«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер

І. Кіріспе
1.1.М.шқаридың ғылымда алатын орны мен оның «Диуани лұғат ит.түрк» сөздігінің зерттелуі.
ІІ. Негізгі тарау.
2.1.«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктердің қолданылуы.
2.2. «Диуани лұғат ит.түрк» сөздігінің қоғамдық өмір мен рухани дүниеде алатын өзіндік ерекшелігі
2.3. «Сөздікке» кірген материалдардың маңыздылығы мен құндылығы
2.4. «Диуани лұғат ит.түркте» қолданылған етістіктердің негізгі сипаты, қолданылу аясы өзіндік жекемен тармақтарындағы ерекшеліктер.
2.5. М. Қашқари қалдырған мұраның қазіргі түркітану ғылымында алатын орны.
ІІІ. Қорытынды.
Түркітануда салыстырмалы –тарихи зерттеуге негіз салған Махмұд Қашгари (толық аты-Махмұд ибн а-Хусейн ибн Махмұд) дедік. М.Қашқаридың қайда, қашан туғандағы және қайтыс болғаны туралы мәлімет жоқ. «Диуан лұғат-ит түрікті» зерттеушілер ал жөнінде әртүрлі болжам айтады. Сондай-ақ М. Қашқаридің сөздікті жасау тарихы да, қайда жазылғаны да белгісіз. О.Прицактың болжауында туып өзінің сөздігін жазуға 1072 жылы 25 қантарда кіріскен де, 1083 жылы 27 қазанда аяқтаған (314б). Диуаның түрлі әсерінен автордың өмірбаяны туралы кейбір деректерді анықтауға болады. М.Қашқари сөздікті жазуға кіріскені жасы бір шамалға келіп қалған екен, ол түркі тілдес тайпалар тұратын жерлерді ұзақ аралап, тіл материалдарын жинайды. Оған «Мен түріктер, трікмендер, оғуздар, чечендер, яғмалар, қырғыздардың қалаларын, ауылдарын және тайпаларын көп жылдар бойына аралап шықтым. Сөздер жинадым түрлі сөз қасиеттерін үйрендім, анықтадым»-дегені дәлел бола салады. «Сөздікте» тоғыз мыңнан артық сөз және сөз тіркесі берілген, ауыз әдебиетінен үзінділер келтіріп ру, тайпа жер атауларына түсініктер берілген.
1. М. Қашқари «Түрік сөздігі» Үш томдық Алматы «Хант баспасы» 1998, Т 3.
2. М.Қашқари «Түбі бір түркі тілі» «Диуани лұғат ит-түрк» Алматы «Ана тілі» 1993, (100-119б).
3. Ә. Қайдаров, М.Оразов «Түркітануға кіріспе» Алматы, «Қазақ университеті» 1992 (30-33)б.
4. Х. Сүйіншәлиев «Диуани лұға ат түрк» Алматы, 1986.
5. Томанов М. Түркі тілінің салыстармалы грамматикасы. Алматы, 1992.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. А.Ысқақов 4т. Алматы «Ғылым» 1979.
7. М.Қашқари. Түрік сөздігі «Жәдігер »қоры Алматы, үштомдық Т2. Хант баспасы, 1997.
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
1.1.М.шқаридың ғылымда алатын орны мен оның ... ... ... ... зерттелуі.
ІІ. Негізгі тарау.
2.1.«Махмұд ... ... ... қолданылуы.
2.2. «Диуани лұғат ит-түрк» сөздігінің ... өмір мен ... ... ... ... ... ... материалдардың маңыздылығы мен құндылығы
2.4. «Диуани ... ... ... ... ... ... аясы өзіндік жекемен ... М. ... ... ... қазіргі түркітану ғылымында алатын
орны.
ІІІ. Қорытынды.
Түркітануда салыстырмалы –тарихи зерттеуге негіз ... ... ... ... ибн а-Хусейн ибн Махмұд) дедік. М.Қашқаридың
қайда, қашан туғандағы және ... ... ... ... ... ... түрікті» зерттеушілер ал жөнінде әртүрлі ... ... М. ... сөздікті жасау тарихы да, ... да ... ... болжауында туып өзінің сөздігін
жазуға 1072 жылы 25 ... ... де, 1083 жылы 27 ... (314б). ... ... әсерінен автордың ... ... ... ... ... ... ... жазуға
кіріскені жасы бір шамалға келіп ... ... ол ... ... ... ... ұзақ ... тіл материалдарын
жинайды. Оған «Мен түріктер, ... ... ... ... қалаларын, ауылдарын және ... көп ... ... ... Сөздер ... ... сөз ... анықтадым»-дегені дәлел бола ... ... ... ... сөз және сөз ... ... ауыз ... ... ру, ... жер ... ... берілген.
М.Қашқаридың «Сөздігі» біздің ... ... ... ... ... ... жеткен. Оны Стамбул ... көне ... ... ... Әли ... ... алады да, тәртіпке
келтіру үшін ... ... ... ... ... ... ... 1915 жылы Стамбулда І-ІІ толын, 1917 жылы ІІІ
томын бастырып шығарады. ... ... ... М. ... өз
қолымен жазғаны емес, ол 1266 жылы 1-тамызда ... ибн ... ... ... ... ... Бұл ... қазір Стамбул
Ұлттық кітапханасында сақтаушы «Сөздікті» Рифаттан кейін де ... ... ... Кеңес Одағында М. Қашқаридың «Сөздігі» ... ... ... ... С. Сұталлибовтың аудармасы 1981 жылдан
бастап ұйғыр тілінде Шыңжаң-ұйғыр ... ... ... ... сөздік ... ... ... оның ... ... ... ... түрді тайпалары
тілінде кездесетін мағыналық ... мен ... ... ... ... шолу ... ... да М. Қашқариды
түркітануда бірінші 5 алып ... ... ... ғылыми деп
айтуға ... ... бар. ... ... ... келтірейік
«яғма, тухси, қыпшақ, ябаыз, ... ... және ... заңы сөз ... йа-ға айналдырады және ... мен ... ... ... ... ... ... десе, бұл ... ... (1т ... ... бере ... ол «бұл сөз үш ... ... ... ... ұйғырлар эмат не эват ... ... jмат ... (1т ... ... ... формалардың өзгеруіне
тоқталған. Мысалы, ... ... және ... ... ... орнына –асы қосымшасын қолданады. Яғни барғу ... ... ... Айта кету ... ... түркітануда
салыстармалы зерттеуге негіз ... да, ... ... ... да», «салыстырмалы-тарихи тәсімді толық ... ... ... тек тілі жағынан туыстығы, ұқсастығы болмаса,
ол олардың өзіне ... ... даму ... талдамаған. ХІІІ-ХV
ғасырларда өмір сүріп, араб-парсы тілі ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар
еңбектерінде де аздыкөпті ... ... ... салыстырып
көрсету болған. әрине, бұл еңбектр салыстармалы-тарихи зерттеулердің
дамуына үлес қоса ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, текстеріп жариялау сияқты
жұмыстармен көп ... ... ... ... ондағы жеке
сөйлемдердің бәрін алфавит тәртібіне ... ... ... ... жылдары түрік ғалымын Басым ... ... ... (1914) ... Аталай аударып, 3 ... ... ... ... ... Анкарада 1934-1943 жылдары ... ... ... ... ... ... М. ... оны
«Халық ауыз әдебиетінің нұсқасы» деп ... Н.А. ... ... М. Қашқариды «түркі тілдерін» деген, А.Н. Самойлович оны, ХІ
ғасырдың Радловы деп ... ... ... ... ... ... ... жазған:
1. хализа кітабы (әліптен басталатын сөздер)
2. салим кітабы (құрылымында ... вав, йай, жоқ ... ... ... (қосар дыьысты сөздер)
4. мисаль кітабы (йай әрпінен басталатын сөздер)
5. үш ... ... төрт ... ... ... жолды дыбыстар кітабы
8. қос ... ... ... ... мысалдар әр кітап сайын есім және
естістіктер ... ... ... ... ... «Диуан» сол замандағы ... ... мен ... ... сан ... өзіндік сипатын ... ... ... ... ... онда ... мен әдеби және ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктері мен ... тағы ... да ... ... ... қатысты өте бай
нақтылы мысалдарға сүйінген деректі ... ... ... ... ... Құрымжанов-«Диуани лұғат ит-түрк» өзі
әңгімелеп отырған лингвистикалық ... ... ... ... ... ... академик А.Н. Кононов бес
салаға бөліп қараған:
1) белгілі бір ... ... дәл ... ... ... ... ... мекен-қоныстары жайындағы мәліметтер
3) ... ... ... түркілік тарихи фонетика мен грамматикаға туралы ... ... ... географиясы, этнографиясы, ... ... ... мәліметтер.
М.Қашқари «Диуанға» тек түркі өхалқының киім-кешек пен ... ... мен ... ... ... пен
музыкалық асаптары, туыстық атаулары мен ... атақ ... ... ... мен ... ... мен ... ай және күн ... мен ... ... мен ... ... және ... байланысты, тағы да басқа алуан
түрлі ... ... ... ... ... ... 29 ... аты аталады М.Қашқаридың картассы
бойынша, олар мекендік ... ... ... ... ... ... ең ... беченек, одан соң кыфчас, огуз,
йеиек, ... ... қай, ... ... ... ... қарай чичель, тухои, йагма, уарак, ... ... ... ... ... ... болып шығады.
Түркі тілдерін топ-топқа бөлгенде М.Қашқари қазіргідей ... ... ... ... емес, сол ... ... ... ... ... әсерінің қаншалықты ықпал
еткені тұрғысынан ... М. ... бұл ... ... ... өзі айтып ... ... ... ... ... ... сол түрінде қабылдайды да, ... ... ... ... ... бұза ... ... қаншалықы
бүліне бастағанына байланысты топтайды. Автордың, таза тіл ... деп ... ... қайталап отыруында осындай бір қыпшақ, оғыз,
тухси, яғша, ... ... ... тілдерін «таза түркі тілі»
деп танығанын ... атап кету ... ... ... қыпшақ
тілі тобына қазақ тілінің де жататын ... ... ... әр түрлі ... ... ... тілдік
тұрғыдан қарастырғандары ішінен тек В.В. Бартоль, В.А. ... ... А.Н. ... М.Ш. ... Т.М. ... А.М. ... ... А.М. Демирчизаде, В.И. Асланов, Ш.Шукуров, Н.Х. Нигматов,
Ә.И. Фазылов т.б. ғалымдар мен ... тіл ... Н.Т. ... ... ... бұл ... «Диуанның» тілі туралы айтқан ... ... шыға ... ... ... ... тлін ұйғыр тілі
десе, кейбірі-ескі өзбек тілі, ол ... ... ... ... ... ескерткіші дегенг дейін барған.
Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... ... тұсап-матап тастауға болмайды. Онда қазіргі түркі
тілдерінің ... де сол ... ... ... ... себепті «Диуаны» ... ... ... ... ... ... бірдей ортақ тарихи мұра деп ... ... да, М. ... сөздгін ортақ мұра ретінде әркім
өзінше зерттеп, оның ... ... ... ... ... ... ... сөздерде өзгерістер аз болды.
Өзгерістер ... ... ... ... ... ... сияқты болы. ... й ... ... ... ... басқы әрпін оғыздар мен қыпшақтар а әрпіне немесе ж
әрпіне ... Сол ... ... ... ... ... әлкен дейді. Түркі тайпаларының ... ... ... ... т ... ... ... қанжарды түріктер
буғдә десе, оғыздар ... ... ... ... ... ... тілдерінде қимылдың, іс-әеркеттің бөгде біреуге ... ... ... ... ... ... айту мағынасында
жұмаслатын етістіктерде бар. Мычалы: йаршақ ... ал, ... ... түс ... ал, іл ... ... Бұл тілде етістіктер
бұйрық түбірден ... ... ... ... ... да, тіле
қолданылатын етістіктің әр ... ... ... ... ... ... айту ... жасалады. Сол сияқты ... ... ... ... –ма, ... қосу ... алма-алма, ілмә-түспе деген сияқты. Бұл ерекшелік ... ... де ... ... қағида.
С және а етістіктерге қосылып, әлі істемлеген істі ... ... ... үшін ... Бұл са ... ... үш ... артық етістіктерге ... ... ... ... ер ... ет жегісі келді дегендегі ... ... ... ет зат есіміне са қосымшасы ... ... ... етістігі. Үш әріпті етістіктерден жасалғандар: ер ... ... жүк ... ... Егер са ... а ... ... алмастырылса, оның мағынасы өзгереді. Яғни қосымша қосылған
түбірдің өзгеріске түсетіні байқалады. ... ... ... ... су
сияқты болды, ұзум ... ... ащы ... ... Бұны ... екінші бір сапаға айналуы туралы ... ... бұл ... сыды ... сындырды дегендегі
сыды етістігінен ... ... ... ... жүзімнің
дәмінің бұзылу мағыналары осыған ... ... ... де осы ... ... ... Бұл ... түркі тілдеріне ортақ.
Негізгі ... ... ... ... ... д әрпі т ... ... Мұндайда сөз құрамында екі т
пайда болады: бірі ... т ... ... ... ... т болып айтылуы. Мысалы, сөз ... ... ... дегендегі үшкірді деген үшкіртті дегенде екі т арқылы ... атын ... – оның атын ... ... ... а солай.
Соңында лығ қосымшасы бар ... ... ... ... іс мағынасында да айтылады. Олар ... тағы ... ... ... ... түсіну қиын.
Біріншісі-иелік мағынасында. Мысалы, бәдук қарынлығ ер-үлкен
қарынды ... ... ер- ... бар адам ... ... іс мағынасында. Мысалы, куруглуг йа-құрылған
жай, ... ... ... ... адам ... ... мағынасында. Мысалы, ... ... ... жасалымында өткен шақ етістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... өткен
шақтың бас әрпі а-лы болса, ... шақ ... е, ... рай
да а лы ... ... шақ ... бас әрпі у-лы ... рай да у-лы ... Сол ... бас әрпі а-лы ... шақ ... келер шақ тұлғасы да а-лы: ... ... әрпі у-лы: ... ... ... шақ та у-лы, ... ... рай
да у-лы: тұрмақ болады. Әрекет иесін ... ... ... ... ... ... және суварлардан Печенекке дейінгі
көшпенділер ... ... шақ ... ... ... олар өткен шақ ... ... ... ... ... ... сөз жасайды. өткен шақ ... д (-ды) мен –ч (-чы) ... ... турды дегеннен
турдаңчы деген сөз жасайды. Барлық ... де ... ... Етістіктің жасалымында бұйрық рай ... ... ... ... ... ... диалектілерінде, сол
сияқты чігін және ... тілі де де іс ... ... ... ... ... мен ... ... бар, ... ... ... Олар лар, ләр, ... ... ... оның ... ... тұлғасын қолданады. Құрме үшін бір адамға да
... ... ... ... ... үстіне көптік ... ... деп ... қалып пен күйді ... рай, шақ, жақ, сан, ... ... аранйы
морфологиялық тұлғалар жүйесі арқылы білдіре ... сөз ... ... деп ... сөз ... ... жақ, ... қабылдай алатын сөздер жатады. Мұндай ... ... ... ... ... Сол ... қызметі бойынша түркі ... ... ... жүйесіне бөлінеді.
Етістіктің ... ... ... ... ... ... бір сипатта өтеді. Оның ... ... ... жіктемесі ата тіл, негіз тіл
дәуірінде ... ... ... бұл ... әлі де
түгелдей ... ... ... ... ... ... мен ... жақ, шақ жалғаулары бір сипатта жалғанады.
Мысалы, ноғай ... ... тува ... ... ... ашасың т.б. көне түркі тілінде мен батыр мен ... ... ... сөздер аз. Ондай ... ... т әрі ... ... ғана ... ... ... қосымшасы да әрпі етістіктің түбіріндегі т әрпімен ... ... де т ... ... ... ... ... екі т әрпі
пайда болады. Соны ... деп ... ... ... мен ... ... етістігінің
арасындағы айырмашылық: бірінде ды қосымшасы өз ... ... ... ... ... ... барғанын өзім көрдім,
барғаны анық дегенді ... ... ... ... өзі
көрмегендік, анық еместік ... ... ол ... ... болу ... ол ... келетін болу керек ... ... ... ... ... ... және чыны ... тайпалар өткен шақ етістігін ды ... ... ... ... ... сияқты. Бұл етістік бар ... ... қосу ... ... ... мен қыпшақтардың ... қ, ғ ... ... ы ... қ қосып айтады. Сонда ды
емес, дук, болып ... Сол ... к ... және жіңішке
айтылатын ... ді ... дук ... Бұларда бірлік пен
көптік ұғым айы ... бір ... ... көбі ... ... шақ ... ... жақтың орнынан бірлік ұғымда да, көптік ... да ... к, ... ... ... ... яғни ... өзге формаларында түріктермен бірдей ... ... ... ... к әлді ... ... деп ... бұйрық формасы барлық тілде бірдей ... ... ... ... кәлімәдім деген сияқты ... ... ... болымсыз етістіктер де ... ... ... ... ... ... ... бармыш барған, бірақ барғалын мен ... ... ... бірақ кегенін мен көрген жоқпын дегенде
солай. ... ... ... да қ әріпті ... ... ... ешбір өзгеріс болмайды, ... ... ... Оғыздар берді, кәлді ... ... ... ... ... Бұл реже брмадуқ, ... ... ... де ... ... тәрізді сөйлемде етістіктің орын тәртібі
бйлайша болады ал ... ... ол ... бұрылмай тура барды,
ол кәлмәк ... тура келі ... ... ... ... барды барыр, бармақ, барыңлар.
Құрмет үшін бұйрық ... ... лар ... ... ... да құрме үшін барың деп айтады.
Болымсыз етістіктер ... ... де бір ... ... ... ма ... қосып айту ... ... ... ... ... ... ... Ол
бармасун ол бармасын кәлмәсун барсун, ... ... ... ... ... ... сын қасымшасы арқылы ... ... жоқ ... ... ... ... ... келер шақ ... бір -р ... ... мән баран мен барамын, мән ... мен ... ... ... ... шақ ... жасау ережесі
барлық етістіктерде бір т үрде ... ... ... ... ғай, басқаларында гай, ғ ... ... ... ... Мысалы, ол йа ... жай ... ... ... ел сүт ... ол евгә ... үйге барады, ... ... ел қша ... шақ ... ... барлық тайпаларда, барлық
етістіктр үшін ... ... ... ... істеуші қажетті және құрметті екенін
білдіру үшін ... ... ... қ әрпі ... ... ... сөздерге-ғамыр, басқаларына гәмір қосымшасы
қосылады: мән ... мен бару ... ... ол ... ол жай кірк ... ие, ... ... қалған.
Әр түрлі есімдер, мекен аттары және құрал ... ... қ әрпі ... немесе қатаң айтылатын сөздерге ... қосу ... ... Бұл ... ... яғма, такси,
арғу, ұйғыр және ... ... ... ... тілінің бәріне
тән. оғыздар мен қыпшақар, ... ... ... бұл ... ... бұйрық түрінің соңына асы ... ... ... Мысалы, мезгілді білдіретін сөздер: бу ... оғур ... бұл жай ... ... ... бу ... мер
ермек, бұл ... әсер емес ... ... бу йа ... тәгүл-бұл жай құратын ... емес бу ... йер тә гүл ... жер емес ... ... к, әрпі бар ... ... бу евгә кіргу өз
ол бұл үйге ... ... ол ... ... ... бізге
келеін уақыты болды. Оғыздар бұл ... аңау үшін ел ... ... деп айтады.
Бұл сияқты етістіктер есім ... ... ... ... ... ... ... Сияқты осы мағынаны
аңлату үшін ... ... ... ... ... Аның барғусы
оның баруы дегеннің орнына оғыздар иені ... ... ... ... түбірдің соңына сы қосылады. ... ... кйбі ... ... ... ... ... өзінің етістік ссипаттан
ауытқып, есіл сөздер қатарына ауысады. Сондықтан да йегу ... нан деп ... ... үшін ... ... ... Бұл ұрғу есіл дәрежесіндегі сөз. Йығач ... ... ... ... құрал, емізік сияқты. Бұл сөз ... ... емді ... ... құрал аттары барлық ... -сы, ... ... айту ... ... ... ... бычасы
нәң-ағаш кесетін нәрсе, йегәсі нәң- тамақ ... ... ... ... ... ғылымының көптеген
табыстары салыстармаы ... ... ... ... ... да М.Қашқаридың «Диуани ... ... ... әр ... ... ... ұқсастықтарыв
мен айырмашылықтары жоғарыда келтірілген ... ... ... М. ... ... ... тарихи әдіс түркі
тілдес республикаларда, әсіресе елунші жылдардан ... кң ... ... Оның екі ... ... бар. ... кейін әр ... ... ... ... ... шұғылданып келді. Екіншіден, кеңес
тілі ... Н.Я. Марр ... ... қолдаған сатылық тарихи
зерттеушілердің өріс ... ... ... 1950 ... ... пкірлер тарихи зерттеуге жол ... Бұл әдіс ... ... ... ... құны ... ... өз
септігін тигізуде.
Пайдаланылған ... М. ... ... ... Үш ... ... ... баспасы» 1998, Т
3.
2. М.Қашқари «Түбі бір ... ... ... лұғат ит-түрк» Алматы
«Ана тілі» 1993, (100-119б).
3. Ә. Қайдаров, ... ... ... ... ... 1992 ... Х. Сүйіншәлиев «Диуани лұға ат түрк» ... ... ... М. ... ... салыстармалы грамматикасы. Алматы, 1992.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. А.Ысқақов 4т. Алматы ... ... ... ... ... ... ... Алматы, үштомдық Т2. Хант
баспасы, 1997.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Махмуд Қашқари ілімінің тарихи маңызы (1030-1090)7 бет
Махмұд Қашқари1 бет
Махмұд Қашқари өмірі13 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь