Етістіктің шақтары

Жоспар.

І. Тарау. Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі.
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл білімінде зерттелуі.
1.3. Етістіктің, етістіктің шақтарының қазақ тіл білімінде зерттелуі.

ІІ. Тарау. Етістіктің шақтары.
ІІ.1. Етістіктің осы шағы.
ІІ.2. Етістіктің келер шағы.
ІІ.3. Етістіктің өткен шағы.
І. Тарау. Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі.

Етістік – қай тілде болмасын ең күрделі сөз табы. Басқа тілдердегі сияқты қазақ тілі сөз таптарының жүйесінен де ерекше орын алатын сөздер – етістік.
Етістіктердің лексика – граматикалық мағыналары да, граматикалық тұлғалары да әр алуан, синтаксистік қызметі тек баяндауыш болу ғана емес, жай сөйлем мен құрмалас сөйлем мүшелері мен сөз тіркесінің жасалынуына тікелей ықпал етіп отыратыны белгілі. Түркі тіл білімінде етістік туралы зерттеулер мен теориялық негіздердің қалыптасуы тіпті ертеден басталады.
Ескі ескерткіштердің бірі 1069 жылы Юсуф–хас–Хадисиб Баласағұнның «Құдтағу білімінде шартты райлы, қалау райлы, бұйрық райлы, көсімшелі, есімшелі сөздер кездеседі».
Түркі тіл білімінде етістіктер туралы нақтылы ережелер жазылған зерттеулердің ең алғашқысы, ең көлемді де құндысы түркі әулетінен шыққан ғалым Махмуд Қашқари «Диуани – лұғат ит – түркі сөздігі».
Тұңғыш тюрколы әрі энциклопедист М.Қашқари қалдырған мұралар әр жағынан алынып, тілдің белгілі салаларымен байланыстыра зерттеліп, ғылыми нәтижелері жарияланып келеді. Түркі тілдерінің қай – қайсысының болса да тарихымен байланыстырып, одан әрі қарай зерттей беру тіл мамандары үшін абыройлы да аса – жауапты міндеттерден саналады.
Бұдан 900 жыл бұрын жасап, артына түркі тілдермен өшпес мұра қалдырып кеткен ұлы ғұлама М.Қашқари «Сөздігі» әрқашан да тюркологтардың тіліне тиек, объект болып келгені мәлім.
Күні бүгінге дейін өз мәнін жоймаған және алдағы уақытта да зерттеушілер қолынан түспейтін мол мұра, тарихи дерек, тілдік фактілер қалдырған М.Қашқари озық ойлы ғұлама болған.
М.Қашқари (толық аты – Махмуд ибн әл Хусейн ибн Мұхамед әл - Қашқари) Қарахан әулетінен шыққан. Орта Азияның Мәуренаһрда – «екі өзен арасын», яғни Сырдария мен Амударияның екі ортасын жаулап алған Боғрахан шөбересі.
Махмудтың әкесі Ыстық көл бойындағы барсыхан Баласағұн деп аталатын қаланың әміршісі болған. Махмуд кейінде Қашқар қаласына көшіп барыпты. Махмудтың дәл қай қалада туылғаны мәлім емес, бірақ өскен жері Қашқар аулы ықтимал. М.Қашқари өзінің кітабында: «...нам предок тот самый эмир, который отвоевал земли тюркские у самалидов» дап жазады (1, 136 - 138), (Мұталипов, 136 – 138, Конанов, 4 – 5);
Махмудтың ХІ ғасырда жасаған сөздігі ХХ ғасырдың басына дейін белгісіз болып келген. Ол қолжазба күйінде Стамбұл кітапханасында сақталып жатқан. Зерттеушілердің пікіріне қарағанда, қолжазба Махмудың өз жазуы емес, Абу Бакир әл – Дамаски дегенннің 1266 –жылы жасаған көшірмесі көрінеді. Қолжазбаны 1915 – 1917 жылдар ішінде ғана үш томдық кітап етіп, Стамбұлда басып шығарған. Осы басылым 1939 – 1943 жылдар ішінде түркі тіліне аударылып Анкарада басылып шығарылған. 1960 – 1963 жылдар ішінде оны өзбек тіліне аударылып, үш том етіп шығарды.
Төрт томдық салыстырма сөздіктің дені етістік деуге болады. Олай дейтін себебіміз, екінші том – түгелімен етістік және осы сөз табына қатысты ерезелер. Үшінші том мен индекстіе де етістіктер басым. Бұл айтылғанның бәрі етістік сөздердің реестр болып берілуіне байланысты.
Автодың реестр сөз етіп берген етістіктері тап, теп, қаш, сын т.б. негізгі түбірлерден басталады. Оларды дауыстылардың ғана санына қарай екі әріптілер деп тоқтайды.
Одан әрі қарай екі буынды етістік түбірлері құрамына қарай біркелкі емес.сонымен бірге, түбір салдары – ік, іқ, ұқ, үк болып негіз және жұрнақ деп бөлуге келмейтін туынды түбірлер және етістік тұлғалар берілген.
Томның соңғы жарымы төрт әріптілермен бес әріптілерге арналады. Көлемі жағынан шұбалаңқы, құрамы жағынан күрделі болып келетін бұл етістіктер түгелімен дерлік туынды түбірлер.
М.Қашқаридың етістікке қатысты мұнымен шектелмейді. Онда, әсіресе өткен шақтың жедел түрі – ди, - ды, - ді афлексі негізге алынады. Олар жүйе «Сөздіктің» етістікке тиісті өн бойында қатаң сақталады.
Автор өз ережелерінде үнемі өткен шақта беріліп отырған етістіктердің тұйық райы –мақ, -мек, келер шағы –ар, -ер, -ыр, -ір екініне жан – жақты тоқтайды. Қимыл екендігінің аффиксі негізінен –мақ формасы дей тұра, қазіргі қазақ т.б. тілдердегі –у тұлғасының архетипті –г, -ғ, -қ, -к форматтары екенін де ескереді. Анық зармак тәрігі көр таз кäлігі барчігä (ІІ том, 47 - бет) деген сөйлемдерді кикестілерді иелектен қимыл есімдері деп көрсеткенінің ғылыми талдауын береді.
М.Қашқари өз еңбегінің классикалық әдеби араб тілінде жазып, араб лингвистикасына түркі тілдеріне салыстыра зерттеу әдісін енгізіді.
Етістік туралы зерттеушілер қыпшақ тіліне тікелей қатысы бар еңбектің бірі - 1343 жылы египетте жазылған «Китаб мажму таржуман турки ва ғажали ва мағули» (түрікше, монғолша, арабша, таржуман) деп аталатын еңбекте кездеседі. Біраз ғалымдар сөздіктің туындыгері белгісіз десе, П.Мелиоранский «Араб – филолог о турецком языке» атты еңбегінде сөздіктің туындыгері Мұхаммед ибн Қайса дегенді айтады. Еңбектің екінші бөлімі етістікке арналған. Етістіктер бұйрық рай формасында берілген. Үшінші бөлім етістіктің жіктелуіне, төртінші бөлім қоымшаларға арналған.
Етістіктің жіктелуін сөз еткенде оны үш жаққа, үш шаққа бөліп, болымды, болымсыз түрлерін сөз етіп, жекеше, көпше айтылатыны сөз болған.
Голландия ғалымы Гилодор Хаутсманның айтуынша сөздікке енген түркі сөздері қыпшақ тіліне жатады. Н.А.Баскаков оларды «Кодекс кумаликусте» кездесетін сөздерге өте жақын дегенді айтады.
Түркі тілі туралы біраз зерттеулер жүргізген араб тілінің шаманы Асыр – ад – Дин Хайнан 1312 жылы Қанрде «Китаб – ал – идрак ли – лисан ал - атрак» (түркі тілдерінің түсіндірме кітабы) атты еңбек жазды. Қолжазба түрінде сақталған бұл еңбектің бір нұсқасын түрік ғалымы Мұстафа Стамбұлда бастырып шығарды. Кейірінек профессор Ахмед Джаферологс қолжазбаның басқа нұсқасын тауып, оны түркі тіліне аударып, бастырып шығарды. Абу Хайман еңбегіндегі түркі сөздері іріктеліп, 1936 жылы жеке сөздік ретінде Түркияда баспадан шығарылды.
Абу Хайман кітабында берілген граматикалық материалдарды қыпшақ тілінің тұңғыш граматикасы деуге болады деушілер де бар.
ХІV ғасырда сақталған тағы бір еңбек ғалымы Жамал – Аддин Мухаммед ат Турки жазған «Түрік, қыпшақ тілдерін жақсы оқып үйренуге жазылған кітап» деп аталатын сөздік. Қолжазба Париж кітапханасында сақтаулы көрінеді. Қолжазбаны зерттеген, оның екі бөлімін екі мерзімде 1938 – 1954 бастырып шығартқан поляк түркологы – Ананиаш Зайоновский.
Сөздік екі бөлімге бөлінген: бірінші бөлім – есім; екінші бөлімінде – етістік сөздер.
Жалпы түркі тілдерінің граматикалық жүйесін зерттеу ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында басталған.
Түркі тілдері ішінде граматикалық жүйесі бірінші болып баспа бетін көрген тіл – мували тілі. Бұл еңбек 1769 жылы Қазақ духовной семинариясында жазылып, Петербургта «Сояинения, принедлежающие к граматике чуволинского языка» деген атпен жарияланды. 1778 жылы Москва университетінің баспасынан Хольфиннің орын оқушыларына арналған «Азбука татарского языка» дейтін оқу құралы, 1776 жылы Петербургта «Турецкая граматика» атты еңбек шығарылды. 1701 жылы жазылған Гигоновтың «Граматика татарского языка», 1839 жылы жарияланған Қазамбектің «Общая граматика турецкого – татарского языка», 1894 жіне 1897 жылы екі кітап болып басылған Мишаронскийдің «Краткая граматика казак – киргизского языка» деп аталатын еңбектер т.б.жарық көрді.
        
        Жоспар.
І. Тарау. Етістіктің зерттелуі.
1.1. Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі.
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл білімінде зерттелуі.
1.3. Етістіктің, етістіктің шақтарының ... тіл ... ... ... ... шақтары.
ІІ.1. Етістіктің осы шағы.
ІІ.2. Етістіктің келер шағы.
ІІ.3. ... ... ... ... ... ... Етістіктің, етістіктің шақтарының тіл білімінде зерттелуі.
Етістік – қай ... ... ең ... сөз ... Басқа тілдердегі
сияқты қазақ тілі сөз таптарының жүйесінен де ерекше орын алатын сөздер ... ...... ... да, ... да әр ... синтаксистік қызметі тек баяндауыш болу ғана емес,
жай сөйлем мен құрмалас сөйлем мүшелері мен сөз ... ... ... етіп ... ... Түркі тіл білімінде етістік ... мен ... ... ... тіпті ертеден басталады.
Ескі ескерткіштердің бірі 1069 жылы ... ... ... ... ... қалау райлы, бұйрық райлы, көсімшелі,
есімшелі сөздер ... тіл ... ... ... ... ... жазылған
зерттеулердің ең алғашқысы, ең көлемді де құндысы түркі ... ... ... ... ... – лұғат ит – түркі сөздігі».
Тұңғыш тюрколы әрі энциклопедист ... ... ... ... ... ... ... салаларымен байланыстыра зерттеліп, ғылыми
нәтижелері жарияланып ... ... ... қай – ... ... да
тарихымен байланыстырып, одан әрі қарай зерттей беру тіл мамандары үшін
абыройлы да аса – ... ... ... 900 жыл ... ... артына түркі тілдермен өшпес мұра қалдырып
кеткен ұлы ғұлама М.Қашқари «Сөздігі» әрқашан да тюркологтардың ... ... ... ... ... ... ... өз мәнін жоймаған және алдағы уақытта да
зерттеушілер қолынан түспейтін мол ... ... ... ... ... М.Қашқари озық ойлы ғұлама болған.
М.Қашқари (толық аты – Махмуд ибн әл Хусейн ибн Мұхамед әл - Қашқари)
Қарахан әулетінен шыққан. Орта ... ... – «екі өзен ... Сырдария мен Амударияның екі ортасын жаулап алған Боғрахан шөбересі.
Махмудтың ... ... көл ... ... Баласағұн деп аталатын
қаланың әміршісі болған. Махмуд кейінде ... ... ... ... дәл қай ... туылғаны мәлім емес, бірақ өскен жері ... ... ... ... ... ... предок тот самый эмир, который
отвоевал земли тюркские у самалидов» дап жазады (1, 136 - 138), (Мұталипов,
136 – 138, ... 4 – ... ХІ ... жасаған сөздігі ХХ ... ... ... ... ... Ол ... ... Стамбұл кітапханасында сақталып
жатқан. Зерттеушілердің пікіріне ... ... ... өз ... Абу ... әл – Дамаски дегенннің 1266 ... ... ... ... 1915 – 1917 ... ішінде ғана үш томдық кітап етіп,
Стамбұлда басып шығарған. Осы ... 1939 – 1943 ... ... түркі
тіліне аударылып Анкарада басылып шығарылған. 1960 – 1963 жылдар ішінде оны
өзбек тіліне аударылып, үш том етіп шығарды.
Төрт ... ... ... дені ... ... ... Олай
дейтін себебіміз, екінші том – түгелімен етістік және осы сөз ... ... ... том мен ... де ... басым. Бұл
айтылғанның бәрі етістік сөздердің реестр болып берілуіне байланысты.
Автодың реестр сөз етіп берген етістіктері тап, теп, қаш, сын ... ... ... ... ... ғана ... қарай екі
әріптілер деп тоқтайды.
Одан әрі қарай екі буынды етістік түбірлері құрамына қарай ... ... ... ... – ік, іқ, ұқ, үк болып негіз және ... ... ... ... ... және етістік тұлғалар берілген.
Томның соңғы жарымы төрт ... бес ... ... ... шұбалаңқы, құрамы жағынан күрделі болып ... ... ... ... ... түбірлер.
М.Қашқаридың етістікке қатысты мұнымен шектелмейді. Онда, әсіресе
өткен шақтың жедел түрі – ди, - ды, - ді ... ... ... ... ... ... тиісті өн бойында қатаң сақталады.
Автор өз ережелерінде үнемі ... ... ... ... етістіктердің
тұйық райы –мақ, -мек, келер шағы –ар, -ер, -ыр, -ір екініне жан – жақты
тоқтайды. Қимыл ... ... ... –мақ формасы дей тұра,
қазіргі қазақ т.б. тілдердегі –у тұлғасының архетипті –г, -ғ, -қ, ... ... де ... Анық ... ... көр таз ... барчігä
(ІІ том, 47 - бет) деген сөйлемдерді кикестілерді иелектен қимыл есімдері
деп ... ... ... ... өз ... ... әдеби араб тілінде жазып, араб
лингвистикасына түркі тілдеріне салыстыра зерттеу ... ... ... зерттеушілер қыпшақ тіліне тікелей қатысы бар еңбектің
бірі - 1343 жылы ... ... ... ... ... ... ва ... мағули» (түрікше, монғолша, арабша, таржуман) деп ... ... ... ғалымдар сөздіктің туындыгері белгісіз ... ...... о ... ... атты еңбегінде сөздіктің
туындыгері Мұхаммед ибн Қайса дегенді айтады. ... ... ... ... ... ... рай ... берілген. Үшінші бөлім
етістіктің жіктелуіне, төртінші бөлім қоымшаларға арналған.
Етістіктің жіктелуін сөз еткенде оны үш ... үш ... ... болымсыз түрлерін сөз етіп, жекеше, көпше айтылатыны сөз болған.
Голландия ғалымы Гилодор Хаутсманның айтуынша сөздікке ... ... ... тіліне жатады. Н.А.Баскаков оларды «Кодекс кумаликусте»
кездесетін сөздерге өте жақын ... ... тілі ... ... ... ... араб ... шаманы Асыр
– ад – Дин Хайнан 1312 жылы Қанрде «Китаб – ал – идрак ли – ... ал ... ... ... түсіндірме кітабы) атты еңбек жазды. Қолжазба
түрінде сақталған бұл еңбектің бір нұсқасын түрік ғалымы ... ... ... ... ... ... Джаферологс қолжазбаның басқа
нұсқасын тауып, оны ... ... ... ... шығарды. Абу Хайман
еңбегіндегі түркі сөздері іріктеліп, 1936 жылы жеке сөздік ретінде Түркияда
баспадан ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш граматикасы деуге болады деушілер де бар.
ХІV ... ... тағы бір ... ... ...... Мухаммед
ат Турки жазған «Түрік, қыпшақ тілдерін жақсы оқып үйренуге жазылған кітап»
деп аталатын сөздік. ... ... ... ... ... ... оның екі ... екі мерзімде 1938 – 1954 бастырып
шығартқан поляк түркологы – Ананиаш ... екі ... ... ... ...... ... бөлімінде –
етістік сөздер.
Жалпы түркі тілдерінің граматикалық жүйесін зерттеу ... ... ... ... тілдері ішінде граматикалық жүйесі бірінші болып баспа бетін
көрген тіл – мували тілі. Бұл еңбек 1769 жылы ... ... ... ... ... ... к граматике чуволинского
языка» деген атпен жарияланды. 1778 жылы ... ... ... орын ... ... ... татарского языка» дейтін оқу
құралы, 1776 жылы Петербургта «Турецкая граматика» атты еңбек шығарылды.
1701 жылы ... ... ... ... ... 1839 ... ... «Общая граматика турецкого – ... ... жіне 1897 жылы екі ... ... ... ... «Краткая
граматика казак – киргизского языка» деп аталатын еңбектер т.б.жарық көрді.
1.2. Етістіктің, етістіктің шақтарының түркі тіл ... ... – 40 ... бастап түркі тілдерінің граматикалары бірінен соң
бірі үздіксіз жариялана бастады. 1935 жылы ... ... ... 1938 жылы ... ... еңбегі негізінде жазған
«Граматика якутского языка», 1940 жылы ... ... ... 1941 жылы ... ... турецкого языка»,
1948 жылы «Граматика узбекского языка», атты еңбектері жарияланды.
А.Н.Кононовтың «Очерк истории ... ... ... ... ... жарық көрген еңбегінде түркі тілдерінің зерттелуі. ... ... ... ... әр ... кездерінде болғаны айтылады.
1845 жылы М.А.Казембектің «Общая граматика турецкого - татарского
языка» ... ... ... арналған бөлімінде түркі тілдеріндегі
етістікке тән етіс, рай, шақ, түрік, татар, тілдеріндегі «де» ... ... ... ... ... ... Баяндауштың
сөйлеміндегі орны туралы: «Глаголы в турецком языке ... ... ... ... ... что они ... ... и обстоятельства
главного предмета, составляют сказуемое и в ... ... ... ... место. Вот вторая эксиола фраезологии турецкого ... 1893 493 - бет) – ... (2 (493 ... ... ... «Баяндауыш көпшілігінде сөйлемнің басында
және ортасында келеді», - деп толықтытрады.
Казамбек (1802-1870)-Әзірбайжан шығыс зерттеушісі, Қазан ... ... ... тарихшы, педагог, шығыс филолгиясының докторы,
Ресей Ғылым Академиясының кореспондент мүшесі, ... шет ел ... ... ... Ол бірсыпыра тілдерді білген, өз еңбегін әзірбайжан,
араб, ... орыс ... ... ... ... ... тілі ... тәжірибесі», -
«Түрік – татар тілінің граматикасы», «Түрік тілінің оқу құралы» ... бар. ... ... ... тілінің көне жазба ескерткіштерін оқу,
жариялау істерімен айналысқан. Казамбектің ... ... атты ... ... ... ... өте жоғары
бағаланды. Бұл – Қазанда бірінші рет 1939 жылы басылған. Соңғы ... ... ...... языка» деп аталады. Осы басылым
1948 жылы неміс тілінде шығарылған. ... ... ... ... бір–біріне салыстыра баяндалған.
Етістіктер туралы «Алтай тілінің ... да ... ... тұр, ... жүр» ... ... жоқ ... 1860-61 жылғы «материалы к изучению ... ... ... ... 1824 жылы ... ... ... языка» кітабында етістіктің бес бес түрлі шығын
көрсетсе, Л.Будагов 1869 жылы ... ... ... ... ... наречие» атты сөздігінде шағатай, түрік, әзірбайжан, қазақ, татар
тілдеріндегі «де» етістіктің түрліше формаларын баяндаса, Н.В.Катанов 1869
жылғы ... ... ... ... еңбегінде тува, урянхай
тіліндегі «де» етістігінің табыс, барыс септіктерін ... ... ... ... мен ... қызметіне тоқаталса,
З.А.Алексеев 1884 жылы Ташкентте басылып шыққан ... ... ... ... формаларына байланысты үш жақты айтты.
В.В.Радлов «Опыт словаря тюркских ... ... ... ... ... «В ... ... прямая речь начинается глаголом айт
и кончается ... ... ... ... речь ... ... ... глагол айт словом пропускается», - деп түсіндіреді. (3 ()).
Грамтикалық көрсеткіштердің қалыптасуы, даму жолы мен қазіргі ... ... ...... зерттеу объектісіне жатады. Мұнда
да барлық ... ... түп – ... ... сыры ... ... ... зерттеулерде етістікке байланысты да көп
мәселелер қарастырылады. Соның бірі ... ... ... ... ... ... тұлғасы о баста мағына жағынан ажыратылмаған, яғни
кейбір түбірлер әрі етістік, әрі есім мағынасында қолданылған ... ... ... қолданушылар – Ж.Дени, ... ... ... ... ... ... Б.М.Юнусалиев т.б.
Етістік катергорияларының салыстырмалы – тарихи зерттеулерде ең ... ... ... – шақ ... Шақ ... бір де бір ... Бірақ олардың даму, өсу жолдары, мағына көлемі барлық туыс ... ... ... ... ... да үш ... (өткен, келер, осы) ие
болса, көне түркі тілдерінде осы шақ пен келер шақтың ара жиегі онша ... ... да ... ... А.П.Поцелуевский, М.Н.Хогдров,
т.б.оқымыстылар осы шақ пен келер шақ мағына жағынан ХІІІ – ХІV ғасырларда
ғана ... ... Көне ... тілінде мәселен, А.Н.Кононов осы шарттың
бір ғана ауыспалы осы шақ ...... ... ғана ... (4) 53,
(186 - 187), Ғ.айдаорв екі түрі (ностоящее – ... ... ... бар ... ... ... ... ғасыр Шығыс Түркістан текстерінің тіліне ... нақ ... шақ [ ... - ... ... шақ [ -ғай//-гей, -
ға//-ге]; ауыспалы осы шақ ... ... ... шақ [будущее
неоределенное: -ар//-ар], ежелгі өткен шақ (давнопррошедшое: ... ... ... шақ ... ... бар деп ... (57) (150 -
152).
Кейбір қосымшалардың түбір сөзден өобігендігін дәлелдеп бере алатын
зерттеулер бар. ... ... ... ... ... ... бар деп үзілді – кесілді айтуға негіз жоқ сияқты. Мәселен, қазақ
тіліндегі –ады//-еді ... –а ... ... ... ... қосымшасының –ып турур//-іп турур ... ... ... а ... ... аналитикалық
формасынан пайда болғандығын ғылымда дәлелденген.
Түркі тілдерінде көмекші етістік деп аталатын отыр, тұр, жатыр, жүр
етістіктеріның ... ... ... шақ ... ... ... ғалымдар мойындайды. Бірақ олардың граматикалану жолын, сөзден
– қоысмшаға айналу эволюциясын тіл фактілері енгізгенде түгел анықталды деп
айту ... Дәл осы ... ... ...... ... ... Етістіктің, етістіктің шақтарының қазақ тіл білімінде зерттелуі.
Қазақ тілі білімінің зерттеушілері саны жағынан да, ... ... ... да ... оқшауланатын саласы– тіліміздің
граматикалық жүйесі. Олай болуы түсінікті де, өйткені тілдің граматикалық
құрылысынан азды – көпті ... да ... ... ... ... білу, ол жай
ында мәнді пікір мүмкін емес.
Тіліміздің граматикалық жүйесін зерттеу ХІХ ... ... ... Қай ... ... да морфологияның өзекті, ең ... ... әр ... ...... топтарға, кластарға бөлу
болғандығы белгілі. Сөздерді бұлай бөлу жыл ... ... ... көне ... ... ... граматикасынан, байырғы Греция
ойшылдарынан бері –қарай айтылып келе ... да ... ... ... ... шылау деп үш класқа бөлу де сол заманда басталған
болатын.
1930 жылдардан бастап морфологиялық жеке мәселелріне арналған ... ... сол ... ... ... ... сол ... ғылыми
– педогоикалық журналдар – «Төте оқу», ... ... оның ... ... мұғалімі» журналдары беттерінде жиі – жиі көріне ... Осы ... ... ... жеке сөз ... ... арналған отызға
тарта мақала жарияланыпты. Олардың көпшілігін ... ... ... ... жазған.
Тек 40 жылдар ішінде ғана морфологиядан етістіктің есімше, ... ... ... сын есім шырайлары мен үстеу арнайы зерттелді.
1950 жылдан бері қарайғы уақыт ішінде морфологияның жеке мәселелеріне
қатысты ... ... ... ... 20–ға тарта монографиялық зерттеулер мен
кітапшалар жарық көрді. Олардың ішінде ... ... ... И.Ұйықбаевтың, осы жолдар авторының ... ... ... ... баяндаушылардың қазақ тіл білімінде ... ... ... жөн. Автор 1914 жылы Орынбордан
шыққан «Тіл құралы» оқулығында етістік сөз ... ... ... ... ... нәрсенің істейтін ісін айтады. Мәселен: арт, тарт, ал, ... соқ, ... ... ... сок, сүз, ... шық, жық, ас, ал, ... ... етістік сөздер деп аталады.
Етістік сөздердің сұрауы не етпек? Не істемек? Не қылмақ? Не болмақ?
Етістіктің жалпы сұрауы не ... не ... Не ... Не ... деген сұрақтарға жауап
алатын сөздер–бәрі де етістік болады» (6)–деп ... ... ... жылы Орынбордан шыққан «Тіл құралында» ... ... - ... ...... істерін көрсететін сөздер» ... 1925 жылы ... ... «Тіл ... 3 ... ... ... мен түрлері баяндалады. Онда етістіктің негізгі ... ... ... салт етістікке, етістерге т.б. тоқталады.
30 – жылдардағы Қ.Жұбанов бастаған тіл ... тіл ... ... ... ... зор. ... көсемшелер жайлы
т.б.еңбектерінде жан –жақты баяндалды.
Көмекші етістіктердің көмекшілік, жақ вид катергориялары ... (1938), ... (1947), ... ... (1953), ... (1958) ... ... жұмыстары жарық
көрді.
Етістіктің синаксистік функциялары М.Балақаев пен ... ... ... есімше категориясы туралы, М.С.Тоқатғұловтың (10)
есімшелер туралы кандидаттық дисертациясында, О.Төлегеновтың (11) ... ... ... ... ... ... (1959), ... (1962) еңбектері етістікке арналады.
Профессор Н.А.Баскаков (1956) еңбегінде етістік баяндаушытардың рай
категориясын қарақалпақ ... ... (1963) ... қазақ тілі тұрғысынан зерттейді. Сөз тудырушы аффкстерді
зерттеген Н.А.Баскаков (1952) ... ... ... ... ... аффикстерді екі топқа: лексикалық сөз жасаушылар, граматикалық сөз
жасаушылар деп бөледі. Бұл жерде етістікке ... ... ... ... етістіктердің бәрін негізгі, туынды лексикалық
категория деп қарайды, олар тиісті тұлғасыз сөйлемде қолданылмайды, ол ... сай ... ... ... ... ... монграфиясында етістік түбірлерін негізгі, туынды деп
арнайы зерттеп жүрген. А.Қалыбаева –Хасенова 1971 жылғы «Етістіктің лексика
... ... ... ... ...... сипаты
деп, тілдің екі үлкен салалары тұрғысынан таниды. Автор негізгі етістік
болсын, туынды түбір ... ... ... ... мән – мағына болуымен
қатар, оларға бірсыпыра граматикалық категорияларды береді.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... жүргізілді.
Етістік түберлері жайлы нақты пікір айтқан профессор К.Ахановтың 1972 жылғы
«Граматика теориясының негіздері» кітабы болды. ... ... ... мен ... ерекшеліктерін зерттеуде профессор С.Аманжолов,
Д.Доскараевтың еңбектері ерекше.
С.Е.Мамановтың (1952), А.М.Щербактың (1961), ... ... (1959), ... (1956), ... ... (1959), ... (1992), ... (1962),
Н.Оралбаевтың т.б. еңбектері мен әр ... ... ... т.б. ... қыр – сырын ашудағы үлкен зерттеулер болды.
1967 жылы «Қазақ тілінің граматикасы» атты екі том ... ... ... морфологиялы ғылыми пән ретінде жоғары оқу орындарында
оқыту және оны зерттеу, 40 – жылдардан ... ... ... ... қазақ тілі, морфология» деген атпен 1974 жылы оқулық ретінде
жарық көрген кітабы т.б. ... ... ...... ... ... тілі сөз таптарының жүйесімен ерекше орын алатын сөздер ...... сөз ... ... ең ... және ... кең граматикалық категория. Етістіктің күрделілігі мен қарымдылығы оның
аса өрісті лексика–семантикалық ... бай ...... кең ... ... байланысты.
Етістіктің лексика–семантикалық сипатының өрісті болатын себебі – ол
семантика мен тек субектінің іс - ... ғана ... ... ... ... ... ... ойы мен санасы арқылы туатын көптеген
амал, әрекет, іс – ... ... жай, күй т.б. ... ... ... ұйымдарды түгел қамтиды. ... ... ... ... да, ... ... әр алуан, сөйлемді атқаратын қызметі ерекше.
Етістіктің лексика–граматикалық формаларының бай ... ... ... амал ... болу ... ... асу кезеңін, олардың өту
сипатын, яғни бағыты, ақрқыны, тынуы тәрізді жайларды ... ... ... осы және өзге де әр ... ... көрсеткіші
ретінде қызмет етеді.
Етістік тобын құрайтын сөздер іс -әрекет, қимыл –қозғалыс, ... ... ... ... ... ... сипаттарды белдіреді.
Осының бәрінде де етістік сай –салалы динамикалық процестерді ... ... ... тілдік материалдар негізінде жеткізеді.
Оқы, жүр, байқа, жүгір, келдік тәрізді етістік тобын ... ... ... ... іс (оқы, жүр), ... (жүгір, байқа), қалып
(келдік) т.б. құбылыстарды білдіріп, нақтылы мағыналары есім сөздермен
ұштасып ... ... ... ... ... ... ... тәсілдердің жүйелерін, олардың нақтылы үлгі – нұсқаларын
қосқанда етістік деп ... сөз ... ... бай ... ... ашыла
түсетінін көреміз. Форма байлығы жағынан етістікке өзге бірде бір сөз табы,
солардың ішінде формасы ең бай салаланатын зат ... өзі ... бар ... ... ... , ... ... және
граматикалық категорияларынан айқын көруге болады. Мәселен, етістіктің сөз
тудыру жүйесі, ол ... неше ... ... ... өзіне ғана тән сөз
түрлендіретін формалары бар.
Шақ, рай, етіс, амалдарадың жүзеге асу ... ... жүйе ... ... ... ... ең бай формалары, сондай – ақ,
етістіктің өзге ... және ... ... ... ... ... де өзгеше есімше, көсемше деп аталатын категориялары
бар. Бұлар, бір жағынан, етістікті басқа сөз ... ... ... ... ... ... ... функциялары бар
категориялар. Бұл аталған формалармен жарыса өмір ... ... ... мазмұнына өзінше үлес қосып, қажетіне қарай, олардың формаларына
да өзгеріс енгізіп отыратын ... және ... ... ... категориялары бар.
Етістіктің осындай әр қилы ... ... ... ... де, ... сол ... өзге формалармен және
өзге сөз таптарына тән ... ...... ... ... кейбір формаларының сөйлемнің ... ... ... сияқты граматикалық құбылыстар тек сөйлем ішінде, сөз ... ... ... категориясының бірі –шақ. Етістік амал
-әрекет ұғымдарының атаулары я сол ... ... ... оған тән ... ... белгілі дәрежеде мезгіл ұғымдармен
байланысты болады. Өйткені, амал -әрекет, қимыл, қозғалыс атаулының барлығы
да үнемі белгілі бір ... ... ... ... ұғымына
байланыстармай етістікті және сөз табыс деп тануға да, ... ... Олай ... шақ ... ... өзге сөз ... ... әрі ажырататын ең негізгі граматикалық ... ... ... ... шақ категориясы, басқа да категориялар сияқты,
бірте –бірте дамып, мазмұны жағынан да, формалары да үнемі ... ... ... ... орынққан жүйесі бар аса бай граматикалық
категория.
Шақ категориясы – етістіктің басты ... ... ... формалардың
көпшілік іс -әрекеттің әр түрлі шақта болуы. Шақ категориясы белгілі бір
форомалар арқылы берілді. ... жай ... ... бір ... ... болғандығы, болып жатқандығы сол бойынан аңғарылады.
Шақ –іс –қимыл, жай ... ... ... мен ... тұрған уақыт
арасындағы қарым –қатынасты білдіретін граматикалық категория.
Тіл –тілдің граматикасының бәрінде де етістікті үш шаққа бөлу ... ... ерте ... бері бар нәрсе. Сондай – ақ әр тілдің ... ... сай әр ... өз ... бөлу тағы бар. Шақ ... бір формалар арқылы беріледі. Ондағы қимылдың, жай –күйдің ... бір ... ... ... болғандығы ие болып жатқандығы сол
етістік бойынан аңғарылады.
Істің сөйлеп тұрған уақыттан бұрын не соң, не сол ... ... ... ... ... ... бір ... шақта сөз таптарынан
негізгі бір ерекшелігі: тыңдап отыр, тыңдамақшы, айтты, болып етістіктері
субъектімен, мезгілмен және ... ... ... ... де ... ұшып келе ... дара ... де (айтып) шақ көрінісі байқалады.
Осындай етістіктердің шақ көріністері белгі бір морфермалар арқылы берілді
де (айт -ты), ... ... ... ... ... ... сөйлем ішінде граматикалық құбылыстары анықталатыны сияқты.
Етістіктің кейбір шақ жасайтын қошымшалар ... ... ... ... ... ... ... осы шақ, бірде өткен шақ, бірде
келер шақ ... ... ... Мен ... келемін. Мен
колхоздан ертең келемін. Сондықтан да тіл ... шақ ... ... шақ ... осы шақ, өткен шақ және келер шақ
бір–бірімен қимыл, ... ... ... қатысы жағынан ажыратылады.
Демек, сөйлеу кезі (момент ... әр ... ... ... ... ... ... ажыратудың тірегі болып саналады. Осы шақтың формасы
сөйлеу кезімен сәйкес келетін қимыл, ... ... ... ... ... ... дейін болған қимыл, іс-әрекетті, келер шақтың формасы
сөйлеу кезінен соң, яғни келешектеге болуға тиісті іс-әрекетті білдіреді.
Бір шақтың бірнеше түрі ... ... ... ағылшын, француз, неміс
тілдерінде және түркі тілдерінде өткен ... ... ... түрі ... ... оқыдым, оқығанмын деген етістік формаларының екеуі де ... ... ... ... өткен шақтық мағыналары бір емес: алдыңғысы
жедел өткен шақты білдірсе, соңғысы бұрынғы ... ... ... Тіл
білімінде абсолютті шақ (абсолютное время) және қатыстық шақ (относительное
время) дегенг терминдер белгілі бір ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Абсолютті шақ – белгілі бір шақтың сөйлеу кезіндегі сәтті көрсеткіш
–шақ белгісі, яғни бұл ... ... бір ... сөйлек кезіне қатысты
тікелей айқындалады.
Қатыстық шақ (13) – ... ... ... тікелей қатысты емес,
граматикалық тұлғалар арқылы берілетін етістіктің ... яғни ... оның ... ... қатысты тікелей емес, жанама түрде айқындалады.
Мысалы, жалпы граматикалық шақ категориясының өткен шақ, осы шақ, ... ... ... ... ... ... қара айқындалса, қазақ тілінде өткен
шақтың бұрынғы ... шақ түрі оның ... ... шақ түрі ... яғни ... салыстыру арқылы ажыратылады. Көптеген индоевропа тілдерінде ... ... ... ... деп ... ... де ... ажыратқанда, өз ара салыстырылып, біріне-бірінің қатысы ... ... ... шақ ... бай тілдерінің қатарынан
орын алады. түркі тілдерінде, жоғарыда аталып өткендей, бір шақтың бірнеше
түрі бар. Ол түрлердің әрқайсысы ... бір ... әр ... ... білдіреді. Осы жағынан алып қарағанда, әр ... ... ... бір ... шақ ... ... жүйесіндегі көп
мағыфналы сөз тәрізді; мысалы, көп мағыфналы сөз әр түрлі ... ... ... бір ... шақ та түрлі-түрлі граматикалық
мағыналадрды білдіреді. Полисематизмді сөздің сан ... ... ... мағыналық байланыс болатындығы және олардың бәрі де
негізгі номинативті мағынаның айналасына талаптарындағы сияқты, белгілі бір
шақтың да, мысалы, ... ... ... ... ... байланыс болады, олар қаншама әр түрлі болғанымен, ... ... ... ... ... шақтық мағынаға келіп тіреледі. Әрине,
сөздің көп ... мен әр ... ... ... ... бір
граматикалық құбылыстың арасына тепе-теңдік белгісін қоюға ... ... ... ... ... ... үшін ... отыр.
Шақтарды бір-бірімен ажыратуда қиыншылықтар бар. Ол қиыншылықтар, бір
жағынан, шақ ... ... ... ... ... орай, шақ
формаларының бір –бірімен жіктері ашылғандығымен байланысты болса, ... шақ ... сы мен рай ... ... ... ... шегі де ажыратылмағанымен байланысты.
Ал шақ пен рай категорияларының ... ... ... ... мен ... ... миластырылып жүргені
есебінен деп қарауға болады. Осындай ... ... ... ... шешілмей келу салдарынан шақтардың да, олардың формаларының
да шектерін ашу, оларды топтастыру мәселелріне үлкен қиыншылық туып ... «мен ... ол ... ... ... ... ... қай шаққа тән, олардың мазмұны қандай екенін дәл осы ... ... ... ... ... ... еді; ... едң; бармақ еді;
барған едң; барашақ еді; барып еді; жығылып қала ... ... ... екен;
айтқысы келіп отыр екен сияқты формалардың бәрі де не белгілі бір шаққа, не
бірнеше шаққа қатыты екені күмәнсіз. ... ... бола ... да, ... қай ... жатқызуда айтарлықтай қиындықтар бар. ... ... ... ... ... атқаратын формалардың ең негізгі
қасиеті шақ ұғымын білдіру болса, бұл формалар да ... ... ... қалыптасқан шақ категориясының жүйесінен өздеріне тиісті орындарын
алуға лайық.
Қазақ тілінң шақ ... ... де, өзге ... сияқты іс-
әрект, жай-күйдің болу мезгілі мен сөйлеп тұрған ... ... ... білдіретін граматикалық шақ мағынасына қарай осы шақ, келер шақ,
өткен шақ ... үшке ... ... осы ... шақ дәл сөйлеу үстінде болып ... ... ... Осы шақтағы етістіктер кейде істің, қимылдың сөйлеуші хабарлап
тұрған кезеңнен бұрын басталып, үзіліссіз болып ... да ... ... ... мен оқып жүр дегендерді салыстырыңыз.
Осы шақ мағыналық ерекшеліктеріне қарай нақ осы шақ, ауыспалы осы ... ... ... осы ... іс - әрекет, жай-күй дәл сөйлеу ... ... ... осы шақ ... ... ... отыр, жүр, жатыр, тұр деген төрт етістік жіктеліп, дара ... Мен ... сені ... сіздер жүр – сіздер, бала жатыр. Т.б.
ә) осы төрт ... – ып, -іп, -п және –а, -ә, -й ... ... ... Мұндайда отыр, жатыр, жүр, тұр етістіктері
екінші орында тұрып, айт-ып, ... ... ... ... жүр, ... ... жіктеліп қолданылады.
б) Жатыс септіктегі - у тұлғалы ... ... ... де ... – у-де ... ... ... қызметінде айтылуда да нақ осы шақ
мағынасында ... ... ... -улі тұлғалы етістіктер жеке де жатыр, бұр, отыр,
жүр етістіктерімен тіркесіп те 3-жақтық шақ осы шақ ... ... ... ... пен бір ... керегеге сүйеулі тұр. (Ғ.Мұстафин)
Есік жақта тілектестері дір-дір етіп, екі ішкі мен бір арық торпақ та
байлаулы тұр (Мүсірепов)
Осындағы байлаулы тұр ... ... – у –де ... ... ... ... дәл сөйлеу үстінде болып жатқан, сондай-ақ бұрын басталып, осы
кезде болып жатқан іс-әрекет, жай-күйді де ... ... 14. ... грам.
(199)
Ауыспалы осы шақ бұрыннан болып келе жатқан, сонымен қатар ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл шақ – а, -е, ... ... ... ... арқылы жасалады. Бұл тұлға ауыспалы
осы шақ мағынасында дара да, -ып, -іп, -п ... ... ... ... ... бар –а, -мын, ... (дер), білме-й-сіз (дер), айт-ып бер
–е-ді, ... ... ... ... етістіктер келер шақ мағынасында да жұмсала ... ... ... осы шақ деп ... ... ... жоқ ... ауыспалы осы шақ немесе ауыспалы келер шақ ... ... ... шыққан соң, әркім өзіне жер барак жасап алушы да болады; ... ... ... (Мүсірепов).
Бұл форма арқылы бұрын орындалған іс жайында да баяндауға болады.
Сол ауылда өткен күні ақтың екі офицері кеп, ... ... ... ат жектіреді. (Мұқанов).
Ауыспалы осы шақ екен сөзімен: өтеді екен, біледі екен болып ... ... ... іс-әрекетті көрсетеді. 15 (200)
А.Ысқақов осы ... ... ... ... ... және ... ... амал-тәсілдердің қызметтеріне қарай
жалпы осы шақ, нақ осы шақ және неғайбыл осы шақ деп үш ... ... ... шақ пен осы ... ... ажырату үшін сөйлеу кезі, сөйлеушінің
тыңдаушыға сөйлеп тұрған сәті ... шек, шақ ... ... отырған
уақыт бойында болатын я болып жататын әрекет, тыңдай жүріп жататын амал-
әрекетті ... ... осы шақ ... ... ... жоқ. ... етістік жүйесінде оның қилы-қилы мағыналарын
білдіруге икемделіп, замандар бойы сол ... ... ... орнығып, қалыптасқан грамматикалық амал-тәсілдер бар.
1. Жалпы осы шақ ... ... ... –а (-у-й) жұрнағы
жалғану арқылы жасалады. Өйткені, бұл форма, контекстегі ... ... ... ... ... ... де ... ба, күн қызып
келеді) үнемі істелетін кәсіби және ... ... ... ... ... тән үйреншікті, дағдылы жалпы қимыл, қозғалыс, ... істі де (ит ... құс ... сиыр ... шөп өседі; жел
еседі; бала күледі; әнші ән салады; мұғалім бала ... ... ... ... тек ... осы шақ ... ғана ... жалпы іс-әрекетті
тыңдаушысының көз алдында бұрын болғандай, ... ... ... ... ... ... етіп суреттеп көрсету үшін жұмсала береді. Сол
себептен бұл форма, әдетте, ауыспалы шақ формасы деп те ... 16. ... Нақ осы шақ ... ... шақ (-ып, -іп, -п) және осы шақ (-а,-
е,-й) түріндегі етістік формасына жатыр, жүр, тұр, отыр ... ... ... ... ... жасалады. Мысалы, айтып отырмын; көріп
тұрмын; оқып жүр; келе жатыр т.б.
Жалпы осы шақ пен осы шақ ... ... ... да ... болады: мен келемін дегеннен келу процесі тек жалпы
аталғаны аңғарылса, мен келіп ... мен ... ... мен ... мен келіп отырмын дегендерден келу әрекеті жалпы түрде емес,
ситуация нақтыланып аталатыны көрінеді. ... бұл 4 ... тек нақ ... ... ғана ... ... Олар шақ осы шақ мағынасын тек ... ... ғана ... Бұл төрт ... ... белгілі
бір қалыпта (тұрған, ... ... ... ... уәдік-создық,
өзгеріссіз дәйім болатынын білдіретіндіктен, өткен шақта да, келер шақта
да, рай ... де, ... те ... 17. ... Ниғайбыл осы шақ екі түрлі аналитикалық формант арқылы жасалады.
Оның біріншісі - ... ... шақ ... ... ... ... келгелі) жатыр,, жүр, тұр, отыр етістіктерінің ... де, ... ... ... жалғау тікелей жалғанып жасалады
(мысалы: барғалы отырмын; жүргелі отырмысың? ... ... ... ... ... жүрсіңдер ме? екіншісі – йын дер (-йін деп) форманты
жалғанған етістіктің бірі тіркеседі де, оған ... ... ... ... ... (Мыс, барайын деп отырмын, жүрейін деп тұрмын).
Бұл форма келешекте істелмекші ... амал ... ойды ... ... (осы ... ... асыратындай етіп көрсетеді. Бірақ, бұл форма да,
қажетіне қарай, есімше, ... рай, шақ ... ... осы шақтан
басқа да қызмет атқарады (кетіп қалайық деп отыр ... ... ... олар келе қалды; сәті түсейін деп тұрған іс ... ... ... деп ... қалыппын т.б) (18. 331-332 б)
Ескерту: Оқулықтарды «өсуде дамуда..» ... осы шақ ... жүр. Бұл ... ... да ... ... ... және
оған етістікке тән қосымшалар қосылмайтындықтан, етістіктің шақ ... ... тиіс ... ... (19. ... ... О.Күлкеновалардың «Қазіргі қазақ әдеби
тілі» атты еңбекте осы шақ – етістіктің сөйлеу кезінде ... ... ... ... бір ... Осы шақ ... ... мағыналарына қарай
нақ осы шақ, ауыспалы осы шақ деп 2 бөлінеді.
Нақ осы шақтың ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... жүр ... етістіктері жіктелу арқылы жасалады. Мысалы:
Жекеше ... ... Біз ... ... ... отырсыңдар
Сіз отырсыз ... ... отыр Олар ... түрі жоқ сөзі ... ... отырған жоқпын Біз ... ... ... ... ... ... ... отырған жоқсыз Сіздер отырған жоқсыздар
Ол ... жоқ Олар ... ... отыр, тұр, жатыр, жүр ... ... ... ... ... ... ... Мен отырдым т.б.
Қалып етістіктері осы шақ мағынасында қолданылғанда бірінің ... ... ... ... ... ... ... оқып жүр – оқып жатыр;
сөйлеп тұр – сөйлеп жатыр т.б.
Бірақ бұл етістіктер қолдануда ... ... Қар ... тұр ... ... отыр, жүр етістіктерімен ауыстыруға болмайды. Өйткені
жатыр, тұр етістіктері қимыл иесі жанды, жансыз зат болғанда айтыла ... ... жүр тек ... ... ғана ... айтылады. Қалып
етістіктерінің қолданылуында бұйрық рай ... және ашық ... осы ... және ашық ... осы шақ түрінде бір-біріне сырттай қарағанда ұқсас
болып келетіні бар. Мысалы, сен тұр (жүр, отыр) ... ... ... ... ... тұр. Ал ол тұр (жүр, ... ... дегенде осы
шақты білдіреді.
Қалып етістіктері (ы/п, - і/п), -а, -е, -й формалы көсемшелермен
тіркесіп ... осы ... ... ... ... ... Мысалы,
айтып отыр; жазып жатыр; келе жатыр; бере тұр. т.б. 19 ... осы шақ ... -а, -е, -й ... ... ... сөйлеп
тұрған кездегі әрекетті (күн көтеріліп келеді), ... ... ... оқиды, Асан қалада тұрады), ... ... ... ... ... ... бұл ... контекске қарай өткен шақ,
келер шақ мағынасында да қолданылуы мүмкін. Сондықтан бұл шақ ... осы шақ деп ... ... ... бір ... ме шал өмір сүреді
дегенде өткен шақты білдірсе, Бұл ұя ... ... ... ... ... бермейді. Тігінде ол осы маңайдан ұзамайды ... ... ... тұр. ... бұл ... ... ... қарап жалпы
осы шақ ерекшеліктеріне қарап ... осы шақ деп ... да бар. 20 ... - уда, -уде ... ... осы шаққа жатқызылады.
Мысалы, егін орылуда. Мал семіруде. Бұл ... де ... осы ... береді. Алайда, А.Ысқақов «оған етістікке тән ... ... шақ ... ... қаралмауға тиіс» деген
пікірді айтады. 21 (А.Ысқақов, 1991, 232-б)
Ә. Төлеуов осы шақты нақ осы шақ ... нақ осы шақ, ... нақ ... ауыспалы осы шақ деген топтарға бөледі.
Мұнда, осы шақ істің сөйлеп ... ... ... де, не істелу
үстіндегі кезеңім де көрсететін шақ категориясы. Біз ауыл ... ... ... ... жәшік өзі айтып отыр. Келе жатыр, оқып отыр десек,
мұнда ... оқу ... ... ... ... жатқанын көрсетеді.
Жоғарыдағы ... ... ... келе жатыр сияқты осы шақ жасалу тұлғсына,
сөйлемдегі беретін мағынасына қарай нақ осы шақ (отырмыз, ... ... осы шақ ... ... ең алдымен екіге бөлінеді.
Бірақ жоғарыдағы мысалдарда көрсетілгендей, морфологиялық жағынан,
бұлардың ... ... ... әр ... осы шақ ... істің дәл сөйлеп тұрған уақытта, кезде
істелуін білдіретін етістіктің түрі. Асан ... ... Ол оқып отыр ... осы шақтың өзі де жасалу тұлғасына қарай жалаң нақ осы шақ ... нақ осы шақ ... ... ... ... ... нақ осы шақ қосымшаның көмегінсіз-ақ өздерінің лексикалық
мағынасы ... ... ... ... ... ... жай-күйді білдіретін
жалаң нақ осы шақ отыр, жатыр, жүр, тұр етістігінің бір өзінен ... төрт ... ... да ... ... – жеке ... үш
жаққа бірдей жіктеме алады: Ояна кетсем, қасымда сен отырсың. ... ... ... нақ осы шақ екі не одан да көп ... аналитикалық
тәсілмен бір-біріне тіркесе айтылып, бір-ақ лексикалық ұғымда жұмсалып, бір
сұрауға жауап беріп, сөйлемнің бір-ақ мүшесі болады: Жас ... ... тұр ... ... қайын-жұртына көшіп келіп жатыр. Осындай екі не
одан да көп етістік тіркесе келіп, күрделі осы шақ ... ... ... ... ... ... ... көмекші болған отыр, тұр, жүр, жатыр
сөздерін негізгі мағыналы ... ... соң қою ... мен ... ... Бара, келе, апара, әкеле ... ... ... ... ... келе жатыр. Ол газетке мақала әкеле жатыр.
б) негізгі етістік үнемі көсемшелі (-ып,-іп, -п) ... бара ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Өндіріс күннен
күнге өсіп келе жатыр.
в) -лы, -лі жұрнағы қосылып, ... ... ... сөздерге (ілулі,
байлаулы) көмекші болып, отыр, жатыр, жүр, тұр ... Оған ... ... жоқ, ... әлі ... ... осы шақ. Басқа сөздердің ыңғайына қарай бірде осы шақ, ... шақ ... ... ... ... ... бар: жазып
отырмын (осы шақ), жазады (қазір ... ... ... ... осы шақ
жасалу тұлғасына қарай етістіктің түбіріне ең әуелі көсемшенің –а, -е, -й
жұрнағы, одан соң ... ... ... отыр – а, мын, жыр –е, ... –й, -мін, көр-е-сің, сөйле-іңді ... ... ... ... ... екі түрлі. Мәселен, мен кинодан келемін сөзін сөйлемде
келтіріп ... ... ... Мен ... ... десек келемін ауыспалы
осы шақ мағынасында болса, Мен ... ... ... ... десек,
келемін ауыспалы келер шақ.
Нақ осы шақтың күрделі түрі ауыспалы осы шақтың мағынасында ... ... ... ... келеді. Жанбота ат үстінде газет оқып
келеді.Тұйық етістікке – да, - де ... ... одан ... ... ... ... ... осы шақ жасауға болады.
Мұндай тұлғада жасалуы – қазақ тілінде кейінгі кезде пайда болған
құбылыс. 22 ... 101-103 ... ... Жүзімкүл осы шақты нақ
осы шақ және ауыспалы осы шақ деп қарастырады. 23 (25-26).
ІІ.2. Етістіктің келеп шағы.
Келе шақ іс-әрекет ... ... ... уақыттан кейін болатындығын
білдіреді. Түрлі тәсілдермен жасалатын келер шақтың мағыналары ... ... ... мақсаттың мағына басым, енді бірінде іс-әрекеттің
болу-болмауы айқын не күмәнді ... ... ... ... қарай олар: болжамды келер шақ, сенімді келер шақ, мақсатты
келер шақ, ... ... шақ ... 4 бөлінеді.
Болжамды келер шақта іс-әрекеттің орындалуы, орындалмауы болжай,
жорамалдай айтылады. Бұл болымды және ... ... ... -р, -с
аффиксті есімшелерінің жіктеліп айтылуы арқылы жасалады.
Болжамды келер шақ мына тәрізді синтаксистік ... ... ... ... шақ есімшелер мен шығап, секілді, тәрізді сөздер
тіркесі арқылы жасалады.
Қария адам ... ... ... ... . ... – у ... ... есісдер (тәуелделіп кейде барыс септікте тұрып)
мүмкін сөзімен тіркеседі.
Басқа бір сылтау айтсам, маған сенбей қалуы мүмкін. (Есенжанов).
Сенімді келер шақ – ... ... ... және ... ... ... ... шақ – қолы // -келі, ғалы//-гелі
тұлғаны көсемшелермен жатып, ... тұр, жүр ... ... ... ... кіргелі отырмыз (Б.Бұлқышев) Айсұлу Алматыға жүргелі
жатыр.
Мақсатты келер шақ. Бұл шақ ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мақсатты келер шақ – мақ//-мек,
-бақ//-бек, пақ//-пек етістіктерінің жіктеліп айтылуы арқылы ... ... ... жасалады.
Мысалы: бар – мақ-пын, кел-мек-сің (дер) т.б.
Бұл форма – шы, -ші ... ... ... ... ... ... ... түрі емес етістігінің жіктеліп, тіркелуімен
жасалады.
Оқу орны жылдан жыл ... оқу ісі ... жыл ... ... емес. (С.Дөнентаев)
Ауыспалы келер шақта болатын іс-әрекет нақтылы ешбір шүбәсіз
баяндалады. Ауыспалы осы шақ пен ... (а,-е, -й ... ... да, ... ... шақ делінеді. Олардың мағыналары сөйлемде
айқындалады.
Бірақ оған ... ... ... ол өліп ... да орындайды
(Мүсірепов) Қажы Шұғылдың бурасының «көзін жоғалтам!», - деді ғой, ... енді ... ... 200-201).
А.Ысқақов келер шақ формаларын мағыналары мен тұлғалық ... ... ... ... шақ, ... ... шақ және ... (арнаулы)
келер шақ деген үш топқа бөледі.
1. Жалпы (анық) келер шақ амал-әрекеттің алдағы уақытта шүбәсіз, ашық
жүзеге асатынын білдіреді. Бұл шақ ... ... ... осы ... ... (а, -е, -й) ... ... ... ... ... ... орындаймыз, үміттерін ақтаймыз.
2. Болжалды келер шақ формасы алдағы ... ... ... ... ол ... ... асу-аспауы күдікті, екі талай екені
аңғарылады. Ал ... өзі ... ... ... –ар (-ер, -р) ... ... ... және күрделі негіздерімен жасала береді.
Мысалы, өзіңіз әуелі келерсіз, жай-жапсарымен сонда ... әлі де ... ... де шығармыз, әңгімелесетін де болармыз.
3. Мақсатты (арнаулы) келер шақ формасы ... ... ... күдіксіз (қайткенде де) жүзеге асатынын және онда бір мақсат барын
қоса білдіреді.Бұл ... ... ... ... ... ... ... мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнағы жалғану арқылы, кейде ... ... – шы ... ... ... ... ... Біз ертең
жиналмақшымыз да, онда сенбілікке кім, қашан, қайда баратынын сөз ... ... ... жолға қажет кітаптар алмақпын. 25 (332-333)
Келер шақ формаларын қазіргі қазақ ... ... ... келер шақ, болжалды келер шақ, мақсатты келер шақ деп үш ... ... ... ... ... ... формасы –а, -е, -й тұлғалы көсемшенің жіктелуі
арқылы жасалады. Мысалы, мен ... сен ... сіз ... ол ... формадағы етістіктің өткен шақ, осы шақ ретінде де ... ... шақ ... – (а) р, -(е) р және ... ... арқыы жасалып, алдағы уақытта болатын ... ... ... ... ... ... аңғартады. Мысалы, жазармын, жазарсың,
жазбақпыз.
Мақсатты келер шақ есімшенің – мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, ... ... ... кейде оған –шы қосымшасы ... ... ... ... ... ... –бармақшысың.
Мақсатты келер шақтың мағынасы сөйлеу кезінен кейін болатын ... анық ... ... ... жағынан ашық райдан гөрі бұйрық
рай, әсіресе қалау райға ... ... ...... ...... ... 26 (65-66).
2.3 Етістіктің өткен шағы
Өткен шақ деп сөйлеп тұрған уақыттан бұрын болғам я істеліп ... ... ... ... ... ... өткен шақ жедел
өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ауыспалы өткен шақ ... ... 27. ... ... тілі ... атты ... етістіктің өткен шағы
істің болып өткен мерзімі мен ... ... ... ... қарай: а) жедел өткен шақ; ә) бұрынғы ... шақ; б) ... шақ ... үшке бөлінеді.
а) Жедел өткен шақ іс-әрекет, қимылдың дәл ... ... ... ғана ... өткенін білдіреді. Жедел өткен шақ етістік түбірінің
болымды және ... ...... ды //ді, ... ... жасалады, олар адам әрі бірінші жақта –ле, қ//к, ... ... ... ... ... болып жіктеліп қолданылады.
Мысалы, айт-тым, бар-дық, кел-дің-дер, көр-медің-із т.б.
ә) Бұрынғы өткен шақ ... ... ... ... ... ... ертеде болып өткенін білдіреді.
Бұрынғы өткен шақ бірнеше жолмен жасалады:
а) болымды және болымсыз етістік түбірлеріне ... ... ... шаө ... бар ... көр-ген-сің(дер), кел-ген-
сіз(дер), біл-ме-ген болып, жіктік жалғауының қосылуы арқылы жасалады.
ә) Болымды және ... ... –ып, //іп, -п ... одан әрі ... ... ... ... қашып бұл жерге,
Көңіліңіз суып келіпсіз (Абай).
б) –қан //-кен және ып//іп, п тұлғалары мен-ұшы аффиксті ... ... ... ... ... ... ... шақ жасалады.
Мысалы: бар-ған ем, көріп-ең, айт-ушы еді т.б.
Бұрынғы өткен ... ... ... да ... ... ... бар. Олар ... шақ есімшелерге екен етістігі мен шығар, ... ... ... ... (ған, екен, ған шығар, ған сияқты т.б)
сөздерінің, етістіктің шартты рай формасына керек (са ... және ... ... білем (..ді білем) модаль сөздерінің тіркесіп айтылуы арқылы
жасалады.
Ауыспалы өткен шақ. Өткен ... бұл түрі ...... ... жасалады. Бұл тұлғалар өткен шақта сөйлеушінің істің
орындалғанын нақтылы ... ... ... жасаған ұлы мұраны біліп алып, мұраға білу үшін оқытыңыз
(Бұлқшиев). 28 (198-199)
А.Ысқақов бірнеше семантикалық сипаттарын ескере ... ... ... ... ... шақ, ... (айғақсыз) өткен шақ және неғайбыл
(ауыспалы) өткен шақ деп үш салаға бөлуге ... деп ... 29 ... Анық (айғақты) өткен шақ деп сөйлеушінің болған я болмаған амал-
әрекетті өзі басы ... ... өз ... көргендей, тыңдаушы
(оқушы) әбден қанық боларлықтай, сенерліктей етіп хабарлайтын формаларды
мындай өткен шақ формалары жасалады.
1) –ды, /-ді, ты, -ті) ... ... ... ... (-ген, -қан, -кен) жұрнағы (жайған, есейген, көшкен).
3) –атын, (-етін,-йтын, ... ... ... еді; ... еді, ... –ып еді (іп еді, п еді) форманты (көтеріп еді, ... еді, ... ... еді, қан еді, -кен еді) ... еді, ... еді, ... ... еді) форманты (қалаған еді, білген еді, қашқан еді, түскен еді).
6) – ушы еді (-уші еді) ... ... еді, ... ... тұр, жүр, жатыр, отыр етістіктері мен ... еді ... ... (жүр еді, отыр еді, жатыр еді, отыр еді).
2. Толық (айғақсыз) өткен шақ деп сөйлеушінің ... я ... ... өзі ... ... өз ... көрмей, тек басқа айғаққа
(біреудің айтуынша, хабарлауына) сүйеніп, немесе кейін өзі көріп, ... ... ... ... ... ... етіп көрсететін
формаларды айтамыз. Толық өткен шақ көрсеткіштері мыналар.
1) –ып (-іп, -п) жұрнағы (алыпты, көріпті).
2) ... екен (-ген ... -қан ... ... екен) форманты (алынған
екен, кешіккен екен, сасқан екен).
3) –а, +ды екен (-е + ді ... ... ... ... ... екен).
3. Неғайбыл (ауыспалы) өткен шақ деп ... ... ... ... ... болған ниетті, мақсатты, шартты, болжалды,
тілекті сөйлеп ... ... ... ... ... етіп
көрсететін формаларды айтамыз. Неғайбыл өткен шақ ... ... ... еді (-мек еді, бақ еді, пақ еді, пек еді) ... (алмақ
еді, бермек еді, жазбақ еді, төзбек еді, ашпақ еді, түспек еді) 30 ... ... ... ... ... ... ... өткен шақты беске
бөледі: олар: жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ, ... ... ... ... шақ, ... ... шақ ... өткен шақ. Істің істелгендігін үзілді-кесілді кесіп, оның ... ... ... Мысалы, Ай құлақтанып ... ... ... тұрып, қарағанның бұтасына сындыруға
кірістік. Жедел өткен шақ етістіктің негізгі ие ... ... –ты ... ді) ... қосып, одан соң жіктік-жоқ жалғауы қосылуы арқылы
жасалады:
Үркіттің түрмесінде жатып, бір рет ... ... ... ... ... шақ. ... ... тұрған уақыттан, кезден әлдеқашан
бұрын істелгенін көрсететін етістіктің ... ... ... ... ... барған. Ауылдары жақын балалар кеше ... ... ... бұрынғы өткен шағы есімшенің – қан ... ған, ... ... жіктік жақ жалғауы арқылы жасалады: Мұндай өткен шақтың
түрі - ... ... ... анық көзі жеткендігін, ол істе
өзінің болғанын ақиқатиап, тұжырымдайды. Ол студент кезінде қалада ... ... ... ... шақ. ... (-ып, іп, -п) ... ... жасалады.
әйел кәрі де емес, бірақ жасына жетпей боржып, ... ... ... баланы сақтасам-ау деген аналық сезім барлық ар-ұяттан ... ... ... ... ... өткен істің өзі басы-қасында
болмай, ол туралы ... сырт ... не ... бір ... ... ... ... бұрын болғандығын білдірумен бірге, ... ... ... дүдамалдығы да бар тәрізді.
Тиянақсыз өткен шақ (имперфект).
Есімшенің (-ған) мен көсемшенің (-ып) ... соң ... ... ... ... ... тиянақсыз өткен шақтың күрделі түрі жасалады. «О,
Қызыл Жебе» - деген дауыс Шолақ Шабдардың ... ... ... ... шығып кетіп еді. Мұндай тұлғалы сөздерден іс ... ... ... ... мезгілмн де ұштасып жатады. Іс желісі үздіксіз ... ... райы ... сөзі ... ... да ... өткен шақ жасасуға
болады: кетсе керек, айтса ... ... ... ... керек т.б. Мұндай
тиянақсыз өткен шақ бұрын болып өткен істің ... ... ... ... ... ... істің осы уақыттағы іспен ұштасуын
көрсетсе (танысқан едім, көрген едің), екінші түрі ... ... не ... ... осы уақыттағы басқа бір іспен ұштасуын көрсетеді: танысып еді,
көріп еді, көріп едің т.б.
Ауыспалы ... шақ ... үшін ... ... атын (-етін, -йтім,
йтын) жұрнағын қосып, онан соң жіктік жалғауы ... ... ... ... ... шақ жағынан ауысып отырады: ... ... ... Ай ... ... ... жетіп толықсып тұрған шақта ол
бай ауылының төбесінен келіп ... ... ... ... ... ... ... тұлғалануы әртүрлі. Стильдік жағынан айырмасы болғанымен,
«...сезіндіруші ... ... ... ... ... ... ... білетін деп өзгертсек, адам бұлардың мағыналарына ешқандай өзгеріс
енбейді. 31 (104-105).
Ал «Қазіргі қазақ әдеби тілі» атты оқулықта ... ... ... шақтың бірнеше формалары бар екендігін атап ... ... ... ... қарай 4 бөлінеді. 1) Жедел өткен шақ. 2) ... шақ. 3) ... ... шақ 4) ... ... шақ (32, ... ... шақ формасының грамматикалық көрсеткіші – ды, -ді, ... ... ... ... жіктеліп қолданылуы. Мысалы: оқы-ды-м,
оқы-ды-ң, оқы-ды-қ, оқы-дың-дар, оқы-ды. Көбінесе –ды, -ді –ты, -ті жұрнағы
жалғанған етістік қимыл-әрекеттің жуық ... ... ... Біз ... Саяхатшылар жолға шықты. Сондықтан бұл форма жедел өткен шақ деп
аталады. Бірақ бұл жұрнақтар ... сөз тек жуық ... ғана ... ... білдіруі мүмкін. Мысалы, 1917ж ұлы Қазан революциясы болды.
А.Құнанбаев қазақ жазба әдебиетінің негізін ... ... ... жуық ... ... ... тұрған жоқ.
Бұрынғы өткен шақтың морфологиялық көрсеткіші – есімшенің – ған, ... -кен ... ... өткен шақ формалары жедел ... ... ... ... беруі мүмкін. Мысалы: Біз киноны кеше
көрдік. Біз киноны кеше көргенбіз. Дегенмен бұл екі ... ... де бар. Олар ... ... -ген (қан, -кен) ... ... ... сөйлеп тұрған
кезде өтіп жатқан қимылды білдіре алмайды. Мысалы, ... ... ... ... Мұның не, зәремді ұшырдың сөздерін білгенмін. Ұшырғансың
деп айтуға болмайды.
2. Жедел ... шақ та, ... ... шақ та қимыл-қозғалыстың болып
өткенін аңғартқанымен –ды, -ді, -ты, -ті ... сөз ... ... ... ... ондай нақтылық болмайды. Мысалы, мына сөйлемдерді
салыстырамыз:
Ол үйге кетті (анық білемін, көрдім). Ол үйге кеткен ... ... еді) ... -ген, -қан, -кен ... өткен шақ формасы еді ... ... те ... ... ... ... барған едің,
барған еді.
Ежелгі өткен шақтың морфологиялық көрсіткіші –ы (п), -і (п) ... ... ... ... ... ... ... шақ формасы ертеде
өткен іс-қимылды аңғартуда жиі қолданылады. Масылы, ертеде бір ... ... ... ... да бұл ... ... өткен шақ деп аталған. Бірақ
өткен шақтың бұл формасы қимыл-әрекеттің ерте ... не ... ... ... ... кезі де ... ... сен бүгін ерте келіп
қалыпсың, бізге ескертпепсіз.
Ежелгі өткен шақ формасының негізінен мағыналық өзгешелігі ... ... ... кезінде сөйлемнің ... ... ... ол ... ... 2) ... ... іс-қимылдың
саналы түрде орындалмағанын, білудің, ұмытудың ... ... ... ерте ... ... білмегендітен), кілтті тастап
кетіппін (Ұмытқандықтан), түс көріппін, қате көріппін т.б.
Ежелгі өткен шақтың жіктелуі
Жекеше ... ... Біз ... ... ... ... ... ... ... ... Олар ... ... өткен шақ формасы қимыл- әрекеттің болып өткен кезде
сөйлеушінің көзбен көрмеген, көрсе ... ... ... ... шақ ерте кезде болып өткен дағыдыға айналған (қайталанып
отыратын) қимыл-әрекетті білдіреді. Мысалы: Біз ... ... ... ... түрі –атын, -етін, -йтін, -йтын жұрнақтары
жалғанып, үш жақта ... ... ... Мыс, ... сен ... сіз ... ол бағатын.
2. Аналитикалық тәсілмен жасалған дағдылы өткен шақ түрі ... ... ... және ... -уші ... жасалған
етістік пен еді көмекші етістіктің тіркесу ... ... ... ... ... ... білмеуші едің. Бірақ ушы
еді формтымен келген сөзден гөрі атын еді ... ... сөз жиі ... ... өткен шақтың сөйлеу кезінен бұрын болған ... ... ол ... ... айналғандығын, дүркін-дүркін
қайталанып тұрғандығын аңғартады.(33(51-52)).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепте етістіктің шақтарын түсіндіру жолдары34 бет
Етістік50 бет
Етістік формалары және оны оқытудың әдістері64 бет
Етістіктің морфологиялық сипаттары34 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Ерте жастан ағылшын тілін оқытудың маңызы және оның ерекшеліктері38 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістікті болымсыз сөйлемдер41 бет
Етістіктер10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь