М. Байғұттың шығармашылығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І Тарау.

Жазушы шығармашылығындағы алғашқы ізденістер ... ... ... ... ... ... ... ...5

ІІ Тарау.

М.Байғұттың шығармашылығындағы тәуелсіз таным және суреткерлік шеберлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста Мархабат Байғұттың бірқатар шығармалары қарастырылады. Осы уақытқа дейін баспасөз бетінде автордың жеке әңгімелері мен әңгімелер жинағына тек қысқаша түрде жалпылама сипатта тоқталып өткені болмаса, тиянақты зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Осыны ескере отырып, М.Байғұттың повестері мен әңгімелеріне тәуелсіздік таным тұрғысынан поэтикалық талдау жүргіздік. Зерттеу нысанына «Интернаттың баласы», «Машаттағы махаббат», «Таудағы андыз», тағы басқа жеті повесть пен «Шілде мен Егінбай», «Дауыстың түсі», «Әкім кеткен күн», «Шел», «Ақпандағы мысықтар» тәрізді тағы басқа отызға жуық әңгімелері алынды. Жазушының шығармашылық өмір жолына толық тоқталып өтілді. Сонымен бірге М.Байғұттың шығармаларын О.Бөкей және Д.Исабековтың шығармаларымен салыстыру барысында стильдік ерекшеліктер мен ортақ ұқсастықтар дараланып ерекшеленді.
М.Байғұт шығармаларының поэтикасын зерттеудің маңызы зор. Біріншіден, М.Байғұт қазақ әдебиетінде өзіндік көркемдік талғамы мен стилі бар жазушы. Жазушы шығармашылығына осы тұрғыдан да жандасудың өзектілігі күшті.
Екіншіден, М.Байғұт шығармаларының көркемдік ерекшелігін поэтикалық тұрғыдан аша білудің нәтижесінде жазушының өз поэтикасын анықтауға мүмкіндік туады.
Үшіншіден, жазушының өзіндік стилі мен поэтикасын саралап анықтау арқылы қазақ әдебиетіндегі алатын орнын анықтауға қло жеткізуге болады. Осы мәселеге де төрелік жасауға болады. Мұның бәрі жинақталып келіп, дипломдық жұмыстың көкейкестілігін айқындайды.
Сонымен бірге М.Байғұт шығармашылығы жайында арнайы талдау еңбегінің болмауы зерттеудің маңыздылығын арттыра түседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Сөз өнері тарихынан жазушы еңбегі, көзқарасы мен қолтаңбасы, дүниетаным иірімдері кең орын алады. Алайда, әдебиет өз орнын адаспай тапқан осы бір әмбебеп тұлға шығармашылығының зерттелу деңгейінде кемшіл тұстар байқалып жатады. Баспасөз беттерінде жекелеген мақалалардың әр жылдары, онда да болса М.Байғұттың мерейтойына байланысты жарық көргені, сондай-ақ кейбір ғалымдардың еңбектерінде қысқаша сөз болғаны болмаса, жазушының шығармашылығын арнайы зерттеген еңбек жоққа тән. М.Байғұттың шығармаларының көркемдік құпиясы мәтін табиғаты шығармаларының мәніне С.Жұмабековтың «Сын симфониясы», Ж.Дәдебаевтың «Қазіргі қазақ әдебиеті», С.Қирабаевтың «Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті» т.б. еңбектерінде қысқаша шолу жасалды.
Зерттеу барысында жазушының әңгімелері тақырыптық тұрғыдан көтерілген мәселелеріне орай топтастырылды. Сюжет, образдар, көркемдегіш тәсілдерге терең талдау жасалынды. О.Бөкей, Д.Исабеков шығармаларымен салыстыра зерттеу барысында жазушының өзіндік стилі айқындайды.
1. Ағын қызы Агата. Эссе. Интернет
2. М.Атымов. «Қазақ романдарының поэтикасы».
3. «Әдебиеттану терминдер сөздігі» ред. Басқарған З.Ахметұлы.Алматы, «Ана тілі» 1998 жыл, 275 бет.
4. Әжібек Т. «Шымкент келбеті» 01.10.1996 жыл.
5. М.Байғұт. IV том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005жыл
6. М.Байғұт «Оңтүстік Қазақстан» 23.10.1999 жыл.
7. М.Байғұт ІІ том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005жыл
8. М.Байғұт І том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005 жыл
9. М.Байғұт ІІІ том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005 жыл
10. Ж.Боранбаев «Мархабат мәртебесі», «Оңтүстік Қазақстан» 25.15.1995 жыл.
11. О.Бөкей «Қайдасың қасқа құлыным», Алматы, «жазушы» 1986 жыл
12. Егемен Қазақстан 24.05.2005 жыл
13. «Егемен Қазақстан» 2.11.1995 жыл.
14. Интернет WWW.M.Baygut.kz.
15. Д.Исабеков ІІ том. «Өзен суалағанда» Алматы, «Атамұра» 1997 жыл
16. Кітапта: З.Қабдолов «Сөз өнері» ІІ том. Алматы 2003 жыл.
17. З.Қабдолов «Сөз өнері» ІІ том, Алматы, 2003 жыл.
18. «Қазақ әдебиеті» 20.05.2005жыл.
19. «Мұқағали» Естеліктер. Құрастырған Айтақын Әбдіқалықов. Алматы, «Жалын» 1995 жыл.
20. «Оңтүстік Қазақстан» 23.12.1998 жыл.
21. «Оңтүстік Қазақстан» 11.07.1991 жыл.
22. Г.Пірәлиева «Ішкі монолог» Алматы, «Қазақстан» 1994 жыл.
23. С.Сахабат «Сөз мүсіні» Шымкент, «Жібек жолы» 1995 жыл.
24. К.Сыздықов «Болашақ» Мамыр, 2005 жыл.
25. К.Сыздықов «Болашақ» Мамыр 2003 жыл.
26. Шаштайұлы Ж. «Қазақ әдебиеті» 20.05.2005 жыл.
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
......................................3
І Тарау.
Жазушы ... ... ... ... тәуелсіз таным және ... ... ... сипаттамасы. Дипломдық жұмыста Мархабат Байғұттың
бірқатар шығармалары қарастырылады. Осы ... ... ... ... жеке әңгімелері мен әңгімелер жинағына тек қысқаша түрде
жалпылама ... ... ... ... ... ... ... Осыны ескере отырып, ... ... ... ... ... тұрғысынан поэтикалық талдау жүргіздік.
Зерттеу нысанына «Интернаттың ... ... ... ... тағы ... жеті ... пен «Шілде мен Егінбай», «Дауыстың
түсі», «Әкім кеткен күн», «Шел», «Ақпандағы мысықтар» ... тағы ... жуық ... алынды. Жазушының шығармашылық өмір жолына
толық тоқталып өтілді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... барысында стильдік
ерекшеліктер мен ... ... ... ерекшеленді.
М.Байғұт шығармаларының поэтикасын зерттеудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... мен
стилі бар жазушы. Жазушы ... осы ... да ... ... М.Байғұт шығармаларының көркемдік ... ... аша ... нәтижесінде жазушының өз ... ... ... ... ... ... мен ... саралап анықтау
арқылы қазақ әдебиетіндегі ... ... ... қло ... Осы ... де ... ... болады. Мұның бәрі жинақталып
келіп, дипломдық жұмыстың көкейкестілігін айқындайды.
Сонымен бірге М.Байғұт ... ... ... ... ... ... ... арттыра түседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Сөз өнері ... ... ... ... мен ... иірімдері кең орын алады. Алайда, әдебиет өз орнын адаспай
тапқан осы бір ... ... ... ... ... ... байқалып жатады. Баспасөз беттерінде жекелеген мақалалардың әр
жылдары, онда да болса М.Байғұттың мерейтойына ... ... ... ... ... еңбектерінде қысқаша сөз болғаны болмаса,
жазушының шығармашылығын ... ... ... ... тән. М.Байғұттың
шығармаларының көркемдік құпиясы мәтін табиғаты ... ... «Сын ... ... ... қазақ әдебиеті»,
С.Қирабаевтың «Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті» т.б. еңбектерінде қысқаша
шолу жасалды.
Зерттеу барысында жазушының ... ... ... ... орай топтастырылды. Сюжет, образдар, көркемдегіш
тәсілдерге терең талдау ... ... ... шығармаларымен
салыстыра зерттеу барысында жазушының ... ... ... ... мен ... ... шығармаларының
поэтикасын анықтау – жұмыстың басты мақсаты. Одан туындайтын ... ... ... ... ... ... ... мен идеясын анықтау;
- жазушы әңгімелерін тақырыптық ерекшелігіне қарай топтастыру;
- жазушы шығармаларының ... ... мен ... саралау;
- жазушының образ жасаудағы тәсілдерін ... ... ... ... ерекшелігіне түсінік беру, яғни
құбылту мен ажарлауды қолдану ерекшелігіне анықтама ... ... ... ... этимологиялық және
салыстырмалы лексика мәселелерінің қойылысын анықтау.
Зерттеу ... ... ашу үшін ... «Интернаттың баласы»,
«Машаттағы махаббат», «Таудағы аyдыз» т.б. жеті ... пен ... ... ... түсі», «Әкім кеткен күн», «Шел», «Ақпандағы мысықтар
тәрізді» шығармалары негізгі зерттеу нысанасына айнлды. Жұмыстың ... ... ... ... ... ... тұжырымдар
мен қағидалар негізінен басшылыққа алынды. Сонымен бірге З.Қабдоловтың
(17), М.Атымовтың (2), ... (23), ... ... ... мен ... ашылған жеке сайт ... ... ... ... ... ... М.Байғұт өмірі мен шығармашылығы жайында
жазылған түрлі мақалалар да ... ... ... ... ... М.Байғұттың әр жылдарда шыққан
кітаптары мен ІV ... ... ... ... ... ... ... жинақтау, сараптау, бақылау, қорыту әдістерінің
негізінде жазылды.
Жұмыстың құрылымы.
Диплом жұмысы ... ... ... мен ... және ... ... ... Негізгі бөлімде «Жазушы шығармашылығындағы
алғашқы ізденістер», «М.Байғұттың шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... шығармашылығындағы алғашқы ізденістер.
Қазіргі таңда қазақ әдебиетінде рухани дамуымызға, ұлттық ... өз ... ... үлес ... ... қарастырып, олардың әдебиеттегі ... ... ... қажеттілігі заңдылық.
Жалпы, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... дара ... ... стилімен есте
қалған қаламгерлер аз емес.
1920-1930 жылдар ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Ғ.Мүсрепов, Ғ.Мұстафин т.б сынды сөз
зергерлерінің жазған көркем дүниелері ... ... ... әдебиетіміздің алтын қорын құрайды.
Осындай көркем дүниелер келтірген орта мен ... ... ... де өз әсерін тигізді. Әсіресе, тарихи кезеңдер шындығын, өнер
адамдары мен тарихи тұлғалардың өмір ... ... ... ... және бүгінгі замандастар тыныс тіршілігін, ішкі ... ... ... ... ... көбірек ілікті.
Қазіргі әдебиеттану ... ... ... ... ... зерттелуде. Соңғы ... ... ... ... ... уақыт талабына сай зерттеу еңбектерінің
негізгі арқауы болды. Осы ... ... да жаңа ... ... жасалды.
Әрбір кезең қазақ әдебиетіне танымал есімдерді, тың мәселе көтерген
шығармаларды, поэзия, ... ... ... ... даму ерекшелігін айқындайды.
Мамыржай майда ... ... де, ... де ... өзіндік сара жолмен келе жатқан Мархабат ... ... 25 ... ... ... ... ... Пістелі
ауылында дүниеге келген. «Пістелідегі қамыспен ... үйде ... ... ... ... ... Мархабаттың ауылы қандай? Ауыл аты
Таупісте деген жеміс ағашына ... ... ... ... тауында оның Бозторғай асуының күнгейінде, Аршалы мен Ашалы,
бекі аңғарларында, ... ... ... мен ... сол
жағында өсетін, биіктігі бес-алты метрге дейін жететін, жаңғақ тұқымдас
ағашы ғой. Қазақстан бойынша, оның ... ... осы ... жерде өспейді. Өзбекстанның Алай, Ферғана аңғарларында ... Тау ... өзге ... ... табиғи қасиетін
бойына сіңіре білген ... өзі ... ... секілді өмір
әліппесінен сабақ алып, ешқандай ... оңай ... ... мен қысаң соқпақтардан тұратын жиынтығы көп кезеңде өзін
танып ... ... ... ... ... ... ... ұштастыра отырып, жұтынған ... ... ... ... ауысып, ағайын-туыс пен интернат табалдырығын ... ... абай ... орта мектепті бітіреді. Жазушының
өзі бұл туралы былай дейді: «Пістелі ... тек ... ... ... ... де солай. Сол бастауыштан соң біресе Жуалыдағы
әпкемнің қолында, ... ... ... ... ұжымшардың интернатында, сонсоң аудан ... ... ... ... ... (12;8).
Орта мектепті бітіріп, 1964 жылы Қазақ Мемлекеттік Университетінің
филология факультетіне ... ... Сол жылы ... ... ... өтеуге шақырылып, Қиыр Шығысқа аттанып кете ... ... өз ... ... кетсек: «Алпыс төртінші жылдың
желтоқсанында ... ... оқу ... студенттерін түгел
тізімдеп, көкесі жоқтарды әскерге алды да ... ... ... әлі ... ... жоқ еді. ... бесінші жылдың маусымында
Новосібір қаласындағы алты айлық кіші ... ... ... ... ... әскери округінің ... ... ... ... ... ... бүкіл тағдырымызды үш
жылға үзіп тастаған Хрушев жолдасты ... ... те, ... арғы жақ, ... ... армансыз аралатқаны үшін алғыс
айтатынбыз», - дейді.
«Студенттік өмір өксігенмен» ... ... ... өнімді
өршіген қара қаламның ... ... ... ... ... ... тұнығынан қуат алған ба деген ойға ... ... ... осы ... қазіргі таңда жойылып ... ... ... ... жүріп Ағын қызы Агатаға ғашық болады. Ал
ғашықтық ғаламаты ... ... ... ... ... құлпыртып
жіберетіні белгілі. Сол сияқты жазушының ... ... да сол ... ... толы кезеңдерде жатыр ма деген ойға
қаласыз. Естайды Естай еткен Қорлан болса, ... ... ... сай ... ... ... аз ... тарихтан белгілі. Тіпті өткен
ғасырдың ақиық ақын ... ... тау ... ... ... ... ... деген махаббаты арқау болғанын Еркін Ібітанов
өз ... ... ... ... шабыты жайындағы жоғарыдағы пікірімізге
дәлел еді. ... өз ... ... ... ...... қатардағы шопан емес, комсомол-жастар ... ... Біз ... ... ... бойымен қатар жүріп,
сержанттық погонымыздың шетіне ... ... ... шашын тигізіп,
бүкіл кешенді аралатып ... ... ... ... қыздың еркелеп қана жігіт
иығына басын ... ... ... осыдан болса керек».
Мархабат Байғұттың кейін жазған «Күн ... ... ... ... «Ақ ... ... кейіпкерлері мен оқиға іздері осы
жыл жемістері екені ... ... ... өтеу ... ... ... соң ... сырттай оқи жүріп 1968-1973 ... ... ... ... әуелі корректор, кейіннен тілші,
аудармашы, бөлім ... ... ... мен ... ... қоя ... ... пенделік
құштарлығын қаламын ұштау арқылы сабақтастырған Мархабаттың ... ... ... отау тіккен тұсы да осы шақ. Бұлай
дейтініміз 1974 жылы ... ... ... ... аударашы
болып ауысып келе сала «Жазушы» баспасында ... ... ... атты ... ... енген «Алақанда алтын дән» атты очеркі
«көшке» еріп, өз алдына жеке отау ... ... ... ... сол ... жас ... ... қара шаңырақтай екені
айтпасақ та аян. 1975 жылы «Жалын альманағының» алтыншы ... ... ... туып келе ... ... ... ... хабаршысы болып «Бірбеткей» әңгімесі жарық көреді.
Араға аз уақыт ... ... ... 1976 жылы ... ... ... басылып шықты. Осыдан соң-ақ Мархабаттың
майда қоңыр мақаммен мәнерленген ... ... ... ... ... ... ... прозамен ... 1978 жылы ... ... ... ... «Шілдесін»
дүниеге әкеледі. Араға екі жыл ... ... соң ... тәттіні
тамсана тауысқан баланың су іздегендей шөліркеп қалған ... ... ... ... ... ... басқан болады.
Өңіріміз жаршысы іспетті «Оңтүстік ... ... ... ... ... қызметін атқара жүріп жазушы көзі қарақты
оқырманды осындай ... ... ... ... ... ... , нақтылыққа негізделген болса Мархабаттың аз сөзбен
ақырандап көп ... ... ... ... миығынан жымия отырып
мыжи мысқылдауы, ауылдың ... ... ... ... тиегіне шек тартып сыр шертуі осы ... ... пен ... ... ... ұққанымыз дұрыс болар.
Бұл жайында ... ... ... ...... ... танылып үлгерген жазушы... «Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... Көркем
туындылары өз табиғатынан бастау алады».
Публицистикамен көркем ... ... алып ... ... қиындықтарынан өте білген Мархабат жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... ... ... Тәкен
Әлімқұлов дөп басып айтқан.
Мархабаттың өзі бір сөзінде: «Университеттің ... ... ... ... ... газеттерде жұмыс істедім. Кейінгі
қызметтерім да БАҚ – қа, журналистикаға ... ... деп ой ... ... пен ... ... ... әлем
болғанымен, етектері бір таулар сияқты емес пе?»- деп ... ... ... 1984 жылы ... ... комитетінің
нұсқаушысы қызметіне ауысады. Саясатта тұрақтамай ... ... ... Одағы облысаралық бөлімшесінің жауапты ... ... Осы 1985 жылы ... ... ... ... атты ... кітабы жарық көреді. «Тоғыз балам-бір төбе,
Ертөстігім-бір төбе» ... ... ... ... ... өзгешелеу, сіздің талантыңызды танытып ... ... ... - деп ... ... баға ... повесть атын иемденген
жинақ ішіндегі өзге де шығармалар ... жаңа ... ... сыр ... ... ... ... бергені анық.
Көркем әңгімедегі ел өмірінің шеберлікпен бейнеленуі.
Күнделікті тіршіліктің кемшіліктері мен келеңсіздіктерін өткір де
әсерлі ... ... ... қаламының қарымы кең. Олар қоғам мен
жеке адам өмірінің күнгей мен ... ... ... ... ... де шеберліктің шеңберін кеңейтеді.
1960 – 70 жылдары әдебиет айдынына ... ... жас ... қазақ өмір, қазақы болмыс, қазақ табиғаты, қазақ ділі ... ... ... алып ... ... ... әдебиетінің алтын қорына енген
Ш.Мұртаза, М.Байғұт, Ә.Тарази, Т.Нұрмағамбетов, Д.Исабеков, Қ.Мұқанбет-
қалиевтің ... осы ... ... ... ... ел есін ... «Күн
шуақты космо - коммунизмге» аяқ алған кезеңдегі қала мен ауыл қаза-ғының ... ... ...... өмірлік мүддесі. Негізгі тақырып болып бұл
шығармалардың көлемі ... ... ... ... тым арыда. Нағыз
оқырманды өзіне елітіп тереңіне ... ... ... ... ... ... ... ие. Кейіпкерлердің іс - әрекеті мен атын атап, ... ... ... ... ... ... Т.Нұрмағам-бетов,
Д.Исабеков, Қ.Мұқанбетқалиев әңгімелерінің көлемі ... ... ... Ал, ... бірінші жақтан баяндалатын, табиғаттың бітімін ... ... ... де ... мен ... ... қаламгерлердің томдық таңдамаларына енген ... ... ... «Қыз ... ... ... ... үшін», «Жігіттің көз жасы»,
әңгімелеріндегі фабулаларда ортақ оқиғалардың болуы.
«Шойын құлақ» деген ... өзі ... ... идеясынан үлкен сыр
аңғартардай. Көңілдері кіршіксіз, азға қанағат ... ел үшін ерен ... ... ... еңбеккерлер өмірінен алған кішкене фабула типтік бейненің
сомдалуына мол қызмет етіп тұр.
«Жүнін жұлған ... ... ... – бүршік бетіне үсіген ...... ... ... О баста оны әлдекім лақтырып жібере
салғандай, бір ... ... ... ... Бір ... адам оны әне – ... ... екен деп минут сайын күткендей еді» - деп ...... ... ... ... ... ете түскен. Бет –
бейнесі сұрықсыздау, Алданыш сезімге ... өте ... ... ... бұл ... ... ұшырайды. Үлкен үміт алдағаннан кейін қолын бір
сілтеп жыраққа кеткен Алданыш көп кешікпей қайта оралады.
«Тыңды сағындым, сонан соң, ... сені ... ғой мен, - деді ... еркелете сипап. Оның бұл даусынан өзін - өзі ұстай ... ме, ... ме, сол ... бір ... бар ... ... мінез бен махаббат та кездесе береді екен – ау».
Соңы ... ... ... дала ... ... ... арқылы таза табиғи болмысымен бейнелейді. Шойын құлақ атанған
Алданыштың бойындағы «Өр кеудесіне қайтпас қажырлық пен ... ... ... ... ... ... астасқан өжет адамды» қаламгер
сомдаған болмыс сол ... ауыл ... ... тән ... ... ... ... ел өмірің бүгінгі кезеңін
айшықтаған. Т. Нұрмағамбетов пен М. Байғұт әңгімелерінің сюжеті мен ... ... ... ... заман ығына қарай өзгеруін
шағын жанрға ... ... бұл екі ... ел өмірінің, адамдар әрекетінің
ішкі жағына дендей ендіреді. «Нақаң үшін» әңгімесіндегі Нақыпбектің ... ... ... ... ... ... ... төсек тартып жатқан
Нақыпбектің денсаулығы нашарлай ... ... өзін ... ... ... ... – сүйгіне, даурықпа Нақыпбектің көздегені бар.
«Өзін үнемі орталарына алып, «Нақа, Нақалап!» жүретіндердің бірте ... ... ... ... ... ... ... шын налып
жатқан кезінде өзінің көмегімен оқуға түсіп, ... ... ... ... ауылдас інілерінен «Бүгін Нақаңа барып, көңілін ... ... ... ... кәдімгідей сергіп қалды ...» деген жолдардан Нақыпбектің
адамдық келбетін анық ... ... ... Нақыпбектің халін
сұраушылар келгн сәттегі оқиғалар ... ... ... жоғары білімді
интелегенция өкілдерінің интелектісін айқындай түседі. Жеңіл ... ... ... ғылым. Елен, айтар жүзді сән, қырттығы басым Қырбай
пысық және т.б. кешегі және ... ... да тән ... ... өз ішкі ... бар.суреткер әңгімедекейіпкерлерін жеке даралап
көрсетпей, барлығының ... ... ... ... ... ішкі ойы арқылы өткен күнмен бүгінгі кезеңнің шынайылығын
кең ақумда жеткізген. М.Байғұт әңгімесі ел адамының ... жат ... ... ... ... ... оқиғалардың жылдары,
мезгілдері ерекше аталып көрсетілуі, адамдарының ... ... ... ... әсер етіп, қандай халге жеткізетіндігін танытудың жолындағы
көркемдік ... ... ... ... ... ... арқылы өмірінен
алынған шағын фрогменттер ауыл адамының тыныс – тіршілігін танытудың ел
жағдайының ... ... ... ... ... ... ... қаймағы бұзылмаған ауылдағы Пердештің аяулы жары. ... ... ... еш ... ... Ал, ар – ожданнан
аттап кеткен нәжі ... ... ... ... – ақ ... ... ... қос оқиға ауылдағы қарапайым бір тоға жүретін
Пердештің мінезіне жағымды өзгеріс алып келсе, ... ... ... ... ... ... ... барған сай ын ... ... ... ... мен Ұлбаланың көзінше:
- Әй, бұл бастық деген, «жақсы ит өлімтігін көрсетпес – ... ... ... ... ... көз ... ... құрып кетпей
ме? – депті...» деген диологтар тек кейіпкер ойын ғана ... ... де дәл ... тұр. Дегенмен жазушы оқырманына «Қызбелдегі ... соңы ... ... «Иә, ...... ... де ... ауылдары секілді жөн – жосықты жолға түсіп кетер» - ... ... ... ... ... да автордың көркем ой қорындағы нағыз
шеберлік.
Әр жылдары жазылған бұл көркем ... ... мен ... ... ... көреміз. Жазушылар бір ғана оқиғаның ... ой мне тың ... ... ... ... ... ... болуы автордың сол өмір ортасында ... ... ... ... ... ... әсерлі жеткізе білуінде болса
керек. Жеке және азғана топтың іс - ... ... ... ... ... ... ... айқын көрсетеді. Қазақ жазушылары тынымсыз
ізденітің нәтижесінде ел өмірінің шындығын мығына жеткізе ... ... ... ... ... қалдырды. Бұл қасиет қаламның құдіретін қадыр
тұтар нағыз суреткерлерге тән болмыс болса керек.
1988 жылы ... ... ... ... кітабы жарық
көреді. «Шышынан күннің, содан соң айранның иісі ... ... ... сөз ... ... қаға, таңдана тілге тиек еткенін көріп-
біліп жүрсе де паңдана ... ... ... ... ... повесімен өзінің бұл уақытта әдебиеттей әсерлі әлем ... ... ... ... ... бола ... куәсі
боламыз».
Мархабат Байғұт 1992-1993 ... ... ... ... ... ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады.
Осылайша біраз жыл алдын бас ... ... ... аз ... ... жазушының өмір ... көз ... ... ... ... түйсінеміз.
«Нағыз адамды тап басып танығың ... оны ... ... ... - деп ... ғұлама айтып кеткен. Бастық болып ... да ... Сол ... жылы ... пен ... ... ... мені 1984 жылы шақырды. ... ... жеті ай, жеті күн әзер ... ... одағының облысаралық
бөлімшесіне «қашып» кеткенмін... Одан соң облыс әкімі аппаратына ... ... бері ішкі ... тіл, ... т.б. жағында жүрміз ғой.
Негізінен мен ... ... да ... деп, ... деп
сезінген де емеспін, ондай мінез сезімдермен де ... - ... ... ... (18;3)
1993-1998 жылдары облыстық тіл басқармасының бастығы, 1998-2001
жылдары облыстық ақпарат және ... ... ... ... 2001 ... ... ... бастығы қызметтерін атқарды.
2004 жылы ақпан айынан бастап ҚР ... ... ОҚО ... ... бастығы.
«Кезінде «бастық» деген сөз «бас тығып» алып, шірену, ішіп-жеу
емес, «бас ... ... ... ... ұлт ... тіл үшін «бас ... ... - деп ой қорытады М.Байғұт. (18;3)
Қай істе болсын іскерлігі мен ... ... мен ... ... ... мен ... жиектігі жүректілігімен
көріне білген ... ... ... ... ... да ... азаматтық тұлғасын анықтап берсе керек.
М.Байғұт ... ... ... соң ... ... ... құлшынған іскер ісімен ғана емес, ... ... де ... ... ... ... жылдардан бері қарай
жазушының шығармашылық өнімді ... ... бола ... ... ... ... (1993), ... жүрек» (1993), «Машаттағы
Махаббат» (1995), «Әдебиет пәнінің періштесі» (1998), «Ақпандағы мысықтар»
(2000), «Алмағайып» (2001), ... (2002), ... (2003) ... ... демеушісі көптердің көркемдіктен мақұрым
шығармаларын ... етіп ... ... ... ... ... сыр ... екен М.Байғұт. (20;5)
Оқырман көзқуанышына айналған кітаптарымен оқушы талғамынан,
сыншы ... шыға ... ... 2005 жылы ... ... ІV томдық шығармалар жинағын да Мархабаттың көп жылғы ерен
еңбегінің ... деп ... ... ... пен өнер өкілдері осы салаға шу деп бет ... ... ... ... ... ... айтарым бар, олардың
рухани байлығын арттыруға, өзін ... ... ... мүшесі
болып қалыптасуына, адамға тән бар қадір-қасиетті бойына ... ... бар» деп ... - деп ... міндетін саралап,
санамалап береді. (4;2)
Мархабат әдебиетке не айтпақ болып келді, не ... не ... ... қай ... алсақ та өзіміз ... ... ... өзі ... ... біз сезе ... сезсек те көңілге түйіп
көзімізбен көре тұра шешімін іздеп шарқ ... ... ... ... бойымызға құт қылуға үндейтін ... ... ... қозғайтынын көреміз. «Интернаттың баласындағы» он
төртінші бөлмедегі балалардың, «Ақ шымылдықтағы» ... ... ... ... ... мен ... ... кездестіргенімізді үнсіз ұғамыз. «Мәшине ... ... ... ... жағдайлар, «Үш үйдегі» үйлесімсіздік,
«Шығармадағы» шырғалаңдар мен «Ақпандағы ... ... қос ... ... мен «Қозапаядағы» қиюы қашқан
күйкі тірліктің шұжығы ... ... ... ... ... екені аян.
Жазушы шығармаларын оқи ... ... ... ... бас ... ... қана қоймай, шығармадағы ... өз ... ... еніп жан ... ... ... рухани байып қалғанымызды сезінеміз.
«әрбір әдеби шығарма-белгілі дәуірдегі ... ... - ... ... ... қандай әдеби шығарма ... ... ... ... ... Ал ... қоғамының алтын қазығы ауылдан ...... ... аты ... жиі ... ... екеу жақтырмас, бірақ бұл өзі шынында да солай. Қазақ ... ... да ... ... ұқсамайды. Тіпті базбір жақтарын
ұқсағанның өзінде, әйтеуір ... ... ... ... ... ... ... өзі осылай баға береді.
(5;33)
Демек, қоғам шындығы – ауыл шындығы, айналайын ... ... ... бетіндегі қара дақ болары хақ.
М.Байғұттың ауыл ... ... ... ... мен ... ... шешімін таппай жатқан түйінді мәселелері
жайында жиі сөз ... ... ... етуі ... ... ... мол шығармалары арқылы қоғам бетіндегі дақтары сылап
сипаса да кетіруге ... етуі деп ... жөн ... ... ... ... қазынасы-қазақ ауылы! Сен де баяғы
Абылайдың түсінігіндей ... ... бара ... қақырамас үш таған ... қара ... қара ... құт-
берекесі, түп қазығы, тал бесігі осы ауыл емес пе ... деп ... ... (21;4)
Шерағаң Мархабаттың «Киікотын» оқыған соң-ақ осындай күйзеліске
ұшырайды. ... ... ... ... ... ... сезе ... Мархабаттың ауыл тұрмысын әсіре бояуларсыз ... ... ... ... ойға ... отыр.
«Мархабат қазақ өмірінің бүгінгі тынысына үңілген ... ...... ... ... ... сөйтсе де барға
қанағат, жоққа салауат қылатын біртоға қылатын жандар» - ... ... ... ... ... ... ... қанағат, жоққа салауат
еткіш халық. Ал осы ... ... ... ұлт ... өз бойына дарытары анық. Демек, Мархабаттың ... ... ... де ... Торайғыров атындағы павлодар мемлекеттік
университетінің аға оқытушысы ... ... 2001 жылы ... ... ... ... жинағына енген он төрт
әңгімесі қазақ тарихында ХХ ... ... он ... ... өтпелі
кезеңді көркем қорытындылау іспетті»-деп ... ... ... ... «Гамбургтегі» аңғал
қазақтардың, «Ауыл клубының ... ... ... ... ... ... ... «Өтпелі кезеңдегі»
халқымыздың өткерген ауыртпалықтарынан ой шертеді.
ІІ тарау. М.Байғұттың шығармашылығындағы ... ... және ... ту ... азат ел, ... ... ... бастан
өткеріп келе жатқан он төрт жылымызға тарихи ... ... ... ... ... ... қас қағым сәттей болып
көрінетіні рас.
Қалай ... те, ... ел ... тең ел ... қарыштап
қадам басып келе жатқан ... он төрт ... ... ... ... қарамастан, шын мәнінде, тағдырлы жылдар – ... ... ... және ... осы ... ... ... де, бөркімізді аспанға
атқанымыз да рас.
Әлбетте, осы ... ... ... ... ... ... ... асқан небір цунамилары мен ... ... ... ... ... де, ... ... сорлаған жәйттеріміздің етек жайып кеткендігінен бармақ
шайнағымыз да ... осы ... ... ... мен ырысын ... ... ... жалған дүниенің байлықпен-тоғышарлықпен
өлшенетін жетіқат ... ...... ... ... ақиқаттары аяққа тастап, шімірікпестен аяусыз таптағанын
шыққыр көздердің көргені де рас.
Әлбетте, ... бәрі ... ... күрт ... ... әр ... сілкіністер, әр алуан дүниелер екенін
ешкім жоққа ... ... ... сан ... ... мен ... ... мен
солпысы, бағы мен бақыты, мұраты мен мақсаты, жалғаны мен шындығы, көбігі
мен иірімі, ... мен ... соры мен ... ... ... әдебиетіміздің әр алуан жанрында ... ... ... ... ... ... ... ие бола бастады.
Өйткені қалай десек те, тәуелсіз ... жаңа ... ... ... әрі ... ... батыл көш түзеп, ... кере ... ... ... ... Бұл орайда Ә.нұрпейісовтің,
Қ.Мұхамеджановтың, З.Қабдоловтың, ... ... ... ... Д.Исабековтың, Ә.Таразидің, Ф.Оңғарсынованың,
Б.Нұржекеұлының, ... ... ... ... ... Ғ.Жайлыбайдың, Ж.Шаштайұлының, Н.Ораздың,
Р.Мұқанованың, А.Алтайдың осы жылдар ... ... әр ... ... ... ... келтіруге болады.
Қазіргі қазақ әдебиетінің ауыр ... ... нық ... ... ... құмбыл да келісті көтеріп жүрген қуатты бір
буынын, сөз жоқ, ... ... ... ... ... құрайды. Бұлардың баршасы қазір ел-жұрттың көз ... ... ... қадау бір өкілі – емен ұстыны, сыпа бір ... ... ... ... еш дау жоқ. ... ол – ... де, азамат ретінде де кішіпейілділік пен ... ... ... ... ... ... ... беделінде шын ұстап, шын
сақтап, арлы қаламның – кіршіксіз қаламның шын ... ... ... көрнекті суреткер. Бұған оынң ... ... ... әрі ... көрген: «Дауыстың түсі» (1993), «Қорғансыз
жүрек» (1994), ... ... (1995), ... ... ... (2001), ... (2002), ... әңгімелері» (2003)
атты кітаптары дәлел.
Бір ғажабы сол, осы кітаптарына ... ... мен ... ... пен ... ... ... та шырайлы
танытқан Мархабат Байғұт ... жаңа ... ... бір ... ... ... ... білген деп білеміз.
Өзінің осы қалпымен, алтын ... ... ... ... ... дара ... жемісті еңбегімен, жеңіп алған
биігімен – болмысымен бізді – оқырманын ... ... ... әрі ... тұратынын қайтерсің. Асылы, талант сиқыры
... ... оның ... көркем ойлау ... және ... ... ... тілмен жалқы түрде жеткізе алуында ... ... Бұл ... ... ақиқаттығының жарқын бір
көрінісіне көрнекті суреткер, ... ... хас ... талантын да, туындыларын да емін-еркін дәлел ете аламыз.
Бұған оның «Алмағайып», ... ... ... ... ... Алаш» газетінде жарық көрген «Сауна, «Сүмбіленің суы», «Әпкемнің
ауылы», «Кандидаттың имиджі» атты ... ... та, ... ... ... «Әдебиет пәнінің періштесі» атты классикалық повесінің
орны ... ақ ... ... ... десек те жарасады.
Шығарманы ақ өлеңмен ... ... ... ... те ... ақ ... жазылған драмалық монолог – драмалық диалог десек те,
құба-құп.
Өйткені шығарманың ... ... ... ... ... жазылған классикалық шығармалардың жаңа ... ... өріс ... ... ... ... өркенін нақты көреміз.
Мұхтар Әуезовтің, Ғабит ... ... ... ... ... ... Әбіш ... ақ өлеңмен жазылған
туындыларының дәстүрлі ... ... ... ... одан ... ... «Ахмет ата, кешіргейсіз мен мүсәпір міскінді. Құнды-
құнды қағидаңыз құлағымда ... ... ... ... ем жолыңызда жанығып. Айналайын, ... түн ... ... төрт ... ... ... ... Жарты-жүрек жағдайым
жылжытпады., жүрмеді, үлпілдеген үкідейін кері қарай үрледі.
Жала ... бір ... ... ... ... Өз жаныма өзім бір сәт
үңілмекке бекініп, жаяулап қана шығып ем. Оңашалау ... ... ... ... ... ... кезде мен сүріндім.
Үмітті, бірақ, үзбегем.
Үзбеп едім үмітті.
Ертең үшін деуші едім.
Бір қолымда – жүрегім, екінші қолым – ... де әзер тірі ... ... мені ... түсінбесе, қайтейін?!
Тірлігімде тірі жанға тас ... ... атып ... ... ... ... ... тебіренбей, тітіркенбей, түршікпей оқу
мүмкін емес. Шығарма бір деммен, біртұтас ... Ж. ... ... ... ... ... ... солардан тірек-медет
тапқан, күш алған, ертеңіне ... ... та ... ... ... ... ... болып өткен жас ұстаздың – ... ... ... оптимистік трагедиға көтерілген. Автор өз перзенті
Баубекті – жаңа ... жаңа ... ... көтере білген. Бұған
әке мен баланың, перзент пен әкенің ... ... ... ... – адам болмыстары ... әр ... ... ... дәлел.
Тәуекел елдің жаңа адамын, жаңа күрескерін, жаңа қайраткерін, ... ... жас ... ... ... бәйшешек жаңалықты,
елдік мақсаттағы бүршік атқан бәйшешек тынысын, қапияда ... тап ... ... ... ... барша сырымен,
барша арманымен, барша мұратымен, барша өкінішімен ... де ... ... суреткерлік жалқы өрнегімен, лирикалық ... ... ... ... асқақ пафосымен шынайы жырлап шыққан.
Мұнда төкпе ... ақ ... ... ... әке мен ... та, қоғамдық та қарым-қатынасы, Баубек тәрізді жас ұстаздың -
әдебиет пәні ... ішкі ... мен ... ... ... ... ... аытор кемел
суреткерліктен нақты да шынайы жеткізе білген.
Жұмысымыз ... ... ... атты тақырып
бойынша ... бұл ... ... ... ... ... боламыз.
Алдымен «Поэтика» деген терминге тоқталып өтейік. Поэтика гректің
poitikfehne – шығармашылық өнер деген ... ... Ал ... ...... ... ... бар болмысымен айқындар жүйе
туралы әдебиеттанудың ең көне ... ... Кең ... ... теориясымен үндесер ұғымды білдірсе, ал ... (тар ... ... ... бір саласы ретінде қабылданады.
Әдебиет теориясының саласы ... ... - ... тек пен
түрдің, ағымдар мен бағыттардың, стильдер мен әдістердің ... ... ... әр ... ... ішкі ... және олардың арақатынасын зерттейді. Оның өзі ... ... ... романтизм поэтикасы, романның поэтикасы
немесе белгілі бір ... ... ... не ... ... ... болуы ықтимал.
Поэтиканың мақсаты – шығарма құндылығынан эстетикалық ... ... ... ... ... және оны жүйелеу
болып табылады.
Поэтикалық жүйені ... ... деп ... ... ... алып келді. (классицизм дәуірінде ХІХ ғасыр Еуропа
әдебиетінде).
Ал, «сыртынан» ... ... ... ... алып ... ғасырға дейін аймақтық ... ... ... және дәстүрлі
шектеулі ... ... ... нормативті типі ... ... ... ... ... дәуірінен бастап
бірінші кезекке баяндау ... алып ... ... ... (теориялық) немесе (жүйелік
«макропоэтика»), және баяндау түрі ... және ... ... ... поэтика өзінің зерттейтін салалары текстің дыбыстық, ... ... ... ... үшке ... ... ... үш саланы да толық ... ... ... ... ... ... ... жасау болып
табылады.
Тарихи поэтика жекелеген поэтикалық жүйеше ... ... ... ... эволюциялық қозғалыс бағытында ... ... ... ... ... қасиеттерін, олардың
ортақ (генетикалық) қайнар ... ... ... ... ... заңдылықтар негізінде ашуға сол ... ... жеке ... ... ... барлық аспектіде көркем
шығарманы баяндап, табиғатын ашумен айналысады., сол ... ... ... ... дара ... ... жасайды. Жеке
поэтиканың басты проблемасы – композиция, яғни барлық эстетикалық мәні
бар ... ... ... Талдау барысында
барлық көркемдік құралдарды саралап, дүние ... ... ... ... ... пен ... ... және «автор
образының» үйлесім-үндестігі яғни шығарма құрылымындағы барлық ... ... ...... жеке ... ... бір автордың, әдеби бағыттағы жанрдың, тарихи кезеңнің қатысына
қарай) баяндап, талдап түсіндіреді. Оның ... және ... ... ... дейінгі процесс (генеретивная
поэтика) қамтылуы да ... ... пен өнер ... тың және ... ... ... ұлы ойшыл Аристотель ... ... ... ең алғаш сөз ... . ... ... ... ... көркем творчество немесе сөз өенрі ... ... ... ... сол ... ... яки сөз ... өзі деп
түсінген.
Демек, Аристотельдің «Поэтикасы» өнер туралы ойлар болғандықтан
сол өнер ... ... ... ... ... ... өз кезеңіндегі әжептеуір жүйеге түскен бірден-бір әдебиет
теориясы екені даусыз. ... ... ... ... мазмұны, пішіні, әдеби
шығарманың композициясы кең әрі киелі сөз ... ... ... жайларын, әсіресе характер, әрекет, байланыс шешім, шиеленіс,
хабар, ... ... ... фабула, аналогия т.б. жайларын талдап-
тексеруді күні ... ... ... ... жойған жоқ. Аристотель
еңбегінің ең құнды жері ... ... рет ... және ... принцип ұсынып, өнердің ... ... ... деп білу керек. (16;62)
Отырар топырағында туып өскен ... ... ... ... туралы трактатта» Аристотельдің «Поэтикасын» талдап түсіндіруді
мақсат ете тұра оны ... және ... ... ... ... ... ... комедия, драма, эпос, риторика,
сатира, поэма т.б. ... ... ... ... ... ... жеке-жеке жанрлық сипаттама береді. Айталық «комедия – ... ... ... өлшемі бар поэтикалық жанр. Комедияда
әр алуан ... ... ... ... ... олардың кесірлі
қылықтары мен ... ... ... (16;68) Бұл кәдімгідей
қалыптасқан, көп ретте дәл және ... ... ... зерттейтініміз поэтика, оның ішінде жеке поэтика болып
табылады. Жеке ... ... жеке ... ... ... Демек біздің талдайтынымыз бір автордың шығармаларының поэтикасы.
Жекелеп алып отырған автор – ... ... оның ... эпикалық
жанрдың шағын көлемді түрінде өз ... ... ... ... ... тақырыбына, идеясына, проблеманың
қойылысы мен оның ... ... ... ... мен
олардың арасындағы тартыстың дамуына қарай, ... ... ... мен ... симметриясының сәйкес келуіне қарай
зерттелінеді...», - дейді М. ... ... ... ... поэтикасы»
дейтін еңбегінде. (2;10)
Шығарма бар да тақырып бар. Не ... ... да ... ... болады. Бірақ біз көркем шығарманың тақырыбын айтудамыз. ... ... ... толық қамти ала ма ? ... ... ... ... ... ... ... жазылған дейік.
Шығарма кейіпкерлері бірін-бірі тек Машатта ғана көрді. Махаббат ... Ал ... ... ... ... тілі ... бола тұра ... екі-ақ қазақ тілінде мектеп ... ... ... беруі ше? Саядай қазақ қызының кәсіптік техника білімімен ... ? ... ... ... Демек, шығарма аты тақырыппен пара-
пар келе ... ... ...... ... ... айтқанда «Жазушының шындық болмыстан таңдап, талғап
алып, ... ... ... негіз, арқау еткен өмір құбылыстарының
тобын тақырып дер едік». (17;159)
Тақырыпты ... ... ... ... ол құр баяндалып
қана қоймай өзінің көркемдік шешімін табу керек. Шешімді кім ... Бұл ... ... ... ... аян. Мәселен, «Машаттағы ... мен ... ... ... ... бір ... ... Саяның тұрмысқа шығуы қисынсыз секілді көрінеді. Қосылмаудың
себебі осы деуге де болады. ... ... ... идея ... ... ... да ынтықтықтан, сағыныштан туған. Махаббатқа ынтықтығымен,
сағынышымен, белгілі дәрежеде көлденең кедергісімен махаббат. ... ... ... ... кешкен Машаттағы махаббат қосылмауымен,
сағынышымен махаббат. Осынысымен һәм ... ... ... ... ... ... ... жоқ шығармада авторлық идея да болмайды деген біржақты пікір
орнамауы ... ... ... ... ... ... ... кеткен жетпей, ақыр соңында ... ... ... ... ... жалғыз қалған баласы Есқараны ... ... ... ... ... ... шегінде қалып қояды.
Тағдыр сынауынан жол таба алмай, әлсіздік ... ... ... көз ... үкім ... ... қалдырады.
Бұл шығармада идея жоқ деп ... ... ма? ... ... ... ... басып, жеке бастың мүддесі үшін
мансап ... ... ... ... белең алған қоғамдық ауру.
Жазушы осыны тап ... тани ... ... ... ... ойы. «Идея – жазушының сол өзі
суреттеп ... өмір ... ... ... ... ойы, сол ... ... бағасы дер едік». (17;160)
«Тақырып дегеннің өзі, былай қарағанда ... ... ғой. ... анау ... ... тастайтын, мына маңайды ... ... ... әлгі ... ... ... ... де мүмкін», - дейді М.Байғұт. ... ... ... ... қарар болсақ, өз
заманындағы суықтан ... ... ... жиналған ауырлықтай
өзекті мәселелерді қозғап, заман талабына сай ... ... ... үн ... отырғанын көреміз.
«Әдебиетші – таптың көзі, құлағы және үні» - деп ... ... ... біз бұл ... бәрін көре аламыз. Жазушы
тек көзбен көріп, ... ... ғана ... ... ... ... етіп ... Онсыз оның шығармаларының
эстетикалық мәні болмас та еді. Ол ... ... ІІ ... ... шығып, әлемге өз ұстанымын мойындата бастаған ... жету ... ... ... ... ... ... сілтеушіліктерді көрумен есейді.
Мәселен, ... ... ... ... ... жылқының бәрін етке ... ... ... ... ... алмай өзін де, атын да аямай тасыған өзенге ... ... ... ... ... КСРО тізгінінде тұрғанда қазақ
ауылдарында құр ... ... ... ... ... Бұл шындық.
«Қазақ ауылын жер ... ... ... көп болған», - дейді
Мархабат. «Біздің пістелі ауылының ... қара ... ... ... ... боз ... биелерін «етке ... ... ... қалған ауыл ақсақалдарының жер бауырлап ... ... ... үшінші жылғы махаббатты» алайық. Коммунизмге жету
үшін елдегі жаппай ... ... алып ... ... ... «аста-төк заманда» өмір сүру ... ... ... қалған тұсы. Тіпті мектеп қабырғасындағы ... ... сол ... ... ... ... моральдық ел аман,
жұрт тыныш, тоқшылық заманында ... айға ... ... ... ... істеуге тиісті. Себебі бұл коммунизмге апарар жол!»
«Жарқын болашақты ... ... ... ... ... ... керек аузы-мұрнынан шыға тырсылдай толған
қазақы қаптар мен ... ... ... сол ... мен он ... кластардың қыздары қиналмай көтеріп,
ауырсынбай апарып, терлеп-тепшіп ... ... еді. Сол ... мен апайлары: «Айналайын қыздар, абайлаңқырап, азырақ салып
көтеріңдер», - дейтін ... ... ... ... Айта ... ... ... келмеуші ме еді, әлде өздері бұдан ... ... бе, кім ... ... ... ... ... жатыр. Коммунизмге қол ... ... ... ... жету үшін қоғамның ... ... ... аяқ асты болғанын ащы мысқылдау идеясы
жатыр.
Бұдан шығатын қорытынды Мархабат өз ... ... ... ... ... ... ұзақ жыл ... жұмыс істегеннің әсері болар
М.Байғұтовта да өз ... ... ... белгілі бір
тақырып пен идея аясынан шықпау, бір тақырыпты шиырлау ... ... мұны ... ... отырғаным, егемендік алып, ... ... ... ... ... ... жатуы жаныма ... ... ... ... ... ... үшінші жылғы махабатқа» қайта-
қайта орала бермей, ... ... неге ... - ... ... ... туған жер тұрмысын тілге тиек ету көбірек орын ... ... ... ... «Ақ шымылдық» повесі мен осы ... ... ... ... ... жылғы махаббат» әңгімелерін
Мархабаттың көбірек жазғыштағаны бар. ... ... ... ... ... ... ... өңірлер жайында жазбады деу жаңсақтық
болар еді. ... ... ... болсын, тәуелсіздіктен кейін
болсын жазылған шығармаларды саралайтын ... ... ... мен ... қамтылғанын көреміз.
Достық-махаббат тақырыбына жазылған ... ... ... бен ... ... ... эстетикалық тәрбиесі зор
«Әдебиет пәнінің періштесі» хикаяты. Сонымен қатар ... ... ... ... қыз бен ... ұл», «Қозапая», Сарыағаштағы ... ... ... қос ... «Айымбала» әңгімелері.
Шымқаламыздағы шындықтар жайындағы «Ақпандағы ... ... ... ... т.б. ... жоғарыдағы өмірімізге
дәлел бола алады.
Бір дәуірде өмір ... ... ... бір мәселе
төңірегінде ой қозғауы заңды нәрсе. ... ... сол ... өзінің көркемдік-эстетикалық дүниетанымы тұрғысынан ... бір, ... ... ... бірнеше суреткер
бір тақырыпқа жаза қалса әрине, олар да ... ... ... ... ... өзінше тың, нұсқалы идея туғызуға тиіс».
(17;163)
М.Байғұттың ... ... ... ... Әңгімеде
еңбекке қыры жоқ қазақ ауылындағы Қаламанның ... да ... ... жайында әңгіме болады. Басқалар картоп іздеп
Жуалыға сандалып ... ... ... ... ... жайластырып алып, керегіне жаратып жатады.
«Шарбағы жайнап тұрады, картоп дейсіз бе, ... ... ... қияр дейсіз бе, бәрі бар-ау, бәрі бар!»
Тіпті зоотехниктің өзі той өткізу үшін ... ісі ... ... ... қиналып тұрмыз. Көмбенің қоңдылығы қандай
еді? Қарасып ... бе?» - деп ... ... ... ... ... ... бірі осы зоотехник
еді. Бірақ Қаламан кеңшілік жасайды. Еңбек адамы ... да ... ... ... деген тіркес ұнамаса да ... ... ... мен ол ... ... тастай салмаймын ба?»
деп қазақи ... ... ... идея ... етсең емерсің» деген мақал. Адал
еңбегінің арқасында ... ... ... шыға ... ... күні қор. Тіпті зоотехник болсаң да, баршылық заманда той
істесең де ... ... қол ... ... Еңбек адамына
негізделген.
Ал Мархабатпен замандас Дулат Исабековтың ... - ... ... Мұнда сусыз жерге өздігінен шыққан ... ... өріс ... ... ... бұлай шықпас еді», ... ... ... ... Әсте ... ... ... - дейді. Шығарма кейіпкерлері шаруаға қыры жоқ қазақтың,
еңбекпен егін егу ... да ... ... ... ... қызанақты
да күндейді. Күндей тұрып «Үй сыртындағы шұңқырда ... ... бола ма, ... ма?»- ... ... ... бас ... да тұрақтамай енді үш түп қызанақтың қанша кило ... ... ... ... Бұл ... ... Өздері екпесе
де қызанақтың адал ас ... ... ... ... тұра ... беретінін ойлайды. Бұл оңай жерден олжа тауып, дайынға тап ... ... ойы ... несі ... еріншектен дүниежүзілік жарыс өткізілетін болса және оған
ерінбей қазақтар да қатыса ... ... ... ... ... ... ... беретініне өз басым бас тіге ... ... ... өнімді білетін қазақтар қызанақтың ... ... ... ... ... ... сорт екенін ауыл боп
таппай қойды... Ботаника мұғалімі мен колхоздағы ... ... ... ... оны ... ажырата алмайды», - деп сықақтайды
автор.
Осылай да осылай дау ... ... ақыр ... ... ... ... өздігінен ши сындыруға ерінетін ауыл ... ... ... ... ... күмәнмен қарап күндейді. Олар ... жат ... ... ... ауыл ... жат. ... ... байкүйез бейқам тіршілікте күн кешкені ... ... ... ... ... жоқ ... Қызанақты күндей жүре, бір-бірінен
қызғана жүре жұрт көзінен ... ... ... екі ... бір ... екі ... идея. Тақырып біреу ... ... ... дәріптейді. Д.Исабекұлы еңбексіз адамның
қаншалықты бейшара ... ... ... ... сол қызанақтың
сортын білмей күлкіге ұшырайды.
Кез-келген шығарманың ... ... ... ... ... ... келесі не өзінен алдыңғы ... ... ... тұсы білінбесе бұл сәтті шыққан шығарма деп ... ... ... бізді сюжетке алып келеді.
«Сюжет (французша suget - зат) – көркем ... ... ... ... көшірудің негізгі түрі, жолы немесе ... ... ... алар ... ... үстіндегі керуен
деуге болады.
Бір-біріне тізбектеле ... ... ... ... керуеннің сәні бұзылып шашырай ... ... те ... ... онда басы ... ... болмайды. Бір детальды алып тастасаң
әсем дүние көз алдыңда ... ...... ... ... ... қарым-қатынасы,
байланысы, қайшылықтары, жек көру, жақсы көру, әр характердің, типтің өсу,
жасалу тарихы». ... ... ... ... ... ... арқылы жасалатын болса, сөз ... ... ... ... мен характерлердің өзара байланысы, әрекеттесуі арқылы
жасалады.
Сюжетті шығарма өн ... ... желі ... ... ... ... шығарма өмірдің өнерге келуі десек,
өмірдің де тартыссыз ... ... ... ... айлы түнде де
тыныш жатқан судың ... ... ... ... ... ... деңгейге көтерген ондағы ... ... ... ... бойында тұтасып жатуы да немесе белгілі бір ... ... ... ... клубының аукционы» әңгімесінде тартыс шығарманың
басталуында Евгенийдің «Назар аударыңыз! Аукциондар» ... ... ... ... соң-ақ Еңсегей өзі басшылық ететін ауыл
клубын ... қалу ... ... ... Ал «Үш ... тартыс сюжеттің байланысынан, яғни «түндегі айқай ... ... ... ... Келден ағай мен директор
Есеновтың арасында туады. «Түндегі айқай-шумға» ... ... ... ... ағайдың оқудағы баласы үйленіп, ауылға келіп той
жасамақ. Несі бар ... ... ... ... ... Есеновтың Ауғанға
ерлікпен қаза тапқан баласының жетісімен бір күнге ... ... ... ... ... тартыс сюжеттік өрбудің шарықтау шегінде
туандайды. Пақырлар қоғамынан қабылдау ... мүше ... ... мырза «Жоқтау» тақырыбына жазған шығармасы үшін өзі ... ... бір ... ... ... ... жібереді. «Бес» деген баға
шығармаға мүлде қойылмайды. Тек алып бара жатқанда ... онда да ... ... ... ... Бірақ соңғы жылдан ... ... ... ... ... баға қойылып көрген жоқ – деп
қадала ... ... ... ... сөзін ескерсек
Пақырдиннің бұл әрекеті талас тудырар ... ... ... ... өзінен алынады дедік. Өмірдің өзі
қандай шындық ... ... ... ... ... та ... ... керек. Шырқыраған шындықты дәлелмен келтіру керек. ... ... өз ... ... үшін ... ... «Сюжеттің
оған өзек болған өмірлік тартыстың ... ... ... ... (мотировка): образ үшін психологиялық дәлел,
оқиға үшін логикалық дәлел. Ол жоқ ...... да ... ... да
жалған». (16;178)
Дәлел келтіріп көрелік, «Мәшине ... ... ... ... шығарманың аты айтып тұрғандай «мәшине мәселесінен»
басталады.
«Тұтқиылдан бір ... ... боп, ... ... ... Ол хабар шарқақпаға сыбыр-сыбыр түрінде, күбір-күбір күйінде
жетті. Не ... Ұлы Отан ... ... сол ... ... бір-бір мәшине бөлінеді екен!». Тартыс міне
осылай туады. Тартыс ... ... осы ... ... ... бес ... басы ... Міне сізге тартыстың өмірден
алынғандығына дәлел.
«Шарқақпаның шалдары іштен ... ... ... еді. ... ... ... дөңеске жиналуды да ... ... бес ... да басын қатырып, бірер ... ... ... ... ... ... пе? Бес ... бес образдың басындағы ... ... емей ... ... ... шеберлігі айқын
аңғарылады.
«Автордың ойдан құрған ештеңесі де жоқ, ... ... жыл ... ... ... ... ... мәшине беріледі деп,
артынша оны ары қарай сырғытып қойғанын ... де ... ... ... ... ... ... астарлап әзіліңіз де, мысқылыңыз да,
тұспал ишара арқылы мақтамен бауыздауыңыз да ... ... ... ... Мархабат терең танып, жұтынып тұрған ... ... ... – көпіртпей өмірден өнерге жып-жинақы
күйінде аудара қойған екен ... хас ... ... ... ... ... ... Сыздықұлының бұл пікірінен соң бұдан ары
дәлелдеудің қажеті ... ... ... сюжеттің мәні шығады. Тартыс шындық ... ... ... Тартыс неғұрлым шиеленіскен болса сюжет ... ... ... ... ... тілмен жеткізіп көрелік.
Айталық ... ... ... арналған топырақ, ал сюжет құиыра.
Топырақ ... ... ... ... ... ... тұла бойы тұтас
болады. Ал енді осы құмыра жасалатын құрал және ... ұста ... неге ... ... бөлек композиция бар.
Композиция (латынша compostio – құрастыру, қиыстыру) – ... ... ... ... ... Ол - ... ... түрінің ғана симметриясы емес, сонымен қатар ішкі сырының ... ... ... ... ... жасауға қатысатын құмыра
құю ... мен ... ... ... ... ... ... Осы жерде «сонда жазушы қайсы?» деген ... ... ...... ... ... жасауға дейінгі еңбек барысындағы
ұстаның талғам-түйсігі мен ой ... те ... да ... ... ... көркем
жианқтап оның пішінге ауысуында үлкен роль ... Бір ... ... ... ... ... ... бір-бірімен тығыз
байланысты. Бірақ ... ... гөрі ... дүние. Ең алдымен
сюжет кез-келген шығармада бола бермейді. Мәселен ... ... ... ... ... бұл мәселеге тоқталмаймыз.
Сонымен ... ... ... өрбу ... өз ... ... бір ... салумен қатар, онда ... тыс ... ... береді. Композицияның бар шығармада кездесетіні және ... ... өз ... алуы оның ... деп ... ... ... оқиғалардың өзара ішкі бірлігі, түрлі
тартыстар мен ... бір ... бет ... ... бір ... ... яғни бір ғана ... бағынуы –композициялық шеберлік
болып табылады.
Композицияның құрамына сюжеттен тыс дүниелердің ... ... ... ... тілге тиек етіп отырғанымыз пролог ... Бұл ... ... ... ... реңк ... ... шығармаларының сюжеттік құрылымы мен ... ... ... ... ... ... Бұны ... шеберлігі деп түсінген жөн болар.
Оқырманды ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, «Доланай шахтасы» әңгімесін алалық. Ескі
шахтаны тексеруге келген жас ... ... ... ... өткенімен
тоғысады. Анығырақ айтсақ туған жеріндегі ... ... ... ... ... оның ... түседі. Сонда ол жан
түршігерліктей оқиғаға тап ... ... ... «Екі ... ... екі тізесін бүгіп жатқан»... ескі ... ... ... ... ... ... ... аяқталып авторлық шегініспен
оқиға желісі ... ... мән ... ... шал ... онда да бетін басқан күйде ... ... алып ... ... ... адам болмағанына көз ... ... ... Қасат шал ақырында қалдырар ... да ... бір ... ... жинақ кассасына салады. Күлгін
жартастың ... ... ... да ... ... Енді неге оның
бетін басып, екі тізесін бүгіп жатқаны ... ... ... ... тірі байымайды» деген мақал осы тұста тілге орала кетеді.
«Алпыс үшінші ... ... ... прологында мынадай
сөйлем бар: «Айтып-айтпай не керек, алпысыншы ... ... ... ... ал ... дегеніңізге ... ... Бұл ... басты кейіпкері Бағдаттың ... ... ... ол ... ... өмір ... құдайды ешнәрсе
ауыстыра алмақ емес. Сонда ... ... ... ... ... баласы үшін және де Құдайдан жоғары нәрсе жоқ. ... онда ... ... ... ... ... ... оқырман
көкейінде қызығушылық оянады. Сонымен бірге ... ... ... не ... ... ... тұр. Демек, дейсіз іштей бұл жерде:
әңгіме ... мен ... ... мен ... баянсыз
адамшылығы жайында болды. Міне сіз енді іштей ... ... Бұл ... ... ... ... түсінуіңізді септігін
тигізері ... Міне ... ... ... ... ... ... әңгімесін алалық. Әңгіме прологы «Кейінгі күндері
шуақты ... ... ... ... жан түршіктіре
шыңғыратын дауыстарынан шошып оянатынға айналды», - деп ... ... ... ... мүмкін. «Япырай десеңші! Іш болмаса
біреуі ... ... ... ... адамға, адам мысыққа айналып алды-
ау осы, а?!» енді ... деп ... ... ... ... ... мүмкін бе? Осы сөйлемнен соң «Мауыққан мысықтар
адамдар емес пе ... ... ой ... ... ... ... да баратыны бесенеден белгілі. Демек әңгіме ... ... ... ... Ханымның бейнесі мысық
әрекетіне ұқсайтынын түйіп аласыз. Бұл ... ... ... адам ... ... аша білуінің жемісі.
Суреткердің сюжет құрудағы шеберлігінің бірі – ... ... ... Бұл – ... ... ... ... оқырманның
оқиғаны өз қалауы бойынша аяқтауына суреткердің ерік ... ... ... ... ... ... ... шешім шығарып, ой
түйіндесін деген ой. Мәселен, «Ақ шымылдық» әңгімесін ... ... ... ... Ежелден ар адалдығы мен жар адалдығына баса
назар аударып келген ... ... ... болашақтары жас ұрпақты
дүниеге әкеліп, тәрбиелейтін-ана болып табылады. Періштедей пәк ... беру үшін ана ... өзі ... пәк ... қажет. Ал
пәктік қыздық ар-намыспен өлшенбек. Ар-намысын ... ... ... ... ... ... тұтқа болар жас ұрпақты ... осы ... ... етіп ... ... ... ... тау ішіндегі ... ... ... ... ... ... шаруасын бітіріп, түнде Бағдатты
ертіп жорыққа шығады. Ол ең алдымен жесір ... ... ... ... шыққан күйде Дабыл ... ... жеті ... ... ... ... ... жамылғыны ашып ... ... ... Бұдан соң Бағдатты ертіп және бір
үйдің ... ... ашып ақ ... пен оның ... ... жасты көрсетеді. Бірақ оларға «тиіспейді».
Бұл оқиғаның басталуы осыдан ... ... ... ... кеткен еркектің әйелі ақ ... адал ... ... ... ... ақ ... та жоқ. Ал екінші жұпта ақ
шымылдық ... ... ... әйелі ақ шымылдыққа ... Осы ... ... ... Бағдаттың Жайсанкүл жеңгесінің үйіндегі ақ
шымылдық жайында айтылады. Бұл ... ... ... ... «ақ
шымылдықтың қасиеті» жайында түсінік туады.
Шығарманың ... шегі – ... ... қызының ақ
шымылдыққа адал болмай ... ... ... ... ... көреді. Тіпті оның өзімен оңаша түнеуіне ниет ... таң ... ... ... ... ... ... құшағындағы
Зылиқадан шошынып, шоршып түседі.
«Ақ...Ақ шымылдық ше?» - деп ... ... ... ... ... ... бітеді. Бағдаттың сүйген қызы ... «Ақ ... адал ... ... ... ... өзі
тауып, шешімін өзі шешсін деген авторлық ... ... ... жағдайынан хабар беретін ... ... ... ... да шығарманың шешімі жоқ.
Әңгіме бұрынғы университет оқытушысының күнкөріс ... ... ... ... байланыс осы Базаршы мен ... ... ...... арғы жағына кеткен «теңіз жағалай жүгірген
торғын мысық», «Зағип» фирмасы ... ... ... шегі күйеуінен кек алу мақсатындағы
Ханымның Базаршымен ... ... ... ... ... ... да ... Ханымның
әрекетін дұрыс-бұрыстығын, Базаршының бейшаралығының мәнісіне жетіп,
үкімін беруді ... ... ... ... ... ... ... гармониялық
тұтастықты әсерлі етіп көрсету үшін пролог және эпилогтар ... атап ... жөн ... ... ... ... сюжеттік желісін құруда
өзіндік ерекшелігі болады. Мархабаттың ерекшелігі – ... ... ... ... біртұтас дүние болып көрінуінде.
Мархабаттың «Шілде мен ... ... ... ...... шақ, ... – уақыттың тұрақсыздығы
мен қаталдығы.
Бір қарағанда бұлай емес те ... ... ... ... ... қисынына күмән келтіре қарайсыз. ... ... көз ... пікіріңіздің теріс екеніне көз ... ... түс қой, ... ... күн ... тұрып алды.
Жыңғылыд сайдан жусап тербеп қоятын ... ... те жоқ ... ... да ... қақтап еміп жатқан секілді». ... ... Бір ... ешнәрсе жоқ секілді. Шілдедегі
табиғат тамаша суреттелген ... де ... ... ... аспанда»
күн неге «тапжылмай тұр?». «Қолда бар алтынның қадірі жоқ». Кейде уақыт
өтпей ... ... ... ... өтіп кеткен соң
пенделіктен сан ... бар. ... ... Егінбайдың ойынша да
уақыт тапжылмай тұрғандай. ... әрі ... өзге ... түсіру арқылы автор оқиғаның байланысын өрбітеді.
«Шілденің шаңқай түстегі шалығы ... ... деп ... ... ... деп отырғанымыз Егінбайдың жастық ... ... емес пе? ... ... ... көрінетіндіктен
«шалығы басылар» емес.
Енді шарықтау шегіне келейік. Бұл ... ... ... ... ... ... мен оның бір табын сиыры суреттеледі.
«Қайқы ... қара ала ... ... қия ... ... ... Қия ... қапталын қинап жататын қасқа жолмен
жүргісі келмеді ... ... ... ... бір ... «үп» ете ... қара ала сиырдың танауына ... иіс ... ... Ол жаз бойы ... ... ... – артта қалып бара
жатқан Жабағылының иісі еді» - деп келтіреді автор. ... ... ... ... ... ... ... табынға қосады. Бірақ жайлауды
Егінбайдың өзі де ... ... өзі де ... алабұртып отыр
ат үстінде ... Жаз шіркіннің қалайша зымрап өте ... ... ... ... ... Арадан жыл өткен. Мектеп бітіріп, есейген
Егінбай. Енді ... ... Қара ала ... ... неге ... Ол неге ... аңсайды? Ал Егінбай ше? Ол да жаз шірікнді
қимайды. Неге? Кеше ғана ... күн ... ... ... жоқ ... ... алыс жоқ, ертеңнен жақын жоқ» дейді қазақ.
Жастық ... ... ... енді ... ... да өткен
күн оралмайды. «Қара сиыр қайтадан қаша жөнелсе, ... ... - деп ... ... Бірақ қара сиыр қайта қашуға
әрекеттенбейді. Өйткені сиыр екеш сиыр да ... ... дағы ... ... лажы ... ... «Егінбай езу тартып қойды: осылайда
осылай көктем, жаздар қол ... ... ... екен ғой» - деп ... тән ... Бірақ «Бала бақташы әлі ... ... ... күрсініп қалды».
Міне сізге шығарманың астарында ... ... пен ... Біз
талдаған шығарма жазушының ... ... бірі ... ... ... ... дара ... келгенін көреміз.
Мархабат эпикалық жанрдың орта көлемді ... ... ... яки повесть жанрында да ауыз толтырып айтарлықтай туындыларды
дүниеге әкелген. «Повестің ... ... ... емес, мазмұн
тереңінде», - деп ескереді З.Қабдолов. (17;310)
Жазушының бұл жанрдағы шығармалары көп ... да ... ... көлемі мен олардың көркемдік ... ... ... сүбе ... салынғанын сезіну
қиын емес.
«Қаламы өзгешелеу ... ... ойлы ... ... ... он шақты жыл уақыт ... біз ... ... ... - ... Сәл көлемді дүниеге бара
қалса, оқиғаны дамытудың арқау ... ... ... ... - деп ... Мұны мойындауға тура ... Тым ұзақ ... ... - ... ... бұл ... кемтар
кішіпейілділікті аңғару қиын емес.
Жазушының «Иаудағы аңдыз» повесінің ... ... ... прологпен басталады. Прологта бітіргендеріне 20 жыл толған
құртастар ... ... ... ... ... Кездесуде
журналдағы тізім бойынша «оқушылар» түгелденіп жатып ... ... ... пайда болады. Себебі, ол он тоғыз ... ... ... ... ... Бауыржанның қабіріне гүл ... ... ... басталады. Сюжет желісі мектептің тәрбиелі
ұстазы Есқали Сәрсенов пен Бауыржанның ... ... ... тартылады. Жазушы өте қиын ... ... ... жоқ ... ... Бауыржанның образы ... ... ... Айсұлу, Оқас т.б. образдар арқылы ашылады. Бүгінгі күн
мен 20-30 жыл ... ... ... ... ... құра білу ... шебер суреткерлігінің айғағы. Повестің
симметриялық сыртқы ... ... ... ғана ... ... құрылысындағы эмоциялық және ... ... ... да
көкейге қонымды.
Повестің сюжеттік желісі Есқали Сәрсенов, Бауыржанның сыныптастары
Айдар, Оқас, Айсұлулардың өткенді ойша еске ... ... ... ... ... Сәрсеновтың жаңа оқу жылына
бала жинап ... ... ... кейін оның ... ... ... ... ... ... байланыс айдардың ойындағы естеліктері ... ... ... та осы тұстан басталады. ... ... биік ... ... ... ... Бауыржанға Айсұлудың
ырзалықпен гүл ... ... ... ... ... ... тырысып Бауыржан шыққан ... ... ... сыр беріп
қайта түсе алмай ұятқа қалады. Осыдан ... ... ... пайда болады.
Сюжет Оқастың өткен өмір жайлы ойлары ... ... ... ... ... мектеп бітіріп қалай оқуға түскені,
Оқастың әкесі мен ... ... құда ... ... сөз болады.
Ал шығарманың ... шегі ... есте ... ... ... ... Оқастың әкесі алдындағы адамгершілік
парыздары үшін де Оқасқа ... ... ... өкінер тұстары
көп. Ол Бауыржанды ұнатқанмен оның жанында тұруға ... ... ... мен ... ... ... ... Бірақ
Айсұлудың тойында Бауыржанның сөнген жарықты жағамын деп мерт ... ... ... ... ... ... ... трагедиядан кейінгі халін Есқали
Сәрсеновтың ой өзегінен өткізуі ... ... пен ... ... ... ... ... бәрібір жарылатынын жазушы ... ... да ... бұл ... тең ... ... пенделерден оның биік екенін ... ... ... ... ... ... Өзі
жаққан жарықтан соң Бауыржанның көп ұзамай өз жарығы өшеді. ... ... ... мен ... ниетті адамдардың жүрегінде ... ... шам ... ... ... жылу ... керісінше
ниеттілерге қытығы көп қызы беру үшін Есқали ... ... ... жыл ... ... ... одан көп жыл бойы ... іштей күндес
болуы, Айсұлудың адамгершілік парыз алдындағы сезімнің әлсіздігі ... ... ... ... ... көрсетіп, көңілге эмоциялық
әсерлер мен эстетикалық ... ... ... ... ... ағаймен қосылуы орындалмай қалған
мұраттардың үндесуі. Екі кейіпкердің өздерін сүйген ... өзі ... ... ... парызын өтеуі ... ... ... ... ... ... сыйлай алмаған бақытын
дәл сондай мұқтаждықты сезінген ... ... ... ... ... өмірін түңіліп жүрген Айсұлуды ... ... ... санаған «Есқали ағайдың» іс-әрекеті ... ... да ... ... ... әкелген
Мархаббаттың талантына тәнті болудан басқа амалыңыз қалмайды. Бірақ
бұл ... ... да ... ... ... ... ... Табанды Әжібек былай дейді: «Мархабат шығармаларының ... ... деп ... ... болмас сірә. Мәселен «Ақ шымылдық»
туындысындағы сюжеттің шұбалыңқылығы кейіпкерлер ... ... ... ... ... туындыларының дәрежесіне
жетпей жатқандығы өкіндіреді». (4:4)
Бұл пікірді ... ... бола ... ... ... ... ... жайттар көп секілді. Басты кейіпкер Бағдат
Төлеевтің Қиыр ... ... ... ... ... ... қабырғасындағы Зылиқамен арадағы махаббаты қатар ... ... ... өмірі деп шартты бөліп қарар ... ... ... де ... ... әскери оқу орындағы оқиғалар,
құрылыс батальонына келмей тұрғандағы әскери ... де ... ... ... Бұған екі түрлі кезең суреттеліп тұрғандағы
Зылиқаның әскерге ... ... ... ... бәрін қоссаңыз
оқиға желісі бойынша ... ... ... ... ... «Ақ шымылдық» жайындағы эпизод ... ... ... ... орынсыз қолданылған деп ... ... ... ... ... іздемей бас
кейіпкердің ішкі жан дүниесіндегі ... ... жөн ... ... келтірейік. Сюжеттің басталуы Бағдаттың
белгісіз ... ... ... ... деп ... жөн. Бұл
болашақ болар оқиғадан хабар беріп тұрған ... ... ... әсер ... ... айрылу Бағдат үшін дауылдай әсер
ететінін айтпасақ та түсінікті. Сюжеттік байланыс ... ... ... ... ... оған ... ... соңғы түнде
«Ақ шымылдықты» таң алдында көре алмауы ... ... ... ұлғая
түседі. «Осы жолғы ... ... ... ... ... ... ... шошынды» - немесе «Баяғы екеуміз бірге түнеп
шығатын саябақ ше? ...... ... ... ... сол жерден
өткенде бұрын қатты толқып көзіме жас келуші еді, бұл жолы ... ... ... ұялдым», - деген Зылиқа сөзінен соң:
«Түнді бірге өткізген саябақты неге тәрк ... ... ... ұялады?» - деген сияқты Бағдаттың ... ... ... ... мен «ақ ... жайындағы эпизод.
Дерттен арылу мақсатындағы кейіпкердің әрекеті ... ... ... ... ... ... ... Ал «ақ шымылдыққа»
адалдық ... ... ... әлі ... ... аңғартады.
Сюжеттің шарықтау шегі Бағдаттың елге ... ... ... ... Бұл ... басталуынан белең ... ... ... мәнісінің неден екенін оқырманға білдіру. ... ішкі ... бір ... ... ... ... бұлыңғыр
болып келген жайды біліп, енді оның ... ... ... ... ... ... ... Зылиқаның махаббатының суығаны айқын
көрінеді. Енді осының ... ... ... ... бұл сұрақтың жауабы табылады. ... ... және ... ... түн ауа ... үйге кіріп
Зылиқаның салған ... ... ... Ақыр ... ... ... ... адал емес деген ой түйеді. Шығакрманың шешімі де
осылай шығады. Яғни ... ... ... айналып Зылиқа
махаббаттан ... ... ал оның ... сол ... ... «ақ ... адал емес.
Міне біздің ойымызша жазушы повестің ... ... ... ... ... ... ... Әулиетөбе үстінде тұрып
таңды бірге қарсы алған қызға үйленуі ... өз ... деп ... ... ... ... суреткер өз шығармасын әсерлі де
нанымды көрсету үшін түрлі ... ие ... ... ... ... реалистік сипат береді. Шығармадағы
образдар неғұрлым нанымды, ... ... ие ... соғұрлым
көркем дүниенің бағасы арта түсері хақ. Әр ... ... ... ... ... десек, бұл тұрғыда ... ... ... ... ... белгілі. Бұл әңгімеге келмес бұрын образ
жасаудың әдебиеттану теориясында тип, прототип ... мен ... ... мен ... ... біліп алған жөн. ... ... ... ... ... ... ... көркем бейне жасауға ... ... ... ... ... бір көркем бейне бойына жинақталады.
Бұл кеншінің темірді ... ... таза ... алу
жолындағы машақатты еңбегіне ... ... да ... бейне бойына
тек керексіз детальдардан арылған ... бір ... ғана ... ... тип ... ... типке негіз етіп ... «Әр ... ... ... ... адам
оның өмір шындығын көркем ... яки ... ... ... көбіне, әр типке ... ... ... еді» - ... ... (16;104) ... шығармаларында
прототип көбіне жазушының өзі немесе өз өмір ... ... ... Бұл ... ... ... ... дүниеге
айналуынаәсерін ... ... Өзі ... ... образын
шебер аша білген. ... ... ... ... повесіндегі образдар жайында ... ... бір ... ... ... ... ол сол ... қазақтың қарапайым әрі батыл да ... ... ...... ... әрі ... да сезімтал қыздарының бірі.
Айгүл де сол ... ... ... ... ... ... өзгертілген ғой. Ал Санжарды сұрағың келсе
алдыңда отыр – ... ... өзі бір ... (20;5)
Жазушының бұл ... ... ... ... бірі. Мұндағы образдар адамға ... әсер ... оқып ... көркем шығарма естен ... ... ... кете бара ... ... ... бейнелерді типтендіру бағытындағы ... ... ... ... түп ... ... табу – шыншыл
суреттерге тән ... ... ... бұл ... ... екені
жоғарыдағы пікіріміздің дәлелі.
«... Біздің үйдің көктем мен ... ... ... ... ... «зәбидеш», менің тәрбиеші болғаным рас. ... ... ... әсерлі көрсету үшін «тәрбиеші» бала
Әсем апаның, өз ұлы ... ... ұлы ... ... ... ... жағдаяттардың бәрі дерлік өмірімізден алынған» (12;6) ... ... ... ... ... ... ... бір ерекшелік бірқатар ... ... жас ... ер ... ... ағасы болу
жолындағы өсу кезеңнің суреттейтіндей әсер ... ... ... ... ... кеп ... ... баласындағы» Ноқтабай, «Ақ шымылдық» пен «Дос пейіліндегі»
Наурызға ұласатындай ... ... ... ... ... сүмірейіп тұратын Сарсенғалидың есейе келе ... ... ... ... ... ... нәзік, әрі бай, ақ адал
азамат болып өсетініне кәміл ... (25;5) ... ... жасауда
Мархабаттың осындай өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... бірі – ... Жазушы өзі көтеріп отырған мәселелерге
кейіпкерлерінің көзқарасы арқылы оның ... ашып ... ... ... ... ... оқиға, іс-әрекетке реакциясы. Бір
шығармадағы әр кейіпкер бір оқиғаға ... ... ... ... сөз. ... кейіпкерлерінің мінезін ашық, айқын ашып
көрсеткені соншалық ол адамды ... ... ... Жазушы ақты
ақ, қараны қара етіп айқын көрсетеді. ... ... ... ... ... ал ... ... суреттегенде
сүйендіріп жібереді.
Мархабаттың мінездеудегі бір ... ... ... пайдаланады және де ол бұл ... ... ... көп
сөзбен көпіртіп бейнелемейді. Аз ғана сөзбен сіз ... ... ... қандай екенін аіғарасыз.
Мысалы «тынышбұлақ тасығанда» әңгімесіндегі ... ... ... кебе шаршаған Кбеже мал ... ... ... ... ағашта тап-тұйнақтай ... ... ... әлде ерінді әлде уақытты ... ... Тұра ... ... ... ... суды кешкен ... ... ... ... Өзінің жылқысы екенін ... ... мен ... сезініп еді кенезесі ... ... ... ... Соңғы сөйлем сондай ұтымды құрылған. Кенезесі кпсе де «су
ішуге, әлде ... әлде ... ... ... ... ... көргенде «таңдайының жібіп сала бергенінен-ақ» оның қандай
жан екенін ... ... ... жолында өзінің қажеттіліктерін де
құрбан етуге дайын. Жылқысы ... ... ... де ... Бұл ... ... ... көрінісі. Аз ғана сөйлеммен
жазушы біраз ... ... ... ... ... ... ... сөзі арқылы береді. Мәселен,
«Үш үй» ... ... ... ... ... жауапты»
деп ойлайтын бұл кейіпкер ауылдағы бір ... ... ... ... ... Есенов пен Келден ... ... ... ... ... ... «Түндегі қандай
айқай-шум? - дейді», Шалғынбек. «Шу демейді, «шум» дейді», - деп ... ... ... баса ... ... ... Бұдан Шалғынбектің
боларға да болмасқа да ... сұға ... ... ... арасындағы келіспеушілікке айызы қана рахаттанатынын
білесіз. Бір ғана ... ... ... ... бір ... ... ... жазушының шеберлігі демесіңізге ... ... ... өн ... ... пен
қайырымдылықтың белгілері көзге «ұрып» тұрады. «Ақ орамалды ... ауру ... мен ... ... ... ... ... қарапайым да жинақы. Сонымен бірге ... ... ... «Бір ... ... анық ... қанық
болған текеметтер әбден ... ... ... ... ... де ... өзге ... түсер ештеңе жоқ. Жасау-жабдық,
дүние-мүлікке тым ... ... ... Ал ... ... ... Бұл үйдің жүдеу тірлігінен ғана ... ... ... ... ... мен ... қарапайым да қанағатшыл
таза мінездерінің айғағы. Ал ... ... ... дархан
мінездің көрінісі Мархабат осылайша Қалбибі мен ... ... ашып ... ... ... ... мінездеу Оралхан Бөкей
шығармаларынан да ... ... ... ... ... мынандай жанама мінездеуден соң біліп аламыз. ... ... ... ағаш үйінің сырт пошымы қандай сұрқай болса, іші одан
бетер, төргі бөлмеде іліп алар еш ... жоқ. ...... ... ағаш ... ... да ... әлдеқашан сынып астына-кеспелдек
ағаш қойған); ол ... белі жоқ ... ... ... ... ... ... ойнайды да, түнде Иғаңның өзі ұйықтайтын. Ал
басқалары ішіне шөп ... ... ... ... ... ... үйдің шегесі болса, еркек егесі» - деген сөз бар. ... ... күйі үй ... ... да ... жар ... жалқау
мінезінен сыр шертіп тұр. Осының бәрі керісінше ... ... ... ... ... ол үшін Иғаң өзін көре бер ... меңзейді
автор. Осындай тәсіл біз салыстыра суреттеп отырған Дулат ... ... де бар. ... Дулат Исабеков ... ... ... мынандай диалог арқылы кейіпкерлерінің
мінезін ашып көрсетеді.
- Әй байқап ... ! ... да ... ... ... оқып ...
дейді бұл.
- Оқыса қайтейін. Киіп-сиіп деп жүргендегісі, айырпылаңның оқуы ма
? Аспандағы айырпыланнан ... бір бау ... ... Қап, ... ... келсін, айырпыланның маңына сені
жолатпаспын.
- ... ... ... – ақ міне ғой. ... көшіп алсаң
қанеки. Қайта сен баққан бейәдеп сиырдан құтылар едім.
«Даудың басы Дайрабайдың сиыры» ... ... ... дау ... басқа ауысқан. Мұнда екі шалдың аңғалдығы мен балаша ... Бірі ... ... етіп Киевте ... ... ... ... ... ... та ... Кемпірбайдың мінгізбеймін
деген айырпыланынан бір бау ... ... ... қыр ... ... ... де ... қолданады. «Қияли» әңгімесі «тәй-тәй
басқан күннен әжесінің бауырында ерке-шолжаң ... ... Он ... ... әскер қатарына шақырылған ол:
«Апам ... ғана ... – деп ... ... ... тастайды.
Саршатамыздың әжесінің бұл оқиғаға реакциясын қараңыз:
-Шырақтарым – ... ... ... жігіттерге – Үш жылға
шыдайтын шамам бар. Мені қоса ... ... ... ... ... болайын. Басынан сипап отырмасам, ұйықтамайтыны бар еді...»
Бұл қазақы ... ... ... ... мейірім иесі
кимешекті қазақ кемпірінің ... ... ... ... ... бұл жазушылардан артықшылығы адам мінезін
мінездеуде бір ... ... баса ... ... сол арқылы
кейіпкер мінезін ашып береді. «Таңдайы жібіп сала ... ... ... ... ... ... ... мінезін ашудағы жазушы
ойына нүкте қойып тұратын тіркестер.
Образ жасаудағы тәсілдердің бірі «бір ... ... ... ... ... келбет, тірі кескін портрет ... ... аз ... көп ... ... осы ... ... кірпікті үлкен көздерін ... ... ... ... ... екі беті дүние жүзін жаулаған бүкіл ... кері ... ... ерітіп келе ... ... ... ... ... сәл қалыңдау, қып-қызыл
еріндеріне теп-тегіс тізіле салған аппақ ... ... ... ше ?». ... ... ... тек көз, кірпік, бет, ерін, тістерді ғана
алып тұр. Бірақ ... көз ... ... ... ... айналасына күле қарап сөйлеп келе жатқан қыз ... қана ... ... бір жылы ... ... ... Мархабат бұл тәсілді образ жаауда көп қолданбайды ... ... Оның ... ... өте аз ... адам образын толықтыра түсетін ...... ... ... кездестіреміз. Мысал келтіріп көрелік.
«Сұлу кеш түн қойнына кіріп кетті. Көп ұзамай ай ... ... ... ... иісі аңқи жөнелді сәлден соң. Оқта – ... ... ... Ай ... ... гүлдеріне дейін анық
көрінеді».
Тамаша ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін ашу үшін суреттейді.
«Айдың сүт сәулесіне ... сәл ғана ... ... тұрған
шашыратқылар табан астынан үрке ... ... ... ... ... дүркіреп қаша жөнелетіндей».
Табиғатты тірі адамша суреттейді. Неге ... ... ... ... ойға ... ... мұның мәнін
ұғасыз.
«Артынша айқай шықты.
- Өлтірем ! Өлтіре-е-ем !».
Кенеттен шыққан ... ... ... да ... ... арғы оқиғаның өрбуін кейіпкердің көңіліндегі өзгерісті
Мархабат мұнан да ... ... ... экранда, менің түрлі-түсті ... ... ... ... ... ... ауылының түрі де, түсі де лезде оңып
сала ... ... ... ... табиғат бірден оңып сала берді? Себебі бұл ... ... ... ... менен! Мене-е-ен ! Шық бері ! Шық деймін мен са-ған-н-н!
Мұнан кейінгі айқай.
-Қайда-а-а? ... ... ... Шық ... ... өлтірем:
Өлтіре-е-ем! – деп шығады. Бұл айқайға кейіпкердің ... ... ... ... ... барған сайын сұрланып, дір-дір етіп, іркес-тіркес
қара сызықтар ысқыра бастағандай. Айдың сүт ... енді ... жете ... ... ... ... алыстап, немесе
Көрпесай ауылының ... ... ... суы ... өзге ... ... ... жайбарақаттықты, бейжай рақатты ... ... ... ... көңіліндегі өзгеріс осылай көрініс
алады.
Жайбарақат адамның алғаш оқыс шыққан ... ... ... түсіп, соңынан мүлдем тынышы кеткенін автор ... ... ... ... ... ... көрелік.
«Таң әбден атып, күн көзі күлімдегендегі көрпе жоңышқаны көрген
де бар, көрмеген де бар. Көре тұра ... ... да ... да бар. ... ... ... таң ... тазалықта шек
жоқ еді. Мұндағы ... ... орап өтіп ... пәк ... адал ... иесі Мұң ... ... көз
ілмей шыққан Шоң Алпанның ... таң ... ... ... ... таң азанға деген Шоң Алпанның ... ... Мұң ... ... қол ... ... ... Мархабат былай келтіреді.
«Қазан болуға қараған телім-телім, ... ... ... ... ... жүнжіген күйінде жансыз
ербиді. ... жаз ... ... жайнап, бұрала билеген бекзат
бойы бүгіле құнысжанып, шаттықтан шыр айналған ... басы ... ... Мұң ... ... қол ... Шоң Алпанның көңіл-
күйін қазан болған егістік ... ... ... ... Бұл Мұң ... келмеске кетті дегені.
Оралхан Бөкей де пейзажды суреттеуде ... ... ... мақсат тұтады. Бірақ Мархабаттан ерекшелігі бар. мархабат
кейіпкердің көңіл-күйін ... ... ... сол ... ... ... береді.
Ал Оралхан пейзажды кейіпкердің көңіл-күйімен ... ... ... Ол ... болашақ болар оқиғадан ... ... ... жетелейді. Мысал келтірейік.
«Атып тұрып тысқа шығып еді, түн ортасында ғана шөкімдей ... ... ... аспанды сұп-сұр бұлт сықастыра құрсаулап алған
екен...
Тау іші бұрыңды-соңды бір ... ... ... ... ... ... әупірімді ырқына ... ... бір ... ... ... ... ... кейіпкердің абайсызда мерт ... ... ... ... «тау ішінің қоңыржай жуастықпен ... ... ... ... тұр.
Мархабаттың көркемдік әдіс тұрғысынан алып қарағанда образдары
реалистік ... ... ... – нанымды образ: Оның мінез-құлқы, іс-әрекеті, оны
қоршаған орта, оның ... ... ... бәрі ... ... (17;128)
Мархабаттың шығармаларындағы реалистік сарынды образдар Егінбай
мен Ноқтабайдан ... ... ... Сая, ... ... ... арқылы желі тартып жатыр. Егінбайдың ... ... ... ересек тартуына, Бағдаттың Мархабаттан таяқ ... ... ... ... ... Саяның
шарасыздығына, Пердештің қазақилығына іштей ... ... ... ... гүлдегенде» повесіндегі Наурызды,
«Патефондағы» ... ... ... ... ... ... Есқали Сәрсенов пен Бауыржанды, «Ақ ... ... тиек етіп қана ... заман төріне ентелей
ұмтылған, өз арамызда ... иық ... ... ғана ... жүрген кәдуілгі «аузын ашса пәк жүрегі» көрінетін ... ... деп ... ... ... қатар өмір сүрудің
өзі ғажап емес пе» деп рахаттанады ... (13;6) – деп ... ... ... ... ... тек тұрғысынан эпикалық образдар
болып келеді. Бұл заңды да. Себебі; ... тек ... ... қалам
тартады.
«Эпикалық образ – бедерлі бейне, әрі нақты, әрі ... ... тірі ... өзін ... көруге, сөзін құлақпен естуге,
мінезін ұғуға, қимылын бақылауға болатын, өскен ... ... ... ... ... ... ... қаһарман». (17;133)
Мархабаттың эпикалық образдарының ішінде «кесек ... ... ... ... «Дос ... ... ... аңдыз» повесіндегі Бауыржан мен ... ... ... ... «Айымбала» әңгімесіндегі Айымбаланы,
«Киікоты» әңгімесіндегі Қиса мен әкесін, «Ақ ... ... т.б. ... ... Бұл кейіпкерлер бастарындағы ... ... ... жалғандық, туған жерге деген ... ... ... ... ... ... мен сезімдер арқылы
да «нақты да, затты» ... ... ... ... пәнінің періштесі» хикаятындағы ... ... ... ...... өлең ... ... өз бейнесі
оның ішкі бітімі ... мың ... ... ... сыры ... ... ... жасалған өзгеше кейіпкер» - деп анықтама
берген ... ... ... ... бұл пікірімізге қарсы
шығуымызға да ... ... ... ... ... ... бұл ... қосыларыңыз хақ. Дәлелдеп көрелік.
«Хикаят бас кейіпкердің монологы ретінде ақ өлеңмен ... жан ... ... ... пен ... ... ... Нәзік сезімді, пәк адал кейіпкердің табиғат сұрапылымен
арпалысқан ... ... ... оқу ... ... - ... Сыздық. (25;3)
Ақ өлеңнің өзі лирикалық ... ... ... ақ ... бұл ... кейіпкері де лирикалық образ. Хикаяттың ... ... ... ... ... әлде сыр ... ме кенеттен уыстағаным неліктен ? Жүрегім
неден шошынды ? Жұқантай мына ... ... етер ... ... ем, нәзіктен білуші ем. Сыр ... ем ... ... ... деп ... күресінге сүріндім бе ... мен ... ...... ... ... бәлкім жүрек
жарасы... Күнде күліп, күлімсіреп ... де күн ... ме ... ... ? ... ... риза болып адамдарға ... ... ... нұрланып жүргеніне ... ба? ... ... ... енді қалай боп?». (7;196)
Мұнда ырғақ пен толғау бар. сонымен ... ... ... ... ... лирикалық «менді» бұл тіркестерден де ... ... ... таза болмыс, әдебиетке деген ... ... оны ... оқыған сайын жақындата ... ... ... мәндеріндегі эмоционалды сарын – хикаяттың
ерекшелік ... ішкі ... ... ... еске ... суреткерлік тұрғыда сараланып, айтылар ойдың ... ... - ... ... ... ... Ай-Мұхамбеттің
сөзі пікірімізді дәлелдей түседі.
«Солай өтті қас ... ... ... кетем және де. Мен
қиналды деп, өзгелер қинала ма! дедім-ау. ...... ... ... – суық ... тас атпадым. Бір қолымда – ... ...... . Әзер де әзер тірі ... ... мені ... ... Тірлігімде тірі жанға тас түгілім, тозақ атып ... ... ... ... тұнып тұрған ... ... ... ... да кейіпкерді лирикалық образ деп ... ... ... ... ... әзілдің иелері, күлкілі
кейіпкерлер. Жазушы өзінің бірқатар ... ... ... ... ... қазақтар» әңгімесін алалық. ... ... ... ... Нәтибек пен Пәтиманың ... ... ... оқу ... ... езуіңізге күлкі
ұялатады. Әңгімедегі Немеребай мен Шөберебай ... ... ... өз ... ... үшін ... ... былай өрбиді. Өз Отандарына көшпек болған неміс ағайындардың
үй-жайларын қазақтар сатып ала бастайды. Немістердің ... ... ... иемденген қазақтар темір ... ... ... алмай келемежге ұшырайды.
«Немістердің сөзі қысқа, ісі нұсқа» деп ... ... ... бас ... да ... ... қимас-қымбат құрбысы Кильдаға қатты ... ... мен ... үй ішіне кіргізбей-ақ, ауладағы ... ... ... қойды. Үш қожайын да тым ... ... ... ... шымшып жеп, іліп ішіп
отырыпты». (7;161)
Әр нәрсеге еліктегіш Қазекеңнің бұл ... бас ... ... ... Бірақ бұлар ол әрекеттерін соңына дейін
баянды ете алмайды.
Келесі бір жолы ... мен ... ... ... асып-
сасып, абыржыңқырап ... ... үш түп ... қурауға
айналғанын айтты. ... ... ... ... ... ... бара ... мәлім етті. Нәтибектің өзі де көріп отырсаңдар
ғой дегендей, ауласының реңі ... ... ... ... күрсініп
қойған. Содан «Болмаса да ұқсап бағуға тырысқан» көршілердің ... ... кері ... ... осы ... жеңіл әзілмен жеткізе
отырып, қазаққа тән ... пен ... ... ... достарынан қалған «сұлу сиыр» Эраның «қазаға»
ұшырауфын ... ... ... ... ... ... алғанша
мына мені алшы Алла-Құдай» - деп ... ... ... ... ... ... де ... мәселесі» әңгімесіндегі төбеге
жиналатын бес шалдың «мәшине ... ... соң ... ... ... да әзілмен әдемі келістіреді.
«Варвараның көмбесі» әңгімесіндегі ... ... ... қызына
өкпелейтін Қаламан, «Қызбелдегі қос оқиға» әңгімесіндегі өз ... ... ... пердеш, «Гүлжазира» әңгімесіндегі
«қыз айттыратын» ... ... ... ... ... ... дарытқан юморлық образдар.
Мархабаттың тілі – уытты тіл. Ол өз ... ... ... ... түңілте де алады. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... ... өз ... ерекшелеп, қандай
тип екенін талдап түсіндіріп жатпайды. ... оны ... ... ... бір ауыз сөзінен не жазушы келтірген бірер ... ұғып ... ... ... музыка мектебі»;
әңгімесіндегі ... ... ... ... ... ... ... сөзі де, ісі де одан ... ... ... ... ... ... де ... амалыңыз жоқ. Мәңгүрттік тұмшаланған саналардың сапырылысуы,
ішкі күрес пен ... ... ... тән ... ... ... ... шүберек әкелші үйден! – деп ... еріп ... екі ... ... ... ... тиіп
тұрған үйге зыр жүгіріп барып бірдеме тауып әкелген бала ... ... ... ... шұлығы болып шықты. (7;38)
Міне, пожалыстаңыздар біздің ... ... ... осы ... ... – деп ... ... басшысы
мақтан тұтқан ... ... ... ... ... ... ... қырсыздығын жазушы осылай суреттейді.
«Дауыстың түсі» әңгімесіндегі ... ... ... ... ... ... басқаның барлығын ... ... ... ... ... ... «өскеніне» өлердей ... ... ... ... алуы ... ... досы ... келген Есмақан Досболовтың қайтыс
болғанын естігенде ең бірінші ... ... ... кім ... ... досының өзін іш тарта сөйлеп, «Араласып ... суып ... - ... өзімсінген ренішті сөзін де арам
көңілімен ... ... ... ... ... айқайлап дауысының түсін білдірмей
тұр. Көңіліндегі баттасқан кірді жасырмақ. Бәле. ... ... – деп ... ... ... қия ... ойын дауыстың түсінен ажыратуға болады» деген ... ... ... ... ... иесіне сенуден қалады. Есмақан
Досболовтың ... ... ... ... ... ішін ... ит тырнайды. «Мен өлсем қанша адам жиналар ... ... ойға ... ... арам ... таразылайтын Ерсәлім ... да ... ... ... ... ... өн бойында
өткір келтіреді.
«Қатты ... ... ерні ... ... ... ... ерніне жетпей, жете алмай, көгереңдеп, көзі ... ... ... де ... жыбырлап кетіп, дірілдей бастағанын ... ... ... ... жұрт ... есіліңкіреп бастап көсілте
жөнеліп, ... ... ... тас ... ... ... ... дауыстың түсін ешкім аңдай алмайды». (7;156)
«Ұрының арты қуыс» дегендей өмір бойы ... арам ... ... ... ары ... тұс келгенде ішкі ойын біліп
қояр ма екен деп ... Бұл ... ... сөз ... тұс
еді. Кейіпкердің осы бір бейшара халін автор әдемі әжуалайды.
Мархабаттың ... ... ... алуы да өте ... ... терең тебірентер тағдырларға ие. ... ... ... ... қоғамдағы әділетсіздік құрбаны. Ақ, ... ... ... шіріндісіндей жиіркенішті ... ... ... ... аңсап шарқ ұрады. «Қозапая»
әңгімесіндегі қоғам ... ... ... ... «Айымбала»
әңгімесіндегі ары тапталған Айымбала, «таудағы ... ... ... ... шам жағу ... қаза болған
Бауыржан, «Әдебиет пәнінің ... ... ... ... ... ... қаза тапқан мұғалім трагедиялық образдар.
«Әдебиет пәнінің періштесі» ... ... ... ... қоғамның қатал сындарына оның періштей пәк ... ... Өзін ... ... ... ... жүрегі
шырылдағанда жарылып кетудің аз-ақ алдында тұрады.
«Шыным сол, кім ... ол ... ... ... ... ... да тап өзім кінәлідей ... ... сала ... де, ... де ... ... қабақ шытқанына шыдас
бере алмастан шарқ ұратын ... ... ... еді» (9;470) – ... ... бұған дәлел.
«Ахмет атам да ауылға мұғалім ... деп ... ... ... да ... ... ... баласын өзі де нәзік жүрек
иесі әкесі: ... ... ... үшін, ертерек
қатайыңдршы», - десе де ... ... ... ... ... өзің ... орынғанша асығасың.
Мектептің жұмысы десе жаныңды бере ... ... ... күле ... ... тілі мен ... пәнінің бөлмесін
жабдықтау үшін ... ... ... ... жолда боранда
қалып қояды.
«Бекер ... ... өліп ... ... деп ... ... адал жүрек иесі шарасыз ... де ... ... келмейді. адамдардың мейірімсіздігін көрсе де
жамандыққа ... ... тағы бір ... ... өтті ... ... қайта
алыстап, бұрылып, қашып өтті-ау, қасымнан. Кезенейлі кезең осы ... ... қаға ... ... Есіктерді тебе ... ... ... алдына жата алмадым, жатпадым», - ... ... ... (9;499) ... ... ... ... жанармай
құю бекетінікі екен.
Бұл бекетім қай бекет? Ауданға келе жатқанда қарақоқшыл ... жер ... Жас ... екен ... Тарс бекіткен темір есік
ашылмады, тесірейген терезеден үміт ... ... ... (9;500), - ... мұғалім. Көре тұра көрсеткен мейірімсіздікке
де кінә іздемейді.
Жан алмақтың ... ... де ... үміт ... тұрыңызшы – деп жалынады. Мүмкін тірі пенделердің бірі ... ... ... ... ... ... ... оралған» күйінде бұл дүниемен қоштасады.
«Нәзік жүрегін ешкімге ... ... ... ... ... шын ... ... көркем туындылары кейіпкерлердің ішкі ... ... ... ... юмор мен ... кең ... тәсілімен автор өзінің айтар мүдделі тұжырымын ... ішкі ... ... ... сәттілігі мен табиғи
болмысы-бітімімен ерекшеленеді. Пәлсапалық және ... ... бере ... ... ... ... имандылық
қасиеттер, қоршаған ортадағы ... пен ... ... ... құру
үшін жасалатын іс-әрекеттермен ... ... ... ... ... түсіп, оны бізге ... ... ... ізгі ... ұшар бесігіне жетелейді.
Мархабаттың ... тілі өте ... ... ... ... ... тәсілдерін қолдана отырып, шығармаларын түрлі ... ... ... ... етіп ... құбылтудың бір түрі – метафораны шебер қолданады. «Ауыстыру,
яки метафора (гр: metaphora – көшіру) – сөз ... ... ... ... ... не құбылысты айқындай, ажарландыра түсу ... ... ... өзге ... не ... ... сөйтіп,
суреттеліп отырған ... не ... ... ... ... ... күшейту».
Мархабат метафораны психологиялық паралелизмде ... ... үшін ... ... ... образдың өзіне қатысты іс –
әрекетке қатысты етіп көрсетеді.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін көрсету үшін ... ... ... ... ... ... ... ақ орамалдай
желпіген гүлқайыр ... ... ... жан-жақты жазық басталады».
Немесе «Гамбургтегі қазақтар» ... мына бір ... бет ... ... шай жол ... түп-түгел жандырып
жөнелді». Шайдың ыстығын ... үшін оның ... ... деген
сөзді қосып құбылтып тұр. Бұл ... соң ... сол ... ... ... біліп аласыз. Мұндай бейнелі
етіп көрсету О.Бөкейде де ... «Ақ ... ... ... ... ... мезгіліндей емес күндіз нұрға шомылып,
қараңғылыққа ырық ... ұзап ... ... ... қап-қара отауына
барып кіреді». (11;159) Мұндағы метафора «ақ көрпеге ... ... ... отауға айналған түн.
М.Байғұт троптың бір түрі кейіптейді өз ... ... ... мына ... ... жылдың қысы қылықсыз қатынның қипақ қаққанындай ... ... (7;153) ... ... ... «қылықсыз қатынның»
қимылымен көрсетіп тұр. ... ... аз ғана ... суық болып,
шаруаны аз-ақ ... ... ... ... Д.Исабековте кездеседі.
Мәселен: «Анда-санда ауыл арасынан тік ... ... ... шөп-шаламдар мен темір жол жиегіндегі сары қағаздарды туі
биікке алып ... ... ... ... ... ... ... әрекетін тентек баланың ойнағанына ұқсата
бейнелейді.
Құбылтудың бір түрі ... яки, ... ... ... шебр ... ... Аллегорияда жай ұғым қалпында тұрған ... ... ... ... ... ... ... (17;227)
М.Байғұттың «Шығарма» әңгімесін алайық. ... ... ... мінез-құлқы, іс-әрекетіне байланысты ... ... ... айналдыратын тәсіл болса, осы әңгімедегі
автордың қолданған тәсілін сәтті ... ... деп айта ... келтірейік:
«Шегір көз сары бұған қарап, қадала ... Аса ... ... иіп қойды. Ағатайын бұл Қадалған деп ныспылады».
«Жаңағы жас ғалым әлі онша ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты меңгерген. Сол ... ... ... ... ренжімес... Ал мына ниетте үнемі
сәл күлімсіреп ... ... ... ... ... ... деп атады».
Мархабаттың «Әдебиет пәнінің періштесі» ... ... ... ... де ... ... бола ... үлпіл-лүпілге автордың өзі «бауырмалдық үкісіндей, мейірбандық
мөлдіріндей»деп ... ... Ал ... ... ... тілдесуі өз ішіндегі ар, сабыр, табалаумен іштей ұғысуы,
сырласуы.
Мәселен ... ... ... табиғатына қарсы шыққаның, көп ... ... ... ... ... - өзің табынамын ... ... ... ... емес пе? ... тарттың тап
соның» - дейді. Бұл ары алдындағы әкенің ... ісі ... Деп те ... тұрыңыз. Тірлікке сойын
бұрыңыз», - деп тіл қататын Мейір-Пейіл ... ... ... емес ... ... мен ... деп түсінген.
Табалаудың бықсық отын ... ... ... Ібіліс, қарашы,
әне, жарлауыттың басына. Ібілістей құбылыстың алдын алдым тек ...... ... ... Мұндағы Іріткі-Ібіліс – жаманшылық,
дұшпан ... ... ... ішкі ... тән ... ат ... деректіге айналдырады. Бұл Мархабаттың тек ... тән ... деп ... ... бір түрі – ... Яки метонимия (грекше metonymia –
қайтадан ... ... мұны да ... өз шығармаларында шебер
қолдана ... ... - ... ... ... мен ... өзара байланысты ұғымдар мен шартты сөздердің бірінің
орнына бірі ... (17;237) – деп ... ... ... ... ... қорқатын немесе қатты сыйлайтын, кейде ... ... ... ... не ... ат қойғыш, өзгеше атағыш
болып келеді. Осы құбылыс Мархабат ... да ... ... баласы» повесінде мынадай сөйлемдер бар:
«Біздің Қоғалыдан да оқыған ... ... ... ... келген
өкіметтерге таңдай қағамыз осы?»
Немесе:
«Алматыдағы баласы, Қостанайға ұзатылып кеткен қызы ... ... ... ... ... «өкімет», «оқыған» деген сөздер – метонимия.
«Оқыған» деп қазақ халқы – ... ... ... ... ... деп – ... ... айтқан. Мархабат халық ұғымындағы ... ... ... ... білген.
Жазушының тілі – уытты тіл. Дәуір шындығын, ... ... ... шақ ... та ... көкейіне қондыру жолында метонимияны өз
орнынды қолдана біледі. Мысал ... ... ... ... ... ... ... және сөкпелі тұстраы баяндалады.
Ұлы империяның ... ... ... ... ... ... жылдарында қаңтарылып қалып, талай адам
жұмыссыз қалғаны ... Осы ... ... ... сол кезге
сай шындықты айтуда метонимияны қолданады.
Мәселен, «Пролетариаттың он жетінші ... де, ... да күні ... ... - ... сөйлем бар «Өлімнен
қашқан респондент» ... ... ... деп ... ... кедей қауымды айтса, «он жетінші мөлтек» деп – ... ... ... жайын айтады. Және мысал келтірсек:
«Адамдардың барлығы дерлік респонденттерге айналды. ... да ... ... ... деп атамайды, кеңес үкіметі
кезіндегідей ... ... ... ... ... ... шындығын әңгімелей отырып «адам» мен ... ... ... «респондент» метонимиясын қолданған.
Д.Исабековте де ... тән ат ... ... ... «Дос ... ... да қаталдықпен астасып келеді, ол солай
болуы ... те, ... ... ... ... таза ... ... деген жалғыз ауыз ... не ... (15;397) ... ... ... елжіреген мейірімі аузына ... ... ... ... ... аузындағы «құлыным» ... ... ... ... ... әрине Дулат Исабеков.
Мұндай метонимия О.Бөкейде де кездеседі: ... ... ... ... ... ... мынадай сөз ... ... осы ... үйге ... тәбетім ашылып, сарайым шыға келеді.
Байқайсыз ба, осыменен екі ... ет жеп ... ... да, аңғал
шалдың ет турай отырып жартысына жуығын жеп қойса да «екі ... ... деуі ... ... ... «екі ... ... метонимияны
езуге күлкі ұялату үшін әдейі қолданады.
Мархабат Байғұт мегзеуді де ... ... ... ... ... ...... ашу) – бүтіннің орнына
бөлшекті немесе керісінше қолдану». (17;230) Бұл ... де ... ... бет ... ... көк желкесіне көз тастап үйренген
хаттамашы Бәсіребек ... ... ... күн» ... ... ... бара жатқандардың соңынан ... неше ... ... ... ... оқып тұрады», - деген сөйлем бар.
«Көкжелкелер» деп әрине ... ... атап ... тұр. ... ... ... жазушы бірнеше дәлелдемелерден Бәсірбектің не
үшін «көкжелкелер» ... ... ... Ең басты себеп «Қара
құрлықтағы» ... ... ... қарап ажыратуы. Осыдан
соң «көкжелекке» ... ... ... ... ... ... ... кездесетін және бір троптың түрі –
ұлғайту, яки ... (гр. ...... ... Бұл
құбылтуды жазушы көбіне көп кейіпкер ... ашу ... ... үшін ... ... ... ... мұғалімнің монологын
үзінді ... тым ... ... ... ... бола
бермесеңдерші» - дейтінсіздер сіздер. Ал өздеріңіз ... ... ... шектен тыс сенгіш, иланғыш едіңіздер. «Айналып кетейіндер,
айналадағы ... ... ... бәрі ... мейірбан,
жамандық жасамайды деп ойламаңдар», - дейтінсіздер сіздер. (9;475) ... ... бұл ... адам ... ... түрде берлген.
«Адал адам» әңгімесінде жігіт пен ... ... ... ... ... ... ... сұрайды ғой баяғы, білу үшін
сұрамай ма, бір-біріне қысыла ... ... ... ... ... ... ... кетіп...». (7;178)
Екі жастың бір-біріне деген ыстық ықыластарын автор ... ... ... ... ... құбылыс литотаны да
шығармаларында орынды қолданады. ... ... ... ... ... ... тартып жүрген Иван Кузьмич есімді
шалдың ... ... ... ... сөйлеммен келтіреді.
«Шал содан кейін қатты ... көзі ... ... ... ... ... әңгімесін алайық. Мархабаттың ... ... ... ... мұғалімі сияқты кейіпкерлеріне
ұқсайтын «сүмірейіп» жүретін Сәрсенғалидің ... де, ... ... ... келтіреді. «Аузынан сөзі, үстінен бөзі түсіп тұратын
болбыр, ... ... ... ... ... биыл ... ... Осы сөйлемнің өн бойында тұнып тұрған литотаны
көресіз. ... ... ... ... ... кіргізген
автордың шеберлігіне тәнті боласыз. ... өз ... яғни ... түрлерін қолданады. Мысалға алар болсақ,
анафораны да, ... да ... ... ... ... ... ... нәресте» әңгімесін алайық. Бір
сөзге ... ... ... ... ерекше аудару үшін автор
эпифораны қолданады. «қосағаштың босағасынан келін боп ... ... ... басы ... ... қоңыртаудың күнгей ббеті,
Көлтоған теріскейінде Қосағашта қауын ... ... ... ... ... ... Көлтоғанның кез-келген ... ... қызы ... еді. ... қыздары теріскейге, теріскейдің қыздары ... ... ... болып түсіп жататын ... де ... бір ... Көлтоғанның екі бірдей қызы бірі ... ... ... енді ... ... ... жағдайы жоқ емес-ті» (8;72) ... ... ... ... нақышына өзгеше өң беру үшін ... ... ... ... бұл ... әсіресе екі жастың ... ... ... ... үшін қолданады. Мысалы: «Ақ ... ... мен ... ... ... білдіру үшін
эпифора қолданады.
Мысал келтірейік:
«Көк қиықшасын шешіп, жүгері арасында көп ... ... ... ... ... қос ... өрулі күйінде орап,
орамалмен байлап қояр Зылиқа! ... ... ғана ... ... ... ... ... сөйлеп, күліп қояр Зылиқа. Қоңырқай
қос бұрымы мен көк ... леп, ... ... ... ... ... ... кейде жетпес Бағдатқа. Бәрібір ғой
Бағдатқа. Рақат қой ... ... бір түрі – ... яки ... (грекше antithesis –
қарама-қарсылық) – бір-біріне кереғар ... ... ... ... түр-түсі әр бөлек нәрселерді өзара ... ... ... ... ... бір құбылыстың, ұғымның, нәрсенің суретін
сыр-сипатын, кескін-кейпін анықтау ... ... ... ... де ... ... ... Бірақ бір-
біріне кереғар құбылыстарды қатар қояды да ... ... ... ... ... ... ... «Әкім кеткен күн» әңгімесін алалық. Осындағы «кететін
әкім» мен ... ... ... өзара кереғар суреттеу ... ... ... ... қатысын білдіреді.
«Кететін әкім сөзін күреңітіп ... ... ... ... ... әрекеттенеді».
Бұл «кететін әкімнің» кейпі. Ал ... ... ... ... суреттейді.
«Келген әкім сөзін сәл ... ... ... ... ... ... ... бірқатар шығармаларында осындай шебер шендестірулерді
көруге болады.
«Оның есесіне Сая бір ... тұра ... ... ... де, Санжардың сол жақ бетінен ... ... (9;283) ... ... аударып отырған сөзіміз «секіріп-секіріп-секіріп» ... Бұл тек ... ... ғана тән ... ... Жазушы бұл
жерде қайталауды кейіпкердің көңіліндегі ... ... ... Және ... ... ... соң еркелей жорғалап, төрт
адам емін-еркін сиятындай ... арғы ... ... ... ... Бұл жерде де «аунап-аунап-аунап» деген
қайталауды. ... ... ... ... ... ... ... қайталауларды іздесеңіз Мархабаттың ... ... ... ... ... мәселен, «Әдебиет пәнінің
періштесі», «Ақ шымылдық», ... ... қыз ... т.б. ... ... орнын ауыстырып та шебер ... ... ... ... ... ... бір – түрі сөз орнын ауыстыру, яки инверсия (латынша
– inversio – ... ... ...... ... ... сөздердің әдеттегі грамматикалық түзілу тәртібінен тыс,
орындарын ауыстырып, өзгеше ... ... ... сөз ... ... ... ... пәнінің періштесі»
хикаятында инверсия көптеп кездеседі.
Мысал келтірелік:
«Жылаулы болып жарықтап, жұқтыра ... ... ... ... ... ... ... Зұрият тілеп зиятты, хақ ... ... ... бұл ... Бұл ... де ... күрес
жағы бар, әулекі еткен зұрияттарың тағы көп. ... де ... ... ... ... - деген кейіпкер монологы бар. ... ... тән ... ... ... ... жуық
монологтардағы орын ауыстырулар жазушының шеберлігін ... ... да, ... ... Таза деді ... ... болғанмен, ол да менің жас жанымды ... ... жүр әлі де. ... ... ... түс. ... атам үн
қатқандай болды ма, сана шіркін сайрай берді және де». ... толы бұл ... орын ... ... ... ... ... қонымды болу үшін ... ... ... қоғамның үні болғандықтан тек туып ... ... ... ... ... Өзге де ... ... ойша
өзегінен өткізіп, солар жайында ... ... ... Бұл ... ... туындайды. Ол – жергілікті тіл ... ... ... тән тіл ерекшеліктерін жазушы мәселен ... ... ... ... ... Ол үшін жазушы жергілікті тіл
ерекшелігін жетік ... ... ... бұл ерекшелікті жетік
меңгерген. Мәселен, ... ... ... ... кәсіби сөздерді орынды қолданған.
«Қоза дегеніміз – мақта ...ақ ұлпасы теріліп алынып, ... ... жел ... ... ... ... тартып
тұрар; ал мақтасынан ... ... қара ... қызғылтым
шырпысындай сорая тізілер: әнекиіңіз, яғни айтсақ, қозапаяңыз сол».
Осы ... ... ... ... ... ... ... мол мәліметке ие болу ... ... ... «Сүмбіленің суы» әңгімесінде Ыстықкөл маңындағы оқиғалар
әңгімеленеді.
Әңгімеде ... ... ... ... ... сияқты сөздерді
қолданады.
Мысалы: «Кәдуілгі қырғыз ... ... ... ... ... ... ... екен. Шошақ бөрікті, шоқша сақалды
Тоғалақ молдоның ... ... ... ... ... сомдықтар өңшең,
- немесе «Айылдың (ауылдың емес) шетін ... ... ... ... ... ... да сүмбіленің суы сылдырап
ағып ... - ... ... ... ... тән ... ... тұрмыс-тіршілігін, тілін, өзіндік стилін
бүкіл ... ... деп ... ... ... шығармалары
арқылы еліміздің түкпір-түкпіріндегі отандастарымыз ... ... мен ... құт ... ... қазіргі өмір сүру салты
мен тыныс-тіршілігінің ... ... ... ... ... ... диалектілерді жазушы тек кейіпкердің аузына сала,
диалог не ... ... ғана ... ... сай ... Ал ... ... баяндауда диалектіні қолданатыны кездесіп
жатады. Қазақстанның өзге ... ... ... оқу
барысында түсініксіз сөздерге кезігіп жатытыны ... ... ... ... ... ... ... мұндай
сөздер көптеп кездеспесе де, ара-тұра кездесіп қалып отырады.
Мәселен, «Тынышбұлақ тасығанда» ... ... ... ... ... ғой ... аудандағы қылпыр майы қалыңдау ... ... ... ... шақырады». (8;33)
«Кәсіпбай» әңгімесінде мынадай сөйлем бар: «Гүлді ақ ... ... ... көксайдың самалы-ай» әңгімесінде ... ... ... айы орта ... ауа бере ... ... үнес
беткейлерінде қар жатпайды». (8;83)
Осы сөйлемдердегі «қылыр», «шарынып», «ақ ... ... ... ... ... ... өзге ... сөздер. Сондықтан да бұл ... ... қиын ... ...... Бұлай деуге себеп бар. жазушы ... ... ... ... ... ... қана ... таратып, түсіндіріп беруге ... ... ... ... ... ... Осында жазушы
«машат» сөзінің қайдан шыққанына көңіл адарып, оны ... ... ... ...... баламасы. Түркі тілінде болған, қазір
біздің бауырластардан қырғыз ... ... ... сөйлемдер
сөзіміздің дәлелі.
«Машат» сөзінің этимологиясына көңіл ... шығу ... ... ... сабақтай түссек «Машат деген – бұлақтың
баламасы. Бір ... ... ... ... ... су ... ... ата-бабаларымыз машат депті ғой». (5;283) – деген ... ... ... ... жазушы «Жанымайдың жотасы»
әңгімесінде де ... Осы ... ... енді ... тәрізді жер аттарына түсінік беріп өтеді. ... ... ... ... деп ... Түркістан деген секілді.
Түрлі-түрлі аңыз бар. бір кезде бұл төбе түркі ... ... ... деседі. Ел қорғауға арналған атақты шайқаста түркі әскерінің
қолбасы қаза ... осы төбе ... ... ... ... атанған деседі. Әлгі әскербасы басқыншыларды қуып келе тастап,
ауыр ... осы біз ... ... ... ғана ... ... деген. Жанымайдың жотасы содан қалған». (8;361)
Бұл сөздердің қаншалықты шындыққа ... ... біз үшін ... маңызды емес. Маңыздысы жазушының ... ... тіл ... қатысты мәселені шеберлікпен енгізе ... ... ... ... ... ... жер ерекшелігіне
байланысты жүгермек-жуәрмек деп ... ... ... ... ашып ... ... ... кейіпкері Жаманқұл
Аманқұлов Ұлы Отан ... ... ... соғысып жүріп ауыр
жарадар болады. Есін ... ... ... венгрлердің «жуәрмек»
деген сөзді қайталап отырғанын ... ... ... сөзі ... ... ... білдіреді екен. «Кейін білсе мадиярлардың
жуәрмегі қыршын, уыздай жас ... ... ... - ... ... ... ... Венгрияға жеткенде шынымен-ақ үлкен жаңалық ашты.
Олар өздерін мадиярмыз дейді екен. Ал енді бұл туып ... ... ... үш ... бар». (8;377)
Осы жолдардан қазақ арасында кездесетін ... ... ... балама аты екенін біліп аламыз. Сонымен ... ... ... «қол» мағынасындағы «қар» сөзін автор
келтіріп өтеді.
«Қар? – деді ... сәл ... ... – Иә-иә, бізде қол
дейді. Бірақ қолдың қары ... ... - ... ... соң ... ... талды» тіркесінің мәнін аламыз.
Бұл келтірілген мысалдардан ... ... ... ... ... ... дүние етіп қана ... ... ... ... ... Бұл Мархабаттың өзіндік ерекшелігі
деп ұғынған жөн ... ... ... ... ... ... ... табылатын. Ізденіс ... ... ... Атап ... болсақ, жазушы жайындағы ... ... мен ... жайындағы сыни мақаларды қарастырдық.
Сонымен бірге интернеттен де материалдар алынды.
Қазақ ... ... ... ... ... жиі қозғалып
жүргені белгілі. Біз жазушының жеке ... ... ... поэтикасын алуымыздың себебі де осында. М.Байғұттың
өмір ... ... ... айналдыру тәсілін ажыратумен қатар,
Д.исабеков, О.Бөкей ... ... ... ... өзіндік стилі қалыптасқанына көз жеткіздік. Осы ... ... етіп ... ... ... ... атап
айтсақ, повестері мен 30-ға жуық ... ... ... ... ... атап ... ... сыни мақалалар жарық көрді. Сонымен бірге
университет ... ... ... дипломдық жұмыстарға ... ... ... ... етіп алынды.
Біздің бұл тақырыпты алудағы мақсатымыз киелі Оңтүстіктен ... ... ... ... беделді өкілі, проза жанрында өзіндік
орынын қалыптастырған, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы көркемдік
ізденістері мен ерекшеліктерін, танымдық, ... ... ... өзіміздің теориялық талаптарға сай ... ... ... ... ақын ... ... өткізген бір
кездесуде: «Алпысты алқымдасам да махабатқа шабытым енді ... ... ... енді ... - ... бар-ды. Сол
сияқты М.Байғұттың да шығармашылық шабытының қайнар көзі өз ... де аға ... көзі ... ... ... ... де ... түсетініне сенімдіміз.
Қазіргі таңда қоғам қайраткері, жазушы Мархабат Байғұттан біз
алдағы ... да ... ... ... ... ... қауымның Махаңның ондай көркем туындыларды беретіндігіне сенімі
мол.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ағын қызы ... ... ... ... ... ... ... «Әдебиеттану терминдер сөздігі» ред. ... ... ... 1998 жыл, 275 ... ... Т. ... ... 01.10.1996 жыл.
5. М.Байғұт. IV том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005жыл
6. М.Байғұт «Оңтүстік Қазақстан» 23.10.1999 жыл.
7. М.Байғұт ІІ том. ... ... ... ... 2005жыл
8. М.Байғұт І том. Шығармалар жинағы. Алматы, «Қазығұрт» 2005 жыл
9. М.Байғұт ІІІ том. ... ... ... ... 2005 ... Ж.Боранбаев «Мархабат мәртебесі», «Оңтүстік Қазақстан» 25.15.1995
жыл.
11. О.Бөкей «Қайдасың қасқа құлыным», ... ... 1986 ... ... Қазақстан 24.05.2005 жыл
13. «Егемен Қазақстан» 2.11.1995 жыл.
14. Интернет WWW.M.Baygut.kz.
15. ... ІІ том. ... ... Алматы, «Атамұра» 1997 жыл
16. Кітапта: З.Қабдолов «Сөз өнері» ІІ том. Алматы 2003 жыл.
17. ... «Сөз ... ІІ том, ... 2003 ... ... әдебиеті» 20.05.2005жыл.
19. «Мұқағали» Естеліктер. Құрастырған Айтақын Әбдіқалықов. Алматы,
«Жалын» 1995 жыл.
20. ... ... ... ... ... ... 11.07.1991 жыл.
22. Г.Пірәлиева «Ішкі монолог» Алматы, «Қазақстан» 1994 жыл.
23. С.Сахабат «Сөз ... ... ... ... 1995 ... ... «Болашақ» Мамыр, 2005 жыл.
25. К.Сыздықов «Болашақ» Мамыр 2003 жыл.
26. Шаштайұлы Ж. ... ... ... жыл.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аттың сыны мен бабы, жүйрік, бәйге аттардың түрлері18 бет
Бәйге8 бет
Бәйге ойыны бағдарламасын жасау15 бет
М. Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен тіршілік көзі45 бет
Нұрпейіс Байғанин - халық ақыны21 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь