар
отызында қар көшкінінің астында қалып, екі аяғынан айрылған ... ... ... ... ... пен ... «Өмір атты дәу шананы сүйреп келе жатқандармен
бұл екеуі ешқашанда бір жерге ... ... ... ... Иә,
тумысында ешкімнің ала жібін аттап, жан баласына жамандық істеп ... – сол ... ... ... ... ... ... оны жасаушыларды, олардың үстемдік
құрған заманын – Анау, Айқай, Жаңғырық арқылы тұспалдап көрсетеді. Анау –
бұл ... ... ... басындағы жаманшылықтың иесі.
Повесте жылқышы Аспанның өткені мен ... ... ... ... сөз ... Аспан өз өмір жолында ... ... ... ... ... ... Рас, ... ғұмырында қиналды,
азаптанды, қорланды, зәбір көрді, ақ қар ... екі ... ... ... ... ... осының бәрінде де өмірден жерінген жоқ, басына
түскен ... ... жеңе ... ... рухы ... ... ... қылды қақ жарар әділдігінен басына талай таяқ тисе де тайған емес.
Өйткені ол – ... өмір сүру ... өмір үшін ең ... ... ... бағу керек» деген басты идеяның жетекшісі.
Аспан шал Орда бұзар ... ... ... ... ... арық-
тұрақ жабағыларды Сайтан көпірден ... деп қар ... ... ... жеті күн ... ... аяғынан айырылса да, өлімге ... өмір ... ... жоқ ... ... ... ... төтеп бере
алатын қайратты, қайсар болғанмен, оның жаны ... ... ... ... ... өмір мен ... ... жатып, оның «мұнда пәлеге
ұшыратындай кімге қандай қиянат жасап алдым,» - деп қиналуы – осы ... ... ... ... ... «Бұл ... қаншалық жақсылық
жасасаң, о дүниелік болған соң, жер бетіне соншалықты береке болып, ... Ал ... та ... ... - деген сөзі оның жадында ... ... ... азап үстінде жатып, әлі кәмелетке толмаған ... ұлы ... ... еске алуы Аспанның елжіреген қайырымды ... ... аша ... ... шалдың айқын тұлғасы, ішкі жан
дүниесі, осы қар ... ... ... ... өмір ... ... алғызып шерткен әңгімесі арқылы айқындала түспек. Аспан өз ... қиял ... ... ... ... ойша ... сәтте өз басынан
кешірген қиыншылықтарын тас есінен шығарып, қандай кемшіліктері болғанын
есіне алады.
«Қанша рет, қандай күнә ... - деп ... ... де таба алмады.
Тұңғыш рет әлемді қан сасытқан, бір-бірінің ... ... ... қара ниет ... ... ... ... «Өздері жасаған
күнә өздерін буындырып, айғайлап, ... ... ... 184]. ... Аспанның есіне соғыстағы оқиғалар түсіп, Германияның шағын қаласын
аларда жау деп өзі ... ... ... ана ... көз ... ... кінәлі Жаңғырық еді, - дейді. Осылай Аспан жалғандағы ... ... бар ... ... ... рет дәрет сындырып, таза да тәкаппар
қалпында арғы дүниеге ... ... ... ... ... ... соншалықты асқақ та, қара жердің өзінде қарапайым.
Бірақ ... ... ... дәмі ... ... - алланың адал өлімін күтіп
қасқая көз жұмған Аспанды бір ... соң жоқ ... өз ... / ... тауып алады. Бұл азаптан екі аяғын беріп құтылған ... ... ... толы ой ... ... ... ... тұр
еді. Аяғына протез салдырып қасқайып жүргенде құрдастары: «Ағаш аяқ ... ... ... әлдеқайда сом әрі тәкәппар болып кетіпсің,» - деп
әзілдеп қоятын. Бірақ осы жасанды аяқ ... жан ... ... тіпті өзінің болмысынан тым басқаша өмір сүріп жатқандай. Ең
қорлығы – қара ... ... біле ... «Көк шөптің үстіне отыра қалып,
екі етігіңді сыпыра тастап, шылғау кептіріп башпайыңды желдетпеген соң, ... ... ... ұрайын,» - деп жалғыз – ақ ... ... ... да, ... ... топыраққа отыра кетті.
Өмірден опық жеп, шалқасынан жататын шалың Аспан емес. ... ... да ... ... үшін азап шегудің өзі де бақыт-ау» - деп ой түйеді
Аспан. Шығармада «жақсы-жаман», «ақ-қара» деп ... ара ... ... гөрі жақсының да, жаманның да себебіне, әлеуметтік астарына үңілу
көбірек байқалады. Әр ... ... ... ... ... ... ... айқындала түспек. Повестегі жағымсыз ... шығу ... аты ... ... Тоқылдақ кемпірге тіреледі.
«Мен Анауларды көптен білемін. Бірақ оның нағыз ... ... ... ... ... қас жауы ... тірі ... тіс жарып айтқан
емен. Анауларды мен ғана емес жұрттың бәрі ... олар да ... ... - деп ... ... емес. Адам баласын ... ес ... ... алты ... ... кісі жоқ. Айқайдың иесі Анау екенін де
сезеді, өкінішке орай ешқайсысы да қарсы ... ... ... түстеп, атын
атаған емес, кім? –деп сұрасаң, күмілжіп төмен қараған күйі: «Өзің ... ғой, ... ... ол ... ... [9, 175] - ... Өміріміздің
шынайы шындығын кібіртіктемей, ашық, жарқын айтуға тиіс екендігі баршамызға
белгілі қағида. Бірақ оны айтуға оңай ма? Әуелі оған батылдық, ... ... ... –шекердей бал болумен қатар тұздан да ащы, ... ... ... қорғасыннан да ауыр, жұмсақ болғанмен, қылыштан да өткір.
Сондықтан да оны екінің бірі ... ... ... ... ғана айта алар еді.
Сонымен бірге әңгіме-суреткердің шындықты білуінде және айтуында ғана емес,
қаншалықты және қалай ... ... көп ... ... ... ... сол оқиға-құбылыстарға деген қатынасы, көзқарасына көбірек жүк
артады. Аспан шалдың тағдырының иірім, ... оның ... ... ... еш ... қатысы жоқ екенін, оған уақыты, қоғамдық
жағдай, саясат кінәлі ... ... ... ... ... жады-зердесі
мықты, рухы биік жандардың үн шығармауы үшін жасалған қоғамдық ахуалымыздың
көрінісі шығармада айқын ... ... даму ... шырғалаң шиырларын жазушы ашық айтып, кейде ... ... ... ... шығарма тынысынан зерделі оқырман түйсіне саналай
алар еді. Повесте жазушы әділет, ақиқат үшін күрескер Аспанның қыр соңынан
қалмай келе ... ... түп ... ... бейнелеп нақтылай
түседі.
«... Құдайдың құдіреті, таудан қар көшкінін құлатқан дауыс ... стол ... ... ... ... ... ... келген өкіл совхоз директорының алдында Алатай қыстағындағы
жем-шөптің дайындығы жөнініде өтірік ақпар беріп, сыры ... ... ... Анау ... ... бара ... ... «Бәлем, көзіңнің еті
өсейін деген екен. Басшымен алысқан әкең қай ... ... еді. ... ... бала». Енді ойлап жатса, сол сөздің төркіні тым
әріде... тым-тым тереңде екен. Бар бәле ... ... ... ... ... жүргізетін жоғарыдағы адамға етекте тұрып айғайлауға ... рет ... тисе де, ... басы ұқпай – ақ қойды – ау. Бұл бір ғана
емес, Аспан ойлап қараса, Анау ... ... ... соңынан қалмай
зиянын тигізумен келеді. Ертеректе жас шағында Марқакөлде танысқан талай-
талай тәтті, сырлы түн кешкен ... Анау алып ... ... Бір ... жайлаудан еліктің қозықасын тауып алап, қолға үйретіп жүргенде, Анаумен
бірге ере келген иті талап өлтіріп еді.
Осы оқиғадан кейін Аспан үш күн ... ... ... ең ... алғандай, мең-зең күй кешті. Көзі ілінсе болды қалың шалғынның
арасында ... ... ... ... ... ... ... сол қозықа
жалғыз ұлы Аманға айналып, өз ... өзі ... ... ... ... ... әдет ... «Бекер – ақ айырдым бостандығынан,
бекер – ақ, - дейтін иман айтқандай күбірлеп... Адамнан ... ... не ... бұл ... ендеше табиғатқа біздерден өгей ештеңе жоқ, ештеңе де,
тек екі аяқтылар ғана ... сол ... ... ... ... ... ... білдірмес үшін арпалысып, мұқым жер жаһан,
ұшқан құс, ... аңға ... ... Адам баласы
жаратылыстан бәрі-бәрін ... ... ал ... не ... ... Түк те ... ... Адам баласы жаратылыстың астын тыңдап,
үстін шыңдап, зерделеп танып білді, тек қана ... ... ... ... тани ... жүр. Дүниеде жұмбағы шешілмес жалғыз – ақ зат болса, ол –
адамның өзі. Қарашы енді ... – ау нем бар еді. ... ... түрім
осы ма?» [9, 179] - деп тоғанған ... ... ... ... ... ... Осылайша жазушы повестегі бас кейіпкер Аспанның тіршілік
жайында, жақсылық-жамандық ... ... ... ... ... жеткізеді. Замандастарымыздың дүниеде болмысқа деген
азаматтық, эстетикалық, философиялық ... ... ... ... қалыптастыруда оларды ... ... ... ... адам бойындағы зұлымдық пен ... пен ... ... қандай да көрінісіне ымырасыз күресе
білуге тәрбиелеуде Аспан образының маңызы зор. Көркем ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі жаманшылыққа,
зұлымдыққа қарсы ашыну, жирену сезімін оятуы ... ... ашу бар ... рух ... ... Жазушы қоғам дамуына өмірдегі ұнамсыз
қасиеттердің бет пердесін ашу ... да ... ... ... да ... адамгершілікке жат әрекеттер мен мінездерді жағымсыз құбылыстарды
әшкерелеу өз ойымен жинақталып, сенімді ... Ол ... ... ... ... оның Айқайы солАйқайдан бүкіл тау-тасты ... ... ... ... ... ... ... бет пердесі
ашылады.
«Жұмыр жердің бетін адамдар аяғымен таптап дүниені өз айқайларымен
күңірентіп жүр. Тек ... ... үн жоқ. Егер ... ... өлілер қайтіп оралса, бұл жалғаннан үн-түнсіз, жым-жырт ... ... ме еді, ... ... ... ... сөз ... бірінің
тыныштығын бірі бұзбай, жылқының жусағанындай, бейбіт те берекелі өмір
орнатар ма еді: егер ... ... ... ... ... ... қайтіп оралса/ дүниедегі сансыз сұлулықтың бет-пердесі ашылып, біздер
ұяттың орнына өртеніп кетер едік – ау... Амал ... олар ... ... ... ... да ... жыртылғанша
Айқайлайық! Өйткені Айқайсыз дүние - тұл» - деп басталады ... ... да ... бар. ... ... ... оның айқайын / күлкісін /
естіп, тауып алады: жалпы адамзатта ешкімге аша бермейтін, айтуға болмайтын
жүрек сырына, жан сарайына ... ... қол сұға ... ...... бар. ... әрбір адамның өтпей қоймайтын «Сайтан көпірі» бар, сол
көпірден өтерде күтуге болатын сыртқы ... бар. ... ең ... ... ... жоғарыға айқайлау . Оның ... ... ... тура ... ... бірге қорқыныштан пайда болатын, ... ... ... кеткізер айқай бар.
«Ұлым, жалғанда дауыс көтерме, бақырып бастық ... Сол ... ... ... ... ... - дейді Аспан баласы Аман ауыл
бастығы болғанда. Аспан шалдың басынан ... ... ... ... ... Қыс ... алып, мал қырылуға қарағанда, қасына зоотехник Ерікті
алып жолға шығады. Бұл ердің – ері, ... ... ... ауыр ... жол еді. ... адамгершілігі, рухани қасиеті осындайда ашылады.
Аманның ауыл бастығы ретінде бұл сапарға басқаларды жұмсауына болатын еді.
Оған ...... ары ... ... өзі ... ... Әкесі Аспан шал кезде бастығының пәрменімен «Сайтан ... ... Аман сол ... ... ... өзін ... Оның бұл ісін ерлік деуге
де болады, бірақ бұл арада оның адамгершілік қасиеті жоғары тұр. Осы ... ... ... ... ... ... ... әке мен
бала арасындағы өзара түйсік орын алады. Көркем әдебиет туындысының негізгі
мұраты да осы бір ойларда анықталса керек. ... ... ...... әсемдік сезім сыйлаумен қатар, сол ұлттың рухани ұлағаттарын,
адамгершілік – ... игі ... ... ... ... мөлдіретіп жеткізер философиялық ойдың көркем формасы.
Аман қайсар рухты әкемен бірге болып ... ... ... ... ... ... балалықпен ертерек қоштасқан Аман
әкесіне қолынан келгенінше қолқанат ... ... ... бұл қорлықтан
құтқарудың жалғыз – ақ жолы – ... ер жету ... жас ... түйіп
қайғы-қапамен өсті.
«Менің мүгедектігім – сенің жаныңды жаралап, рухыңа ... ... ... ... дегеніміз – әдемі тұрмыс құрып бақытты ғұмыр кешу
емес, қоржын ... ... де ... ... Бас ... « Жасасын жарамсақ тірлік », - деп ... ... ... ... ... өтіп кеткен дәурен, өліп қалған
арманымсың, екі АЯҒЫМСЫҢ! Ал менің ... ... ... ... білмейтін
жілікті болатын!» [9, 221] – деп, ... ... ... әке ... ... ... емес. Әке тәрбиесін бала кезден бойына
сіңіре білген Аман таңертеңгі ажырая қараған көзінен, шай ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп Ерікті
ертіп, Алтай қыстағына аттанған Аман қас ... ... ... қыстағына
жеткен еді. Осы жылқышылар қыстағында Аманның бірбеткей, алған ... ... ... да бас тіккендігі ... ... ... ... да ... ... ... оның үстіне жолдағы
қауіп-қатердің барлығына қанша айтса да, ... ... ... ... жүріп кетті. Аттары болдырып шаршаған соң, оларды Ерікке
тастап, жалғыз өзі Сайтан ... ... бел ... ... ... айтатын:
«Әркімнің алдында түптің түбінде өтпей қоймайтын «Сайтан көпірі» бар. ... ғана арғы ... ... ... ... ... ... түсіп өзін-өзі сынағысы келді ме, кім білсін? – Аман «түбі бір өтетін
көпірім» деп «Сайтан көпірге» тура бағытталды. Үнемі әке ... ... ... ... ... ойшылдыққа үйреткен. Міне, осы ой жетегінде келе жатып,
Аман «Сайтан көпірге» қалай тез жеткенін де ... ... ... ... ... ... Аманның дегбірі кетіп, буыны босап, балбырай
түсті. ... деп ... ... да, тұра ... ... «Бұл жерде сайтан
бары рас екен, әйтпесе мені матап-байлап тастаған қандай күш, анау зарлаған
дауыс кімдікі» деген ойға ... ... ... жатып – ақ үрейге ... Аман әке ... ... ... ... ерлігін қайталай алмады.
Міне, осындай ұсақ детальдар штрихтар арқылы жазушы ... ойды ... ... ... ... қатар сол қоғамдағы идеологияны бойына
сіңірген атеист, құдайға сене бермейді. Өз қызметіне адал, ... ... ... ... өз ... ... ... болмағанымен, үрейленіп, оның
көзіне бала Аман елестейді. Жігіт ... ... ... ... ... – жер ... арамдық, қулық азап атаулыны ... ... таза ... асыл арманы, рухани дүниесінің байлығы БАЛА
АМАНмен кеткенін аңғартса, ҮЛКЕН АМАН да жаңа ... ... ... алдында өзінің рухани әлсіздігін сезінген үлкен Аман өшпес өмірге
дайын еместігін мойындайды. Мына дәрменсіздігіне қорланып, ... ... ... сезініп, айғайлап барып сұлап түскен. Мұнан кейін екі аяқтан
айырылған әкесін, әкесінің тағдырын, ... ... мұң ... - ... ... үрей ... сенім орнай бастайды. Ақыры, әке
рухы күш-қуат ... ... ... ... ... ... түнді ұйқысыз өткізген Аспан: «Сайтан көпірден» қорықпай өтсе екен,
- деп, баласының аман ... ... ... ... ... ... ... көпір» орнына сенімді бетон көпірдің болуын неге ... ... ... ойға ... ғой: ... ... ... салып алар дейсіз ғой.
Ол – «Сайтан көпір» емес деп, бірде-бір адам қорықпай ... ... ... да, Алтай жайлауынан қадір-қасиет кетеді. Адамдар бойынан қатерден
сескену сезімі ... ... ... ... есінетер ессіздік үстемдік
алады. «Сайтан көпір» жер басып, желіп жүрген жүректілер үшін ... ... 156]. Олай ... ... ... - ... үшін ... жолы ғана емес,
ар алдында есеп ... ... ... ... жер. Жарық дүниеге
келген әрбір адамның жүріп ... ... өмір ... ... болар. Бұл
жолда адам баласы сүрінеді, жығылады, қателеседі, бейнет шегіп азап көреді,
қуанышты ... ... ... ... Ал ... ұғымындағы «Сайтан
көпірден » әйтеуір бір өтеріңді біліп жүрсең, соншалықты күнәға ... ... ... ... өмір ... ... көпірге» тіреліп
қорқыныш мәселесі мен тығыз байланыста қаралады. Адам ... ... ... ... болып, өзінің жүрегін таза ұстауға ұмтылмаса дүниенің
даңғаза Айқайға айналатынана күмән жоқ. Себебі, ... ... ... ... күш жоқ деп ... ... үйренген адам сын сағаты
соққанда, бойын қорқыныш, үрей билеп, Айқай тудырады. Повестегі Ерік – ... ... ... ақ ... адал ... ... ... байқала
бермейтін терең ойлары, ақиқат пікірлері жылқышылар үйінде байқалып ... осы ... ... деталь, диалогтар арқылы Еріктің әлі танылмаған
сырларын, өзіндік ойын жеткізе білген. Алғашында әзілдей білетін ... ... ... ақ та ... өткір мінез ашыла түседі. «...
Шындықтың бетіне тура қарағанды ұнатамын. Сіз ... кім ... ... бақи да ... ... ... пәлеге ұшырармын, - деп
қорқақтайсыз. ... ...... ұрпақты қинайтын да осы ... бара ... ... Тарихта біз ... ... ... ... сырлар бар. Оны ешқашан да ашпайды. Жабулы
қазан жабуымен тастағысы келеді. ... ... ... ... ... бар, ... [9, 200] – ... сөзінде шындықтың
терең сырлары, алуан мән-мағынасы жатыр. Ауыл ... ... ... ... ... Ерік өзі ... ... кезде де міндетін адал
атқарып, Аман ағасын Айқайдан, Анаулардан қорғайды. «Өтірік өмір сүреміз,
өтірік күліп ... ... ... бітімге келіп, жыл уағы толмай жатып
бұзамыз: Одан да Адал ... ... құру ... ... емес пе? ... ... адамдық куәлік беріп, адамдық норманы бұзғандарды ... ... жөн емес пе? Қара ... ... өз ... бірін-бірі өлтіргендер сан есе көп екен... ... ... ... бар, ... ... – ақ ... ... бізге адал дос,
жақсы адамдар ғана жетпейді, азайып барады. ... ... ... [9, 218] – ... ... философиялық түйін, шыңғырған
шындықтардың Ерік аузынан айтлуы жайдан-жай ... Ерік – ... ... ... ... ... күресуші ақыл дәуірінің ұрпағы. Сондықтан
да ол «Сайтан көпірден» өтуге кеткен Аманның артында ... ұйқы ... суық алса да, аш ... келсе де, айқайлап дауыс көтермейді.
Повестің бас кейіпкері Аспан екі аяғын ... ... соң, ... ... ... деп ойлаған. Олай емес екен, Аспан өзі үшін емес,
өзгелер үшін өмір сүру керегін ... ... ... ... ... ... ... тұруды, күресе білуді үйретті. Шығармада аңыз
камералық дәстүрде жүреді де, бар әлем, барша ... ... ... ... ... әр ... алдында өз «Сайтан көпірі» бар.
Одан өту де, өтпеу де ең алдымен, өз ... ... жеңе ... ... дүрсіліне байланысты. Жамандық пен Жақсылық боп ... ... ... сол екі ... ... ден қойып, дес
бермегеніне байланысты.
Осындай ертегіге бергісіз жұмбақ оқиғаларға оқырманды ... ... ... ... етері даусыз. Жазушы былай дейді: «Мен
оқырмандардан көп хат ... және ... ... сұрақ жаңбырша жауып
кетер еді. Сонда байқағаным: жарық ... ... ... ... сәл ... әрі ... ... жұмбақтығы, тіпті
кейбір қылықтары қанша қызықтырғанымен, не ... ... ... ... Осы ... өзімді де көп ойлантады. Мен
ойлаймын: тегінде өмірмен , ... ... ... да ... ... өне бойы өсіп ... қандай жарасымды болар еді. Жазушы мен
оқырманның ұғынысу төркінінің осыдан іздеу ләзім. Менің ... ... ... ... тән ... ... да осында
жатыр» [9, 428].
Асылы, Бөкеевтің жұмбақ кейіпкерлерін өзінен ... ... ... Оны ... үшін ... бір – ақ ... ... Ол автордың
дарынды қаламына сену. Ал ... ... ... ... ... Оралханға тең келер ... жоқ. ... сан ... ... бүкіл қызығы – ... ... ... ... ... ... ... күн кешу ... бір мәні ... ... жан дүниесі де осындай жұмбақты
болу керек».
Жазушының соңғы уақытта жазған «Атау – ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алып
отыр. «Атау кере» шығармасы автордың әдеби мұратын, эстетикалық ... қана ... ... ... ... мен тану ... ... сұрыптай білетін, зерделі толысқан, ... ... ... ... Повесті «кемелденген социализм» тұсындағы
«өркениеттің» ... ... ... ... ... ... ... бойына «жаңа тұрпатты » әлеуметтік – нормалдық қасиеттердің
көрініс беруі суреттеледі. ... ... ... ... ... құруда
мүлдем, басқа тұрпатты қасірет дертінің пайда болғанын, оның ... ... ... бара ... ... ... ... өміріне аса қауіпті Америкадан алынған будан араларды ерекше
құрметтеп, ден ... ... сол ... күн ... байлық жинаушы Ерік кім?
Ол – сырт көзге еңбекқор ... ... - өзі ... ... ... ... тең, өз көздегеніне жету үшін «жалғызым» деп жанын берер ... да, ... жары ... да ... ... ... әрі ... Тағанды да –
бәрін де байлық, дүние үшін ойланбастан құрбандыққа шалар дүниеқоңыз жан
болып ... ... Нюра ... – заты орыс ... ... ... ... дінін қабылдап, қазақ болып Нүрке кемпір атанып
кеткен ... ана. ... кең ... адал ... дүниесі қараңғы,
дүниеқоңыз Еріктей ұл туар деп кім ойлаған? Әкесі Қандауыр, Нүрке кемпірдің
айтуы бойынша, «елім» деп еңіреп жүріп ... жауы ... ... Сөйткен
әкенің артында қандай ұрпақ қалады, ат жалын ұстар ... түрі ... Ерік өз ... қамы үшін ... ... қатерлі жауыз
будан араларды алдырып, олардың адам өміріне аса ... ... ... ... ... күннен- күнге соларға ынтыға түседі. Будан аралар
адам өміріне қауіпті ... ал ... ... ... ... ойды оқырман көңіліне жеткізу үшін адамдар мен
аралар өмірін ... ... екі ... ... ... ... тұжырым жасайды. Автор адамдар мен аралар өмірінің ұқсастығы мен
айырмашылығына аса назар аударады.
«Араның сана-сезімі, ... ... да, ... ... үшін ... әрекеті әрқашанда адамдар ақыл-ойынан асып кетер еді:
Жер жаралғаннан бергі «қоғам құрылысын»: өмір сүру, ұрпақ қалдыру ... ... ... ... ... ... заңның
бұзақыланып бұзбай, ғасырдан-ғасырға ұластыруды қайран қалдырар еді: бір
жұп ... ... ... ... Аралар мемлекетінен адамдардың үйренері
ұлан-ғайыр еді» [15, 66], - деп толғайды жазушы, «Ара ... ... ... жету ... адам ... ... әлі де тым ... жол
жатыр» деген Матерлинк сөзінің эпиграф ретінде алануы да ... ... аша ... - ... ... ... ... - деді осы көріністі мұқият
мұғдарлап отырған кемпір. – Жиған байлығы бал ... ... ... ... ... көп, апа, - деді ... ... самауырда қалған ыстық сумен
жуып отырған Айна. – Араның байлығы адамдар үшін, ал ... ... үшін ... [15, 32] ... екі ... де пікірі де шындық.
Адам тұрмақ шыбын-шіркей де толассыз, тынымсыз еңбек ... ... ... сол үшін өмір сүреді, сөйткен еңбекқор аралардың өз балын
өздеріне бұйыртпай, әлгі екі ... ... ... ... Ерік қант
беріп алдып, олардың темірдей қатаң заңына қол ... ... ... ... табылған табысқа қоректеніп үйренуге ... ... ... табысқа үйренген аралардың барған сайын еріншек ... ... ... бара ... ... ... ретінде жазушы таудың арғы
бетіндегі Захар бағымындағы аралдан гөрі Еріктің аралары екі- ш жылдан ... кең өріс ... ... ... ... үй ... ... ашық қалған тамақ, көзге шалынар даяр ... ... ... Ерік өз ... қанттардың тектілігі, еңбекқорлығы жоғалып,
қабілет – мүмкіндіктері күн ... ... ... бара ... ... осы бір ... ... құбылысты адамдар өмірімен ... ... ... техникалық прогесс заманында еңбекті
жеңілдетеміз деген сылтаумен әртүлі құрал-жабдық, айла-тәсілдер ... ... да ... ... ... ... «Қазір біз неғұлым
тұяқ серпіп қимылдамай – ақ, ... ... ... шалқар байлыққа
кенелтер құрал жасалған сайын, жанымыз жарылқана түседі», - дейді жазушы.
Сөйтіп, адамның өзі ... ... ... сол адамның өзінің күш-
қуатының кемуіне жатып ішер жалқаулыққа апарар жол емес пе екен деген ... ... ... ... бір мәселе – елден іргесін аулақ салып
Алтайдың құзар басында отырған аңшы Шалдың «мемлекеті». Рухани ... ... ... ... үміт ... ... кері кеткен
қоғамды гүлдендірер, ұлттық намасын қорғар ұл мен қыз аулақта тау ... ... ... ... аты – Қозы, қызымның аты – Баян, ырымдап әдейі
қойдым. Егер тегін қусаң, бірі – ... бірі – ... ... екі қиыр ... ... алып ... Қандары араласып,
балталаса бөлінбейтін ұжымды ел болсын дегенмін... ,» - ... аңшы ... ел ... ... ... ... ... Сонымен
қатар аңшы Шалдың: «Адам – орманның ортасында ... ... ... ағаш
орманның ортасында таза өскенге не жетсін. Мен ... атом ... ... ... да, ... пен ... шалар ағайын алаусыздығынан да адал,
таза да пәк тәкаппар ұрпағын тәрбиелеймін» – деген сөзі жарқын ... үміт ... ... ... ... есін жинаған Таған да Айнаны
көріп, сол шалдың «мемлекетіне» жетелейтін білте жолға түсті емес пе? ... ... да ... тазалық, әділет жеңетініне сеніп, адамзатқа ... ... ... жол ... Ал ... жауыз Ерік шығарма
соғында өзі армандаған араға айналады. Бірақ бал арасы ... ... ... ... ... ... әлсін-әлсін бой көтеріп, жылт-
жылт етсе де көтерер жүгі қомақты бір сала – Қатын суының арғы ... ... ... бір ... қызыл жаулықты, ақбоз атты жұмбақ қыз. Иә,
әр жылдың көктемінен бастап қоңыр күзі түскенше жұмысына бір рет ... ... ... ... ғана ... ... ... шықпайтын салт
атты, қызыл жаулықты қыздың кім екенін Еріктің өзі де білмейді. Тілдесіп,
аты жөнін сұраған да ... ... ... сол ... ... деп ... ... ағып жатқан адуын өзен Қатын суын қақ жарып өтер қауқар Ерікте жоқ.
Сол қызға жету үшін «А, құдай араға айналсам ... ара ... ... ... деген Еріктің тілегі орындалып, көкбас сонаға айналды. Айналуы сол
екен, арғы ... ... ... иығына қона бергенде Қыз қолындағы
бүктетілген қамшысымен салып қалып, енді ғана арманына жеткен ...... ... ... ... асып, домалап түскен... мәңгілікке...
Повестің соңы қызылға ынтығып қызыққан Еріктің, дүниқоңыз, ... ... ... ... ... ... мешеулік жаулаған,
адамшылық ойдан аулақ шыбын-шіркейлік Ерік – Сонаға айналып, қызыл жаулықты
қыздан ажал ... ... ... ... биік екендігін аңғартады.
Сонымен қатар, жазушы бұл шығармасында адам санасын улайтын рухани
жадаулықтың ... ... және ... ... жайында келелі ой
өрбітеді. Повестің «Атау кере» аталуында да ... мән, ... бар. ...... о ... аттанарда тіршілікпен қоштасып, тұз-дәмі
таусыларда ішер ... ... ... ашық ... ... ... шақта
әдебиетімізде аңыз, қолдану белең алғанды. Алайда, әдебиеттегі көркемдік
шарттылық тек ... бір ... ... шығуға ғана қызмет етпейтіні
белгілі. Суреткер аңыздық желіні шығармаларында өз ... ... ... сай ... Уақыт және кеңістік композициясы
Тылсым табиғаттың танылмаған жұмбақты, жасырын сырлары қаншама десек
те, дүниеде мезгілі мен мекен заңдылығына бағынбайтын ... ... ... ... ... біз уақыт пен кеңістік ара қатынасы арқылы ғана өлшей
аламыз. ... ... әр ... ... байланысты олардың
уақыт пен кеңістік туралы ұғымдарының сан алуан ... ... ... ... олардың әлеуметтік практикасының өзі бір-біріне ұқсай ... оған ... ... басқаша ұйымдастырылып, уақыт та басқаша өтеді.
Философияда тіршіліктің жалпы формасының мәні, қозғалыстың ... ... ... ... деп ... ... пен кеңістік мәселесі көркем
өнер әлемінде де сөз болып келеді. Шындығында да уақыт пен кеңістіктен ... ғана ... оның ... ... өнер де өмір сүре алмаса керек.
Суреткер көз алдындағы нәрсені сол қалпында ... ... қана ... ... мейлінше терең бейнелей отырып, оның жасырын, жұмбақ сырына
бойлап, мән – ... ... ... оның ... ... ... ... түзіледі. Суреткердің көзбен шолып, ой жүгіртіп әлемі шет-
шегі белгілі ... «В ... ... ... ... пространство, в котором происходит действие. Это пространство
может быть большим, охватывать рядь сторон /в ... ... / ... ... за ... ... ... / в романах фантастических и
пренадлежающих к ... ... /, но ... так же ... ... ... ... комнаты. Пространство, создаваемое автором в его
произведений, может ... ... ... ... ... / как в ... или историческом романе / или воображамым
как в сказке /»[16, 335] - деп атап ... ... ... ... ... бейнеленуі жөнінде.
Суреткер О.Бөкеевтің өз көркемдік әлемі, өз кеңістігі бар. Жазушының
зерттеу объектісі өзі туып ... ... ... ... ... өңірі, оның
ерекше мінезді адамдары, халықтың тыныс – демі, түйіп айтқанда, ... ... ... ертеңі. Алтай – географиялық ұғым ғана емес,
әлеуметтік үлкен орта, кеңістіктің бір бөлшегі. Бөкеев ер Алтайды ... ... ... ... ... үшін туған жердің қадір-
қасиетін терең сезімімен ... ... «Күн ... бар асылын, бар
байлығын, бар сұлулығын өн бойына дарыта жинақтаған асқар- асқар тауларын,
асу-асу ... ... ... ... ерке ... ат
омыраулатып жарып жүре алмайтын жасыл шалғын кең ... ... ... ... ... аққу- қаздарын татсаң, таңдайда қалар балы мен ақ
балтыр ару ... ... ... – ия, ия ... ... сезіміңізді селт еткізе алмасаңыз онда тыңдаңыз...» [17,184]
Туған жердің топырағын, күллі тіршілік ... ... ... ... парызын жүктеген ақын ғана осындай шеберлік үлгісін көрсете
алса ... ... ... ... кез ... ... ... жай
көзге елеусіз құпия қасиеттрін көре білу, оны жарқырата жазу – ... ... ... сүйсінген нысанасы ретінде көрінген пейзаж
әдетте, адам жанын асқақ сезімдерге ... ел, жер, ... ... ... ... рухани құдірет-күшке, қуанышқа айналып кетеді.
Жазушы өз шығармаларында арқау болған өр ... ... ... ... ... ... қана ... кейіпкерлердің ішкі жан
дүниесін, сезім буырқансын сол ... ... ... ... ... туындыларында табиғат, Алтай табиғаты
негізгі фон, кейде тіпті кейіпкерлермен жарыса жүретін образ иесі ... қиын ... ... ...... ... әсем Алтайдың асқақ Алтайдың
жыршысы.» [18,161] – деп ... ... ... Р.Сыздықова.
Оралханның өзгеше тұрпатты кейіпкерлері Мұзтау мен Тәңіртау арасындағы
ұлы кеңістікті ... ... ... ... ... ... құбылысқа, табиғат тамашаның күллі көрінісіне адам-
шебердің мінез әрекетіне үңілмей, ой жүгіртпей бей-жай қала ... ... тән: ... ... төгілген кестелі тіл, қуатты сезім, кесек ой
бәрі-бәрі келісім тауып, өмірдің терең сырлы қатпарларын, адам ... ашып ... ... ... ... айтып өткендей, асқақ Алтайдың жазғы
табиғаты, сұлулығы ғана емес, қатыгез табиғаты да – аса айрықша ... ... ... суреттейді. «Біздің жақта қыс ... ... ... ... «Қар ... ... ... қаталдығы ерекше сөз болып,
қазақтың «алты ай қыс» ... ... ... ... ... ... «Қар ... повесінде кеңістік пен адам арақатынасы ... ... ... сыры ... ... ... жалғыздықпен кеңістіктің
арақатынасы, адамдардың қоршаған ортасына қарай өзгеруі ерекше сипатталады.
Повестің негізгі кейіпкерлері, ... үш ... ... ... ... ... достық, адамгершілік, адалдық, ізгілік пен зұлымдық
тартысы, ... пен ... сыны ... ... ... ... Ары ... да таза адамдарды жазушы кеңістік пен күштілердің қыспағынан жан
жүрегі шырқырап қорғайды. Тіршіліктің ... сыры – ... ... сол ... ... жігер – қайрат билеген күресінде, тірлік
күресінде ... ... ... қуатында екенін ұқтырады. Жазушының
өзі де «Қар қызы» повесі жөнінде: «Ол повесте менің ... ... ... ... ... ... мәселесі, адамның кеңістікті
түйсінуі, қабылдауы, кеңістіктің жалғыздыққа жасайтын ... » ... ... осы ... Оралханның ғалам мен адамды бір ұғымнан, бір-бірінен
ажыратпай, бөліп-бөлшектемей ... ... ... ... әсер ... ... туатын мұратты ірілендіріп, сомдап асқақтатып тұрған
да Бөкеевтің өнер міндетіне ... ... ... ... ... ... Шығармадағы бір кезде қар қызын адастырып, айдалаға қаңғытып
жіберген, Нұржан сияқты ... ... өмір ... сілтеп
жіберген Қоңқай бейнесінен де жалғыздық пен кеңістік нышаны танылады. ... ... қала ... ... ... қатынасын шығарманың әр жерінде жиі
кездесіп отыратын «Ау-у-у-а ...Тым- тырыс», - ... ... ... ... үш ... ... жоқ кеңістікке, аппақ қар ... ... ... күй кешеді. Ұшы-қиыры жоқ кеңістік қар ... ... ... қыбыр-қыбыр еткен адамдардың құмырысқа
тіршілігін жайпап тастауға, талайлардың ғұмырын жыртқан кең ... ... жұта ... ... сәт ... ... ... қалған. «Ақшарбыланған
айналадан өлімнің суық иісі сезілгенде бір түрлі қорқынышты, самсап шыққан
жұлдызсыз, қиналған, азап ... ... үшін ... ... ... ... Аппақ саумал сімірген айналаны құлақ
кесті тыныштық басты. Жым-жырт, жұмбақ дүние. ... ... ... аппақ дүниенің... бетіндегі қара ноқат мүлдем үзілді-бір сәтке көз
жұмып өлді. Нағыз суық енді ғана ... [ ... ... ... «сеңдей сірескен, тұтаса қасаттаған суық
дүниеге қарсы қойып Адамның адамшылығы неде ... ... ... ... ... оған әлде ... ... сыйғызып,
«жандандырғаннан » кейін ғана негізгі оқиға кейіпкерлерінің ... ... өлім мен өмір ... ... ... «тасталған»
адамдар тағдырына ерекше назар аудартады. Қасат қардың тұтқыны болған үш
жігіттің ендігі күні не болмақ ... ой ... де ... ... ... ... шыңшыңдаған бір сыңсу талып жеткендей. Сол жұмбақ үнді тек
қана Нұржан естіп, елегізеді,» - деген жолдар бұл жігіттердің ... анау ұлы ... ... ... ... тәрізді.
«Әлдеқайдан... Айыртаудың арғы жағынан тағы да... тағы да ұлыған
қасқырдың үні естіледі,» - деп ... сол ... ... ... жіптің,
сағымдай өзгермешілдігін, алдампаздығын көрсетеді.
Сөйтсек, үш жігіттің бойында да орындалмаған арман шешілмеген сезім
табы бар екен. Осынау айқай ... ... ... ... ... ... сол ... екендігі осынау мұз дүниені жібіте алса жақсы. Себебі мұз
құрсанған әлемнің бауырын езген сол әуен сол үш ... ... ... шыншыл сезімнің айында-жазында, не болмаса іс түскенде, ... ... ... ... ... ... ... сәт сәулеленіп,
сонсоң ғайып болар рухани пірге деген ұлы ынтызарлық болар...» [9, 311] ... ... «... ... ... ажал ... ол да ... ... қызықтауға сақадай сай еді. Жүректерін ептеп жылытпалағын ... ... ... ... ... барып, жұқалаң тартып,
суыған...Сонсоң бүкіл ... ... ... ала бастап еді. Буын-
буындарын ала бастаған суық енді қан тамырларына ... ... ... ... ... ... ... тербеп,
уатады...уатады... » [9, 232]
Осындай бүтін әлемге, айлакер әлемге ... адам ... оның ... ... ... ... үсік шала ... үш жігітті өлім
аузынан алып қалған ... ... тұр ... таң ... күн ... » ... Қар қызы ... Нұржанның тамырында аласұрып, ... ... бой ... ... ... ... ... соққан жүрегі еді...
Ия, осы пікірдің арқасында «Тәулік бойы өмір мен өлім ... ... ... ... ... жеткендей.»
«Жұмыр жер аппақ қар: суық әлем, сол суық әлемнің бір пұшпағында өлім
мен өмірдің қақпасын айналып, шыбын жаны ... ... жаңа ... үш
бойдақ: қолында қаруы, алдында атысар жауы жоқ, өз-өзінен ... ... ... мақтаулы бейбіт күннің үш солдаты... үш қояншық, үш
есалаң, үш ... » - деп ... ... өлім ... ... ... ... үшін жасалған іс-әрекеттерін. Осылайша жазушы
өз ... ішкі ... ашу үшін ... ... ... ... ... кеңістікте, әлемде жалғыз қалғанда ғана ... оның ... ... құны білінеді деген ой айтады. Шығармада
автор жалпақ ... ... ... ... кеңістікте қауқарсыз
болып көрінген үш жігіт сол ... ... ... ... діттегендеріне
жетеді. Табиғат, Алтайдың қатал қысы, жер ... ... ... қар – ... ... ... ғана ... адамдарды сын
талқысына салатын өмір күресінің алаңы, жазушы ... ... ... ... ... көркемдік құралы іспеттес.
Асылы, адамның шынайы болмысы, адамгершілік сипаттары, бет-бейнесі
басына іс түскенде қиын ... ... ... ... ғой. ... ... бір-бірімен етене араласып, жақын сөйлесе дос ... үш ... ... ... ... кезеңінде сынға алады.
Сөйтіп, күнделікті тіршілікте ... ... ... ішкі ... оқырманның алдына жайып салады.
Бөлімше меңгерушісі бұларды қиын сапар Айыртаудан шөп ... ... ... «... ... ... ... ... Жаныңа тағы да сенімді екі жігітті таңдап ал да, ертең
ерте аттанып кет, » - ... ... «өте ... де ... ... «терісі қалың толық жігіт», қиындыққа шыдас берер деп ... ... ... осындай бірін-бірі жықсы танимын деп желпіне шыққан
жігіттерге алғашқы сын Қоңқай ... ... Осы ... ... –ақ жігіттердің болмыс-бітімі шым-шымдап көрініс бере бастайды.
Нұржан не нәрсеге болса да ... ... ... түссе, қызу қанды Аманжан тентек, шалтмінез ... Ал ... ... ... деп ... қорқақ мінез көрсетіп, Қоңқай мылтық
кезенгенде, зар ... ... қоя ... Қоңқай оларға мынадай баға
берген: «Үш жігіттің ішіндегі ...... ... ... көзінің
алдындағыны ғана көретін дарақылау, ойлары таяз.»
Автор зұлымдық қоынан құтылған жас қыздың аңсаған ... жету ... ... ... ... ... меңзеуі, Нұржанның адал, әлсіз атаулыны
қорғауға кейінгі бар ... ... ... ... ... ой ... өмір ... жеңетіндігіне деген сенімді нығайтады. Жазушының өз
кейіпкерлерін өмірдің қиын ... ... сол ... ... ... ... ... Қажырлы да қайсар, мақсатына жетпей, жаны
тыншымайтын жазушы кейіпкерлері өмірмен қоян-қолтық араласып кетеді ... ... адал да ... табанды да сезімтал болуға үндейді. Жазушының
заман адамдарының болмыс-бітімін өзгеше өрнектеп, өзіндік ... ... ... ... де ... ... қызы» повесінде көтерілген мәселелер осымен ... ... ... ... ... ... Бұл ... барша
тіршілік Аспанның ішкі дүнисіне жинақталып, сол кейіпкердің ойымен беріледі
және ... ... ... ... ... сөз болады. Мұнда қыстың
қатал табиғаты, толассыз жауған қардың арты ... ... ... ... ... ... құдіреті айқын танылады. Жазушы ... ... ... Алатай қыстағындағы жылқышыларға көмекке
аттанған Аман мен Ерік ауылдан ... ... ... күшін былай
суреттейді: «... Отыз жылды араға салып барып, төпелеп жауған ... ... үш ... ... ... ... ... енді міне, жесір әйелдің
сыңсуындай ма, әлде ... аш ... ... ма – ... та ... ... ... құбыла жақтан қақпақылдап жеткізе бастады.
Қазақтардың тілсіз жау деп атар дүлей күші бар ... ... өз ... ... ... ... сай-саласына қуалап, жемтік іздеп бұқпалап
жүргендей. Алтайдың аш ... ... бір ... ... ... ... ... ашып, атылайын деп тұрғандай аса ... ... ... ... екі ... ... атқа ... Аспан бұл
зауалдың боларын ертерек сезіп, сақадай-сай шыққан, қойнынан кіріп тұла
бойын қуалаған суық ... ... ... ... ырық берер емес.
Табиғаттың тентек тепкісі әлгі жұдырықтай ғана ... ... ... ма, ... ... айдаһарша ысқырып келіп, алды-
артын тұмшалап, үстіндегі ... ... ... ... ... ... төккенмен, екі аяғы жоқ,
домаланған мүгедек адам белін бүкпеді, беті ... тек торы бие ғана ... ... ... бар ... ... ... қарлы боран қамшысын
үйіріп, оң жамбасына келгеннің бәрін-бәрін ... ... ... де, жаны ... рухы ... ... шалды дүлей табиғатты зіл-зала
ашуға міндіре отырып, Аспан шалдың қайсар да қайтпас мінезін таныта білген.
Табиғаттың ... ... ... ... ғана ... жан ... ашыла түспек. Аспан шал болса, бұл ... ... ... жан дүниесі табиғаттың өзі ... пәк. ... да ...... ... ... бірі ... оған ешкімнің, ештеңенің
қажеті жоқ, басқаның әжеті үшін жаралған ... бір ... ... ... ақ зат бар, ол – ... ... ... бір- бірімен
гармониялық сабақтастығын бүлдіріп, бұзатын да сол адам атты ақыл ... ... ... ... құра ... ал адам ... тысқары өмір
сүре алмайтыны рас болса неге ғана мына қар ... қара жер, ... ... адам ... табынуы керек» -деп толғанады автор [9, 139].
Мінеки осы ... ... ... ғылым мен техника заманында төрткүл дүниеге
билік құруға ұмтылған адамзаттың табиғатты бағындырамыз, өзгертеміз ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы
жайлы терең философиялық ой қозғайды. Қолына емін-еркін билік тиіп, ... ... ... өзі дым ... де, табиғаттан аларын керегінше
алып, ... ... ... баласының есеп берер күні де алыс ... ... ... де, ... көпір» повесінде де оқиғаларды өрбітіп,
ширықтырып ... осы – ... ... Жазушының ойынша, табиғат
қаталдығы қажет нәрсе, адамдарды тәубесіне ... ... ... ... ... шығармада атқаратын қызметі әр ... ... ... ... жыл ... ... ... қатал долы күш табиғатқа
төтеп беретін адамдардың характерін ашу үшін ... ... өз ... ... ... ... тек қана ... өзі түрлі
бейнеде, әр түрлі сипатта – әр ... ... ... ... ... тура қыр ... ... шаншыла кірген жақпар тасты биік таудың
тұла бойы шаңытып, айдаһарша ысқырып, өгіздей өкіріп, найзағай жарқылындай
жылдамдықпен ағып келе жатқан ... ... ... ... ... ... өтерде екі аяғын алып қалар қар
көшкінін осылайша суреттейді. Осындай ұлы көшкін, ... тірі ... ... рухы ... берік төзімділігін, рухани жан дүниесінің
тазалығын аңғартып тұрғандай.
Көркем сөздің шын ... ... ... бір ған өлшем бар. Ол
... ол – ... ... ... ... Суреткердің суреткерден
айырмашылығы – дүниені қалай көріп танып, сол таным суретін оқырманға қалай
жеткізе алуынан да ... ... ... өзі ... Сол ... ... ... пейзажды қолдануда әр суреткер ... ... ... ... ... ... ... жалпы фон, сюжетті өрбітуімен бірге келелі көркемдік тәсілдерге
айналып ... ... ... ... ... өң ... сан алуан тұспалды
амалдар болып та келеді. Және де осы арқылы ... өмір ... ... ... адам характерін даралап, мүсіндеуге жағдай жасайды, көмек
көрсетеді. Лев ... ... ... – пейзаждарын көбіне-көп өмірге,
қоғамға, адамға контрасты алған екен. ... ... ... үш ... ... саяды. Сюжеттік орайда ол – оқиғалы уақыттың
өлшемі. Композициялық ... ол ... ... ... ... ... Шығарманың идеялық-мазмұндық астарларына қатысты ол
характерологиялық міндеттерді атқарады,» [19, 196] - деп ... мен ... ... ... ... ... да тебірентіп,
әрқашан да толғандырып ... ... ... ... ... оның осы қырымен сабақтас. Жазушы ... ... адам ... ... ... сол ... адам
характерін ашады, өмір шындығын алға тартады, ... ... ... ... тұлғасын жасаудағы философияны еш уақытта естен
шығармай, әр кейіпкердің психологиясымен тығыз ... алып ... «Қар ... «Сайтан көпір» повестерінде Алтай өлкесінің
қатыгез табиғаты – аса ... ... қысы ... ... суреттесе, ол
сол суреттеліп отырған уақытқа, ел жағыдайына сәйкесте келеді. Адамдарының
да бірбеткей, тіке мінездерін ... ... Осы ... ... нәр ... әрі ... жалғасы. Сонымен қатар «Атау кере» повесіндегі түпкірдегі
ауыл ғана емес, онан да алыс қиыр ... шет ... ... отбасының
тіршілігін суреттейді. Бұл шығармасында қысы қатал Алтайдың жаз кезіндегі
тамылжыған табиғаты ... ... ... ... ... азып-
тозған Таған да жан дауасын Алтайдың жадыраған табиғаты, үнсіздігімен бетпе-
бет келгенде табады. Оның жаны табиғат ... ... ... бірте-бірте
қайта түлеуді бастан кешіреді. Осылайша кейіпкер ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігі болып ... ... в ... ... ... с ... ... Оно динамично. Оно
создает среду для движения, и оно само ... ... Это ... / в
движении соединяется пространство и время\ может быть легким или трудным,
быстрым или медленным, оно можть быть ... с ... ... и с причинно-следственными отношниями » [16, 335].
Ия, көркем шығармадағы кеңістікпен уақыт сол шығармадағы оқиға, ... ... ... ... ірекетте осылай белгілі бір уақыт
пен кеңістікте ... Ал ... ... ... ... ... әлуметтік жағдай себепші, яғни уақыттың өтуі, кеңістіктің ауысуы өз-
өзінен емес, оқиғаның, іс-әрекеттің мән-маңызына бағындырылған. ... ... ... ... ... ... байланысты
қарастырылады. Реалды уақыт үздіксіз өтіп жатады және үнемі алға, ... ... ... уақыт кейде ақырын, кейде жылдам ауысқандай
болады. Ал көркем шығармадағы уақыт ... ... ... ... ... баяу ... кейде үзіліп те отыруы мүмкін. Қайсыбір
шығармаларда оқиға аяғынан басталып, суреткер ... ... ... ... ... ... ... «Үркер», «Бәрі де майдан»
шығармаларында уақыт кейін ... ... ... ... ... «Үркер», әңгіме «Бәрі де майдан» арқылы беріліп ... ... жыл ... қыс, ... жаз, күз ... сай ... бедерленіп отырумен қатар уақыттың да өлшемі болып
суреттеледі. Шығармаларда суреттелетін оқиғалардың уақтысы, мезгілі нақтылы
көрініс табады. Таңның ... ... ... ... ... шашуы, талма түс,
бесін, өліара бітіп айдың жаңалануы, айдың толысуы, бәрі де ... ... тұр. ... ... ... ... ... іс-
әрекеттер нақты сюжеттік уақыт жағынан алғанда екі-үш тәуліктік мерзімді
ғана ... ... ... ... ... ... ... дүниесін ақтару арқылы лирикалық шегініс, кейіпкер монологтары арқылы
беріліп отырады. Қазақ ... ... пен ... ... ... саралай
келе, зерттеуші А.Сейдімбеков былай дейді: «Көшпелі ... ... ... туралы таным-түсінігі кең мағынасында екі түрлі ... ... Оның ...... ... пен ... екі түрлі меженің сыртында уақыт пен кеңістікке ... ... де ... айта кету ... Алайда мифтік меже мен нақтылы меже
халық санасында әлеуметтенген қасиетімен ерекшеленсе, фольклорлық меже ... тыс ... ... ... ... ... «әдеби» қиялдың
жемісі деуге болады»[20]. «Қар қызындағы» ... ... ... ... соңында сол жақта қалып қоюы – жазушы қиялының жемісі.
Бөкеев шығармаларындағы ... ... ... өзен-көл, дала-орман,
табиғат құбылыстары тұлғаланған, кейіптелген немесе жанданған қалпында
қабылданады. Сондықтан да ... ... ... көз ... тау мен
дала, көгілдір кеңістік, табиғаттың бітімі бөлекше шалқыған, шабытты шағы,
шырын сәті келеді. ... ... ... гөрі ... басым.
Оның шығармаларының поэтикалық қуатының санаңда ... ... ... сыры ... ол-тумасы ақын-жанды жазушы. Шынайы өнер
туындысының қашанда әсері мол, ... ... ... Ал ... ғажайып әсерге бөлейтіні сонша – кейбірде оның айтпақ ... ... дөп ... жатса, енді бірде жағаға тынымсыз соққылап бір
келіп, бір кетіп жататын теңіз толқындарындай тоқсан тарау ойлардың ... ... дал ... ... мұңға толы лиризмі, ... ... ... ... ... ... Өзі ... отырған жадау
тіршілікті сипаттай келе, ара-арасында аспанға самолет ұшырып, жер бетінен
поездарды заулатады. Осылайша осынау ... ... күн ... ... жерде де өзге әлем барын ишаралай, ... ... ... ... ... ... бара ... екен... ,» - деп оқырманмен ой
бөліседі. Онда кімдер болушы еді? Аядай ауылға жіптей ... ... па ең? Онда ... ... ... бар, ... мол ақша бар, ... қалағанынша пайдаланып, шалқып жүрген өкіметтің еркелері кетіп
барады да... кілең ... ... ... отыз ... ... ... жатуы жайдан-жай емес қой.
Кезінде Бөкеев шығармаларын шеберлік, ізденіс тұрғысынан кемсіте алмаса
да, мынау шат-шадыман, гүл жайнаған ... ... ... ... кешкен
замандастарымызды неге жазбайды деп жазғырушылар да болмай қалған жоқ.
Жазушы ... ... ... ... ... ... мұңшыл жан
дүниелердегі сағынышқа толы аңсау, күрсініс пен өкініш көп айтылатын.
«Оралхан геройлары – біздің ... ... ... бар, ...... болмасын, қазіргі дәуірдің азаматтық міндеттерін белсенді
атқарып жүрген іс адамдары. Жазушы ... ... ... ашып қана ... ... ой тоқтатып қарайды, болашағымызға
көз жібереді. Ол характерлерді шебер ашады, ... көз ... ... ... ... ... ... көтереді,» [11.194] - дейді
сыншы С.Қирабаев. Әр ... ... ... ... проблемалары
болады, әр қоғамның үлкенді-кішілі аяда ... ... ... ... ... өзі өмір ... қоғамдағы осындай
толғақты мәселе, кеселді құбылыстарды уақытысында көтерумен құнды.
«Бөкеевтің мерзімді баспасөзде жиі жарияланып жүрген ... ... ... ... – алып ... ... көбінің уақыты,
жері, әлеуметтік ортасының болмауы. Әр кейіпкерін ... ... ... ортаға теліп жеберуге болады. Алып ... ... ... өмір ... ... ... ... [21, 145] - дейді
жазушы Д. ... ... ... жазылған рецензиясында. Жазушы
шығармаларында жалпы адамзаттық мәселелерді көтере отырып, бүгінгі ... ... ... кісі киік ... ... мен
таныстыруын өзіндік ерекшелігі деп бағалаған дұрыс шығар. Өйткені ... тым ... тым жуас ... ... ... бар ... қалып етіп ұстайтын шығармалар жазса, ... ... ... ... ... еді. ... ... жері біреуге артық - ауыс көрінсе, дәл сол жерде мен бармын» деген
жазушы сөзінен оның ... ... ғана ... мінез ерекшелігі де
сезіледі.
Көркем шығарманың бітіміне өзара ... ... ... ... ... пен ... ... зерттеуші, ғалым М.Бахтин хронотоп
деп атайды. Және оған ... ... ... ... ... ... дегеніміз – уақыт пен кеңістік белгілерінің нақтылы бір бүтіннің
табиғатына лайық бірлікте көрінуі. Мұнда уақыт қоюланып тығыздалады. ... ... ... ... ... ал кеңістік болса,
шоғырланады, тарихтың, сюжеттің, уақыттың қозғалысына ... ... ... белгіленіп көрінеді. Ал кеңістік уақыт арқылы танылып,
уақыт ... ... ... ... ... ... ... қиысып,
белгілердің осылай қосылып, тұтастануымен сипатталады.» [22, 235]
Аталған уақыт пен кеңістік ... ... пен ... ... ... ... ... 1.реалды /физикалық/ уақыт пен ... ... пен ... ... ... пен ... [23,
11] Реалды уақыт пен кеңістік бізден тыс объективті түрде болып жатқан
құбылыстарды, ... ... орын ... өзгешеліктеріне қатысты.
Адамзаттың ұғымында олар ... ... ... да, ... да ... ... ... пен кеңістік – табиғат, аспан денелері, қоршаған
орта туралы біздің санамызда жинақталған ... Бұл іс ... ... пен ... ... ... ... табылады. Бұған әр халықтың
өзінше өолданатын ай, күн, ... ... жыл ... жыл ... ... болады.
Перцептуалды уақыт пен кеңістік ұғымы адамдардың сезім-түйсіктерінің,
психологиялық ... ... ... ... ... ... өз ішінде ғана жүріп отыратын уақыт пен ... ... ... ... ...... ... пен кеңістіктің біздің санамызда бейнеленген қандай үлгісі болса
да, олардың ... ... ... ... пен ... ... ... да содан туындайды.
Оқиға, іс-әрекеттің барлығы да ... бір ... ... ... да уақыт, мезгіл ұғымдары барлық шығармаларда кездесіп, белгілі
дәрежеде көркмдік роль атқарады. Ал сол ... ... ... ... ... ... айқын. Оралхан шығармаларындағы уақыт пен
кеңістік ұғымдары ... ... сай өз ... ... ... ... негізінен Алтай өңірі, сондағы табиғат құбылыстарын
жандандыра суреттесе, уақыт ... ... ... ... ... ... ... Кейіпкерлердің ішкі жан дүниесін ақтара отырып, оның
өткеніне көз жүгіртеді.
Бөкеев әлемі – ащы-тұщысы аралас, ... өмір ... ХХ ... жартысындағы заман шындығы, замандастардың жан-дүние ... өзі ... ... ... ... ... адам өмірі, қоғам
жайлы айтар философиялық ойлары аз емес. Шығармаларында өмір болмыстың сан
қырын, ... ... ... замандастар галереясын жасайды. Ал
адам қоғамнан тыс тұрмайды, көркем шығармада ... ... ... белгілі бір кезеңінің қоғамдығ саяси ... ... ... ... мен әрекеттерінен бүгінгі уақыттағы қоғамдық ойдың
ағысын, халықтың жай-күйін көреміз. Бөкеев шығармаларының ... ... ... ... ғана ...... оның әлеумтінің сонау
ғасыр басынан бергі, кейде ... ... ... ... сан тарау ащы сауалдарға да жауап ... ... ... ... ... күн мен ... таң оқиғалары қоса
өріліп, уақыт пен кеңістік аражігі жымдасып ... ... ... ішкі ... ... кезде авторлық ой ағымымен жымдаса
берілетін диа-монологтар кездесіп отырады.
Бүгінгі өмір құбылыстарын суреттеуде, жазушы ... ... ... ... орын ... Бұл шығармада автор бүгінгі өмірді суреттей
отырып, өткенді еске түсіру арқылы кейіпкер болмысын аша ... ... ... ... осы – Нүрке кемпірдің әңгімесі, баяндалатын
тұс. «Бостандық келді» деп, ... ... ... ... қазақты
оңдырмастай отап түскен мешін жылғы зұламатты түкпірдегі ... ... ... кешкен. «Дегенмен Алтай қазақтары дәл Арқадағыдай жаппай қырылған
жоқ. Тісінің суын сорғандай боп ... ... ... ... ... табиғаттың жүгірген аң, ұшқан құсы ... ... ... ... жоқ, ... ... ... ұрпағын ұятқа қалдырар іске
амалсыз барғандары да бар, яғни иттің етін қорек етті,» - деп еске ... ... сол бір ... ... ... ... жылдарын.
Әсіресе, жайлаудың жап-жасыл шалғынына малша жайылған бала-шаға, әйел-
еркек, кемпір-шалдардың сол ... мен ... ... ... ... ... ... бірге Нүрке кемпірдің естелігі арқылы біздің ... 1937 ... аты шулы ... ... ... ... Жаны
тау бұлағындай мөлдір, дүрбелең ... ... үшін ... ... ... ... жала ... жүрегіңді пышақпен тілгілегендей ашынып
назаланасың. Осы орайда, бір қызығы, сол қанжығасы қан сасып жүрген ... ... ... ... айта тұра, ақыр аяғында оны мүсіркейді.
Өйткені ол, өз ... ... ... Сталин жолдастың бұйрық-жарлығын
қалтқысыз орындаушы ғана. Оған ... ... ... құқы берілмеген.
«Менің де жаным екеу емес. Қатын-қарағайдан жүз елу ... ... табу ... ... бар ... деп. Қандауырға ағынан жарылуы да сол заманның
шындығын аңғартқандай. Мұқым ауданды ашса ... ... ... отырған Шолақ қол Қандауырдың бойындағы қуат, қайсарлықты көріп:
«Жақсы ... ... амал ... ... қайсы ... О баста үстіңнен
іс ашпауым керек еді. ... ... ... ... ... ... ... шіренесіңдер. Осы қазақтардың қызық мінезі бар. Бойында күш-
қуаты, таланты барлар үлкен адамдарға ... ал, ... ... босатпай жылпостанады. Әне, сондықтан да олар аман қалады, өседі...
Енді тым кеш, шегінетін жерім жоқ,» - деп ... ... ... ақ-
қарасы ажыратылмай, тек жоғарыдан келген бұйрықты орындау үшін ... ... әділ де ... ... ... ... ... ақиқат. Ал
оны орындаушы нәшәндік Шолақ қол Советтік алтын заңға күман келтірмейді.
Қоғамды халық жауынан ... ... ... ддеп ... Шолақ
қол ақыр соңында өзі істі болып айдалып ... ... ... ... ... ... ... талай адамдардың тағдыры куә. Поветегі
Аналық пен Көкен бейнелері оқырман ... ... жылы ... ... ажал тұзағынан құтқарып қалудың өзі өмірлеріне қаншалықты қауіп
төндіретінін біле ... да, олар ... ... ... ... Әсіресе Аналықтың мейірімі мен адамгершілік қасиетіне дән ... ... ... бейнесін, үрейлі оқиғалларды елестете отырып, Аналық
пен Көкен бойындағы адамгершілік, асыл қасиеттердің жоғалып бара жатқанына
өкініш білдіреміз. ... ... ... бүгінгі қалған ұрпақтар Таған,
Ерік сияқтылар. Оқырманды ойландырар мәселенің бірі – осы. ... ... ... ... ... бетін қалқып көрсетуді місе тұтпай, сол
мәселелердің шығу төркінін іздеп, өмір құбылыстарын тереңнен толғап, ... ... ой ... ... ... ... оның
ішкі иірімдерін дәл суреттеп ... ... сол ... оқырманды
тамсандырарлықтай философиялық ой түйіндеу – Оралхан шығармашылығына ... ... Оның қай ... ... да, асып-төгіліп жатқан тіл,
бояуы қанық сурет арқылы бүгінгі замандастарымыздың ... ... ... ... ... сол қалпында көз алдыңа келеді. Жазушы
өмірдің өзекті мәселелерін арқау ете отырып, ... ... ... ... ... ... Шығармаларында ауылдағы өміршеңдік пен
қарапайым еңбек адамдарының ... ... ана мен ... әке мен ана, ... адам ... өмір ... ... бір-біріне қарым-қатынасы,
тіршіліктен туындайтын кейбір қайшылықтар сол қалпында жеткізілген.
Бөкеев шығармаларында уақытқа байланысты адам ... ... ... ... ... ... ... бірінші
кезекке қойылады. Сонымен бірге жазушы ескінің жаңаға ұласуы, арғы заман
мен ... ... ... ... ерекшеліктерін образ бейнелері, ой-
түйіндері арқылы үнемі даралап, суреттеп аңғартып отырады. Осындай саналық
жолдың бәрі ... ... ... ... ... ... Нүрке кемпірдің бейнелері – бұл пікірдің айқын дәлелі. Жазушы осы
кейіпкерлердің ... ... ... –ақ және ... ... – ақ қарапайым да адал ғұмыры арқылы үлгі-өнегелік ... ... ... ... өмірді, ата жолын сынап-мінемейді, қайта сол халықтың
өмірі мен тарихындағы ғасырлар бойы ... ... ... дәстүрлерді
құрметтей отырып, солардан айырылып қалмау, ... ... ... ... ... ... еңбектері – өмір мен өзі өмір ... ... ... ... ... ... өрнектеуде
терең-терең мағыналы туындылар.
Әдебиет зерттушісі В.Эйдинова «Пространство – временная структура
современной советской прозой» ... ... ... ... ... ... және кеңістік жайында айта келіп, мынадай
ой түйіндейді: «Пространственно- временная структура этих произвдений
отражающих ... ... ... ... лет, отмечена подобной –
чрезвычайной, ... ... ... ... ... «конца
цвета», землетресения, катастрофы» - «Плаха»; края ...... ... дома – ... ... ... /жизнь-
смерть/ состояние пространственно-времени прозы 80-х годов проявляется вего
алогичном, абсурдном ... ... ... о ... мире, о мире хаоса, «не жизни». [24, 108]
Жазушы Бөкеев шығармаларында да ... ... ... келе, тозып бара жатқан табиғатымыз, адамгершілігі азғындап азайып
бара жатқан адамдар бейнесі ерекше көрініс береді. Бұл ... ... ... кере» повесінде айқын сипатталады. Суреткердің бұл туындысы
– жоғарыда аталған шығармалармен үндес, ... ... ... ... ... ... жазушының ішкі жан айқайы.
Оралхан шығармалары өзі өмір сүрген орта, қоғам жайлы айта ... ... ... ... ... ... ... О.Бөкеев шығармашылығы кеңес өкіметінің, коммунистік партияның
дәуірлеп тұрған шағымен тұспа-тұс келгені мәлім. Бұл кездегі әдебиетіміздің
негізгі мақсаты – ... ... биік ... азаматын тәрбиелеу,
яғни жасампаз ерлерді жырлап, мінсіз коммунист бейнесін жасау. Осы ... ... ... ... сай ... ... тапсырмалар,
талап-тілектер орындалып, бойында кмшілігі жоқ мінсіз коммунистер бейнесі
жасалды да. Ал Оралхан шығармаларында ... ... ... ... жоқ. Бәрі де бір басына жетер кемшілігі мен жетістігі табылар, ет
пен сүйектен жаралған пенделер.
«Шаманың келіп, ... ... ... ... жазушылары, өз
шығармамызды бүкіл әлем оқитындай, әрі солардың ... ... ... ... жазсақ қана туған ... ... ... ... ... ... мен ... асығыс үрдіс шабысына
орай, көркем әдебиетке қойылар талап-тілек те ... ... сала ... 429] - ... ... пікірінің өзі оның алдына қойған мақсатының биік
екендігін, халық алдындағы суреткерлік ... ... ... ... шығармашылығы уақыттың арзанқол, ... бой ... ... ... ... ... ... «Қар қызы», «Сайтан көпір», «Атау кере» шығармаларындағы
түс көрудің мифологиялық астарлары
Адамзат санасының алғашқы дәуірінде – ақ түс көру ... орын ... ... ... фольклорлық жанрдың барлық түрінен көрініс
таба бастады. Түс көру ... ... ... ... ... ... күштің аян беруі болып танылады. Алғашқы қауым адамдары үшін ... жеке және ... ... ... ... ... ала ... Фрейд – Юнгтердің психоаналитикалық теориясының түске қатысты жағын
дамыта отырып, К.Абрагам миф пен түс ... ... ... мен ... ... ... ... отырып, ғалым олардың екі басты
ерешелігін белгілейді.
1.Талассыз дәлел: түс көру тек қана жеке ... ... ... ... динамиканы жинақтамайды, сонымен қатар осы ... ... ... ... ... тән ... түрде жан-жақты
күрделі психикалық процестерді жинақтайды.
2. Ешқандай даусыз факт: миф түс көру сияқты ... ... ... ... ... ... ... сыртқы формаларының айрықша
белгісі. [25, 9-12] ... бұл ... ең ... ... ... ... процесі мифпен толығымен ұқсас» [26, 8] Ф.Майоров пікірінше «түс ... тән ... ... [27, 598] ... адамдар түс көруді жанның
сыртқы әлеміге қатысына байланыстырған. (Ф.Энгельс) Яғни түс көру – ... ... ... өмір ... деп түсіндірілген. «Әрбір адамда екі ... Бірі рух ... уә ... рух ... Әлгі рух ... ...... жүреді. Сол рух бәденеден шықса, адамдар ... ... ... ... ... адам ... һәм ... жатса, әлгі рух рауан
бәденнен шығады, аннан соң ол адам ... Әлгі рух ... ... ... әр ... ... ... бәденімен жүргенге ұқсап жүреді. Әлгі ... ... ... жүргендері түс болады.» - деп жазып алады [28, 156].
Жан, рух туралы мифтік санаға тән ойлау түс көруге де ... ... және ... ... ... да түс ... қатысты сенімнен анық
байқалады. ... ... бір ... оның ... ... ... естен шығармау керек. Оның болашақ турасындағы
болжамдарды ақыл-ой мен ... ... ... ... ... тылсым қабілеттеріне иек артқанын философтар атап көрсетеді. [29, 21]
Болашақты болжап білудің, әлі болмаған ықтимал нәрслерді беру ... ... ... солардың ішіндегі ең көп тарағаны – көрген түсті жору болды.
«Түстің өзі ауыспалы мағынада, ... көру және тура ... ... ... ... сол ... көру ... керек. Бірақ, қалай болған
күнде де екеуінің атқаратын қызметі ...... не ... жақсылықтан
(не жамандықтан) хабардар ету. Түстегі көрген оқиға (жақсылық не ... де сол ... ... ... ... жаманшылыққа, жаманшылық
жақсылыққа еш уақытта айналмайды », ... ... [30, 114] ... да ... ... ... ерекше маңызды орынға шығатынын
ескерген жөн. Түс көру аян беру түрінде де көрінеді. ... ... түсі ... ... ... ... болса, Алпайымыстың түсі символдық мәнімен
ерекшеленеді. Күшіген құс – елін лаң ... ... ... ... жау ... ... (Ұлтан құлдың) ишарасы. Қыз Жібектің түсіндегі
ертоқымсыз ат – жаман хабардың нышаны. Бұл мысалдарда түстің ... ... ... ... ... ... беру сипаты басым. Түс көру ... ... ... деген В.Вунд т.б. ғаламдар пікірін негізге
алсақ, мифтің жазба әдебиеттегі көркемдік-эстетикалық қызметінің бір қыры –
түс көру және оны ... ... ... мәні мен ... сөз ... ... ... прозасындағы түс көру және оны жору ... ... ... «Қар ... үш ... ... Аспанның түстері шығарманың көркемдік – эстетикалық, ... да, ... ... ... үлкен жүк көтереді. Түсте
көрінетін қылыш, мылтық, ... т.б. ... ... ұл перзентті болуының
белгісі, жорамалы. Мұндай халықтық танымға сәйкес жору кейіпкерлерге де
белгілі. ... ... түс көру ... ... ... алдағы болар жақсылықты немесе жаманшылықты сезіну «Атау кере»
повесіндегі Айнаның түс ... тән. ... ... таң ... ... ... Айна өз түсінен шошып оянады. Көрпеге оранған күйі, көрген
түсін есіне түсірді. Жап-жасыл дала, сол ... ... сары ала ... ... ... ішіп ... анасы мен енесі жас ботадай тәй-тәй
басқан Айнаны аймалап толғанып, қаз тұрғанын қызықтайды, тұсауын ... бір ... екі ... ... ... мәз болып күлген сәбиді жалғыз
қалдырып, ... ұшып ... қос ана ... ... ... ... ғайып
болады. Айна жылады...» Бұл түс – Айнаның ... ... ... қайтыс
боларының ишарасы болады. Халықтық түс жоруларда аспанға шығу, биікке
көтерілу жақсылық ... ... ... ... түсінде мүлд
басқаша сипат алады. «Аспан төсіне сіңіп, көзден ғайып ... - ... ... ... ... ... ... қос ана аспанға ұшып
кетеді. Айнаның өз анасы – ... о ... ... аруақ тірі адам –
Айнаның енесін алып кетеді, яғни Нүрке кемпір аруаққа ілесіп, аспан ... ... ... ... адам кіріп, тірі адамды ілестіріп кетсе – ... яғни ... ... адам да о ... ... ... сіңіңп ғайып
болу христиандардағы Иса туралы мифті еске түсіреді. Адамның жаны (рухы)
мәңгі жасайды деген сенім осы түс ... да ... Яғни о ... адам не суға ... аспанға ұшып кетеді. Бұл – оның жаны табиғаттың
әйтеуір бір ... ... ... ... ... ... ... мифтік мазмұнымн көрінсе, Нүрке кемпірдің ақтық демі алдындағы түсінің
діни - мистикалық сипаты басым. [15, 211] Келтірілген ... ... ... мәні ... Түс ... аян алу, ... болжап – білу мифтік
санаға тән сенім екендігін оның адаммдар өмірінен алар орнын да ... көру ... ... ... қатысы туралы сеніммен байланыстырады, түс
те табиғат пен адам ... ... ... бір ... ... Ал, ... ... повесіндегі Аспанның түстерінің мәні
басқашалау.
«Шолпан жұлдыз туғанда Аспанның көзі ... ... еді, ... түс ... ... Екі аяғы ... ұшып жүр екен дейді. Өзінің
өкшесіне нәлі қаққан саптама етігін таныды. Сол ... ... ... ... сорайып шығып тұрған жіліктен бетіне саулап қан ағады...
бет аузы жып-жылымшы ... ... [9, ...... ... ... ... қиналып жатқан сәтінде көрген түсі
еді. Кейіпкер халінің ауырлығы, азапты қиналысы ... ... ... ... ... ишараланса, «екі аяғының аспанда ұшып жүруі» оның
екі аяғынан айырылуының ишарасы түрінде ... Түс ... ... әр ... ... ... ... мәнді желі
болып тұр. Жалпы, Аспанның түсіне бұдан ... д ... ... жерге
көмілген екі аяғы жиі кіреді. «Тауық шақырар кезде әбден талығып барып,
көзі ілініп еді, ... ... ... сұмдық түс көрді. Осыдан отыз жыл
бұрын ауыл шетіндегі бейітке өзі қолымен көмген екі ... жан ... ... отын әкеле жатқан мұны самбырлап сөйлеп, сатылдатып қуады.» [9, ... Екі ... тіл ... ... ... ... ... ауыр түс
көру адамның көңіл-күйімен, табиғат құбылыстарымен де ... ... бәрі ... ... ... ... ... қар мен соққан
боран көрген ауыр түстің себебі түрінде ... ... ... ... екі аяқ ... ... ... бастап өтеді. Уйде отырып, «А,
құдай, ... ... ... әке тілегі баласын тығырыққа тірелген азапты
сәтте пір болып қолдайды. Адамның дне ... өзін ... адам ... ... оны ... де, өңде де ... мазмұнына араластыру –
жазушының көркемдік-идеялық тәсілінің бір қыры. Әкнің асқақ рухы, мұқалмас
жігірі, ... ... ... ... ... осы әлдеқашан көмілген
екі аяққа ауыстырылған. Екі ... ... ... және ... тылсым әрекеті
адам рухының мәңгіліктігіне негізделген мифтік ... ... ... ... түс ... қатысты желілілер баршылық. Түс
арқылы табиғат тылсымын ғана емес, ұлттық рух пен болмысты тануға ... ... ... ылғи тау ... ... көрінеді. Прозалық
туындыларда да түс көру оқиғалары шығарма ... ... ... көп ... бар. ... прозасындағы түс көру және оны жору
кейде кейіпкер психологиясына, көңіл-күйіне байланысты ... ... ... ... ... ... оқиғаның жетекші
компоненті болады. Түс мәнді және мәнсіз сипатымен бөлінеді. Жоруы ... ... ... түс ... түстер санатына жатады да, мәнсіз
түстер шым-шытырық оқиғаға құрылып, көркем әдебиетте ... ... ... түс ... бір ... ... ... Түс көру
төніп қалған қауіптен сақтандыру немесе жаманшылықты болдырмау ... ... ... орын тепкен. «Қар қызы» повесіндегі үсіп өлуге айналған
үш жігіттің біреуі Нұржанның түсіне Өар өызы ... ... ... ... туындыларындағы түс көру оқиғалары нақтылық белгілері басым.
Кйіпкердің түсі өзінің айналасындағы адамдар мен қоршаған орта ... ... ... де ... мәні бар. Ақ, боз, ... ... түстер – жақсылықтың, қуаныштың нышаны. Қара түс – ... ... Қан ... ... де ... мәні бар. Жазушы түс
оқиғасын бояу ... ... ... Сол ... ... ... ішкі азабы мен интуициясын танытады.
О.Бөкеев шығармаларында түс көру тек ... ... ... мұраларға назар салсақ, түс символдық мәнмен ... ... ... ... ... анық хабарлау түрінде де ұшырасады. Мысалы: Байбөрі
мен Аналыққа Баба шашты түкті әзіз аян ... бір ұл, бір қыз ... ... анық ... осы жырдағы Тайшық ханның түсі анық ... ... ... ... түс символдық емес, хабаршылық сипатта
болады. Оларда түске кірген оқиға өңге айналады... Бұл түстер ... ... ... ... ... дәл, анық ... [30, ... әдебиетте түс көру оқиғасы тек қана ... ... ... де осы ... ... Жазушыда түс анық информация
беру түрінде кездеспейді.
Қорытынды
Көркем шығарма қаламгерлердің өмір, ... ... ... ... ... ... Бөкеев табиғат пен адам, қоғам
арасындағы ажырамас байланыс, ... ... пен ... ... тазалық, мәслелерін ... ... ... кең. Шығарма бітімінде күтпеген шендестірулер, жаңа
композициялық шешімдр, ... ... ... ... ... ... ... Бөкеевтің адамгершілік жайлы, бүкіл адамзатқа ортақ
көкейтесті проблемаларды арқау етуге қуаты жетерлік суреткерлік ... ... ... бойлау, өмірдің шыншыл да күрделі бейнесін
жасауәлеуметтік проблеманың шиыршық арттыра сипаттау, ... ... ... ... отыру – бәрі де ... ... ... ... шеберханасында тереңнен зерленген Аспан, Нұржан, Таған,
Ерік сиқты жанды бейнелер көптеп кездеседі. ... ... ... ... жазушы табиғатына тән күшті характерлерге іңкәрлігімен
ұштасып жатыр. Өмір жайлы, болмыс жайлы философиялық тұжырымдардыкейіпкер
толғанысымен жеткізуге ... ... ... ойларды, кемелді сөздерді
пайдалану арқылы даралық даналығын ... ... ... ... ... ... ... бейнелер жайлы сыншылар мен зрттеушілер
біршама жүйлі ... ... ... сыншы, ғалым, акадмик С.Қирабаев,
зерттеуші ... ... ... ... жазушы
шығармаларындағы мифтік сюжеттер мен бейнелер турасында ой ... ... ... ... «Қар ... «Атау кере», «Сайтан
көпір» повестерінің ерекшелік сипатын осы ... ... ... кейіпкер толғанысын жеткізуге әбден машықтанған. Ол үлкен ойларды,
кейіпкерлеріне айттыру арқылы ... ... ... ... ... ашып көрсетер әлеуметтік талдаудың тереңдігі, көтерген
проблемалардың өткірлігі мен батылдығы жазушы ... нәр ... ... шығармаларында азаматтық биік мақсат пен терең парасаттылық тебірене
жырланып, дәуір тынысын тыңдатқан, уақыт философисын ... адам ... ... де ... ... ... зерделі суреткер.
ХХ ғасырдың көркем ойының жеткен бір биігі адам ... ... ... ... де нәзік талдайтын және риясыз шын ... ... Бұл ... әлем ... ... құбылыс. Бірақ Бөкеев
талантының табиғаты бөлек. Ол адам жанын микроскоппен үңілмейді.
Оның кейіпкерлері – екі ... ... ... ... сом ... да, ... үлкен жан күйзелісі; ірі ... ... ... әлем ... ағысында, сан алуан ғажайып
суреткерлердің арасында Бөкеев әлемі – өзінше бөлек құбылыс. Ол өмірлік
оқиғаларды арам ... ... ... ... ... ... алады да,
жеріне жеткізе ширықтыра береді. Сонымен ... ... жіті ... ... ... өмір құбылысының ар жағындағы өзгелер аңғара қоймайтын терең
сырын қапы жібермейді. Оған қоса жұрттың бәріне ... ... ... барып, батылы жете бермейтін көкейтесті мәселелерді көтерумен ... құны арта ... ... өз ... ... басынан
өткен қилы жағдайларды суреттеп, ұлттық трагедиямызды ашық ... ... өзі ... ... қиын ... ... сезініп соны шығармаларында
өрнектей білген жазушы шығармасын ... ... ... ... өрнектелген, ой тұнығынан суарылған шыншыл да ... ... ... ... тура жол ... ... ... келе жатқан мықты арқау бар. Ол –
Адамгершілік, сол адамгршіліктен туындайтын ... Ал ... ... үшін ... ... ... түр – түс бар реңк – бояуымен,
бедерлей білу ... ... өз ... осы ... ... ... ... зрттеу жұмысында суреткер шығармаларындағы осы адамдық болмыс –
бітім, адамгершілік, әділеттілікті сипаттау ... ... ... ... ... көрініс тапқан аңыздық желі, ертегілік
сюжеттер арқылы бүгінгі уақыттағы адамгершілік, адам ... ... ашып ... ... Уақыттың өтуі мен, өзгеруімен бірге
адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... батыл көтеріп, көңіл көзі ашық жанның санасына жетерліктей
суреттеп бейнелейді. ...... – Адам ... ... үн ... ... тіршілік кешіп, өмір сүріп отырған мынау Жер
бетінде табиғатты өз ... ... ... ... өзен–көл,
жан–жануар, құс–аң атаулыға қамқор көзбен қарайық деген азаматтық шырқау
естіледі. Жаппай қырып жойып, жапыра өртеп, жабыла ... ... ... ... ... ... ащы ... айқай, асқақ мұраттар.
Адамдардың, әсіресе еңбек ... ... қаяу ... ... ... үшін ... ... Бөкеев шығармаларының
әлеуметтік астары, философиялық түйіні осыны меңзейді.
Кейіпкерлерінің жан дүние әлемінің тереңіне үңіліп ... ойды ... ... ... ... – Бөкеев шығармашылығының негізгі
ерекшеіктерінің бірі. Өмірлік шындықтың тереңі мен ... бой ... ... да ... ... мен ... жинақтаулары суреткерді
әдебиетіміздің биік белесі, алтын тұғырына алып шықты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.Белинский В. Собр. соч. В3-х ... Т. 1. ... ... 1948 ... Қаратаев М. Таңдамалы шығармалар. 3-т Алматы: Жазушы ... ... Ж. ... ... жасампаз еңбегіне лайық болайық.
Қазақ әдебиеті, 1981, 17-апрель
4. Серғалиев М. Кең өріс. Алматы: ... 1983, 198 – ... ... Б. ... мифа ... 1976. ... М.Карим Правла о искусстве должна быть окрыленной ... ... ... В. ... ... ... художественная трансформация. Вопросы литературы 1976. С. 8.51
8. Агилера Мальта. Основываясь на латиноамериканском опыте. ... 1976, с. ... ... О. ... жақта қыс ұзақ. Алматы: Жазушы, 1984. 429-бет
10.Бөкеев О. Өз отыңды өшірме. Сөзстан. Алматы. Жалын, 1984. 114-
бет
11. Қирабаев С. ... ... ... ... 1988.189бет
12. Терокопян Л. Разделение души // Простор. 1990 №5 ... ... Г. Неге біз ... // Жас ... 1993 ... ... Мәмсейітова Т. Зерделілік айнасы. Алматы. Жазушы 1988. 83-бет
15. Бөкеев О. Ұйқым ... ... ... 1990. ... ... Д. ... ... литературы. Москва Наука 1979. С.
335
17. Бөкеев О. Қайдасың, қасқа ... ... ... 1973. 184- ... Сыздықова Р. Сәйкестік // Уақыт және қаламгер. Алматы, 1984. 161-
бет
19. Б.Майтанов «Қазақ романы және психологиялық ... ... ... 196-бет
20. Сейдімбеков А. Уақыт пен кеңістік. / Ана тілі. 1966. 4-қаңтар
21. Досжанов Д. Таланттар мен талаптар. Жұлдыз. 1971. №7, 145 ... ... М. ... ... и ... Москва, 1975. 235 стр.
23. Зобов А., Мостепаненко А. О типологий пространственно – временных
отношений в ... ... ... и ... в литературе и
искусстве. Л: Наука, 1974. 11стр.
24. Эйдинова В. ...... ... ... /Простраство и врмя в лит.и искусстве. Даугавпилс, 1990. 108стр.
25. Абрагам К. Сон и миф. Очерк ... ... М. 1912. ... ... Ф. Физиологическая теория сновидений. М – Л. 1938. 598стр.
27. Ә.Диваев. Тарту. Алматы. 1992. 156 ... ... және ... ... 1998. ... ... Ш. Эпос әлемі. Алматы. 1993. 114 бет.
30. Неелов М. Е. Волшебно сказочные корни научной фонтастики. ... 136 стр.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Көркем әдебиеттегі аңыз және мифтің мәні67 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Оралхан Бөкейдің монологтары71 бет
Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы55 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь