Химиялық ұғымдарды оқыту

КІРІСПЕ

1 ХИМИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1 Орта мектепте химиялық ұғымдарды оқытуда педагогиканы пайдаланудың қазіргі жайы
1.2 Химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде пән аралық байланыс негізінде педагогиканы пайдалану
2 ОРТА МЕКТЕПТЕ ХИМИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ОҚЫТУДА ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРДІ ПАЙДАЛАНУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Педагогикалық эксперимент
2.2 Педагогикалық эксперимент жұмысының нәтижелері
2.3 9.10 сыныптарда химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде педагогиканы пайдаланудың жолдары мен әдістері
2.4 Химиялық ұғымдарды қалыптастырудың әдістемесі

ҚОРЫТЫНДЫ


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеудің өзектілігі: Қоғамның қазіргі даму кезеңінде болып жатқан әлеуметтік, экономикалық, саяси және жаңа технологиялық өзгерістерден,ұрпақ тәрбиесіндегі бетбұрыстардан білім мен тәрбие беру жүйелерінің ісін жаңа сатыға көтеру қажеттілігі туындап отырғаны мәлім [1].
Осыған орай бүгінгі таңда қоғамның ұлттық мәдени тұрғыдан кемелденуі, жас ұрпақты өз халқының рухани қазынасымен, ұлттық тәрбиенің озық, өнегелі дәстүрімен тереңірек таныстырып, соның негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға, жеке тұлғаның шығармашылық, рухани мүмкіндіктерін дамытуға байланысты тәрбие мен білім беруде мұғалімнің кәсәптік даярлығын қамтамасыз етуді міндеттейді [2]. Сонықтан да қоғамның білім беру жүйесін жаңарту мен жетілдіру міселесі мұғалімнің алдына зор міндеттер жүктеп отыр.
Осыған орай химиялық ұғымдарды оқытудың жаңа әдістемелік жүйесі мектептерда пәнді оқытып үйретудің тиімді жолдарының бірі оқушылардың іс-әрекеттерін белсендіру мен тиімділігін арттыру, педогкалық технологиялармен ұштастыра жүргізу жұмысын практикаға енгізу мәселесіне ерекше көңіл бөлу қажеттілігін көздейді. Қазіргі кезде оқытудың тиімді әдістерін зерттеп, оны іс жүзінде қолдануға ұсыну күрделі мәселелердің біріне айналды. Оқушыларды қоршаған орта заттарымен, құбылыстармен таныстырып, олар жайында ғылыми ұғымдарын жүйелеп, көзқарастырын қалыптастыруда орта мектепте оқытылатын химия пәнінің мәні өте зор. Сондықтан да химиялық ұғымдарды оқытудың әдіс-тәсілдерін сан-салалы бағытта, жан-жақты қарастыру көзделеді.
Химиялық ұғымдарды оқыту мәселесі белгілі педагогтар мен методисттердің назарынан тыс қалмай үнемі зерттеу нысанына айналып келеді: К.А.Аймағамбетова, А.Г.Сармұрзина, Н.Н.Нұрахметов, С.Жайлау, Т.Т.Омаров, Ж.Ә.Шоқыбаев. К.А.Сарманова, М.Р.Танашева т.б. көптеген зерттеулерде оқу үрдісіне жаңа технологияны енгізу жолдарын қарастыру тенденциясы оқушылардың белсенділігі мен танымдық іс-әрекеттерін, шығармашылығын дамытуға негіз салатындығы көрсетілген.
Ұстаз оқушылырға білім беру барысында оқу үрдісін ұйымдастыру кезінде тұлғаның дұрыс қалыптасу мүмкіндігін зерттеп, жеке бас ерекшелігін аңғарып, осыған сәйкес жұмыс істегенде ғана орынды педагогикалық шешім табады. Химия пәнінің көптеген мұғалімдері оқушыларды химия ғылымының заңдарымен, қоршаған ортада жүріп жатқан химиялық құбылыстармен таныстырып, оны көруге, сезінуге, түсінуге жағдай жасау арқылы дүниедегі химиялық айналалармен оқушыларды қаруландырудың жолдарын таңдай білуі, заттар және олардың көптүрлілігі туралы ұғымды меңгерте отырып, сабақта көркем әдебиетті, поэзияны, оқу ойындарын енгізу арқылы оқушылардың жеке шығармашылығын қалыптастыруға болатынын дәлелдеді.
1. Қазақстан Республикасының "Білім туралы заңы". Алматы.- Литера.-2000.-8-бап.
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030.// Барлық Қазақстандық- тандықтардың өсіп-өркендеуі және әлауатының артуы атты Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1997.-1286.
3. Филимонова Г.Г. Методика формирования познавательной
самостоятельности школьников средством игрового обучения. (Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед. наук).-Алматы.-2002г.-21 с.
4. Нурахметова А.Д. Влияние игровых методов обучения на формирование научных знаний студентов по химии. (Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед. наук).-
Алматы.-2001г.-26 с.
5. Жұмаханов Ж. Химияда поэзия мен музыканы пайдалану.
1981.-N2.-60 б.
6. Мушрапилова З.Т. Использование активных методов обучения на уроках химии как средство формирования творческой личности учащихся (Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд. пед наук).-Алматы.-2000г.-18 с.
7. Әбдіқадырова Ғ.С. Орта мектепте химия пәнін оқытуда педагогика элементтерін пайдалану әдістемесі.-Алматы, 2003.
8. Беркімбаева Ш. ұлттық тәрбие - ұмыт қалмасын.- Халық кеңесі, 1993.-10 сәуір.
9. Ушинский К.Д., Избранные педагогические сочинения.-Педагогика, 1974.-216-219 с.
10. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар.-Алматы: ҚазССР ҒАБ, 1955.-414 б.
11. Ананьев Б.Г. Психология чувственного познания.-М., АПН РСФСР.-1960.-44 с.
12. Бондаревский В.Б. Воспитание интереса к знаниям и потребности к самообразованию.-М.:Просвещение.-1985.- 115с.
13. Божович Л.И. Психологические особенности развития личности подростка.-М.:Знание, 1979.-36 с.
14. Гордин Л.Ю. Развитие в процессе воспитания. //Сов.педагогика.-1989.- .-N9.-48-54 с.
15. Рубинштейн С.А. Основы общей психологии. М.:Педагогика, 1989.-206 с.
16. Әбілқасымова А.Е. Студенттердің танымдық ізденімпаздығын қалыптастыру.-Алматы.-Білім.-1994.-139-144 б.
17. Ұзақбаева С.А. Қазақ халық шығармашылығының балалар мен жастарға эстетикалық тәрбие берудегі мүмкіндіктері.-Алматы.-РНК.-1994.-69 б.
18. Ахметов Н.С. О построении школьного курса химии и фундаментальных понятиях науки//Химия в школе.-1995.- N5.-11-15 с.
19. Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в учебном процессе.-М.:Просвещение, 1979.-166 с.
20. 20. Тряпицына А.Л. Педагогические основы творческой
учебно-познавательной деятельности школьников. Автореф.докт.пед.наук.-Л.,91с.
21. Шамова Т.И. Активизация учения школьников.-М.:Просвещение.-1982.-219 с.
22. Жұмабаев М. Педагогика.-Ана тілі, 1992.-126-165 б.
23. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы:Жалын.-1991.-337-339 б
24. Құдайбергенов III. Шығармалары.-Алматы:Жазушы.- 1988.-560 б.
25. Әшімханов Д. Бес арыс.-Алматы:Жалын — 1992.-209-214 б
26. Жарықбаев Қ.Б., Бөлеев Қ Қазақстанда педагогикалық ой-пікірдің даму тарихы.-Алматы.-1992.-59-64 б.
27. Қалиев С. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы.:Мектеп.-1986.
28. Ұзақбаева С.А. Қазақтың педагогикасындағы эстетикалық тәрбие. Пед.ғыл.докт.. дисс.-Алматы.1993 ж.
29. Көбесов А. Абайтану дәрістері.-Алматы. РБК, 2000.-84 б.
30. Тәжібаев Т.Т. Педагогическая мысль в Казахстане во
второй половине XIX века.-Алма-Ата, 1965.
31. Сыздықов Ә.И. Алтынсариннің педагогикалық идеялары
мен ағартушылық қызметі. Алматы.:Мектеп.-1969.-139 б.
32. Оршыбеков Ы. Қазақ халқының педагогикалық мәдениеті. Алматы.:Білім.-1981.-66-69 б.
33. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының тарихы. Алматы.-1973.-89-94 б.
34. Зорина Л.Я. Дидактические основы формирования
системности знаний старшекласников.-М.:Педагогика.-1978.- 69 6.
35. Усова А.В. Психолого-дидактические основы формирования у учащихся научных понятий.-Челябинск. ЧТПН.-1986.-39-41 с.
36. Лернер И.Я. Проблемное обучение. М.: 1974.-146 с.
37. Шапоринский С.А. Научные и учебные объяснения.//Советская педагогика.-1971.- №10.-111-114 с.
38. Паламарчук В.Ф. Школа учить мыслить.-2-е изд. доп. и перераб. М.Просвещение, 1987.-176 с.
39. Пидкасистый П.И. Самостоятельная познавательная деятельность школьника в обучении. Теоретико-экспериментальное исследование.-М.:Педагогика, 1980.-141с.
40. Теоретические основы содержания общего среднего
образования. Под ред. В.В. Краевского, И.Я. Лернера.- М.:Просвещение. 1983.-312-328 с.
41. Абылкасымова А.Е. Формирование познавательной самостоятельности студентов — математиков в системе методической подготовки в университетие. Автореф. На поиск.уч.степ.докт.пед.наук.-Алматы.-1995 г.
42. Иванова Р.Г. Урок химии в средней школе.-М.:Просвещение, 1974.-49 с.
43. Харламов И.Ф. Деятельностный подход к обучению: путь к прочным знаниям.//Советская педагогика.-1984.-N 4.-С.34-39.
44. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения.- М.:1966.-86 с.
45. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики.- М.:Просвещение.-1980.-96 с.
46. Талызина Н.Ф. Управление процессом усвоения знаний.-М.:Просвещение. 1984.-356 с.
47. Зорина Л.Я. Программа-учебник-учитель.-М.:Просвещение. -1989.-69 с.
48. Сохар А.М. Логическая структура учебного материала.- М.: Просвещение.-1974.-194 с.
49. Левитов Н.Д. Психология труда.-М.:уч.пед.изд.-1963.-340 с.
50. Рубенштейн С.А. О мышлении и путях исследований.- М.:Изд. АН СССР.-1958.-140с.
51. Леташ В.Д. Формирование профессиональных интересов у старшеклассников. // Школа и производство.-1983.- N3.- 55с.
52. Морозова Н.Г. Учителю о познавательном интересе.-М.:3нание, 1979.-49 с.
53. Гриншпун С.С. Интересы и склонности при выборе профессии. Школа и производство, 1985.-N6.-56-59 с.
54. Смирнова Г.В. Формирование научного мировоззрения учащихся при изучении химии.М.:Просвещение, 1984.-36 с.
55. Зуева М.В. Обучение учащихся применению знаний по химии.М.:Просвещение, 1987.-69 с.
56. Савич Т.З. Формирование понятия о химической реакции. М.: Просвещение, 1978.-88с.
57. Иванова Р.Г. Урок химии в средней школе.М.: Просвещение, 1974. -28с.
58. Черкасова А.М. Изучение химии в 7-8 классах. М.: Просвещение, 1976.
59. Махмутов М.И. Проблемное обучение.-М., 1975.-349 с.
60. Бабанский Ю.К. Методы обучения в современной образовтельной школе. М., -1985.-194 с.
61. Чернобельская Г.М. Основы методики обучения химии. М.: Просвещение, 1987.-89 с.
62. Танашева М.Р., Нұрахметов Н.Н., Москвичева Т.Г., Цыганкова И.И. Методическая разработка: "Активизация обучения путем создания проблемных ситуаций при прохождениии темы "Окислительно-восстановительные реакции".- Алматы, -1988.-3-5 б.
63. Мырзабаев А. Химиялық ұғымдарды ң қызығы.- Алматы.: Қазмембас-1963.-6-86.
64. Коменский Я.А. Педагогическое наследие.-М.:Педагогика, 1987.-398 с.
65. Ұзақбаева С. Тамыры терең тәрбие.-Алматы.Білім. -1996.-208б.
66. Солрвьев Ю.И., Кудрашев В.И. Химия на перекрестке
наук.М.: 1989.-5-7 с.
67. Синтез современного научного знания. М.: Просвещение, 1973.-128с.
68. Бельчанский Г. Проблемы устойчивого развития и интеграции научных дисциплин.//Мир науки. 1990.- N4.-10- 12 с.
69. Максимова В.Н. Межпредметные связи в процессе обучения. М.: 1988.-48-54.
70. Ильченко В.Р. Перекрестки физики, химии и биолоѓии.
М.:Просвещение, 1986.-173 с.
71. Макаренц А.А., Обухов В.А. Методология химии. М.: Просвещение, 1985.-159 б.
72. Чепиков М.Г. Интеграция науки. М.: 1975.-28-30 б.
73. Зверев И.Д., Максимова В.Н. Межпредметные связи в современной школе. М.:Просвещение, 1981.-105 с.
74. Межпредметные связи в курсе физики в средней школе.
Под ред. Дика Ю.М.:Просвещение, 1987.-190 с.
75. Максимова В.Н., Груздева Н.В. Межпредметные связи в обучении биологии. М.:Просвещение, 1987.-190 с.
76. Вернадский В.И. Химическое строение биосферы Земли
и ее окружения.М.:Наука, 1965.-373 с.
77. Гумилев Л.Н. Этногенез и бирсфера. М.:Инст.научн.информ., 1993.-228 с.
78. Назаренко В.М. Интегрированный курс "Экология и
цивилизация". Химия в школе.- №5-6.-1992.-С.43-47.
79. Поспелов Н.Н., Поспелов И.Я. Формирование мыслительной операции у старшекласников.-М., 1989.-136 с.
80. Минченко Е.Е. Межпредметные связи неорганической химии в физике. — Химия в школе №2.-1981.-С.22-26.
81. Лернер И.Я. Поиск доказательства и познавательная самостоятельность учащихся.-Советская педагогика,- №7- 1974.-С.28-37.
82. Материалы Всесоюзного съезда работников народного
образования. М.:Просвещение, 1989.-45 с.
83. Максимова В.Н. Межпредметные связи в учебно-воспитательном процессе современной школы. М.: 1987.-140 с.
84. Михайлина Н.И., Кузнецова В.Н. Межпредметный семинар по теме: "Белки"//Химия в школе.-1989,N3.-23-24 с.
85. Максимова В.Н. Межпредметный семинар "Биогенные элементы в периодической системе Д.И.Менделеева"// Химия в школе.-1989, N2.-42-43 с.
86. Ерыгин Д.П., Грабовой А.К. Задачи и примеры по химии с межпредметным содержанием. М.:Педагогика, 1980.- 128с.
87. Сарманова К.А. Методика использования пропедевтических знаний и умений в курсе химии.-Алма- Ата.-1987.-60с.
88. Назаренко В.М. Роль социальных естественнонаучных и технических понятий в формирований - экологических знаний//Химия в школе.- N1.-1993.-40-48 с.
89. Ерыгин Д.П., Дьякова М.Б. Возможные пути реализации межпредметных связей в 9 классе.//Химия в школе.- N4.- 1985.-23-24с.
90. Ерыгин Д.П. Использование межпредметных связей на курсах химии и биологии// Вечерняя средняя школа. - N5.- 1979.-63-67 с.
91. Киселев С.В. Демонстрация "Парникового эффекта" на основе межпредметных связей с физикой.//Химия в школе.- №І.-1989.-С.48-51.
92. Қоянбаев Д.Б. Егістік тәжірибелерімен лабораториялық жұмыстардың методикасы. Алматы.-Казмембас,-1963.
93. Мұсабеков С. Химиялық ұғымдарды ауыл шаруашылығымен байланыстыра оқыту.-Алматы,- Мектеп, 1965.
94. Гатаулин А.Г. Анорганикалық қосылыстардың негізгі кластарын оқыту. — Алматы, Мектеп, 1982.
95. Болатқұлова Р.Органикалық химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде есептер мен жаттығуларды пайдалану. Алматы, Метеп, 1988.
96. Сарманова К.А. Реформа талаптарына сәйкес химиялық ұғымдарды оқыту тиімділігін арттыруға арналған методикалық нұсқаулар, Алматы, Мектеп, 1987.
97. Концепция общего среднего образования как базового в единой системе непрерывного образования (проект).- М.:1988.-61 с.
98. Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика.-Алматы.:Ғылым.-1998.-11с.
99. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы.:Рауан. 1992.-96-99 с.
100. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. Алматы.:Ана тілі.-1992.-39б.
101. Аймауытов Ж. Психология.-Алматы.:Рауан, 1995.-312 б.
102. Нұғманов И.Н., Нұрахметов Н.Н. Стандарт химического
образования. В кн. Г II "Государственные стандарты среднего
образов. в РК". (Математика Естественнонаучные дисципл).
Алматы, 1998.
103. Джуа М. История химии.-М.:Мир, 1975.-476 с. -
104. Бейсеев О. Жеңімпаз тас. Алматы.:Қазақстан, 1974.-23- 26 с.
105. Қазақстан мақал-мәтелдері, құрастырған Ү. Тұрманжанов. Алматы, 1980.-74 б.
106. Бірімжанов Б.А., Нұрахметов Н. Химия әлемінде. Алматы, 1973.-44-47 б.
107. Ж.Жұмаханов. Химия қақпасы. Алматы.:Мектеп, 1973.- 47 6.
108. Бірімжанов Б.А. Химиялық элементтер тарихынан.
Алматы.:Мектеп, 1969.-69-75 б.
109. Нұрымбетов К. Металдар химиясы.Алматы.:мектеп, 1970.-92 б.
110. Ұлттық бағытта оқыту.//Қазақстан мектебі., 1989.- N4.- 46 б.
111. Ғұзыхан А. Қазақтардың дүниетанымы. Алматы, Қазақ
университеті, 1993.-69 б.
112. Соловьев Ю.И. История химии.М.:Просвещение, 1983.- 284 с.
113. Тілеуқабылұлы Ө. Щипагерлік баян. (Араб қарпінен көшірген) К.Елемес.
114. Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. Алматы, Ғылым.- 1989.-39-41 б.
115. Нұрмұхамбетова Р. Қазақ халық медицинасының даму тарихы. Алматы, 1996.-101-108 б.
116. Алдашев А.А., Әлімханов А.Ж Қазақ халық медицинасының құпиясы. Алматы, 1992.-24 б.
117. Қазақтың халық емі. Құрастырған. М.Қанапияұлы. Алматы. Өнер. -1995.-189 б.
118. Кузенбаев К. Химиялық ұғымдарды тұрмыста пайдалану. Алматы, 1976.-206.
119. Баймұратова К. Қара сабынды қалай жасайды?// Қазақстан мектебі.-1987.- N6.-57 б.
120. Сұлтанбаев Т. Химия болашаққа шақырады.-Алматы.:
Қазақстан, 1964.-34 б.
121. Әбдуәлиева Ш. Халық қолөнері. Алматы.:Рауан.-1992.- 103-1066.
122. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы.: Қазақстан.-1995.-89-90 б.
123. Павлов М.В., Корчак Е.К. Тері өңдеу ісін жақсарту.
Алматы.:Қазмембас, 1961.-26-29 б.
124. Медеуов Ќ., Сарбасов Т. Жүн өндіру. Алматы.:Қайнар, 1970.-167б.
125. Адамбаев Б.Халық даналығы. Алматы, 1976.-102 б.
126. Использование художественной литературы на уроках и
во внеклассной работе по химии//Химия: Приложение к "Первоесентября".-1997.-КІ6.-7-10с.
127. Әбдіқадырова Ғ.С., Смағұлова Д.А. Химиялық жұмбақтар.//Химия мектепте. 2003.-Ш.
128. Курдюмова Т.Н. Использование этнокультурного компонента на уроках химии.//Химия в школе.- N4.-1994.-
46с.
129. ЕрғалиевХ. Өлендер мен поэмалар жинағы. Алматы.- 1982.-1766.
130. Орманов Ғ. Өлеңдер мен аудармалар жинағы. Алматы.- 1984.-156.
131. Көпішев Қ. Өлеңдер жинағы. Жалын. Алматы,1990. 946.
132. Ш.Мұхамеджанов Дәуір дауысы. Алматы.:Жазушы.-1978.- 596.
133. Химия дүниесіне саяхат Аударған Б.Беркенгейм, Бекмұратов, Б.Бірімжанов. Алматы.:Қазмембас.-1962.-4б б.
134. Жұмаханов Ж. Химия және поэзия. Қазақстан мектебі.-
1980.-N4.-61-64 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ХИМИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІНІҢ ... ... Орта ... ... ... ... педагогиканы пайдаланудың
қазіргі жайы
1.2 Химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде пән аралық байланыс
негізінде педагогиканы пайдалану
2 ОРТА МЕКТЕПТЕ ... ... ... ... ... ... ... эксперимент
2.2 Педагогикалық эксперимент жұмысының нәтижелері
2.3 9-10 сыныптарда химиялық ұғымдарды ... ... ... ... мен әдістері
2.4 Химиялық ұғымдарды қалыптастырудың әдістемесі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі: ... ... даму ... ... ... ... саяси және жаңа технологиялық өзгерістерден,ұрпақ
тәрбиесіндегі бетбұрыстардан білім мен тәрбие беру ... ісін ... ... қажеттілігі туындап отырғаны мәлім [1].
Осыған орай бүгінгі таңда қоғамның ұлттық мәдени ... ... ... өз халқының рухани қазынасымен, ұлттық тәрбиенің озық, өнегелі
дәстүрімен тереңірек таныстырып, ... ... жеке ... жеке ... шығармашылық, рухани мүмкіндіктерін дамытуға
байланысты тәрбие мен білім беруде мұғалімнің кәсәптік даярлығын қамтамасыз
етуді міндеттейді [2]. Сонықтан да ... ... беру ... жаңарту мен
жетілдіру міселесі мұғалімнің алдына зор міндеттер жүктеп отыр.
Осыған орай химиялық ... ... жаңа ... жүйесі
мектептерда пәнді оқытып үйретудің тиімді жолдарының бірі оқушылардың іс-
әрекеттерін белсендіру мен тиімділігін арттыру, педогкалық ... ... ... ... енгізу мәселесіне ерекше көңіл бөлу
қажеттілігін көздейді. Қазіргі кезде оқытудың тиімді әдістерін зерттеп, оны
іс ... ... ... ... ... біріне айналды. Оқушыларды
қоршаған орта заттарымен, құбылыстармен таныстырып, олар ... ... ... ... ... орта мектепте оқытылатын
химия пәнінің мәні өте зор. Сондықтан да химиялық ұғымдарды оқытудың әдіс-
тәсілдерін ... ... ... ... ... ұғымдарды оқыту мәселесі белгілі ... ... ... тыс қалмай үнемі зерттеу нысанына айналып келеді:
К.А.Аймағамбетова, А.Г.Сармұрзина, Н.Н.Нұрахметов, С.Жайлау, Т.Т.Омаров,
Ж.Ә.Шоқыбаев. ... ... т.б. ... ... ... жаңа ... енгізу жолдарын қарастыру ... ... мен ... ... шығармашылығын
дамытуға негіз салатындығы көрсетілген.
Ұстаз оқушылырға білім беру барысында оқу ... ... ... ... қалыптасу мүмкіндігін зерттеп, жеке бас ерекшелігін аңғарып,
осыған сәйкес жұмыс істегенде ғана ... ... ... ... ... ... мұғалімдері оқушыларды химия ғылымының заңдарымен,
қоршаған ортада ... ... ... ... ... оны көруге,
сезінуге, түсінуге жағдай жасау арқылы дүниедегі химиялық айналалармен
оқушыларды қаруландырудың жолдарын ... ... ... және ... ... ... ... отырып, сабақта көркем әдебиетті,
поэзияны, оқу ... ... ... ... жеке ... ... дәлелдеді.
Осы орайда химия пәнінде көркем әдебиетпен поэзияны, оқу ... ... ... ... ... мен ... ... Г.Г.Филимонова[3], А.Р.Нұрахметова [4], Ж..Ж.Жұмаханов [5],
З.Т.Мұшрапилованың [6], Ғ.С.Әбдіқадірованың [7] ... ... ... еңбектерінде химиялық ұғымдарды оқытуда
оқушының сабаққа деген қызығушылығын күшейтіп, ... ... ... ... ... үшін, олардың мазмұнын ... ... ... ... Ал, З.Мұшрапилованың жұмысында химиялық
ұғымдарды көркем ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетін көтеруге болатындығын көрсетеді. Бірақ,
бұл еңбектерде орыс жазушыларының шығармаларын кеңінен пайдаланған.
Ал, Г.Филимонова мен ... ... ойын ... оқушылардың білім деңгейін көтерудегі тиімділігіне негіздеп,
оқушылардың танымдық дербестігін қалыптастыру жолдарын қарастырған.
Жоғарыда ... ... ... таңда химиялық ұғымдарды
оқытудың тиімділігін көтеруде біраз зерттеу жұмыстарының жүргізілгені
аңғартылды.
Дегенмен, ... ... және ... ... ... ... нәтижесі бүгінгі күнге дейін
этнопедагогиканың жалпы теориялық ... мен ... ... ... ... пәнді оның ішінде химиялық ... ... ... ... ... назардан тыс қалғанын көрсетеді.
Қазақ халқының сан ғасырлар бойы жинақтаған мол тәжірбиесін,
танымдық мұрасын, ... ... аңыз ... ... ... өлең ... ұлттық ойындары ерекше тәрбиелік мәні бар баға жетпес
асыл қазына.
Зерттеу ... ... ... ... қалыптастыруды
жетілдірудің педагогикалық негіздерін қарастыру, оны оқу үрдісінде тиімді
қолданудың мүмкіндіктерін анықтау.
Зерттеу ... - ... ... ... ... ... ... үрдісі.
Зерттеу пәні - химиялық ұғымдарды ... ... ... қолданып оқушылардың білім сапасын дамытудың жолдары мен
әдістері.
Зерттеу міндеттері:
- орта мектепте химиялық ... ... ... ... ... және оқу ... ... білім мен
тәрбиелеудің тиімділігін арттыру;
- оқу үрдісінде және ... тыс ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды жетілдіруде ... ... ... ... жұмысының жаңашылдығы:
- орта мектептің химия курсының мазмұны, мақсаты, ... ... ... нұсқаулары сұрыпталды.
- химиялық ұғымдарды қалыптастыруды ... ... ... отырап оқытудың әдістемесі жасалды.
- химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде ... ... ... ... ... және
шығармашылыққа баулудың жолдары мен ... ... ... ... ... ... ... ҰҒЫМДАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ... Орта ... ... ... оқытуда педагогиканы пайдаланудың
қазіргі жайы
Қазіргі кездегі хылым мен техниканың дамып өркенлеуіне ... ... ... ... ... ... ... үлкен сын болып
отыр.
Білім беру ісін батыл да табанды қайта құрудың талап етілуі еліміздің
барлық саласында болып жатқан ... ... ... Өркениетті
қоғам мен құқылы мемлекттің қалыптасу өскелең ұрпақтың ... ... ... ... ойлау қабілеті мен ... ... ... да ... ... ... ... тәрбиелеу олардың
дүниетанымын жалпы адамзаттық деңгейге көтеруді, бойында ұлттық ... ... ... ... ... ... [8]. ... да
білім беру мәселесіндегі барлық ... ... оқу ... жұмсалудың қажеттілігі туындайды.
Білім беру жүйесін қайта құру ... ... ... ... ... ... олардың ой-өрісін өнерге, білімге қызығушылығын
дамыту болып отыр.
Балалардың білімге қызығушылығын ... ... ... [9]. ... [10] және ... психологтар (Б.Г.Ананьев
[11],В.Б.Бондаревский [12], Л.И.Божович [13], ... [15] ) өз ... ... ... ... ... ... қызығушылығын дамытудың жолдарын талдай келіп, оқу үрдісінде
түрлі оқу құрадарын пайдалану арқылы, оқушылардың ... тыс ... ... ... ... ... өзегі ретінде алған.
(Әбілқасымова А.Е. [16], Ұзақбаева С.А. [17], ... Н.С. [18], ... [19], ... А.Л. [20], ... Т.И. [21] ).
Оқушылардың ойын дамыту туралы атақты ойшылдардың шығармаларындағы
педагогикалық пікірлер мен қағидалары ... ... ... болып,
септігін тигізді. педагогиеа мәселесіне байланысты ой қозғағанда Қорқыттың
ұлттық педагогикаға байланысты ... ... дана ... ... ... ... сүйенбей өте
алмаймыз.
М. Жұмабаевтың бүкіл педагогикалық, ... ... ... ... ... ... ойлау қабілетін жетілдіру мақсаттарын
жүзеге ... ... ... да құны ... ... ... ... дамыту жолдарын талдаған қағидалары осы заман талабымен ... ... ... [22] ... ... білімдік
және тәрбиелік мақсатын ұлттық ... ... ғана оның ... ... ... санасын көтеруге ... ... ... осы ... ... ... ... хатында
«Шамам келгенше қазақ қанына қабыстыруға тырыстым»- деп, ... ала ... ... ... Бұл ... тағы бір дәлелі
«Жанның түкпірінде ... ... ... ... ... ... ... сырларды ашып шешіп беретін адам «сезімінен қымбат дүниеде не нәрсе
бар» деп, есіту сезімінің адамның көру ... ... көз ... ғана көрсе, құлақпен есту заттың бүкіл ... ... ... Бала ... ... ... ... арқылы
сезінсе, оны тұжырымдау, жүиелеу ой арқылы жүзеге асады дейді». Бұл ... ... мен ... ... ... ой ... ... тұстарын пайдалану оқушының ойын қозғауға, ой қорытуына тұжырым
жасауына көмектесетіндігін айқындай түсуге ... ... ... ... ... талдап, әсер жеке болсын,
әсер жаңа болсын, ескі білім мен жаңа білімнің қатысы болсын, жағырапияның
оқыту туған ... ... - ... ... бұл ... ... ... қны жойылған жоқ.
Ахмет Байтұрсынов [23] зерттеулерінде де адам баласына жас ... ... ... ... тұратынын білу шарт екенін айтады.1926 жылы
жарық көрген «Әдебиет танытқыш» атты ... ... ... ... бәрі ... ... ... денелері және адам ісінен
шыққан жасанды нәрселер, жасанды нәрселерді істеуге ... адам ... ... олай ... сол ... істейтін де, пайдаланатын да болашақ
жастар екенін ... ... Бұл ... химия ғылымына да қатысы
бар деп қарастыруымыз керек.
А.Байтұрсынов бала қиялын дамытуда жұмбақ-жаңылпаштардың ... ... атап ... Ол ... бала ... ... ... өте
жоғары бағалады. Жаңылпашты жаңылмай айту үшін ... ... ... ... әрі ... айту үшін бала үлкен күш жұмсайды, ойланады, ой
қорытады. Осы арқылы оның санасында ұғым қалыптасады. Міне бұл ... ... да ... ... ... ... ... ақын Ш.Құдайбергеновтың [24] табиғатты суреттейтін
шығармаларының оқушыларға табиғат заттары мен құбылыстарынан білім беруде
теңдесі жоқ ... ... Осы ... ... ... « ...
балалардың сезіміне, түйсігіне, қиялына ықпал жасаңдар, шексіз әлемге деген
терезені біртіндеп қана ашыңдар», -деген қағидасы ойға ... ... ... ... ... еліктеуі мол, қиялы ұшқыр, бала жанына тербеу
салып, әдемілікке, сұлулыққа ... сол ... өзін ... ... ... ... табиғи өзгерісті көркем тілмен жеткізе отырып,
табиғатта ... ... оның ... ... ... паш ... оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді, оларда табиғат туралы ғылыми
түсініктердің пайда болуына, дұрыс көзқарасының қалыптасуына негіз салады.
Шәкәрім шығармаларында халықтың бай ... жете ... ... ол ... жұмбақ шештіру арқылы олардың тапқырлық, сезімталдық
қасиеттерін дамытуға әсер етуге ... ... сөз ... еңбектеріне [25] шолу жасағанда кемеңгер ойшылдарымыздың қай-
қайсысы да, балаға тәрбие беруде, ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиенің, әдет-ғұрыптың алатын орынын баса
көрсеткен.
Бұл ғалымдар қазақ халқының болашағы-жастарды дамыту үшін ... ... ... ... айта ... берілетін білімнің ұлттық
педагогикаға негіздеу арқылы ... ... ... ... байлығын
сіңіруге болатындығын дәлелдейді.
Революциядан кейінгі кезеңдегі мектептердегі дүниетану
материалдарфының оқытылу ... сөз ... оның ... ... ең
көрнекі орын алатын пікірлермен дайын қағидаларды ... ... ... ... Бұл ... ... әдеби және тарихи шығармаларды халқымыздың асыл мұрасы
ретінде зерттеулерімізге ... ... ... ... ... ... пайдалануға тырыстық. Бесарыс шығармаларының психологиялық,
педагогикалық тұстарын пәнді ... ... ... ... көз ... ... аса ... өкілдері (Т.Т.Тәжібаев,
Ә.С.Сыдықов, Ә.І.Сембаев, Қ.Б.Бержанов т.б.) Қазақстан мектептері ... ... баса ... ... ондағы педагогиканың алатын орнын да аша
көрсеткен. Республикадағы қазіргі таңдағы ... ... ... [26], ... [27], ... [28 ], ... Т.Т.Тәжібаев
[30], Ә.И.Сыздықов [31], Ы.Оршыбековтерді [32] атай ... ... ... ... ғана ... ... оның оқу тәрбие
жүйесіндегі алатын орынын айқындады.
Мәселен, С.Қалиевтің «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» [33]
еңбегінде ... ... туу ... осы ... ... ... зиялылардың педагогикалық көзқарастары, халқымыздың
ғасырлар бойы өз ұрапағын ... ... ... ... ... ... ... пайдалана білген мектебі болған,
ғұлама ғалымдардың еңбектеріне, мақал-мәтелдеріне, ертегі аңыздарына, ақын-
жырауларына, ерлік ... ... ... ... ... тұжырымдар
жасайды.
Дидактикалық, әдістемелік зерттеулерде логикалық ... ... ... ... ... ... меңгеру және
оқушыларды[ ]ң дүниетанымын қалыптастыруда ... [34], ... ... [36], ... [37] т.б.), оқушыларды өз бетінше
білім алуға дағдыландыруда (Ф.В.Паламарчук [38], ... ... т.б.), ... және ... ... ... асыруда (В.В.Краевский
И.Я.Лернер [40] және т.б.), оқытудағы ... ... [41], ... [42 ], ... [43] т.б.) ... құрамына енгізу арқылы оқытудың мақсатын жүзеге асырудың қажетті
құралы болып табылатындығы ... ... ... ... негіздерін жасау мен пәндік
оқу бағдарламаларын құрудың жолдарын айқындауда ... ... [45], ... [46], ... ғалымдар еңбектерінің маңызы
ерекше.
Соңғы кезде жалпы орта білім мазмұнын негіздеуге бағытталған
бірқатар зерттеулер ... ... ... ... Л.Я.Зорина [47 ],
В.В.Краевский, И.Я.Лернер [40 ], ... [48] және т.б. ... ... ... ... мазмұнын жетілдіру мен дамытудың қажеттігі, оқыту мен
тәрбиенің ... ... ... және ... өзбетінше ойлау
қабілетін дамыту(В.В.Краевский, И.Я.Лернер, Н.А.Менчинская), үздіксіз білім
мазмұнының теориясын ... ... ... ... (Л.Я.Зорина,
И.К.Журавлев және т.б.), педагогикадағы жалпы білім ... ... ... орта ... ... ... ... сияқты күрделі мәселелерді шешуге бағытталады.Бұл
мәселелердің ... мен ... ... ... ... оқу курсының мазмұнын таңдау мен құрылымын түзуге арналған пәндік
әдістемелік зерттеулерге жол ашты.
Химиялық ... ... ... ... ... әр түрлі тақырыптарда ... ... ... О.С.Габриелянның, В.К.Силастенің, Ж.Асанованың,
Э.Н.Кирикилицаның, ... ... ... ... ... ... ... теориясы мен әдістемелерін
қарастырады.
Бірқатар авторлар: ... ... ... ... өз ... ... оқытуда оқу құралдарының алатын орнына ерекше көңіл бөлді.
Психолог Н.Г.Солмина ... ... ... ... нұры оқу ... ... берудің басты міндеті-баланы дара ... ... Дара ... ... ... біз ... ... үшін оның
интеллектуалды және шығармашылық әлеуетін даярлаймыз. Жеке ... ... ... ... ... ... ... көзбен қарауы, сол таңдаған іс-
әрекетін мейілінше түбегейлі терең білуге көмектеседі.
Зерттеуші Н.В.Левитов [49] дара ... ... ... ... ... ... белгілі бір әрекетіне,
өзінің өміріне сәйкес ... ... бар өзі ... ... қатынасы.
Бағдарлану жеке адамның психологиялық қасиеттерінің бірі, ол басқа
қасиеттерге ... ... әсер ... білім ауқымының ... ... ... ... ... ... [50 ] бағдарлануға-қажеттілікті, қызығушылықты, идеалды
жатқызады.Қызығушылықтың адамның санасын оятатын зор күші бар, ол ... үшін сан ... ... мен ... ... нәтижелерін
арттыруға мәжбүр етеді. В.Д.Леташ [51] «қызығу» ... ... ... ... ішкі жан ... ... ... қоршаған нәрселер мен
құбылыстардың мәнін білуге бағытталған ... ... ... ... дара тұлғаның бағдарлану формасы деген. Н.Г.Морозова [52] ... ... ... ... ... алу мен ... шығамашылыққа
жұмылдыратын ынта деп тұжырымдайды. ... [53] оқу ... ... ... ... болатынын айтады.
Қоғамдағы болып жатқан саяси-экономикалық, мәдени-әлеуметтік
және т.б. өзгерістер халыққа ... беру ... ... ... ... тәрбие беру ісін жаңа сатыға көтеруді талап етіп отыр. Қазіргі заман
талабына қарайтын болсақ орта ... ... ... ... бір ... ... ... тиі. Олар алған білімдерін өз беттерімен
әрі қарай тереңдетіп, әр түрлі жаңа жағдайларда кеңінен ... ... ... ... ... дамытуға қол жеткізу керек.
Басқа ғылымдар саласы сияқты ... ... ... ... ... ... ... мектепте оқыту процесінде
дамытылады, жетілдіріледі және ... [54 ], ... [55], ... ... [57], А.М.Черкасованың [58] және т.б. еңбектерінде
оқушыларға ... ... ... ... арнайы зерттелген.
М.И.Махмутов [59], Ю.К.Бабанский [60], Г.М.Чернобельскаяның [61],
М.Р.Танашева, ... [62], ... [63] т.б. ... ... қызығушылығын арттыру мәселелері қарастырылған.
Соңғы уақытта химиялық білім мазмұнын жаңарту мәселесі бойынша
еңбек етіп жүрген бірқатар ... ... ... С.К.Идрисова,
Л.З.Лойко, В.Д.Назарова, У.Маканова, И.Т.Түсіпбеков, Ш.К.Наурызбаева,
Г.Е.Жексенбиева, Б.Маканов, А.А.Абраманова, Г.М.Мадыбекова, ... т.б. Олар ... ... ... ... ... пәнінің
бағдарламаларын жасады.
Оқытудың сапасын көтеру, оның заман талабына сай болуы білім
жүйесінің маңызды құраушыларының бірі болатын-ғылыми ... ... ... ... ... Ұғым ... оқушылардың қамтамасыз
ету-оқытудың басты міндеттерінің бірі. ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықтарының
дамуына, ғылыми көзқарасының қалыптасуына және ойлау қабілеттерінің артуына
зор ықпал жасайды.
Ғылыми ... ... мен ... ... ... Л.С. Выгодский, С.Л. Рубинштейн, Н.А. ... ... Н.Ф. ... Д.В. ... В.В. ... М.М. Мұқанов,
Қ.Жарықбаев және т.б. ғалымдар зерттеді.
Оқушылардың ғылыми ... ... ... ... ... ... А.В.Усова, Э.Мамбетакунов, және т.б.
зерттеулерінде орын алады. ... ... ... ... процесін
дидактикасындағы зерттеу жұмыстарын нені оқытудың, қалай оқытудың, не ... ... ... ... тірі ... ... оның ең ... тек
адамға ғана тән екі қасиеті арқылы дараланады. ... ... ... өз ... жеткізу.
Бұл қасиеттер бүгінгі таңда кез-келген мамандық иесіне қажетті.
Ой мен ... ... ... ... ... қолданады. Басқа пәндер сияқты
химиялық ұғымдарды ң да оқушыларда ойлау дағдыларын қалыптастыруға өз ... оны ... ... ... ... тәрбиелеуге мол мүмкіндіктер бар.
Оқушылардың сабақта берілетін ұғымды толық меңгеруі үшін оны жаттап алуға
емес өз ... ... ... ... арқылы тақырыпты саналы, ұғымды
тиянақты ұғынуға жағдай жасалады.
Оқушы ... ... ... ... үшін ол пәнді өз
бетінше танып білуге, үйренуге ... ... ... ... Оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, шығармашылық пен
ойлау ... ... ... ... және
педагогиканы қолданудың алатын орны ерекше.
Оқыту жүйесі қазіргі ... ... ... ... ... да ... талаптар қойылып отыр.
а) оқушы тақырып мазмұнын қайталап ... ... ... ... ... байланыстыра білуі керек;
б) тақырыпты меңгеруде оқушының ... ... өз ойын ... білу ... түсіндіре білу іскерлігі,
жаттанды ... ... ... адамзат игілігімен ұштастыра білуі
қажет.
Мұндай нәтижеге жету тек үздіксіз қолданылған ... ... ... ... ... шығармашылығы мен педагогиканы химиядан
сабақ беру ... ... ... ... ... бұл ... әлі
жүйелі түрде қолға алынбағаны көрініп отыр. Көптеген мектептерде ... ... ... ... ... болды. Еңбектердің бәрі де
педагогиканы пайдаланудың жолын көрсеткенмен, осы кезге ... ... бұл ... шешімі табылмай келді.
Оқушылардың химиялық ұғымдарды ... ... үшін ... ... ... еөзделіп отыр. Олай болса, «қызығушылық»
деген ұғымның теориялық негізін қарастырайық. ... ... ... эмоциялық, мақсаткерлік, ... ... ... ... ретінде қарайды.
Ұлы педагог, дидакт ... [64 ] ... ... ... ... оқу ... ... қуанышына айналады
деп көрсетеді. Сол сияқты, шетел педагогтары А.Дистервег, И.Г.Песталоцци,
Ж.Ж.Руссо, И.Ф.Гербарт та ... ... ... арттырудағы
қызығушылықтың негізгі рөлінің жоғарылығын дәлелдейді.
Қазақстан ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... көтерілетіндігі талданады. Оқушылардың химиялық ұғымдарды
меңгеру үрдісі ... ... ... қызығушылығын арттырып,
білімнің тиянақтылығын қамтамасыз етпек.
С.Ұзақбаева өзінің «Тамыры терең тәрбие» [65] ... мен ... ... оқу-тәрбие мәселесінде кеңінен
қолдануға болатынын көрсетеді. ... ... оны ... ... сан ... ... ажырата білу керектігін айтады. «Бала
өзінің ұлттық негізін ... ... өзі оған ... ... қоғамда өз орынын табуына көмектеседі».
Химия пәнінің бағдарламалары республикамызда жарыққа ... ... ... ... ... ... ... қайта қарап,
оқушылардың химиялық ұғымдарды тиянақты меңгеруін қамтамасыз ететін тиімді
әдістемелерді ... ... ... Осы ... ... пән ... іс-
тәжірибесінде оқушылардың химиялық ұғымдарды ... ... ... педагогика мен халық шығармашылығын пайдалануды кең көлемде ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардың
мағынасы және олардың арасындағы байланыстарын ашуда кемшіліктер ... ... ... ... ... ... жас ұрпақты
өз халқының рухани қазынасымен, ұлттық тәрбиенің озық өнегелі дәстүрлерімен
тереңірек таныстырып, ... ... жеке ... ... ... рухани мүмкіндіктерін дамыту міндетін қойып ... ... ішкі ... ... ... мәдениеті таяз адам ... ... ... ... ... мінез-құлқы қалыптасып,
жан-жақты жетілген, парасатты адамдардың қажет екендігін бүгінгі күні толық
мойындауда.
Осы орайда республикамызда дәстүрді жинақтап зерттеу, ... ... ... ... ... ендіру, жаңғырту мәселелері қолға
алынуда. Уақыт ... ... ... ... ... озық
дәстүрлері бұл күнде отбасы, мектеп тәжірибесінен лайықты орын ... игі ... ... өзінде білім мазмұны мен тәрбие әдістеріне, ... ... ... жаңа леп, ... ... ... ... өздері де халықтың тәлімгерлік тәжірибесінен
үйреніп, оны зерттеулеріне ... ... ... бұл ... қазақ
ағартушылары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, ... ... ... ... ... т.б. ... мән
бергенін жоғарыда көрсеттік.
Қазіргі таңда Қ.Жарықбаев, А.Көбесов, С.Ұзақбаева, С.Қалиев, А.
Мұқамбаева, Е.Сағындықов, К.Сейсенбаев, Қ.Бөлеев ... ... ... осы ... ... ... тарихын, оның ауыз
әдебиеті мен ... ... ... орта ... ... ... ... қарастырып келеді.
Халық ауыз әдебиетінің педагогикалық мүмкіндіктері жайында әр уақытта
әр халықтың зиялы қауым өкілдері ой қозғаған. Осы ... ... мен ... қағидаларын және оқытудың тиімді әдістерін қолдана отырып, ... ... іске ... ... ... Химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде пән аралық байланыс
негізінде педагогиканы пайдалану
Айналамыздағы әлемде болып жатқан өзгерістер мен ... ... үшін ... ... ... ... ... және техникалық
салаларындағы білімдерді ұштастырып, өзара тығыз ... ... ... ... ... ... оң ... ал химия оң қолы»,-деп В.М.Ломоносов,
жаратылыстану ғылымдарының ... ... [66 ]. XX ... ... «... ... ... ... өсуі
ғылымның әрбір саласының арасындағы қырларын тегістейді. ... ... жеке ... ... ... дайындалып қоймай, белгілі бір мәселе
бойынша да ... Осы ... ... химиялық ұғымдарды
экологиямен, географиямен, физикамен т.б. пәндердің бәрімен де байланыстыра
оқыту мүмкіндігі мол, ... ... ... ... ... ... қарастыруға, екіншіден, әртүрлі көзқарастарды қамту
ауқымын кеңейтеді.
Б.М.Кедровтың көзқарасы бойынша табиғатқа байланысты білім беретін
пәндердің ... ... ... ... ... Жалпылама
идеялар ғылымның бір саласынан екінші саласына ауысып, жаңа ... ... ... Әр сала ... ... ... ... дүниенің біртұтастығын дәлелдейді.
Ю.Либих өзінің «Өмір туралы хаттарында» былай деген еді: ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдары бір-бірінсіз дами
алмайтын байланысты қажет етеді».
Ғылымдардың өзара сабақтастық табу механизміне тереңірек үңілуге
арналған ... [68] ... ... ... ... ... ғылымдар
саласы мазмұн жағынан бірігіп кететіндігін көреміз. Мысалы, ... ... ... ... ... ... күштердің
табиғатқа білдіретін инженерлік-техника ғылымымен қабысады.
Кез-келген мәселені шешуді бір-бірімен сабақтас табиғат, адам, қоғам
проблемалары біріктіріліп қаралады.
Бірқатар авторлардың [69-71] табиғат ... ... ... дамуы пәнаралық байланыссыз мүмкін еместігін көрсетеді. Байланыстар
нәтижесінде оқушылардың ғылыми білімдері, табиғат құбылыстары мен ... ... ... ... ... деңгейі жоғарылайды.
Чепиков Н. [72] жұмысында ғылым мен практиканың жинақталу ... көп ... ... ... ... әр ... ... негізі көрсетіледі (1-сурет).
Ғылыми жинақтамалар [67] ... ... ... түрлері:
пәнаралық, салааралық, пәнішілік айқындайды. Биологиялық пәндер ... ... ... ... заңдар және оларды оқыту әдістері
бір-бірімен сабақтас ғылымның ... жаңа ... ... ... ... ... химия және т.б. (1-сурет, 1-блок).
Танымның объектілерін: табиғат, қоғам, ... ... ... ... ... арқылы ғана ғылымның жинақтамасы шығады.
Әрбір объекті төңірегінде бұрыннан таныс және ... ... ... ... ... ... баулу, идеология, философия, мораль,
өнер, діннің ғылыммен байланысының әдістемелік ... ... ... ... ... ерекшелігін талдау оның қазіргі таңдағы
білім беру жүйесінде айқын әрі ... ... ... ... ... Олар ... беру жүйесінде өзара сабақтас ғылымдарды біріктіре
отырып, зерттеулердің топтастырылған бағытын ... ... ... ... ... тәсілдерін жетілдіріп, олардың
бір-біріне өту әдістерін жандандыру (1-сурет, 4-блок); қоғамдық сана мен
қоғамдық ... ... ... ... ... зор ғылым
салаларының (физика-химия, ... ... ... ... ғылымның ұйымдастырылу жүйесінде – әр ғылым саласы мамандарының
бірлесіп, кешенді ұжымдық зерттеу жұмыстарын дамытуы ... ... ... ғылымдар жүйесі ғылымтану, семиотика, |
|аксиология, эвристика, экология, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... |
|жүйесі. Методология, |
|жүйелік-құрылымдық |
|әдіс. Жалпы ғылымдық |
|әдіс. Жеке ғылымдарға|
|ауысу (перенос) әдісі|
|ғылымдар арасында |
|талдау түрі ғылым ... ... ... |
|қатынасы жүйесі |
|ғылым және |
|идеология, ғылым|
|және философия, |
|ғылым және ... ... ... ... |
|және |
|өнер-өндіріс ... ... ... жүйесі |
|Философия-методологгиялы|
|қ саты, жалпы ғылымдық ... ... жеке ... ... басқа |
|фактілер |
| ... ... ... |
|Ғылымдар арасындағы сұрақтарды жеке зерттеу, |
|проблемаларды ... ... ... қоғамдық-экономикалық, |
|ғылымдар және ... ... ... Кіріктірілген ғылымдардың құрылымдық моделі
Батысы XX ғасырдағы химиялық ұғымдарды ң алдыңғы ғасыр химиясынан
ерекшеленуі – жаңа ... ... ... теориялық
химиялық ұғымдарды ң пайда болуы. Қазіргі таңдағы химия квантты-механикалық
идеялармен және ... ... ... ... отырып, ғылым
жүйесінде өз ұстанымын нығайтып, физикамен байланысын кеңейте түсті.
[69-70] әдебиеттерде химия мен ... ... ... ... 2-ші ... ... тұрғыда экологияның химиямен
байланысына негізделген танымдық құрылым айрықша орын алады.
Әдістемелік тұрғыдан алғанда ... ... ң ... ... ... ұғымдарды оқыту мәселелерін жаңа ... ... ... ... ... ... «Әлі де сыры ... ескере отырып, ғылым сарайының сырын біліп, түсініп, зерттеу –
әдемілік пен шындықтан алатын ләззатпен бірдей»-дейді.
Біршама ... ... [69-71, 74, 75] ... ... ... пәнаралық байланыс төмендегідей құрылымда ... ... ... көрсететін пәнішілік; гуманитарлық және математикалық
пәндер байланысы; жаратылыстану пәндері циклы ... ... ... ... білуде жалпы мағлұмат беретін – циклдер арасындағы байланыс;
жеке тұлғалық қасиеттерді зерттеу нәтижесінде пайда болған ... ... ... арасындағы байланыс арқылы жүзеге асырылады.
Әдебиеттерді талдаған кезде, ... ... ... және ... ... ... да ... іске асырылу, қолданылу
нәтижелері де түрліше. Химиядан [68,72, 76-77] кіріктірілген сабақтарды
ұйымдастыру пәннің ... ... ... ... мен ... еніп, оқушылардың қызығушылығын тудырады. Оқушылардың табиғат
жайлы алғашқы түсініктері мүлде өзгеріп, ... ... ... ... ... ... болатын құбылыстарды оны тікелей
зерттейтін жаратылыстану пәндерін физика, химия, астрономия, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
туады.
Л.Н.Гумилев өзінің «Этногенез және ... ... ... мен ... ... тірі ... биохимиялық
энергиялар жайындағы оқытулары «этнос» ... ... ... ... ... оның ... география және биология ғылымдары арасындағы
байланысын да айқындап берді.
Ол орта ғасырлардағы гуманитарлық және ... ... ... ... ... ... негізсіз деген қорытындыға
келеді.
Ғылыми-техникалық жұмыстар төңірегіндегі педагогикалық ізденістерге
сүйеніп А.А.Ляпунов: «Болашақ мамандар ... ... ... бара жатыр,
алайда оқыту мерзімін тым ұзарта беруге де болмайды.Мәселені ... ...... ... ... ... білім беру [78]. ... ... ... ... бағытталған,оның тиімділігін
арттыратын, жаңалықтарға етене жақын кіріктірілген сабақтардың ... ... ... ғылымдар арасындағы байланыс кіріктірілген
сабақтарда жүзеге аса ... ... ... ... ... дидактикалық бірлігін іздестіру керек [79-81, 83]. ... ... ... ... ... ... білімінің тиімді
дидактикалық жүйесін, оқушылардың дүниетанымын және ... іс ... ... ізденістер.
Бірқатар әдіскер, дидактиктердің [73, 81, 83] пікірі бойынша, мектеп
бағдарламасындағы биологиялық екі ... ... ... ... Оларда ғылым негізінде байланысты ортақ желісін тауып біріктіру
арқылы оқушылардың тікелей танымын ... жол ... деп ... дүниедегі құбылыстар мен заттарды тек бір ғана пән төңірегінде
түсіндіруден гөрі бірнеше пәндер байланысы арқылы ... ... ... ғана ... материалдық дүниетанымы жан-жақты және толық
болмақ.Табиғат пен ... ... ... ... ... ... пәндермен де байланыстырып, оқушылардың білімдеріне жан-жақты сүйене
отырып, кіріктіре оқыту ... ... ... ... ... ... ... ПАБ жан-жақты [79, 84, 91] зерттеген
педагогтар ... ПАБ ... ... ... мазмұны, түрі, әдісі
төңірегінде ғана шектелмейді [73, 75, 79, 90] ол ... ... сол ... ... игеру үшін істелетін жұмыс
түрлерімен, қолданылатын қосымша оқу ... және ... ... ... Д.П., ... А.К., ... К.А., Киселев
С.В. [86-87, 89-91] еңбектерінде ... ... ПАБ ... ... әдістерін ұсынады. Бірақ осылардың қай-қайсысы да пәнаралық байланыс
кезінде педагогиканы қолдану туралы сөз ...... ... сабақтар арқылы меңгерілуінің жоғарғы
сатысы. Химиялық ұғымдарды басқа ... ... ... ... әдебиеттер, шығармашылықтың ауызша түрлері, танымдық
ойындар тақырып мазмұнына ... ... ... ... ... ... жасайды.
Республикамызда химиялық ұғымдарды ... ... ... ... ... негізгі бағыттары – орта мектеп
химиясыныңөзге пәндермен және ... ... ... жағынан
негіздеу. Д.Қоянбаев [92] – Қазақстанның Оңтүстік ... ... ... жұмысындағы химия, С.Мұсабеков [93] – химиялық
ұғымдарды оқытудың биология және ауылшаруашылық өндірісімен ... [94] – ауыл ... ... ... ... негіздерімен байланысы, Р.Болатқұлова [95] – органикалық
химиялық ұғымдарды ... ... ... ... [96] ... ... оқытуда оқушылардың 4-6 сыныптарда жаратылыстану,
математикадан алған ... ... ... ... мен ... ... дамуы қазіргі кезеңде пәнаралық
сабақтастықты ... ... ... ... ... беру ...... көзқарастарын қалыптастырудың пәрменді
құралы ретінде танып отыр.
Білім беру жүйесіндегі кіріктіру идеясы – ... орта ... ... [97] ... ... бірі болып көрсетілген. ... XX ... ... ... ағртушылары мен оқытушылары да ойыларын
айтқан болатын [98]. М.Жұмабаев [99] еңбегінде ... ... ... арасындағы байланысын саралап көрсетті.
А.Байтұрсынов [100] кіріктірілген пәндер арқылы баланың танымдық ... ... ... ... мен ... мәнерінің тереңдеуіне үлкен
мән берді. Ж.Аймауытовтың [101] ... ... пен ... тарих,
география, әдебиетті қатыстыра отырып, кіріктірілген курстар ... ... ... алдыңғы қатарлы қоғамдық-педагогикалық қызметкерлерінің
еңбектерін талдай келіп, орта мектептерде ... ... қана ... ... ... ... әрбір оқушының бойында
ұлтжандылықты ... ... ... керектілігін байқадық.
Жыл сайынғы жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... ... алмайтындығы, әр ғылым
саласынан шашыраңқы білім көрсететіндігі анықталды. Бұл ... ... түде ... ... ... ... ал ол үшін
кіріктірілген сабақтар ... ... және ... ... барысында
педагогиканы пайдалануды қажет етеді.
Пәнаралық кіріктірілген сабақтар негізінен үш бөлімнен тұрады:
а) бағдарламасына сәйкес тақырыптың мазмұнын ашу;
ә) басқа ... ... ... ... ... ... ... тереңдету;
б) сабақта педагогиканы пайдалану.
Жалпыға бірдей білім беру жүйесінде орта мектептер ... ... ... қарастырылған. Ресей мектептерінде «Әлемдік
көркем әдебиет» кіріктірілген курсы бар. Бұл курс әлемді танып білу ... ... ... ... жүйелеп, өзін-өзі бағалау,
каммуникативті, әдеби-эстетикалық талғам іс-әрекетін қалыптастырады.
Осы бағыт-бағдарлар негізінде өз зерттеуіміздің ... бір ... ... сабақтар ұйымдастыру, сол сабақтар ... ... ... ... сабақтар бойынша оқушылар дүниенің тұтастығын және осы дүниеде
ерекше орын алатын адамның ... ... ... ... олар ... өз ... табуға тәрбиелейді.
Сонымен қатар, олар өз халқының мұрасын, ұлттық ерекшелігін,
дәстүрін, әдеби ... ... ... ... сіңіру еді.
Жаратылыстану пәндерін кіріктіру барысында тек жоғары сыныптардағы
ғылым салалары ғана кірігіп қоймай, оқушылардың ... ... ... ... де ... ... тек пәннің құрылымын, бағдарламасын, жоспарын
өзгертіп қана қоймай, оқыту түрлерін де қарастырады (білім беру ... ... ... комплексті сабақта, кіріктірілген күй және
т.б.).
Эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... және гуманитарлық пәндерді біріктір ... іске ... ... [71] ол ... ... ... әсері –
заңды құбылыс. Химия ұзақ жылдар бойы өзара [69, 75, 91] физика, биология,
минерология, кристаллография білімдерімен қаруланып ... ... ... пәндері сатылап енгізіледі. Әр
пән өзіне тиісті теория ... ... ... ... алдында
әлемнің біртұтас материалдық бейнесін қалыптастырады. Бұл туралы көптеген
ғалымдар мен әдіскерлер өз ... [69-71, 74, 79-80] ... ... ... география, биология, еңбекке ... ... ... ... ... ... біртұтас ұғым
қалыптасады.
Химиялық ұғымдарды көптеген тақырыптарда педагогикаға негіздеп,
әдебиет, тарих, физика сабақтарымен кіріктіріп өту ... ... ... ... ... ... емдік мақсатта
пайдаланған ашудас, ас тұзы, тотияйын туралы мәлімет берілсе, 9-сыныпта
«Метаолдардың ... ... және ... ... ... кезде сабақ мазмұнына сай аңыз-
әңгіме, мақал-мәтел, даналық сөздерді пайдаландық.
VIII- және ... ... ... ... ... ... ... ашыту, тері илеу, сабын алу туралы қазақ халқының
өзіндік технологиясымен таныстырамыз. X-сыныпта ... ... ... ... киім тігуден теңдесі жоқ бай тәжірибесін, тәрбиелік
мұрасын насихаттаймыз.
Сабақ оқытудың мазмұны, құрылымы, әдісінің ... ... ... ... ... ... негізгі оқу формасы. Яғни, білім беру сабақ
туралы анықтаманы ең алғаш берген чех ғалымы Я.А.Каменский [62] болатын. ... ... ... ... ... негізгі формасы күйінде қалғанмен, оның
түрлері де, құрылымы да, ... оқу ... ... да сан
алуан. Сондықтан да сабақ өте күрделі, ... ... ... байланысты әр сабақтың өз мақсаты, міндеті айқындалатыны
белгілі. Дегенмен, кіріктірілген химия сабақтарының педагогиканы ... ... ... ... мен міндеттері және талаптарының өзіндік
ерекшелігі бар.
Әрбір сабақтың оқу процесінің ... ... ... ... ... ... ... дамытушылық мақсаты
міндетті түрде оның құрылымында басты орын алады.
Сабақтың білімділік, тәрбиелік, дамытушылық маақсатын қамтамасыз
етуде ... ... ... ... Оны 2-суреттен көруге болады.
Химия бағдарламасына сүйене отырып, ең ... ... ... ... ... оның ... ... мен
маңызын, түсіндіретін ұғымдарды, теория, заң, ... ... ... ... оқытудағы жүйелілікті анықтап, оқыту ... ... ... ... ... ... мен ... арқылы берілетін білімнің, тәрбиенің мақсаты айқындалады.
Сабақтың ... ... ұғым беру ... ... ... мен оқушылардың қызығушылығының өзін-өзі
басқаруының, белсенділігінің ... ... ... ... Тақырыпқа
байланысты сабақ жүйесін құрастыруда әрбір сабақтың тақырыбы оның мақсаты
және өзге сабақтармен байланысы, сондай-ақ оқытудың ... ... ... ... ... |
| ... түрі ... |
| Қайталау |
|Аралас |
|сабақ |
|Жаңа ... ... ... |
| ... ... |
| ... |
| ... |
|Дамытушылық |
| ... |
| ... ... ... сөз |
| Заттық |
|көрнекілік |
| Табиғи ... ... ... |
| Пән ... ... ... |
|Адамгершілік, |
|патриоттық |
|тәрбие ... ... |
| ... ... ... ... |
|танымдық |
|мұралары |
2-сурет. Педагогиканы ... ... ... оқытуда кіріктірілген
сабақтардың сызбанұсқасы
Г.М.Чернобельскаяның ұсынысын ... ... ... мына ... ... ... ... тақырыпты жоспарлау
| | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 ... | | | | | ... ... ... |Пән ... |ТСО және |Халық |
|а|рып |лық |тың ... пән |оқу |тық ... ... ... ... |көрнекі |педагогика |
|а| ... ... ... ... | |
|қ| ... ... |тар |ры | ... ... ... |міндеттері| | | ... ... | | | | ... | | | | | ... ... ... ... бөлімі мен кіріктіру бөлімі көрсетілген.
Сабақта оқушының білімі, іскерлігі, және дағдылары қалыптасатынын ұмытпауға
тиіспіз. М.И.Махмутов, Р.Г.Иванова, Л.И.Ерунова ... ... ... ... ... операцияларының жиынтығын ретімен
қарастыруды міндеттеп, осыған орай сабаққа мынадай талаптар қояды:
1. Сабақ ... ... ... сабақты жоспарлау барысында
оқушының бұрын алған біліміне сүйеніп, қандай қосымша ұғым беру
керектігін, оның өзіндік еңбегінің түрін және танымдық, іскерлік,
дағдыны меңгерту, ойлау, ой ... ... ... үшін ... ... есте ... ... тиянақтауға байланысты нені
нақтылау қажеттігін анықтап алуға міндетті.
2. Жүйелілік пен бірізділікті және сабақтастықты сақтай отырып,
пәнаралық байланыс ... ... ... ... Сабақта оқушылардың меңгеретін ұғымының тиянақтылығын, өздігінен
атқаратын жұмыстар арқылы аралық және ... ... ... ... Оқыту үрдісінің жетістігі әрбір сабақ тақырыбының айқындығына, оның
жүйесіндегі орындалатын жұмыс түрлерінің ... ... ... ... іріктелуіне байланысты.
Сабақтың жалпы педагогикалық, дидактикалық және методикалық
мақсаттары бар. Жалпы педагогикалық мақсат – әр ... ... ... ... ...... ... сабақтың негізгі бөлімдерін
оның міндеттерін шешуге тиісті мүмкіндіктерін анықтайды.
Методикалық мақсат – аталған сабақта химия пәнінің фактілері мен
заңдылықтарының және ... ... ... ... ... ... ... жалпы педагогикалық, дидактикалық, методикалық мақсаттары
бір-бірімен тығыз байланысты.
Жоғарыда келтірілген пікірлерге және қазіргі таңдағы химиядан білім
беру стандартының [102] талаптарына сүйеніп, химия пәні ... ... ... ... ... қолдануға мол мүмкіндіктің бар екендігін
анықтадық.
Сондай-ақ, осы мүмкіндіктер негізінде химиялық ұғымдарды
қалыптастыруды жетілдіруде ... ... ... ... ОРТА ... ... ҰҒЫМДАРДЫ ОҚЫТУДА ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРДІ
ПАЙДАЛАНУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Педагогикалық ... ... 2010 жылы ... қаласы О.А.Жәутіков атындағы
мамандандырылған дарынды балаларға арналған физика-математиканы тереңдетіп
оқытатын мектеп ... және ... ... ... ... Нарынқол
ауылы Т.Жанұзақов атындағы орта мектептерінде жүргізілді. Эксперимент
жүргізуге орта ... ... ... 9-10 ... ... алынды. Осы
мектептерден эксперименттік сыныптармен қатар бақылау сыныптары ... ... ... ... бір сынып экспериментке
қатысты. Педагогикалық эксперимент үш кезеңнен тұрады:
I-Кезеңде экспериментке керекті материалдар іріктелді:
а) ... ... ... ... ... кіріктірілетін
тақырыптар айқындалды.
ә) Осы тақырыптар мазмұнын кіріктірумен қатар, ... ... ... ... элементтері іріктеліп, олардың мазмұны жан-жақты
талданды.
б) Химия пәнінің оқулығындағы бағдарламалық ... сай ... оның ... ... ... ... жіктелді.
в) Сабақ барысында ... ... ... ... ... ... олардың пікірі
ескерілді.
г) Сабақтың жоспары жасалып, талқыланды.
II-Кезең. Химия сабағынан басқа практикант-мұғалімдердің сабақтарына
қатысып, олардың ... ... ... анықтадық. Содан
соң өзіміздің педагогикамен кіріктірілген сабақтарымызбен таныстырдық.
III-Кезең.
Эксперимент жұмысы бірнеше мақсатта көзделді:
1. Зерттейтін тақырыбымызға байланысты ... ... ... ... ... мен ... саралау.
2. педагогика элементтерінің түрлерін іріктеп тақырып мазмұнына және
оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкестігін байқау.
3. Оқушылардың қызығушылығын және ... ... ... ... және оның ... ... пайдалану мүмкіндігін анықтау.
4. Экспериментке қатысқан оқушылардың химия пәнінен білім деңгейін
анықтап, олардың ... ... ... ... ... оқушылар ойын дамытуға, тіл байлығының ұшталуына әсерін
байқау.
6. Кіріктіре оқыту арқылы оқушыларғы дүниенің біртұтастығы ... ... ... химия пәнінен алған білімдерін кез келген жағдайларда
қолдана білуге дайындап, шығармашылығын арттыру.
8. Осылардың негізінде ... ... ... ... ... ... ... ірітегенде ... ... ... жіктелді. Олар: а) халықтың қолөнеріне
енетін заттар, құралдар; ә) халық ауыз әдебиеті туындылары (ертегі, жұмбақ,
жаңылтпаш, мақал-мәтел); б) алдыңғықатарлы ... ... ... кететін жәйт - ақын жазушылар ... ... ... ... жоғары болғандықтан және халықтың өнері ... ... көзі ... ... тақырыптар мазмұнына
сәйкестендіріп ... ... ... ... ... ... ... сөз шеберлігі, оның көркемдігі оқушының ... ... ... жоқ ... ... ескеріп, сөздік әдісті
орынды қолдануды көздедік. Сонымен қатар, практикалық және ... де ... ... ... ... ... ... ойлау әрекетін арттыру үшін
бірнеше міндеттер шешу ... ... ... ... оқушыны қызықтыратын сабақ түрін таңдау. Сол арқылы
сынып оқушыларын бірлескен танымдық процеске жетелеу.
• Оқытудың ... ... іске ... ... әркімге
шамасына қарай тапсырма беру.
• Оқушының танымдық әрекетін күшейтетін материалдарды пайдалану.
Қазіргі сабақ көп құрылымды құбылыс. ... ... жүйе ... ... ... оқу ... құрылымы, мазмұн құрылымы, әдіс құрылымы.
Оқу процесі құрылымы дидактикалық мақсатты ... ... ... ... ... бөлім оқу процесінің логикасына сай өткен бөліммен
байланысты ... бірі туып ... ... ... ... ... анықау.
Оқу материалының мазмұны бірінші құрылымға бағынады. Сабақтың
компоненті ретінде оқу ... ... ... ... ... заңдар, химиялық заттар мен құбылыстар олардың ерекшілігі,
заңдылықтар, қорытындылар, ... пен ... ... ... ... тұста біз педагогиканы пайдалану арқылы ... ... ... ... ... кезінде бұл үнемі
ескеріліп отырады.
Әдіскер М.И.Махмудов пен Л.И.Ерунова сабақтардың ... ... мен ... ьіртұтас дидактикалық мақсат дейді. Бұл ... ... ... түседі. Мәселен, сабақ мақсатының өзгеруі оқу
материалының мазмұны мен оқыту әдісінің өзгеруіне ... ... ... ... ... қорыта келіп педагогиканы
пайдалану сабақтарының құрылымын төмендегідей ... ... ... ... ... мен мақсаттарын анықтау;
- Сабақтың түрін белгілеу;
- Оқушыларды сабаққа қызығушылығын арттыру олардың бұрын алғын білімін,
тәжірибесін байқау;
- ... ... ... және оны тақырып мазмұнымен кіріктіру;
- Білім тұжырымдалуы мен жүйеленуі кезеңінде педагогика ... Үй ... ... барысында да педагогика материалдарына сүйену;
Химиялық ұғымдарды оқыту методикасын оқу пәні ... ... ... тұратындығы И.Н.Борисов, Д.М.Кирюшкин ... ... ... оқу құралдырында көрсетіледі.
Соның негізінде химиялық ұғымдарды оқыту методикасы ... және ... ... дәлелденген.
Химиялық ұғымдарды оқыту әдістемесіне арналған зерттеу жұмыстарының
бір тобы аса маңызды дидактикалық мәселелерді ... ... ... ... ... - ... ... оқыту барысында
оқушылардың таным әрекетін жандандыру, А.Мырзабаев - химиядан ... ... ... ... ... ... ... және
икемділіктерін қалыптастыру, М.Д.Жадралин - химиялық ұғымдарды оқыту
әрекетіне оқушылардың ... ... ... ... бойынша зерттеулер
жүргізді. Осы зерттеулердің барінде педагогиканы ... ... ... алып отыруымызға тура келді. Оқыту әдістері екі жақты
процесс екені белгілі. Бұл ... мен ... ... ... ... ... ... оқуға жұмылдырудың тиімді жолдарын
қарастыру. Олар:
- Сабақ барысында оқушылардың сабаққа қызығушылығын туғызу;
- ... ... ... ... Оқушылардың өзіндік жұмыстарының, ой тұжырымдарының басым орын алуы;
- Өздігінен қорытындылау, алған білімдерін жаңа жағдайларды ... ... ... әдістері, олардың психологиялық
ерекшеліктеріне негізделеді:
- Ол үшін тиісті жағдайларды нақты шешуге мүмкіндік ... ... ... ең ... түйінді мәселені есте сақтауға мүмкіндік беретін
материалдарды қолдану, талдау;
- Сабақта оқушылардың ... ... ... ұйымдастыруға баса көңіл
бөлу, соның негізінде білім алуға ... ... ... ... ... ... ... толқтыра түсуге
көмектесетіндей болуы тиіс. Сонымен қатар, ... ... ... оң әсер етуі ... ... ... ... мәні жоғары болуы тиіс.
Қорыта келгенде педагогика элементтерін оқу ... және ... ... пайдаланғанда оның мүмкіндігі мен мәнін жан-жақты талдауды қажет
етеді.
педагогика ежелден халықпен бірге өмір ... келе ... ... ... ... ... беру барысында қолдану және ... ... ... ... ... оқытуда педагогиканы оқу-
тәрбие үрдісіне арқау ету үшін ұлттық тәбие нұсқауларын жүйелеу ... ... ... ... ауыз ... ... үлгілерін
(ертегі, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтел) зерттеп- талдау, және оларды ... ... ... ... ... ... ... білімдік, дамытушылық, тәрбиелік мақсаттарын сараладық. Сабақта
және сыныптан тыс жұмыстарды педагогиканы ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруға алған білімдерін тереңдетіп
кеңейте түсуге, қызығушылығын ... ... ... ... ... салт-дәстүр туралы білімін молайтып жеке тұлғалық қасиеттерін дұрыс
қалыптастыруға ықпал етеді.
Химия ұғымдарды ... ... ... ... ... сай ... ... педагогика элементтерінің мазмұны оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес
болуы;
- ... ... ... ... ... және халықтың
ерекше құндылығын көрсете білетіндей болуы;
- Қолданылатын педагогика элементтері ... ... ... ... ... ... педагогиканы өолдану оқушылардың білім, білік ... ... етуі ... ... ... ауыз әдебиет үлгілері оқушылардың ақыл-ой
қабілетін, психикалық ... ... ... ететіндей болуға тиіс;
Олардың негізінде білімді беленді әдістер ... ... ... ... ... әрбір сабақ түрлеріне байланысты орындалатын
жұмыстардың басты ... ... ... ... Оқушылардың өздігінен орындап шешетін жағдайлардың болуы;
2. Жағдайларға байланысты бақылау сұрақтарының дайындалуы;
3. ... ... ... шешу ... ... ... ... оқушылардың түгел қатысуы;
5. Шешімнің қолайлығы және тиімдігі.
Білім, іскерлік дағдыны жетілдіру сабақатары бойынша:
1. Ойын ... ... Ойын ... химиялық нақты ұғым алуға мүмкіндік туғызатындай
болуы;
3. Ойын кезінде бүкіл сынып оқушыларының қатысуына жағдай ... Ойын ... ... қимыл-әрекеттері, ой жүйесі, ережелерді
меңгеру, ұлттық ерекшеліктерді түсіну қабілеттерінің қалыптасуы;
Тұжырымдау және жүйелеу сабақтары ... ... ... ... меңгеру деңгейін байқау;
2. Тақырып мазмұны мен педагогикасы материалдарын (ертегі, жаңылтпаш,
жұмбақ) байланыстыра білуі;
3. Ұлттық ұғымдар мен ... ... ... ... бойынша берілген тірек сөздер негізінде тақырыпқа ... ... ... ... ... ... бойынша:
1. Оқушылармен алдын ала дайындық жұмыстарының жүргізілуі;
2. Сайыс жоспарымен оушыларды таныстыру;
3. Пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
5. Сайыс мазмұнының тақырып мақсатына сәйкестігі.
Эксперимент барысында педагогикасын пайдалана отырып сабақ типтерінің
қолайлы түрлерін өз ... ... ... мына ... ... Жаңа ұғым ... ... іскерлік, дағдыны жетілдіру;
3. Тұжырымдау жіне жүйелеу;
4. Құрастырушылық;
5. Білім, іскерлік, дағдыны бақылау;
6. Сайыс сабақ;
7. КВН;
8. Диспут;
9. Аукцион;
10. Конференция.
Егер осы ... ... ... негізгі дидактикалық мақсаты болсы,
сабақ түрі оқыту әдісі және материал мазмұнымен анықталады. Бірдей типтегі
сабақтың өзі ... ... ... бірнеше түрге ие болуы мүмкін.
Эксперименттің нәтижесін байқау сыныптан тыс жұмыстардың барысында
жүргізіліп отырады.
Оқушылардың ... ... ... ... ... алған білімді
кез келген жағдайларды қолдана білуінен байқалды. Эксперименттің
қорытындысында ... ... ... мен бақылау сынып
оқушыларынан бақылау жұмыстары ... ... ... өлшемі- оқушылардың әрбір зат пен
құбылыс жағдайындағы ... ... ... ... ... ... алуы болды.
Бақылау кезінде оқушылардың химиядан алған білімдерін педагогика
негізінде дәлелдей алу деңгейін ой-өрісін анықтау ... ... үшін 9-10 ... ... ... ... негізінде
тапсырмалар, тәжірибелер, химиялық есептер, ... ... ... ... барысында оқу ойындарын қолдану арқылы да
оқушылардың белсенділігін, логикалық ... ... ... ... ... ... бойынша алған
білімдерінің химиялық ұғымдарды нәтижелі меңгеруге тиімді әсер ... ... ... ... ... ... қатар, оқушылардың
ой қорыту, тұжырым жасау, алған білімдерін қолдана білу ... ... ... ... ... нәтижелері
Эксперименттік жұмыс химия ұғымдарды оқытудың белсенді әдістерін
қолдану барысында ... ... ... ... және ... қызығушылығын күшейтудегі тиімділігін тексеру
мақсатымен жүргізілді:
- Химиялық ... ... ... ... мен ... ... түсіндіру, пәнаралық байланыс жүйесін педагогиканы
пайдаланудың мазмұнын ашу;
- Зерттеу жорамалына сәйкес енгізілген ... ... ... ... ... ... ... мақсатында ұйымдастырылған
сыныптан тыс оқыту кезінде ... ... ... ... ... химия сабағынан оқушыларға берілген сауалнама мына
мазмұнда болды:
а) химия пәнін ұнатасың ба?
ә) ... ... неге ... ... ... сені ... ... мәселелер бар?
в) химиялық ұғымдарды қалай оқытқан дұрыс деп ойлайсың?
г)сен химияға қатысты ... ... ... және ... ... бе? ... атап жаз ... химия ғылымы мен педагогика туралы білім деңгейін
анықтауға ... ... ... | ... ... ... сынып |
| | ... | ... | ... | ... |
| ... ... ... |жауап ... ... ... ... мен| 64 | 36 | 57 | 43 |
| | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | 56 | 44 | 48 | 52 ... | | | | ... ... | | | | ... ... ... ... ... ... талдау,
нәтижесінде олар химиялық ұғымдарды ң басқа пәндерден қиыншылықтарының көп
екендігін, жақсы түсінбейтіндігі, қосымша ... ... ... ... ... анықталды.
Химия пәніне оқушылардың қызығушылығын тудыру ... ... ... ... ... Біздің болжамымыз бойынша егер
химиялық ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылса, оқушылардың химиялық ұғымды,
білімді игеруі, біліктілігі, дүниетанымы, ... ... ... ... ... ... қарағанда, эксперименттен кейін
эксперимент сыныптарының жақсы және өте ... баға ... ... бақылау
сыныптарымен салыстырғанда жоғары екендігі байқалды.
Болжау экспериментінің тиімділігін білгеннен соң химиялық ... ... ... поэзияны сабақта пайдалану жолдарын терең
зерттеп әрі қарай дамытуды жөн көрдік.
Экспериментті ... ... ... ... ... ... ... физика-математиканы тереңдетіп
оқытатын мектеп-интернатының 10 сыныптары таңдап алынды, ... ... ... ... - ... ... ... атындағы орта
мектептен 9-10 сыныптар таңдап алынды, олардың үшеуі –бақылау сынып, ... ... ... ... ... ... оқушылардың білімін
тереңдету әдістемесінің тиімділігін анықтау үшін ... ... 3-6 ... көрсетілген.
Оқушылардың білім мен білігін тексеру үш бағытта ... ... ... ... ... ... қайталау және білімді қорытындылау сабақтарында, үшіншісі, сынақ
сабақтарында жүзеге асырылды. Үш ... ... ... ... ... ... жөнінде толық мағлұматтар береді.
Бұл нәтижелерді оқушылардың оқу үлгерімі көрсетілген журналдағы ... ... Оны ... ... ... ... Бұл да
эксперимент жүргізілген мектептер үшін жасалынды.
3-кесте
Білім дәрежесін анықтауға арналған тест ... ... ... ... ... ... физика-математиканы
тереңдетіп оқытатын мектеп-интернаты)
|Тест |Тест алу | ... ... ... ... |
|N1-3 |уақыты |тапсырманы орындаған ... ... |
| ... ... саны ... саны |
| | | ... саны | % | ... | % |
| | | | ... | |
| 10 «б» ... ... |
| | 10 | 26(2) | 7 | | 27 |
| | | | |26(7) | |
| | 15 | 26(3) | 11 | | 42 |
| | | | |26(11) | |
| | 20 | 26(5) | 19 | | 57 |
| | | | |26(15) | |
| 10 «а» ... ... |
| | 10 | 26(2) | 7 | | 11 |
| | | | |26(3) | |
| | 15 | 26(3) | 11 | | 19 |
| | | | |26(5) | |
| | 20 | 26(5) | 20 | | 31 |
| | | | |26(8) | ... ... ... ... тест ... (Т.Жанұзақов
атындағы орта мектеп)
|Тест |Тест алу | ... ... ... кейін |
|N1-3 |уақыты |тапсырманы орындаған ... ... |
| ... ... саны |оқушылар саны |
| | | ... саны | % | ... | % |
| | | | ... | |
|9 «а» ... ... |
| |10 |26(2) |8 |26(7) |27 |
| |15 |26(3) |11 |26(11) |42 |
| |20 |26(5) |19 |26(15) |57 ... ... ... |
| |10 |26(2) |8 |26(3) |11 |
| |15 |26(3) |11 |26(5) |19 |
| |20 |26(5) |19 |26(8) |31 ... эксперименттік сынып |
| |10 |25(5) |20 |25(7) |28 |
| |15 |25(7) |28 |25(12) |48 |
| |20 |25(9) |36 |25(17) |68 ... ... ... |
| |10 |27(4) |15 |27(5) |18,5 |
| |15 |27(7) |26 |27(8) |29 |
| |20 |27(9) |33 |27(11) |41 ... ... ... |
| |10 |29(3) |10 |29(6) |21 |
| |15 |29(5) |17 |29(11) |38 |
| |20 |29(7) |24 |29(16) |55 ... бақылау сынып |
| |10 |30(3) |10 |30(5) |17 |
| |15 |30(6) |20 |30(7) |23 |
| |20 |30(8) |26 |30(9) |30 ... ... ... ... ... ... ... сабақты да, үй тапсырмасын да ... ... ауыз ... ... ынтамен білуге құмартатындығы.
Сөйтіп, педагогика материалдары ... ... ... ... химияға қызығу деңгейін және білуге ынтасын, оның сапасын
тиянақтап, сабақ үлгерімін ... ... ... ... көрсетулерінің мәліметтері
көрнекті болу үшін ... ... ... ... қорытынды бағалар мен оқушылардың ... ... ... қорытындысы пайыз есебімен бір-біріне сәйкес келіп тұр
және ... ... ... ... ... ... ... болады. Оқушылрдың химия пәніне ынтасын, құштарлығын
оятатын бірден-бір құрал- педагогика ... ... ... ұғымдарды оқытуда педагогикасын қолдану
тиімділігінің көрсеткіші (салыстырмалы диаграмма)
2.3 9-10 сыныптарда ... ... ... ... ... ... мен әдістері
Қоғамдағы процестер оқытудың жалпы педагогикалық мақсатының ... ... ... тек ... мөлшерде білім алған оқушыны емес,
өзін-өзі жетілдірген, белсенді ... ... ... міндеті
шықты.
Қойылған міндетті орындау үшін сабақтар типі іріктеліп, лекция,
семинар, іскерлік ... ... ... ... ... олардың
барысында педагогика элементтері пайдаланылды.
Сабақтың мұндай түрлері анағұрлым пайдалы, окыту міндетін ... ... ... ... ... ... ... элементтерін химия ұғымдарды пайдалану жолдарына орай салаларға
жіктедік (4- сызбанұсқа).
педагогиканы пайдалануда дәстүрлі емес сабақтарды ұйымдастыру ... ... ... ... түсу мүмкіндігі туды.
Халыктык педагогиканың әрбір саласы химиялық ұғымдарды ң әр бөлімін
оқыту барысында мәтін мазмұнына сәйкес қолданды. ... ... ... ... көбіне алғашкы химиялық құбылыстарды игеру жайында ... ... ... пайдаланылды. Ал, жеңіл өнеркәсіп химиясы
мен тұрмыстық химия бөлімін оқыту барысында халық кәсібі, оның ... ... таң ... ... ... тұстары туралы мағлұматтар
берілді. Осылайша әр ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Қыш, шыны, металдар өндіру және ... ... ... ... "техникалық химия" деп аталады. Мұның алхимиядан айырмасы
тәжірибелік істермен шұғылданатын білімді адамдар өндірісте жүзеге ... ... ... ... ... ... ұғындыра білді.
Мәселен, Италияның инженері Ванночо Бирингуччо (1480-1539) - металл құю,
тиын ақша жасау, соғыс ... ... ... ... ... ... 10 кітаптан тұратын "Пиротехния" ("пир"- грекше
"от" деген сөз) деген еңбек жазды [103]. Мұнда сол кезде от ... ... ... үрдістер нақтылы баяндалды. Минерал кендерінің
түзілуі ... ... ... алу тәсілдері, оның құрамын анықтау, ... ... ... алу әдістері көрсетілді. Кеннен металдармен құймалар
алу, оқ-дәрі және тұтанғыш қоспа жасау тәсілдерін ойлап тапты.
4-сурет. ... ... ... ... жолдарына орай жіктеу
сызбанұсқасы
Түрлі салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ойындар т.б. окушылардың рухани сезімін,
адамгершілік қасиетін, мінез ... ғана ... ... ... түрлі білімдер негізінен мағлұмат береді. Егер
күнделікті өмірімізге зер ... ... ... ...... ... ... сәтінде көптеген ғылым негізі ауадай қажет екенін
көреміз. Осы тақырыптарды ... ... ... ... ... ... ... "Оттек. Жану" тақырыбын оқыту барысында алғашқы
адамдардың от жағу ... ... от ... - адам ... химия
тарапындағы ең бірінші, ең ірі ... От ... мұз ... ... сақтап қалды. Жер бетінде ... ... ... ... өте зор ... ... ... адамдар отты өте қадірледі,
оны сөндіріп алмау үшін ... ... ... ... ... жану ... ғылыми тұрғыдан білмесе де, ... ... ... сондықтан отты қадірледі. Сондықтан олар отты
қорлайтын әдеттерге тиым ... Бұл тиым ... ... ... ... ... ... аттауға болмайды", "Отты баспа" - деп, ұрпақ
тәрбиесіне өнеге қалдырды. Ертедегі ... отты ... ... ... Отты ... ... ... дәріптеді. Сондыктан да кейбір ауруларды
отпен аластайтын болды. Отпен аластаудың үлкен мәні бар. ... ... ... туған болса, екіншіден, микробтарды ... ... иіс ... ... яғни ... ... ретінде пайдаланылды. Жас жұбайлар алғаш табалдырық аттап үйге
кірерде отқа май құю ... онын ... ... от ... жанса, "өркенің
өссін, -өмірің ұзак болсын, оттай ... жан" деп ... ... ... ... ... ... де басуға рұқсат етпеді.
Көшпелі ата-бабаларымыз жанған оттың түтінін де кеңінен ... аң ... ... ... ... қарсақ т.б. аңдарды қуып шығаруға,
жас етті кептіріп, ыстап ... ... ... ... ыстауға
пайдаланған. Ысталған ыдыстағы тамақтың көп сакталатынын, әрі озіндік дәмі
болатынын білген. Міне, ... ... ... ... ол ... ... оттың химиялық тұрғыдан қандай қасиеті бары талданып, ... ... ... ... ... топшасы" тарауындағы көміртегі тақырыбын өткенде
адамның өз қолымен ұстап, тұңғыш рет тұтынған ... ... ... керек. Адам тұңғыш рет бейне суреттерді жартастарға, ... ... ... ... ... ... ... ағашкөмірін зергерлік бұйымдар жасағанда ... ... ... аллотропиясын өткенде алмастың кейбір, ... ... ... ең ... ең ... ең асыл тас алмаз екенін біліп
бағалаған. Ақындар мен жазушылар шығармаларында затты ерекше ... ... ... ... ... ... өткір қаруларды атауға
қолданған. Алайда, алмас қылыш алмастан емес құрыш болаттан соғылған, алмас
деп ... ... суға ... ... сынан хлоридінің үш қайнатса алмасқа
сорпасы қосылмайтын улы зат екенін кез-келген қазақ біле бермейді. ... ... ... ... асыл тастардың ішіндегі ең қымбаты алмас
деп келіп Плиний "алмасты тек алтынмен бірге ... ... ... ... деп ... ... [104]. ... ата- бабаларымыз алмас
қондырылған қаруды жауынгер сол жағына тағып жүрсе, ол әртүрлі ... ... ... ... ... ... деп ... етіп тағып жүрген. Ғылымның көптеген құпия сыры белгісіз ... ішкі ... ... ... ешқандай дерек болмады. Сондықтан
пеш күйесінің, көмірдің, қарындаш өзегіндегі графиттің, жүзіктің көзіндегі
гаухардың барлығының бір ғана ... ... ... ... ... ... саналатынын білмесе де, алмастың басты-басты қасиетін
жаксы түсінді (қаттылығы, өткірлігі, беріктігі).
9-сыныпта "Сілтілік ... ... ... ... ... ... ... - ас тұзы, яғни натрий ... ... Ерте ... ата- бабаларымыз ас тұзының ... ... ... аса ... зат екенін анықтай білді. Тұзсыз ас
дәмсіз болатынын, ұзак уакыт тұзсыз ас ... адам ... ... өсуі күрт ... ... ... ... да тәжірибе жүзінде
көріп, білді. Қазақ халқының "Тұз-астың атасы", "Еңбегі - еш, тұзы - ... ... ... ... ... дәм - тұзымыз таусылмасын" деген
мәтелдері мен ... ... аса ... ... ... ... нәрестелерді аштау, аластау барлық ауыртпалык пәле-жала
тұзбен кетеді деген сенімдерінің болуы, тұз төгілсе от ... ... деп ... ... ... ... ... Ерте кезде ол мемлекеттің
байлығы ретінде каралап, сауда-саттык кезінде ... ... ... атқарып, айналысқа түсетін. Тұз үшін талай тартыстар мен ... ... Ac тұзы көп ... бойы кей ... ... ... жүрді.
Ертедегі Рим әскерлері өздерінің жалақысының жартысы үшін тұз ... Ал ... бір ... құны ... шақпак тұз болған [106].
Орыс халқы ең құрметті қонағына, халық құрметтеген батырына ... ... ... алу ... күні ... ... ... келеді.
Халқымыздың ерте кезден-ақ тұзды ем ретінде медицинада пайдаланады.
"Шыр" етіп дүние ... ... ... күн ... бір ... ... суға ... Тұз денені ширатып, жарақаттың тез жазылуына септігін
тигізеді. Малдың түрлі індеттерін де тұз немесе тұз ерітіндісімен емдеген.
9-сыныпта ... ... ... және қасиеттері" тақырыбын
өткенде темір элементінің қазақ халқы өміріне ертеден етене енгенін ... оның ... жыр ... да ... болатынын
білдіреміз. Көшпелі халықтың тіршілік болмысына өміріне көз салсақ, оларға
темір әрі киім (сауыт, кіреуке, ... ... әрі ... ... -
дулыға, қалқан, әрі қару-жарақ - ... ... ... ... ... әрі ... зат - ... таралғы жүген, әрі мықтылықты бейнелеген
[104]. Ерте кезден белгілі жеті металдың бірі — ... ... ... ... ...... ... осыдан болар. Соғыс
құралдары тағы басқа аспаптарды темірден жасады. ... ... ... ... да білген. Соған байланысты "Тұзсыз ас, темірсіз ... ... ... ... ... ... қызыл түс беретін
гемоглобинде темір мол ... адам ... ... ... ... өте ерте ... ... тұрмысына кең енгенін "Темір
сырын отта танытады", "Тегі жаман темірді қанша қайрасаң да өтпейді", "От —
көмір жейді, тот — ... ... ... ... ... [107]. ... ... темірді көмірмен қорыту керек екенін, темірден жасалынған
бұйымдар қоршаған ортада ... ... ... ... ... оксидтері
пайда болатынын ғылыми негізде білмесе де "тот басу", "тоттану" құбылысының
бар екенін оның зиянын ... ... ... ... ... ... өткізу
қасиетін де түсінген. "Темірдің бір басы ыстық, бір басы ... ... ... ... кессең ұзын кес - қысқартуға оңай, темір ... ... - ... ... — деген мақалдары темірдің физикалық қасиетінен
хабардар болғанын көрсетеді. Темір тарихы - ... ... мен егіз ... болмас. Сондықтан, тарихшылар Темір революционер ... ... мыс, қола ... ... келген дәуір темір ғасыры ... бәрі ... ... ... ... ... "Металлургия туралы ұғым" тақырыбында темір ... ... ... айырып алуды ерте кезден меңгергені айтылады.
Қазақ халқы ертеде темірді жел көбірек соғатын жардың қабағына, аңның
ініндей қуыс қазып, оның ішін ... ... ... ... ... қарсы алдынан үрлеген жел отты күшейтіп, қызу кенді балқытып,
темірді айырып, алған.
Темір сыртына ... ... ... ... ... ұрып ұшыратын
да темірді соққылап керегін жасаған. Желдің көмегімен от күшеймесе, темір
алынбаған. Сондықтан адам көп ... ... ... ... жер ... ... ... жасанды үрлеуді ойлап ... Бұл ... ... ... еді. ... ешкі терісінен жасаган.
Темір мен оның қорытпалары ... пен ... ... алып ... ... ... ... ауыр. болаттай берік" деген сөз
тіркестері осы қосылыстардың ... ... ... ... ... ... құймалар ретінде қолданылады.
Темір табиғатта бос, таза күйінде болмайды. Ол кен түрінде магнитті,
қоңыр темір тас түрінде ... одан ... алу үшін ... ... мен ... ... Шойын мен болат темірдің көміртекпен құймасы.
Көне дәуірдің көзі болып ... ... ... ... адам таң қаларлық түрлері кездесіп отыр. ... ... ... ... ... пайдаланған болат қашаудың жасы біздің
дәуірімізден 3000 жылдар үлкен. Ал, Дели ... жасы 1500 ... ... ... мысалға алуға болады. Жазы ыстық, қысы ылғалды үнді ... ... ... бойы тот ... күл ... ... ... ғажайып
болатты жасаған шеберлердің құдіретіне таң қаласың. Ауыз ... ... ... - ... ... та, ... бір ... Қазіргі
заманның басты "металы" болаттар десек артық ... ... ... ... ... ... ... жұмсалған металдардың 90%-дан
астамы болат екені анық [109]. Сондықтан металдарға арнаған халық мақалы
"Болат біз қап ... ... ... ... ... ... тақырыбын окыту барысында оқушыларға халық
мәтелін келтіреміз. Мәселен, неге түнде "Айнаға қарама, шашынды ... ... Ол үшін ... ... ... қағаз қиындысына тигізіп, қандай
құбылыс болғанын көрсетеміз. Тарақты ... ... ... және ... ... ... ... электрондар пайда болады, екіншісінде
жетіспейді. Электрон артық болса, теріс зарядталады, ал электрон ... ... ... ... ... ... және ... шығарады. 9-
сыныпта "Күкірт оның колданылуы", "Табиғаттағы күкірт" тақырыптарын өткенде
қазақтың ертеде күкіртті қалай ... ... ... ... ... мал ... ... қалмақтардың ескі корғанынан жинайды
екен. Күкіртті анықтау үшін топырақты жанып тұрған отқа ... ... бар ... ... ... жанатын топырақты қазанға салып, оның
үстіне су құйып қайнатады. Су қайнаған кезде топырақ су түбіне шөгіп, ... ... сары ... ... кезде, киізбен сүзіп күкіртті судан бөліп
алған. Бұл ... ... таза ... ... рет қайнатып, таза ыдысқа
құйған. Сүзінді судан күкірт толық алыну үшін жеті рет ... ... ... ... ... майда бөлшектерге ұнтақтаған. Аң аулағанда
мылтық дәрісі ретінде пайдаланылған. Ол үшін алдымен қара дәрі ... ... ... ... ... ... ол ... жанады. Сол
кезде сынауықка бір түйір күкірт салса ... ... ... [110].
Реакция тендеуі:
2KN03+S+3C=K2S+N2+3C02
Күкірт қосылыстарының ішінде күкіртсутектің емдік қасиеті бар.
Сондықтан жас ... ... ... жаңа ... ... ... күкіртпен
аластайтын болған. 9-сыныпта "Азот топшасы" ... ... ... ... ... бар. ... фосфор элементтерінің
қосылыстары ауада өздігінен тотығады, бұл құбылыс біздің ата- бабамыздың
діңге деген сенімін арттырған. ... ... ... бай қосылыстар
шіру үрдісі нәтижесінде фосфорлы сутек немесе фосфин ... ... ... тұтанып газ тәрізді фосфенді жарық шығара жанады. Бұл
құбылыс көбіне зираты бар жерлерде, ... ... ... ... ... сүйегі негізінен фосфордың кальцийлі ... ... ... Ал зират басынан көрінген от әр ... ... үрей ... ... ... ... ... тайқазанның
құрамына кіретін (Au,Ag,Pb,Sn,Zn,Al,Cu) айта кету керек [111]. Ішінде 3 мың
литр сұйықтық сиятын, салмағы 2 тонна, биіктігі ... ... 2,62 ... 2,45 метр алып ... жеті ... металдан жасалған. Құрамында
алатын, күміс, Кызыл мыс, мырыш, ... ... ... бар. Оны ... ... ... деп те атаған. Ежелгі дәстүр бойынша "қазан жеті
ырыстың бірі" деп ... ... деп ... себебі ішінде тай етін тұтас
асуға болады деген мағынаны білдірген. Құрамы жеті ... ... ... ... ... осындай қазанда әзірленіп жұртшылыққа таратылған. Оның
мәні - елдің бірлік, ниет, тілек, ... ... ... ... ... ... бүкіл техникалық химия бөліктерінде
кеңінен қолданылып ... ... ... ... ... ...... алатын, бет- қол жуатын құмған, бақыр, бақыраш (сабы бар,
шұңғылдау келген металл ыдыс), леген (қол жуатын ... ... ... ... ... ... металдан жасалған ернеуі тік ыдыс, шәугім ... шай ... ... ... (бүйірлі, аузы дөңгелек ас пісіретін
шағындау шойын ыдыс).
Ертеде қазақтар металдан ... ... ... ... және ... ... білезік, сақина, жүзік т.б.) жасаған.
Дәрігерлік химия бөлімінде педагогиканы пайдалану
Дәрігерлік бөлімінде ... ... ... қолданып келген дәрілік
өсімдіктер, жануарлар, минералдар жайындағы материалдар қолданды.
XIV ... ... ... ... ң ... түсе бастады. Оған
қарсы шығушылардың және ... ... ң ... ... ... саны ... Осындай медицина, химия және жаратылыстанудың жалпы
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... Оның шынайы аты – жөні Филипп Ауреол Теофраст Бомбаст фон Гогенхайм
(1493-1541) Швейпарияда туып, ... ... ... факультетін
бітіреді. Барған елінде дәрігерлердің, бақсы-балгерлердің ... ... бар ... ... мол білім жинайды. Медицинамен шұғылданып,
аса білгір дәрігер деген атағы ... ... ... химиялық
ұғымдарды ң (иатрохимиялық ұғымдарды ң) негізін қалады. Ол химиялық
ұғымдарды ң ... ... алу ... ... ... деп ... ... пайымдауынша денелердің, сонымен бірге ... ... ... сынап және тұз элементтері белгілі бір қатынаста
кіреді. Осы қатынас бұзылса адам ... ... ... ... оба ... сынаптың артуынан сал ауруы пайда болады. ... ... ... бұзылған химиялық құрамын қалпына келтіру деген
ғылыми болжамын ұсынды.
Қазақ ... ... ... ... тән ерекшеліктері бар.
Ұлтымыздың өз алдына емшілік ғылым ... ... ... - ... ... ... ... мен әдіс амалдары мол.
Қазақ халқынан шыққан ұлы бабамыз ... ... ... V ... ... ... [113] ... ұлы еңбегін жазды. Бұл қазақ
халқы орыс ... ... ... ... ... ... жоққа
шығарған туындылардың бірі.
Ө.Тілеуқабыњлының "Шипагерлік баян" еңбегі жан-жақты ... Бұл ... ... ... тарихы, ертедегі қазақ халқының сөз өнері,
сөз құрауы, дүниетанымы, астрономиясы, философиясы, ... ... ... ең ... ... шипагерлік ұғымы туралы ұлан-
ғайыр ... ... ... ... ... ... жан-жануар өсімдіктердің
тіршілік етуіне сай, ауру-сырқаудың пайда болуы осы экологиялық ... ... ... ... деп ... Мәселен ұлтымыздың
емшілік, дәрігерлік емі: ауа, күн сәулесі, су, топырақ бұларды тірі табиғат
арқауы деп есептеп, науқас адамдардың ішкі-сыртқы ... ... ... ... ... қанды тексеру, ыстык-суық өткізіп емдеу, арасанға
түсу, булау қақталу, қыздырыну сияқты ем ... ... ... ... ... ... симптомдарын (ауру
белгілерін) тамыр ұстау, ауырған адамның ... ... т.б. ... ... ... ... мен дәрігерлігі орта ғасырларда- дәурендеп гүлденгенін,
ал тарихи себептердің ... ... ... ... ... ... болады. Бірак қазақ емшілігі мен дәрігерлігі
атадан балаға жалғасып келе ... ... аян. ... ... ... ... атақты Шәкір емші, Емілбай оташы, Бәби оташы, Тұлым ... ... ... ... дәлелі. Амал қанша, дәрігерлік ілімді практика
арқылы ... ... ... келе жатқан қолдары дуалы да, қасиетті
емшілеріміздің алтын казынасын алып кала алмағанымыз өкінішті-ақ. Дегенмен,
соңғы жылдары, жарты ғасыр ішінде елде ... ... ... ... шаралар іске қосылды. Сол нақты шешімдерге сай, казір Алтай аймағында
халыктың емдік дәстүрлерін және дәрілік өсімдіктерді жинау, реттеу, ... ... ... ... ... Олар Алтай өңіріндегі ... ... ... ... ... жинап-теріп зерттеп
отырады. Оның емдік касиетін айқындайды. Сонымен қатар Алтай аймағында
жинау, ... ... ... ... [115]. ... емшілері ауруға қарсы
күресте алуан түрлі дәрілерді пайдаланған, осы ... ... ... ... ... жануарлар мен өсімдіктер. Нақтылы айтқанда бұлар үш түрге
бөлінеді:
Өсімдіктер;
Жануарлар;
Минералдар.
Осылар бойынша біз ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқында емдік маңызы бар: мыс,
сынап, ... сыр, ... т.б. ... ... емдікке қолданған.
Қазіргі заман дәрігерлері де көптеген органикалық ... ... ... ... ... ... суы, ... бал, алмас,
тазаланған сор, ас тұзы.
9-шы сыныпта "Сілтілік металлдар" тақырыбын өткенде ас ... ... ... ... ... ... хлориді)
Ақ түсті кристалл зат, суда жақсы ериді.
Басты ем болатын аурулары:
Басқа, денеге шыққан ... ... ... ... ас ... сірке
суына ерітіп теміреткіге жакса, жаксы нәтиже береді.
Tic ауруына: ас тұзы 1-2 г аз мөлшерде меруерт ұнтағын ... ... ... ... шайқаса тіс қатаяды, ауырғаны басылады.
Улы жәндіктер шаққанда оның уын қайтару үшін аздаған мөлшердегі тұзды алып
оған зығыр майын және бал ... дәрі ... ... ... шаян ... т.б. жәндіктер шаққанда, шаққан жерге жақса, удың уытын қайтарады,
ауырғанын басады. Мұны "Сорбақта" ... ... тұзы ... ... ... ... құрамына кіреді.
Қарын сөлінде болатын тұз қышқылы да ас тұзының ... ... ... жетімсіз болса, ас қорыту үрдісі тоқталып, тамақпен бірге ... ... ... ... еді. ... қан көп ... де ас тұзының
0,9% құяды.
Сыр - HgS ... ... ... түсті, кейбіреуі қызыл күрең түсті, ... ... ... ... ... суық ... улы.
Халықта "Сыр өлтіру" деген сөз бар. Оның мәні былай, бір ... ... Зг ... ... қосып, кызғылт тартқанша жақсылап араластырады. Осы
дәріні күніне 2 рет ... ... ... аурулары:
Кеңірдек созылмалы қабынғанда өлтірілген сырды күнде таңертең және кешке
жалап дәмін алып ... ... ... ұйқы ... сырды суға қайнатып ішеді.
Бас айналып, жүрек тез соққанда сырдан, магнит ... ... ... ... ... екі рет ... - ... (құрамында күкірті бар, алюминийдің күрделі
қосылысы).
Қышқыл дәмді, усыз, кристалды сұр зат. Оны шикідей де не ... ... ... ... немесе бақырға салып қыздырғанда, су ... оны ... деп ... ем ... аурулары: жүрек айнығанда сумен бірге лайықты
мөлшерде ішеді, мұрын қанағанда ашудасты ұнтақпен суға езіп, мұрынның ... қан ... тіс ... ... ... ... балға қосып
ерітіп ауызды шайкаса, тіс етінің ісігінің қабынуын қайтарады, ... ... ... ... ... ... ұнтақтап
ұнтағын вазелинге қосып жағады, жас балалардың аузы ... ... аз ... ... ... ... ... ысады, Іріңді сорбас
қотырға күйдірілген ашудасты талқандап, өсімдік майын араластырып себеді,
дьщқылдықты құрғатып, қақырық шығарады, қуырады, ... ... — HgCl2 ... ... қазақ халық емшілерінің ұдайы пайдаланатын дәрілерінің бірі. Ол
ақ түсті кристалл тәрізді болады, суда, спиртте ... ... ... күші бар. Өте улы.
Ем болатын аурулары:
Мерез жараларына колданады. Алмасты ... ... ... өлтіріп, жараның
бетіне жағады.
Tic қақсағанда алмасты түкірікпен қайрақтың датына ... тіс ... ... терісіне жағады. Өлтірілген алмасты шақшаға жағып, қақсап тұрған
тістің қуысына қояды. Бұл кезде түкірікті әсте жұтуға болмайды.
Қара жел ... бел ... ... ... , ... жағады.
Қара теміреткі немесе қатты теміреткіге алмас, қой жүнінің шуаш майын,
қосып өлтіріп дәрі жасап жаққан.
Тотияйын — CuS04 5Н20 (мыс ... ... ... және ... Мыс ... ... ... немесе күкірт
қышқылымен мысты химитялық жолмен әрекеттестіру арқылы да алады. Бұл ... оңай ... аузы ... ... ... ... дәмді, улы
болады.
Ем болатын аурулар:
Бидайдың үлкеніндей тотияйынды сиыр сүтіне езіп дәрі әзірлеп, теміреткіге
әзірленген ... ... екі- үш рет ... ... ... талқандап тамаққа үрлейді.
Тамақтан уланғанда құстыру үшін тотияйынды суға езіп ішкен.
Құлақтың бұлығына, құрт жеген ... ... ... пайдаланған, улы
болғандықтан байқап пайдалану керек.
Құтырған ит ... ... ... ... үшін ... талқандап,
жаранын аузына таңады.
Наркүміс — AgNCb (ляпис, күміс нитраты)
Түссіз мөлдір кристаллы зат, суда, спиртте жақсы ... Дәмі ... ... - ... ... қою ... - ұпаларды күйдіру
үшін қолданылады.
Наркүмістің ем болатын аурулары:
Көз дәнекер ... ... ... ... ... ... екі- ... тамызады.
Жараның аузы бітпей ішінен ет ... ... ... ... ертіндіге мақтаны батырып бірнеше рет басса, еттің ... ... тым ... суға ... ... ... ... ішеді.
Сынап - Hg
Hg - химиялық элементтердің бірі, сусымалы сұйық зат. ... ... ... ұсак түйіршіктерге тез бөлінеді. Ыстықта оңай
буланады. Буы улы. Суда, спиртте ерімейді.
Азот, күкірт ... еріп ... ... Ата- ... ... ... ... өлтіріп пайдаланған. Шыжғырып тоңдырған қойдың майын
алады. Екі мысқал ... үш ... ... егер бұл ... ... ... алады. Жаңағы майды уатып жартылықтың ... ... ... бітіп жартылыққа салғаннан кейін майдың үстіне үш мыскал
сынап салады. Бұған енді ... ... ... Сол ... ... ... ... Сынап өлгенде май көкпеңбек болады.
Ем болатын аурулары:
Сынаппен талқандалған қара ... аз ... ... ... ... ... теміреткіге жаққан.
Аз мөлшерде сынапты қой немесе сиыр майына өлтіріп, мерез жарасына жаққан.
Асқазан, ішек ... ... ... ... шикі ... ... ... тірі күйінде тік ішек арқылы сыртка шығады. Сынап ішкенде
сорпалану керек.
Күкірт - S
S-кесек тәрізді ... ... зат, суда ... Беті жылтыр мөлдірлеу
болады. Таза күкірт у емес.
Ем болатын аурулары:
Жүйкенің әлсіреуінен болған тері ... сулы ... ... пен ... ... ... ... дәрі жасап, жараға жаққан.
Тұмауға, дымқылдықтан болған ... ... ... тауық
жұмыртқасының сарысына аздаған күкірт қосып жесе, қақырықты ... ... езіп суын ... ... талмаға бір жақ шеке ауырғанға ... - NH4C1 ... ... ... ... ... не ... түрінде кездеседі. Дәмі кермек
болады. ... ем ... ауру ... ... ... қызарып іскенде аздаған мүсәтірді талқандап,
қағаздан шиыршықтап түтік ... ... ... ... ... дене ... ... іш кепкенде аз мөлшерде
мүсәтірді суда ерітіп, мүсәтір ертіндісіне шыланған көк шүберекпен баланы
орап, ... ... ... қылтаны (сүйегі) тамаққа тұрып қалғанда азырақ мүсәтірді шайнап,
жұтса, ... ... ... ... балмен араластырып шашқа, түлеген теріні жуса, шаштың
түсуі, терінің түлеуі ... ... ... ... ... ... қоғамы бұдан мыңдаған жылдар бұрын ... ... ... ... ... ... сай ... қажетіне
пайдалана білген. Бірақ ол кезде химиялық ұғымдарды ң сырлары әлі құпия
болатын, ол өз ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығының барлық ... ... ... ... ... Соңғы кезде жедел қарқынмен дами
бастаған өндіріс салаларының бірі - ... ... ... ... мақсаты үй-ішін, жиһаздарды, ... ... ... ... ... ... препараттар дайындап
шығару [118].
Қазақ халқы да тұрмыс химиясын ерте ... өз ... кең ... Оның барлығын тізіп айту мүмкін емес. ... да ... ... ... ... ... ң ... жақтарын сабақта
пайдаланамыз. Мысалы, өсімдік тамырларынан бояғыш компоненттерді ... ... жүн, ши ағаш ... ... ... ... тері илеп оны бояу,
металл бұйымдардың (самаурын, ... және т.б.) ... ... күл
мен сары балшық қоспасын пайдаланып тазалау әдістерін білген.
Мәселен, 10-сыныпта "Синтетикалық жуғыш ... ... ... ... ... ... айтып түсіндіреміз. Ертеде сабын тапшы
кезінде әрбір отбасы өзіне керекті сабын жасай білген [119].
Бұл ұғымды ... ... ... және ... ... ... арқылы оқушылардың тақырыпқа қызығушылығын арттырамыз.
Олардың ойлануына жағдай жасаймыз. Оқушылар осы тұста ... ... ... ... ... ... ... болатынын, сабында қандай
қосылыстар барын үғынады.
Сабақты қорыту кезінде: ... ... не? ... ... ... ... ... Сақардың қүрамында қандай химиялық қосылыс бар?
Сабынның құрамын айт — деген сияқты ... мен ... ... "Майлар" тақырыбын өткенде де сабын жасау ... ... ... ... ... ... ... сүйектен
алатындығын, май ең керекті шикізат екендігі айтылады. Ол жесе тағам, емдік
те қасиеті бар ... да өте ... Май ... ... ... ... сөздер "Май әулие, майсыз шырақ жаққан қай әулие?' [120]. Бұл жерде
қандай әулие болса да, ... ... жаға ... айтылған.
Сонымен қатар, қазіргі ... ... ... ... майды гидрлеу, гидролиздеу процестерін де бұрынғы ата-
бабаларымыздың дәл қазіргідей ... де ... ... ... қатты
майларға айналдыру, яғни гидрлеу ... су ... ... ... ... ... ... карбон қышқылын алуды білген.
Оқушыларға ғылыми ... мен ... ... ... ... ... ... қолөнерін химия пәні сабақтарының көпшілік ... ... өнер әр ... ұлттар мен халықтар сияқты қазақ
еліне де тегіс тараған ... ... ... деп халық түрмысында жиі қолданып өру,
тігу, тоқу, мүсіндеу, ... ... ... өнер ... ... халық өнерлерінің тамыры ... ... ... қола ... ... сүйектен балшықтан жасалған бұйымдар,
жез, қола, алтыннан ... ... ... ... халқы өзінің күн көріс тіршілігіне қажетті үй-жай салуды, киім-
кешек тігуді, азық-түлік өндіруді ... ... ... ... ... жасап оларды күнбе-күнгі тіршілік барысында орынды ... ... ... өткенде оқушыларға қазақ халқының
зергерлік өнер туралы ... - өте ... келе ... ... ... ... соғатын ұсталарды да, зергерлерді де, ... ... Ұста - ... шебер, іскер деген үғымды білдіреді. Ағаш ұстасы,
темір ұстасы, күміс ... сөз ... ақыл ... ұста ... ... де жиі ... - күміс әшекейлі бұйымдар жасайтын ұсталар өздерін ... ... ... Зергерлік өнер қазақ топырағында соншалық ерте заманнан басталған.
Бұған ... ... ... ... ... қалған мәдени және көркем
өнер қазыналары [122]. Кеген ауданындағы (Алматы облысы) "Ақтас” ... ... ... Археологтардың пікірінше бұл біздің заманымыздан
бұрынғы І-ІІ ғасырда Жетісу ... ... ... ... зергер-
шеберлерінің қолынан шыққан.
Осы деректерге қарағанда қазақ шеберлері зергерлік өнерді ... ... Ол ... ... ... ... күміс ақшаларды
балқытып, немесе сол күйінде қайта соғып пайдаланған.
Сондай-ақ қазақтың көне әдебиет мұраларында көп ... ... ... де бұл ... ... ... ... екендігінің дәлелі.
Алтын, күміс, жез, мыс сияқты түсті металдарды өте жіңішкелеп,
суырылмалы жіпшелерге ... зер ... Оны ... өте ... ... ... әшекейлеуге қолданған: кимешекті, шапанды, тонды зерлеу арқылы
олардың құнын көтерген. Сондықтан да адамды мақтағанда асыл, таза, жігерлі,
намысты деген ... ... ... ... ... ... өңір,
жиек, сақина, сырға, шолпы, алқа, қапсырма, сәукеле сияқты адамның өз бойын
әсемдейтін заттарды жасады. ... ... ... ... ... ... жиһаздарды әшекейледі. Күмісті тезге (сымға) салып
тарту соғуға, созуға қолайлы болуы үшін қоспасыз таза ... ... ... күміс ірімей жіңішкерте отырып созуға да ыңғайлы. Таза ... ... да ... ... ... ... ең таза ... жамбы
күміс деп атады. Жамбы күміс қараймайды. Осы деректер және қолөнер заттары
9-сыныптағы металдар тақырыбын өткенде бірнеше әдістер ... ... ... ... ... мәтін мазмұнын оқулықтан оқығаннан ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен
әңгіме ұйымдастырылды:
- Қай элементтерді металдарға жатқызамыз?
- Металдардың ең басты қасиетін айт.
- Неге қолөнерінде металдар кең ... ... ... ... сүйеніп қолданбалы зергерлік
бұйымдар жасалады деп ойлайсың?
- Қандай зергерлік ... ... ... ... неге ... ... ... көрнекілік әдісі арқылы оқушыларды таныстыру.
(сырға, қапсырма т.б.)
3) Оқушыларға ергерлік туралы оның шығу тарихы туралы ... ... ... ... қыздырғанда соққанда қандай күйге түсетіні ... өзін ... ... сөз ... жаңа сөздер ендіру мақсаты мен тірек сөздер
беріп, сөйлем, ... ... ... Жаңа сөз: ... ... бұйым,
зерделі, зерек.
Эксперименттік сыныпта бұл тақырыпты меңгеруде оқушылар қызығушылығы
артып қана қоймай, олар ... ... ... практикалық іске
дайындалды. Келесі сабаққа үйлерінен бұйымдар әкеледі.
Қазақ халқының шығармашылық өнеріне тері илеу де ... ... ... және оның ... ... өткенде
тері илеу туралы мағлұматтарды қолдандық [123]. Мал терісін илеудің 2-түрлі
әдісі бар. Оның бірі-үлкен күбіге немесе ... ... ... ... салып илеу. Мұны малма дейді. Екіншісі қатықтан, айраннан не езген
құрттан, сары ... ... ... ... тұз ... ... жасалған, иді
жағып илеу.
Осы тұста ... тері ... ... ... ... ... оның гидрлеу үрдісіндегі ... ... ... ... ... ... ... косылыстарды орынды пайдалана
білгендігін оны түрмыста қолдануға бол ... ... ... жас қозының ұлтабарын оны қарын сөлінен бөлінген
ферменттер сүтті сәл ашыту үшін пайдапанған. ... ... ... оны
жібітіп шелдейді де, бір рет суық суға жуып тазартады. Одан кейін ... ... күн ... бір рет ... ... Иге ... тері ... батырылады. Олай болмаса терінің иге батпаған жері қайыстанып,
бырысады да ... ... ... жарамайды.
10-сыныпта "Синтетикалық талшықтар" тақырыбын өткенде ... ... ... ... ... айтылады. Табиғатта тоқыма талшықтардың екі
тобы бар: өсімдіктерден ... ... ... ... және ... жүн мен жібек. Бұл талшықтардың өзіне ғана тән қасиеті бар. Жүннен
иірілген жіп - жылу ... ... ... ... ... ... бағаланады. Жүннен тоқылған киім қыртыстанбайды, әрі
жеңіл ... [124]. ... киіз үй ... ішкі әшекейлерін
түгелдей дерлік жүннен жасаған. Жүннен текеметтер, сырмақтар, түс ... ... ... ... Бұл ... ... ... беру арқылы
"талшық" ұғымын толықтырып, тек синтетикалық талшықтарды ғана біліп қоймай,
халық бағалайтын тоқыма талшықтарының түрімен ... ... ... ... басты қасиетін меңгерді: талшықтарды тоқуға,
үйыстыруға, ... ... ... ... ... ... ерте ... күн-көріс тіршілігінде жеңіл өнеркәсіп
химиясын, яғни тамақтар, сусындар дайындау, тері бояу ... ... ... өмірімізге зер салып пайымдай қарасақ, талдап-таразылап
байқасақ өмірдің ... ... ... ... негіздерімен байланысып
жатамыз. Әдетте біз бұған дұрыстап мән беріп, назар ... ... ... ... ... химиялық ұғымдарды бұрынғы ... ... ... ... ... ... тереңдетіп,
химия ғылымына деген оң көзқарас қалыптастырады.
10-сыныпта "Қышқылдар" ... ... ... ... қымызды
қажетіне жарата білгенін айтамыз
Сапырылған сапты аяқты сары қымыз,
Сауға - ... ... - ем дәрі ... ... ... мал мен ... тоқтаусыз көшіп-қонған көне халықтың
ежелден қадірлі асы, ... әрі ... ... ... ақын ... - ем, сауға - қуат дәрі қымыз да осы. Оның ... 2-2,5% ... ... 4,8% май, С, А, Д, Е, РР ... В дәрумен тобы, яғни
науқастың тәбетін ашатын В1, В2 дәрумендері, ... да ... ... бар. ... қымызбен емдейтін алғашқы санаторий Көкшетау
облысында, Бурабайда ашылды. Қымызды бүгінде ауа ... ... ... ... жиі қолданылады. Өйткені, далалы және орманды далалы
аудаңдардың ауа ... ... ... ... төмен болады.
Сондықтан адам терлегіш келеді де, ... ... ... ... ... заттар (ақуыз, май, қант) толық (95%) ... оның ... ... мен ... ... ... жүйесінің
сіңіргіштік қасиетін арттырады. Қымызбен ... ... ... ... ... ... өз ... келеді, тамырдың соғуы
жылдамдап, қан қысымы көтеріледі, ... орай ... ... ... ... ... ... бірнеше түрге бөлген: уыз қымыз, бесті қымыз,
құнан қымыз. қысырдың қымызы, түнеме ... ... жияр ...... ... ... денсаулыққа шипалы әрі жағымды
сусын. Қымыз қазақ халқының ұлттық тағамдарының ең ... ... ... ... ... тобылғы түтінінің иісі сіңген сабада, не
болмаса ағаш күбіде ашытылады. Қымыздың ашытқысы "Қор" деп аталады. ... ... ... не ... ... оның ... бір шелектей жаңа сауған
салқын саумалды құйып, ыдыстың сыртын жылылап орап тастайды. Қор ... ... ... ... дәмі қышқылданады. Қымыздан біраз
мөлшерде қотарып ... ... ... ... ... құйылады. Бұл үрдіс
бие ағытылганға дейін ... ... ... ... ыдыстың түбінде
ашытқы қор қалуға тиіс. төрт түн асып, ашуы мейілінше күшейген қымызды
бесті ... ... Үш ... ... ... ... ... дейді. Биені
алғаш байлағанда ашытылатын қымыз уыз қымыз не бие бау деп те ... ... ... ... қазысын сіңірген бапты жүмсақ қымыз бал қымыз
деп аталады. Мұндай қымыздың өңі әдеттегі ... гөрі сары әрі ... ... ... — екі ... кейін ғана қотарылатын қымыз.
Қысырдың қымызы — бие ағытылып кеткеннен кейін, жем, шөбі ... ... ... ... ... қыстай қолда ұстап сауады. Бұл қымызды
"қысырдың қымызы" — дейді.
Сары қымыз - шөп пісіп, ... сүті ... ... ... қымыз.
Бұл жазғы күнгі қымызға қарағанда қою әрі өңі сары болады.
Түнеме қымыз - ескі қымыздың үстіне ... ... ... күні ... түн ... ... қотарылған қымыз.
Сірге жияр қымыз — бие ағытылар кездегі ең ... ... Бие ... уыз ... ... бір той болса, бие ағытылып, сірге жияр ... тағы бір той ... ... ... бірі - тері ... Бұл да түрлі
заттардан бояу ала білу, оны тұрмыста қолданудың негізгі түрі [123]. Екі
түрлі ... тері ... ... ... өң беру үшін, екіншісі,
теріні неғұрлым су өтпестей етіп ширықтыру үшін. Теріні талдың, теректің,
қара ... май ... ... қабықтарына салып бояу арқылы
олардың түсін әдемілейді. ... жер ... ... ... шөп ... көк ... бүрлерін де кеңінен пайдаланған. Семіз терілердің
майын сорғыту үшін оған ащы аралас былжыр ... ... ... ... ... ... ... ұнтағын салып, бүктеп тастаса ... ... ... ... ... ... зиян ... үшін
бояуға алынатын қабықты кесілген ағаштардан жинайды. ... жылы ... ... соң ... ... салып түйеді, немесе қол диірменмен тартады.
Он бір, он екі қойдың терісінен ... ... ... бояу үшін ... 4-4,5 келі екі ... екі ... ... суға салып қайнатады.
Терінің бояуын бойына сіңіру үшін бір-екі сағат өңін ішіне ... ... ... ... әсем киім, тұтынуға қолайлы түрлі мүліктер жасайды.
Тігілген киімдер өте жылы ... пәні ... ауыз ... ... ... әдебиеті - қазына. Ол дүниеге бірден келген жоқ, оған ... ... ... ... өнері жұмсалды. Ауыз әдебиеті — халықтың
жазу, сызу өнері болмаған ... ... ... шығармалары. Оған: ертегі,
мақал-мәтел, түрмыс салт ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері және т.б. кіреді [125]. Химиялық ұғымдарды
қалыптастыруды жетілдіруде ауыз әдебиеті ... ... ... ... химиялык үғымды меңгеруін дамытуға толық мүмкіндік
туады.
Сабақты үйымдастырудың дәстүрлі емес әдістерінің бірі ... ... үшін ... ... пайдалану өте тиімді. Негізгі мектепте химиялық
ұғымдарды ... бұл ... ... ... ... жас
ерекшелігіне сүйенеміз.
Ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан көлемді саласының бірі ... ... ... ... ... ... білдіреді. Ертегі табиғат күштерін басқаруды көксеген әлем •
құбылыстарының мәнін ұғынуға талпынған адам ... ... ... ... яғни ... шығарылған дүние. Ол өзінің тыңдаушысының киялын
шарықтатып, шығармашылыққа талпындырады. Ертегінің бала ... ... жоқ ... А.С. ... да ... ... ... атты мақаласында атап көрсеткен.
Сондықтан да біз өз іс-тәжірибемізде ертегіні іріктеп, ... аша ... ... және ... ... ... септіғін
тигізетін жағдайда пайдалануға тырыстық.
Мәселен, 9-сыныпта "Металдардың физикалық және химиялық ... ... ... ... атты ... ... [126].
Ертегінің мазмұны: баяғыда "Металдар патшалығы" атты ... ... бәрі күн ... ... ... ай ... ... шаһарда өмір сүріпті. Патшалықты ақылды, салмақты, әрі көрікті ... ... әділ ... ... оны ... металдар жақсы
көріп, оның айтқанын екі етпей ... ... ... ... ... Алтынды тек Мыс қана ... Мыс, ... ... іштей қызғанып, "Мен де сұлумын, ол сары болса, мен
қызыл-сарымын, тіпті ... да ... мен неге ... ... "
деп ойлапты.
Бір күні Мыс Алтынға қастандық жасау үшін ... ... ... ... бөленген кезде патша сарайына ұрланып кіріп Алтынды өте сақтықпен
шаһар сыртына алып шығып, жерді терең етіп ... ... ... да ... ... ... жата қалыпты.
Күн артынан күн өте береді. Мыс таңертең тұра салысымен айнаға қарап,
бетін ... ... ... Күн ... сайын беті қошқыл тартып, тотығып
жүдей түседі.
Бір күні мұны Алтынның жылдам, әрі ... ... ... байқап қалады
да өз ойын металдарға айтады: "Мынау біздің бұрынғы ... ... Бұл ... Мыс. Сірә бұл ... ... қастық жасаған болар. Өзі оның орнына
патша ... ғой,. Енді ... ... ... ... Алдымен Алтынды
тапқызайық", - дейді.
Металдар да бір ауыздан мұның пікірін коштайды. Олар Мыстан "Біздің
патшамыз қайда? Сен Мыс ... ... ... тап" деп ... ... ... өркөкірек Мыс тыңдамайды. Әбден ашуланған металдар Мысты ыстық отқа
тастап жібереді. Табан астында Мыс тотығып, беті қошқылданып шыға ... ор ... өзің ... ... сөз ... ... ... жоқ, Мысқа өз қылмысын мойындауға тура ... ... ... ... ... ... ... жатса да Алтын бұрынғыдан да нұрланып, сұлулана түсіпті.
"Алтынды тот баспайды" деген сөз осыдан шықса керек.
Мыс ... өз ... ... ... "Енді мен осылай өмір бойы қап-қара
болып қаламын ба?" деп ... ... ... ... Алтың кек
сақтамай Мысты кешіреді. Мысты сутегі толтырылған ... ... ... Мыс ... ... келеді.
Бұл ертегіні тыңдағанда оқушылардың металдардың физикалық және
химиялық қасиеттерін анықтай түсуіне көмегі ... ... ... ... ... ... ... Алтын мен мыстың физикалық қасиетін салыстыр?
2. Күн ысыған сайын мыстың беті неге қошқылдана түседі? Реакция ... Бұл ... ... Алтынды неге тотбаспайды?
4. Алтын мысты неге ... ... ... ... Бұл ... ... ... атқарады? Реакция тендеуін жаз. Міне мұндай ... ... ... ... ... ... ... қайталауға мүмкіндік туады.
Енді 9-шы сыныптағы "Күкірт қышқылы" тақырыбын оқыту барысында күкірт
қышқылының қасиетін сипаттайтын ертегіні ... ... ... ... ... ... қыз өмір ... Сырт
көрінісі жаман емес түссіз май тәрізді сұйық. Ол ... ... ... ... шығады. Жолда шаршап шөлдеп келе ... ... ... ... "су су!"деп айғайлайды. Жақындай бергенде су быжылдап
қайнап кетеді. Ханым ... ... кері ... ... ... ... шаршаған ол бір ағаштың көлеңкесіне жата қалып демалғысы келді.
Ағаш көлеңкесіне жата бергені сол еді ағаш ... шыға ... Есі ... ол тағы да қаша ... ... жүре ... да ... Алдынан
кездескен дүкенге кірсе, әшекей бұйымдар ... ... ... ... ... ... алғысы келді.
Алтын сақинаны саусағына кигізіп көріп еді, әдемі жараса түсті. Енді
ол сақинаны алып, достарына мақтанғысы ... ... кері ... ... ... ... ... тапсырма берілді:
- су неге ... ағаш неге ... ... ... ... теңдеулерін жаз.
Жұмбақтар-логикалық жаттығулар оқушылардың ойын дамытудың, ұғымын
қалыптастырудың тиімді құралдарының бірі.
Оқушылардың ... ... ... дамыту мақсатымен мазмұны жағынан
объективті ... ... ... ... ... ... ... жетілдіруде пайдалануды мынадай жоспар бойынша жүргіздік:
жұмбақты хабарлау, жұмбақтың мазмұнын талдау, жұмбақты ... ... ... ... табу ... арқылы оқушының пәнге қызығушылығын да арттырып, оларды тапқырлыққа,
ой ұшқырлығына жаттықтыруға болады. ... ... ... ... ... болса, оларды тақырып мазмұнын меңгеруге дайындайды. Егер
ж9мбақ сабақты қорытындылау, бекіту ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды [127].
Мәселен, 9-сыныпта "Сілтілік металдар және оның ... мына ... ... ... ... ... ... су бетінде орын жақпай
Аздан соң суға сіңіп жоқ болады,
Оқушым ... көр, ... ... ... сумен әрекеттесіп
гидроксид түзуі)
Су бетінде қалықтап.
Қандай металл ... ... ... қандай тұз еді.
(натрий, калий тұздары)
Жұмбақтың мазмұнын талдау ... ... ... ... ... және оның ... еске түсіріп, оның шешуін
табады.
Мұндай жағдайда оқушылар ойланып, бұрын алған ... ... Әр ... өз ... дәлелдей отырып шешеді. Бұл оқушылардың
ойлауына, ой қорытуына жәрдемдеседі.
9-сыныпта "Негіздер" тақырыбымен таныстырғанда сілтімен жұмыс жасаудың
қауіпсіздік ережесін мына жұмбақ жолдарымен ... май деп, ... ... ... ... күлдіретіп,
Ерітіндісі мөп-мөлдір, суда тұнык
Алатын майға қосып, сабын етіп.
(натрий гидроксиді)
9-сыныпта "Азоттың ... ... ... ... ... ашу ... ... қолдандық:
Ауаны шарлап кезеді.
Таза күйде пайдасыз,
Білгіш болсаң айта ғой
Қосылысы өмір өзегі
(азот)
Өзі жылтыр күмістей
Жұмсақтығы тағы ... ... жері ... ... ... ... мына ... ертегіні
пайдалануға болады [128].
Ертеде өте сұлу, ... ауыр ... ... ... Ол
бейбітшілікті жақтайтын, тіршілікіті жан тәнімен сүйетін жан екен. Бірақ
оны соғыс ... ... ... жан деп жала ... ... ... бар ... ол ағайынды бес қызға үйленіпті олар бес отбасы құрайды,
оның ... ... бар, ал ... ... ... жігітке тұрмысқа шығып
екеуі ... ... ... Бала ... көп ... ... енді бірі дәнекерлеуші т.б. салада істейді. Өзінің мінезім
ауыр деп ... ... бір күні ... деген жігішен кездесіп,
тұрмысқа шығуға тез келісім берді.
Бойжеткен кім? Туыстары кімдер?
Жауабы: ... ... ... ... 3-уі түз түзеді.
әпкесі-амиак
жездесі-сутегі
бала шағасы-түздары.
Жұмбақтарды пайдалану арқылы әр элементтің қасиетін ... және ... ... ... ... Сонымен қатар, оқушылардың пәнге
қызығушылығы, дүниетанымы, белсенділігі артады.
педагогикаға негізделген ... кеш ... ... ... арналған ... ... ... ... ... есте ... ... электролиттер туралы ғылыми білім мен дағдыларын қалыптастыру үшін
ұйымдастырылған диспут сабағы.
Сабақтың барысы:
Электролиттік диссоциация ... ... үшін ойын ... білімін анықтау, ойынды ұйымдастыру барысында сынып оқушылары 3
топқа бөлінеді: уәзірлер; сарбаздар; жаушы. Бұлардың ... хан ... ... ... ... оқушы). Алдыңғы парталар босатылады да, оған
"Білім елі" — деген сөз ... ... ... ... үшін ... ... алмасу реакциялары қандай жағдайда жүреді? Тұздар гидролизі деген
не? Осыдан кейін уәзір екеуі сарбаздың білімін тексереді:
|1 |4 |
|3 |2 |
1. ... HNО3 → ... ... ... ... - гидролизі
3. Н3РО4, Al(ОН)3 - диссоциациялануы
4. ВаС12, АgNO3- арқылы қандай заттарды ... ... ... осы ... ... ... ... бару үшін 3-түрлі
сынақтан өту керек.
1. Жеребе суырылып, сұрақ жазылған карточкалар алады.
а) электролиттер дегеніміз не?
ә) электролиттік диссоциация теориясының негізін ... ... ... түскен топқа хан ... ... ... өлең ... айтуды тапсырады.
"Таңдау" карточкасы түскен топқа сүрақты мүғалім береді.
2Н++СО32-→ Н2О+СО2↑ толық иондық және молекулалық
теңдеуін жаз.
"Тапқыр" карточкасы түскен топқа сұракты хан ... n/N ... нені ... ... ... Хан ... береді.
Уәзір тобына, сарбазға және жаушыға ортақ ... ... C6H12O6, Н2, МnСl2, NаСl2, Н2SО4, ... КОН, ... ... Nа2SіО3
осы формулалардан электролиттерді теріп жазып оны тұз, ... ... ... ... ... қүлпын ашу.
Бұл кезеңде топ бір-біріне жұмбақ, нақыл сөздер, мақал-мәтелдер
береді. Оны шешіп ... ... ... береді, мысалы:
Қоссаң кірді кетіріп,
Ішсең тәбет көтеріп
Шыны ыдыста тұрағы
Асханада тұрады.
(сірке суы)
Сарбаз жаушыға:
Аяғы жоқ қолы жоқ,
Бірақ тыныш тұрмайды.
Сақтамасаң қорын ... ... ... ... ... көп нүктенің орнына сөз жазуды тапсырады.
А) Арпа бидай ас екен, алтын,... тас екен (күміс)
Б) Жылап ... ... ... ... жүріп. ішерсің.
(су)
4. Шарттардың барлығын бірдей қорғай алмаса, сол топ оқушыларының бағасы
кемиді. Соңында сынып окушыларынын тарауды игеруіне баға бере ... ... ... топқа уәзір, сарбазы, жаушысын сайлатып "Білім елін" билеу
құрметіне ие болады деп ... ... — Хан ... сайланады.
5. Үйге: электролиттік диссоциацияны қайталау. Жұмбақтар, мақал-мәтелдер
құрастырып, не үлкендерден сұрап жазып келу ... ... ... қалыптастырудың әдістемесі
Қазақстан Республикасының білім ... ... ... ... дамыту, әлемдік мәдениет пен білім саласындағы
құндылықтарды оқыту ... ... ... ол үшін оқытудың
тәсілдері мен ... ... беру ... жетілдіре түсудің қажеттігі
атап айтылған.
Осыған орай, химиялық ұғымдарды оқытудың жаңа ... ... ... ... оқып ... ... ... әдістерін таңдап алу
қажеттілігі көзделіп отыр. Химия пәнін оқыту барысында ... мен ... ... ... ... ... ... өрдісінде көркем әдебиетті және поэзияны, оқыту ойындарын пайдаланудың
да мәні зор.
Осы орайда химия пәнінен көркем ... мен ... ... оқушы шығармашылығын дамытуға болатынын дәлелдеген З.Мұшрапилова мен
Ж.Жұмахановтың ғылыми еңбектеріне [4-5] сүйендік.
Осы методиканы ары қарай дамытып, ... ... ң ... зор ... өз жырларына арқау ... ... ... ... химиялық ұғымдарды қалыптастыруды ... да көп ... қол ... ... ... ... "Поэзияның биік шыңын, көркем
суреттің қыр-сырын, ... ... ... ... адамды химия маманы
бола алады деп сенбеймін, оның өз бағытында елеулі ... ... ... ... ... да, ... пәнін оқшауландырмай, өзге пәндермен, ... ... ... өз ... ... көп мән
бердік. Адам дүниесінің айнасы - әдебиетте кездесетін ... ... ... ... ықшамдап, тандап оны химияға
негіздеп оқушылар арасында талдап, ... ... ... қолданып
химиялық ұғымдарды оқытудағы кірістірілген сабақтар 4-кестеде келтірілген.
9-сыныпта "Химия пәні. Заттар жєне олардың қасиеттері" ... ... ... ң ... зор ... ... косқан ақындардың
өлендерін пайдаландық. Химиялық ұғымдарды ң қоғам ... ... ... Х.Ерғалиев [129] "Химия хикаясы" өлеңінде былай дейді:
Ө р қиялдай өңкей асыл
Білімпаздар, оқындар!
Химиялық ұғымдарды ң ... ... ... да бар ауа, жер, ... ... ұғымдарды ң қуаты мол
Хикаясы серпімді.
Топырақтан торқа тоқып,
Аяулыға кмгізген.
Шүйкесі жоқ ... ... ... ауа — бәрі ... тағам — сыбағаң!
Бұл ұрпақтың енді сонау
Жұлдызда бар жұмысы.
Өлеңде ауа, су, жер, ... және ... ... де ... ң ... бар ... ... өндірісі топырақтан арқан тоқып
қажетімізге ... ... паш ... Бұл химия пәнінің ... ... ... мүмкіндік тудырады.
5-кесте
Кіріктірілген сабақтардың тақырыбы
химия-әдебиет, химия-қазақ тілі, химия-тарих
|№ |Сабақтың тақырыбы |Сабақтың типі|Поэзия |
| | | |Аты ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... |квн ... ... ... |
| |Жай және күрделі | ... ... ... |
| ... | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... |Ш. ... | | ... ... | |
|2 ... жєне ... ... ... |А.Құнанбаев |
| |химиялық құбылыстар| | | |
|3 ... ... ... ... |Т.Есімжанов |
| ... | | | |
| ... | | | |
|4 ... және ... |Жарыс |"Заттың тегі" |Лукреций Кар |
| ... ... | | | |
|5 ... ... ... ... хат" |Ж.Жұмаханов |
| |Периодтық жүйе" | ... ... |
| | | ... | |
|6 ... Оның |квн ... - өмір" |Ә.Ахметов |
| |түрлері" | ... ... ... |
|7 ... ... ... ... ... |
| | | |бір ... | |
|8 ... ... ... |А.Құнанбаев |
| |у реакциялары" | | | |
|9 ... ... ... ... ... |
| | | ... |А.Мырзабаев |
| | | ... ... |
| | | ... | |
| | | ... | ... ... |Аукцион ... ... |Т. |
| | | ... ... |
|11 |Металдардың |Зертхана ... ... |
| ... кездесуі,| | | |
| ... | | | ... ... ... ... елім" |М.Мақатаев |
| | | ... ... ... ... ... ... |Топ ... |"Қобыланды батыр"|Батырлар жыры |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... және одан ... ... ... |
| |сақтану жолдары | | | ... ... ... ... ... нәрсе химия,
Тұңғиық сыры әр алуан.
Жоғалып бір зат зым-зия,
Жаңалап бірі жаралған.
Өмірдің бірақ керегін
Осылар ... ... ... ма ... дерегін.
Телмірмей, сірә, тереңге? — деп химиялық өзгерістер ... бір ... ... алуға болатынын, химиялық ұғымдарды ң болашақтағы орнын
өлеңмен өрнектеген.
9-сыныпта "Химиялық алғашқы ұғымдар" ... ... ... ... ... бар ... ... химиялық ұғымдарды ң кереметін
оқып үйрену керек екенін Қ.Көпішев [131] былай суреттейді:
Химия — ырыс бұлағы,
Шалқыған байлық, мол дәулет.
Аялап күтіп тұр ... — Нұр ... алға ... ... ... ... сенде ырыс
Сенімен өмір сәнді ғой.
Расында да, айналаға абайлап күз тастасақ ... ... ... ... сайын кездестіреміз. Қоғамда болып жатқан әрбір өзгеріс,
жаңалық, салынып жатқан ... ... ... ... жүзеге
аспайды.
Химия арқылы туындап отырған құбылыстар мен өзгерістерді
айтып жеткізу қиын. 9-сыныпта "Химия пәні. Заттар жєне олардың
қасиеттері" ... ... ақын ... өлеңін
пайдалануға болады [132]. Ол жас кезінде оқуға мән бермей, кейін өкінгенін
былай жырлаған:
Химия қиын,
Ашиды ... едік оқып ... ... ... ... оның ... едік дұрыстап,-деп келіп,
Мен білсем, іні бауырым,
Химия сенің қолайың
Жақсылап оқып жүріңдер,
Келтіріп бірде орайын,-дейді.
Мұндай өлең шумақтарын талдау барысында химиялық ұғымдарды ң ... ... оны оқып ... ... ... адамдардың талпынатынын
түсінеді. 9-сыныпта "Молекулалар және атомдар" тақырыбын өткенде Рим ... ... ... ... атты ... атомның құрылысы туралы
тамаша толғау келтіреміз [133]:
Байқа өзің, өлең сөзден шығады,
Сөз санаулы әріптерден тізілген
Дәл осылай, ... толы ... ... ... мен орны ... ... ... мағынасы өзгерер.
Атомдарды түрлі ретпен құрайтын
Жаңа сапа, алуан затын көз ... өлең ... жеке ... ... бере ... 42 ... сөз құралатыны тәрізді 110 атомнан күллі ... ... ... орны ... сөздің мағынасы, мәні өзгеретінін, атомның
түрліше орналасуынан әр түрлі атомдардың бірігуінен ... жаңа ... ... ... Осы өлең ... арқылы түсіндіргенде
оқушылар тез әрі қызыға қабылдайтыны анықталды.
9-сыныпта "Химиялық ... ... ... [134] мына өлең ... талдау, жаттату арқылы
элементтердің валенттілігі туралы ұғымның есінде жақсы ... ... ... ... бір ... магний қос валент,
Алюминийде үш валент
Марганец жүптар жетіден.
Мырышта валент екіден.
Екі де үш ... ... ... мен ... екі де төрт ... ... сутегі,
Бір валентпен түзілген.
Бір де екі валентті
Мыс пен ... ... де төрт ... ... мен үш ... алтын еріген.
Сабатың қорытынды бөлігінде әр заттың валенттілігін осы өлең шумақтары
арқылы дәлелдеу тапсырылды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Педагогика элементтерін химиялық ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ... және
эксперименттік зерттеудің барысында мынадай қорытындыларға келдік:
Химия пәнін оқытуға қажетті ... ... ... (үш мың көлемде мақал-мәтелдер, жұмбақтар,
аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар, даналық сөздер т.б.) ... ... ... ... ұғымдарды оқыту
сабақтары мазмұны мен тақырыбына сай негізгі әдістеме (периодтық
заң және периодтық жүйе, металл еместер химиясы, металдар,
ерітінділер, органикалық химия т.б.) ... ... ... ... ... ... үшін эксперименттік жұмыстар
(Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы Т.Жанұзақов атындағы орта ... ... ... мамандандырылған, дарынды балаларға арналған физика-
математиканы тереңдетіп оқытатын мектеп-интернаттың оқушылары қатысқан)
жасалды. Орта ... ... ... ... ... мен ... ... 98%-ға, сапа 46%-дан 64% -ға дейін артты.
Қайталау, практикальқ сабақтар (бейограникалық қосылыстардың
маңызды кластары, металдардың белсенділік ... ... ... ... т.б.) КВН, ... ... ... сияқты ойын түрлері химиялық ұғымдарды оқытуда жаңа әдістеме
ретінде ... ... ... ... ... химия тарих
кіріктірілген сабақтарын өткізу үшін қазақ ақын жазушыларының
(А.Құнанбаев, М.Мақатаев, І.Жансүгіров, Х.Ерғалиев, Ќ.Мүсірепов,
Ш.Мұхамеджанов, ... И. ... ... т.б.) ... тұңғыш рет осындай әдістеменің антологиясы анықталды.
педагогика элементтерін пайдаланып, оқушылардың өзіндік ... ... ... ... Менделеев кестесі, азот т.б.) химия туралы
өлең, поэма жазу арқылы оқушының ... ... ... ... әсерін тигізеді.
педагогика элементтерін қолданып оқыту оқушылардың ... ... ... ... қиын ... оңай ... және есте ... дағдыландырады.
Қорыта айтқанда, химиялық ұғымдарды қалыптастыруды жетілдіруде
педагогиканы пайдалану арқылы оқушыларда ғылыми ұғым ... ... ... тіл ... ... ... қабілеттерінің,
адамгершілік, ұлтжандылық, ұлттық мәдениетті дәріптеу дағдыларының ... ету ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақстан Республикасының "Білім туралы заңы". Алматы.- Литера.-2000.-8-
бап.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-2030.// ... ... ... ... және ... ... атты ... халқына жолдауы. Алматы,
1997.-1286.
Филимонова Г.Г. Методика формирования ... ... ... ... ... ... соиск. уч. степени канд. пед. наук).-Алматы.-2002г.-21 с.
Нурахметова А.Д. Влияние ... ... ... на ... ... ... по ... (Автореф.диссерт. на соиск. уч. степени канд.
пед. наук).-
Алматы.-2001г.-26 с.
Жұмаханов Ж. Химияда поэзия мен музыканы пайдалану.
1981.-N2.-60 б.
Мушрапилова З.Т. ... ... ... ... на уроках химии
как средство формирования творческой личности ... ... ... уч. ... ... пед ... ... Ғ.С. Орта мектепте ... ... ... ... ... ... 2003.
Беркімбаева Ш. ұлттық тәрбие - ұмыт қалмасын.- ... ... ... К.Д., ... ... ... ... с.
Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар.-Алматы: ҚазССР ҒАБ, 1955.-414 б.
Ананьев Б.Г. ... ... ... АПН ... с.
Бондаревский В.Б. Воспитание интереса к знаниям и ... ... ... Л.И. ... ... ... ... подростка.-
М.:Знание, 1979.-36 с.
Гордин Л.Ю. Развитие в процессе воспитания. //Сов.педагогика.-1989.- .-N9.-
48-54 с.
Рубинштейн С.А. Основы общей ... ... ... ... А.Е. ... ... ізденімпаздығын қалыптастыру.-
Алматы.-Білім.-1994.-139-144 б.
Ұзақбаева С.А. Қазақ халық ... ... мен ... ... ... ... ... Н.С. О построении школьного курса химии и фундаментальных ... в ... ... ... Г.И. ... познавательной деятельности учащихся в учебном
процессе.-М.:Просвещение, 1979.-166 ... ... А.Л. ... ... ... ... школьников. Автореф.докт.пед.наук.-
Л.,91с.
Шамова Т.И. Активизация учения школьников.-М.:Просвещение.-1982.-219 с.
Жұмабаев М. Педагогика.-Ана тілі, 1992.-126-165 б.
Байтұрсынов А. Ақ жол. ... ... III. ... ... ... Д. Бес арыс.-Алматы:Жалын — 1992.-209-214 б
Жарықбаев Қ.Б., Бөлеев Қ Қазақстанда педагогикалық ой-пікірдің даму ... ... С. ... ... ауыз әдебиетіндегі ... С.А. ... ... ... ... дисс.-Алматы.1993 ж.
Көбесов А. Абайтану дәрістері.-Алматы. РБК, 2000.-84 б.
Тәжібаев Т.Т. Педагогическая мысль в Казахстане ... ... XIX ... ... Ә.И. ... ... идеялары
мен ағартушылық қызметі. Алматы.:Мектеп.-1969.-139 б.
Оршыбеков Ы. Қазақ халқының педагогикалық ... ... ... С. ... этнопедагогикасының тарихы. Алматы.-1973.-89-94 б.
Зорина Л.Я. Дидактические основы формирования
системности знаний старшекласников.-М.:Педагогика.-1978.- 69 6.
Усова А.В. ... ... ... у ... научных
понятий.-Челябинск. ЧТПН.-1986.-39-41 с.
Лернер И.Я. Проблемное обучение. М.: 1974.-146 ... С.А. ... и ... объяснения.//Советская педагогика.-1971.-
№10.-111-114 с.
Паламарчук В.Ф. Школа учить ... изд. доп. и ... ... ... П.И. Самостоятельная познавательная деятельность школьника в
обучении. Теоретико-экспериментальное исследование.-М.:Педагогика, 1980.-
141с.
Теоретические основы содержания ... ... Под ред. В.В. ... И.Я. Лернера.- М.:Просвещение. 1983.-
312-328 с.
Абылкасымова А.Е. Формирование познавательной ... ... ... в ... ... ... в университетие. Автореф. На
поиск.уч.степ.докт.пед.наук.-Алматы.-1995 г.
Иванова Р.Г. Урок ... в ... ... 1974.-49 ... И.Ф. ... ... к ... путь к прочным
знаниям.//Советская педагогика.-1984.-N 4.-С.34-39.
Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения.- М.:1966.-86 с.
Скаткин М.Н. Проблемы ... ... ... ... Н.Ф. ... процессом усвоения знаний.-М.:Просвещение. 1984.-
356 с.
Зорина Л.Я. Программа-учебник-учитель.-М.:Просвещение. ... ... А.М. ... ... учебного материала.- М.: Просвещение.-1974.-
194 с.
Левитов Н.Д. Психология труда.-М.:уч.пед.изд.-1963.-340 с.
Рубенштейн С.А. О мышлении и путях исследований.- М.:Изд. АН ... В.Д. ... ... ... у старшеклассников. //
Школа и производство.-1983.- N3.- 55с.
Морозова Н.Г. Учителю о ... ... 1979.-49 ... С.С. Интересы и склонности при выборе ... ... ... ... ... Г.В. ... научного мировоззрения учащихся при изучении
химии.М.:Просвещение, 1984.-36 ... М.В. ... ... ... ... по ... ... Т.З. Формирование понятия о химической реакции. М.: ... Р.Г. Урок ... в ... ... ... 1974. -28с.
Черкасова А.М. Изучение химии в 7-8 классах. М.: Просвещение, 1976.
Махмутов М.И. Проблемное обучение.-М., 1975.-349 ... Ю.К. ... ... в современной образовтельной школе. М.,
-1985.-194 с.
Чернобельская Г.М. Основы ... ... ... М.: ... 1987.-
89 с.
Танашева М.Р., Нұрахметов Н.Н., Москвичева Т.Г., ... ... ... ... ... путем создания проблемных
ситуаций при прохождениии темы "Окислительно-восстановительные ... ... ... А. ... ұғымдарды ң қызығы.- Алматы.: Қазмембас-1963.-6-86.
Коменский Я.А. Педагогическое наследие.-М.:Педагогика, 1987.-398 с.
Ұзақбаева С. Тамыры терең тәрбие.-Алматы.Білім. -1996.-208б.
Солрвьев Ю.И., Кудрашев В.И. Химия на ... ... ... современного научного знания. М.: Просвещение, 1973.-128с.
Бельчанский Г. Проблемы устойчивого развития и ... ... ... 1990.- N4.-10- 12 ... В.Н. Межпредметные связи в процессе обучения. М.: 1988.-48-54.
Ильченко В.Р. Перекрестки физики, химии и биолоѓии.
М.:Просвещение, 1986.-173 с.
Макаренц А.А., ... В.А. ... ... М.: Просвещение, 1985.-159 б.
Чепиков М.Г. Интеграция науки. М.: 1975.-28-30 б.
Зверев И.Д., ... В.Н. ... ... в современной школе.
М.:Просвещение, 1981.-105 с.
Межпредметные связи в курсе физики в средней ... ред. Дика ... ... ... В.Н., Груздева Н.В. Межпредметные связи в обучении ... ... ... В.И. ... ... ... ... ее окружения.М.:Наука, 1965.-373 с.
Гумилев Л.Н. Этногенез и бирсфера. М.:Инст.научн.информ., 1993.-228 с.
Назаренко В.М. Интегрированный курс "Экология и
цивилизация". Химия в школе.- №5-6.-1992.-С.43-47.
Поспелов Н.Н., ... И.Я. ... ... ... ... 1989.-136 с.
Минченко Е.Е. Межпредметные связи неорганической химии в физике. — ... ... ... И.Я. ... ... и ... ... педагогика,- №7- 1974.-С.28-37.
Материалы Всесоюзного съезда работников народного
образования. М.:Просвещение, 1989.-45 с.
Максимова В.Н. Межпредметные связи в ... ... ... М.: ... ... Н.И., ... В.Н. Межпредметный семинар по теме:
"Белки"//Химия в школе.-1989,N3.-23-24 с.
Максимова В.Н. ... ... ... ... в ... ... ... в школе.-1989, N2.-42-43 с.
Ерыгин Д.П., Грабовой А.К. Задачи и примеры по ... с ... ... 1980.- ... К.А. ... использования пропедевтических знаний и умений ... ... ... В.М. Роль ... ... и ... ... в
формирований - экологических знаний//Химия в школе.- N1.-1993.-40-48 с.
Ерыгин Д.П., ... М.Б. ... пути ... ... ... в
9 классе.//Химия в школе.- N4.- 1985.-23-24с.
Ерыгин Д.П. ... ... ... на ... ... и ... средняя школа. - N5.- 1979.-63-67 с.
Киселев С.В. Демонстрация "Парникового ... на ... ... с ... в ... №І.-1989.-С.48-51.
Қоянбаев Д.Б. Егістік тәжірибелерімен ... ... ... С. ... ... ауыл ... ... оқыту.-
Алматы,- Мектеп, 1965.
Гатаулин А.Г. Анорганикалық қосылыстардың негізгі кластарын ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды жетілдіруде
есептер мен жаттығуларды пайдалану. Алматы, Метеп, 1988.
Сарманова К.А. Реформа талаптарына сәйкес ... ... ... арттыруға арналған методикалық нұсқаулар, Алматы, Мектеп, 1987.
Концепция общего среднего образования как базового в ... ... ... ... М.:1988.-61 с.
Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика.-
Алматы.:Ғылым.-1998.-11с.
Жұмабаев М. Педагогика. Алматы.:Рауан. 1992.-96-99 с.
Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. ... ... Ж. ... 1995.-312 б.
Нұғманов И.Н., Нұрахметов Н.Н. Стандарт химического
образования. В кн. Г II "Государственные стандарты среднего
образов. в РК". (Математика ... ... ... М. ... ... ... с. ... О. Жеңімпаз тас. Алматы.:Қазақстан, 1974.-23- 26 с.
Қазақстан мақал-мәтелдері, құрастырған Ү. Тұрманжанов. Алматы, 1980.-74 б.
Бірімжанов Б.А., Нұрахметов Н. ... ... ... ... б.
Ж.Жұмаханов. Химия қақпасы. Алматы.:Мектеп, 1973.- 47 6.
Бірімжанов Б.А. Химиялық элементтер тарихынан.
Алматы.:Мектеп, 1969.-69-75 б.
Нұрымбетов К. Металдар химиясы.Алматы.:мектеп, 1970.-92 б.
Ұлттық бағытта ... ... 1989.- N4.- 46 ... А. ... ... ... Қазақ
университеті, 1993.-69 б.
Соловьев Ю.И. История химии.М.:Просвещение, 1983.- 284 с.
Тілеуқабылұлы Ө. Щипагерлік баян. (Араб қарпінен көшірген) К.Елемес.
Оразақов Е. ... ... ... ... ... 1989.-39-41 б.
Нұрмұхамбетова Р. Қазақ халық медицинасының даму тарихы. Алматы, ... ... А.А., ... А.Ж ... ... ... құпиясы. Алматы,
1992.-24 б.
Қазақтың халық емі. Құрастырған. М.Қанапияұлы. Алматы. Өнер. -1995.-189 б.
Кузенбаев К. Химиялық ұғымдарды ... ... ... ... К. Қара ... қалай жасайды?// Қазақстан мектебі.-1987.- N6.-
57 б.
Сұлтанбаев Т. Химия болашаққа шақырады.-Алматы.:
Қазақстан, 1964.-34 ... Ш. ... ... ... 103-1066.
Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы.: Қазақстан.-1995.-89-90 б.
Павлов М.В., Корчак Е.К. Тері өңдеу ісін ... ... ... Ќ., ... Т. Жүн ... ... ... Б.Халық даналығы. Алматы, 1976.-102 б.
Использование художественной литературы на ... ... ... ... по ... ... к ... Ғ.С., Смағұлова Д.А. Химиялық жұмбақтар.//Химия ... Т.Н. ... ... ... на уроках
химии.//Химия в школе.- N4.-1994.-
46с.
ЕрғалиевХ. Өлендер мен ... ... ... 1982.-1766.
Орманов Ғ. Өлеңдер мен аудармалар жинағы. Алматы.- 1984.-156.
Көпішев Қ. Өлеңдер ... ... ... ... ... дауысы. Алматы.:Жазушы.-1978.- 596.
Химия дүниесіне саяхат Аударған Б.Беркенгейм, Бекмұратов, ... ... Ж. ... және поэзия. Қазақстан мектебі.-
1980.-N4.-61-64 б.
Қосымша
Cабақтың тақырыбы: Химиялық ұғымдар. 
Сабақтың білім беру мақсаты: Ойша ... ... ... ... ... ... жүйелеу, іскерлік дағдыларын қалыптастыру. 
Дамытушылық: Оқушылардың танымдық қабілетін ойша саяхат арқылы дамыту,ойлау
жүйесін тереңдету, химия тілінде сөйлеуге ... ... ... ... ... ... өз бетінше сөйлеуге шығармашылық қабілетін
дамыту. 
Тәрбиелік: Топпен жұмыс жүргізу барысында бірлесіп жұмыс жасау арқылы
жауапкершілікке, іскерлікке баули отырып, жеке ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны аялай білуге баулу. 
Сабақтың түрі: Ойша саяхат сабағы. 
Сабақтың әдіс тәсілі: Модульдік ... ... ... пайдалану.
Топтық жұмыс, жекелей тапсырмалар. 
Көрнекілігі: Қазақстан Республикасы картасы, тапсырмалар, үлестірмелер,
суреттер, «Әсем табиғат» ... 6 ... ... 5 топ ... Әр топта 1 саяхат жүргізуші. 
3. Үлестірмелі тапсырмалар. 
4. Сары, жасыл, көк түсті 3 деңгейлік тапсырмалар. 
5. Жетондар. 
6. Сұрақтар мен ... ... ... ... ... Алматы, Өтеген батыр кенті 1тапсырма Ақши 2тапсырма Балқаш көлі
3тапсырма ... ... ... ... ... ... ... оқушылар өз білімдерін көрсетеді. 
Ашық саяхат Өтеген батыр кентінен басталады. 
Алматының қасында 
Өтеген ... ... ... ... ... ... бар. 
Табиғатты аяла, әсемдігін бағала 
Жасыңыз бен кәріңіз, ағаш ексек бәріміз 
Құлпырып кетер өңірің 
Көтеріңкі болар көңілің 
Әр бекетте Химиялық ұғымдар ... ... ... ... 1-тапсырма. 
Менен сұрақ, сізден жауап. 
1. Химия пәні нені зерттейді? 
2. Таза заттар деп қандай заттарды айтамыз. Қоспалар дегеніміз не? 
3. Атом деген не? ... ... ... Жай ... ... не? 
5. Күрделі заттар дегеніміз не? 
6. Валенттілік дегеніміз не? 
7. Зат ... ... ... ... ... ... ... мынадай: бір денеден қанша кемісе, басқасына сонша қосылады, яғни бір
жерден қанша материя азайса басқа жерден ол сонша көбейеді» деп ... ... ұлы ... М. В ... 1748 ж ... ... түсінесіндер? 
Реторта тәжербие 
8. Атом моекулалық теорияның негізін салған кім? 
9. Реагент деген не? 
10. Өнім деген не? 
11. Авогадро саны ... ... кез ... ... 1 молінде қанша
молекула бар? 
12. Химиялық реакцияның типтері 
Жауап берген оқушыларға фишка беріледі көк ... ... ... елді ... ... ... мен түйесін 
Жүргенің жайылып көргенде 
Шұбаты мен қымызын 
Жәйлап жатып ішкенде 
Рахаттанып қаласың 
Осындай байлық ... ... ... 2 үлестірмелі тапсырма «Валенттілік» 
Ақши бекетінен өту үшін берілетін тапсырма. 
«А» тобының тапсырмасы: 
Формула бойынша элементтердің валенттілігін ... KMnO4, MnO2, K2O, CaO, ... ... ... ... ... анықта 
NaCl, ZnCl2, AlCl3, SiCl4, CCl4 
«В» тобының тапсырмасы: 
№1 үлестірмелі тапсырма Валенттілік 
1. Формуласы бойынша ... ... ... ZnO, K2O, MgO, ... ... ... Формула бойынша химиялық элементтердің валенттілігін табыңдар 
K2S, B2O3, ZnO, Cu2O, SnO2 
«Д» тобының тапсырмасы: 
Химиялық элементтердің таңбалары валенттілігі берілген формула құрастыру. 
III II I II III I VII II III ... O, K O, P H, Mn O, Cr ... ... жел ... ... көлі келесі 
Жағасы оның көз тойғысыз көрікті 
Балығымен қуантады халықты 
№ 3 үлестірмелі тапсырма 
Балқаш көлі бекеті. 
Химиялық реакция теңдеулерді теңестіру. 
1. Химиялық реакция теңдеулерді ... ... ... Mg + HCl = MgCl2 + H2 
б) H2O жарық H2 + O2 
в) H2 + Cl2 = ... Al + Cl2 = ... P + O2 = ... ... ... C + O2 = CO2 
б) K + Cl2 = KCl 
в) Ba + O2 = BaO 
г) Zn + O2 = ZnO 
д) Mg + N2 = ... ... ... H2 + Cl2 = ... H2 + S= ... Mg + O2 = MgO 
г) Fe + ... Al(OH)3 → Al2O3 + ... ... ... Al + S = ... Cu + O2 = CuO 
в) Zi + O2 = Zi2O 
г) Ca + O2 = ... KMnO4 K2MnO4 + MnO2 + ... ... ... C + H2 = CH4 
б) FeO + H2 = Fe + H2O 
в) Fe(OH)3 = Fe2O3 + ... Al + O2 = ... Ag + S = Ag2 ... ... ... ... ... аласың 
Жылу беріп, көзі болып жарықтың 
Алғысын аласыз ғой ... 4 ... ... бекеті. 
Химиялық реакциялардың типтері 
«А» тобының тапсырмасы: 
Мына реакция теңдеулерді теңестіріңдер, коэффициентерін қойып, типтерін
анықта 
а) HgO→Hg + ... Mg + O2 = ... Zn + HCl = ZnCl2 + ... CuO + H2SO4 = CuSO4 + ... тобының тапсырмасы: 
а) H2 + Cl2 = HCl 
б) MgCO3 = MgO + CO2 
в) H2 + CuO = Cu + ... CaO + HCl = CaCl2 + ... ... тапсырмасы: 
а) NH3 = N2 + H2 
б) H2 + S = H2S 
в) Mg + HCl = MgCl2 + ... CaCO3 →CaO + ... ... ... ... + MnO2 + O2 
б) Fe + S = FeS 
в) Fe + 3H2O = Fe2O3 + ... CaO + H2O = ... ... ... H2O + SO3 = ... MgCO3 → MgO + ... H2 + Cl2 = HCl 
г) Fe + CuCl2 = Cu + ... ... ... ... мен ... ... әр түрлі 
Көріп жатыр пайдасын 
№ 4 үлестірмелі тапсырма 
5-Теміртау бекетінен өту үшін берілетін тапсырмалар: 
Химиялық реакция ... ... ... ... ... ... ... CaO элементтердің массалық үлестерін анықтаңдар. 
Жауабы: 
«Б» тобының тапсырмасы: 
Элементтердің массалық үлестерін табыңдар: HNO3 
Жауабы: Н-1,6% 
N- 22.2% 
O-76.2% 
«В» ... ... ... СuО элементтердің массалық үлестерін анықтаңдар. 
Жауабы: 
«Г» тобының тапсырмасы: 
Магний оксидіндегі MgO элементтердің массалық үлестерін ... ... ... ... ... ... үлестерін анықтаңдар: H2S 
Жауабы 6% (Н) 
Күкірт 94% 
«А» тобының тапсырмасы: 
20 г әктас (CaCО3) айырылғанда түзілетін көмірқышқыл газының (CO2) массасын
және з зат мөлшерін ... ... ... 8 г ... жанғанда түзілетін судын массасы және зат мөлшері қанша? 
Жауабы: 72 г су 
4 моль ... ... ... мен ... ... 50 г (MgO) ... реакцияға қатысқан оттек
массасы мен зат мөлшері қанша? 
Жауабы: О2-20 г 
«Г» тобының тапсырмасы: 
Массасы 4 г мыс ... СuО ... үшін ... оттектің зат мөлшерін және
массасын есепте. 
Жауабы: 0,8 г (О2) 
0,025моль (О2) 
«Д» тобының тапсырмасы: 
45 грамм судағы моль ... ... 45 г суда ... ... Топ ... жеке ... ... анықтап, бағалау
парағын толтырады. 8-а сыныбы Химик саяхатшылар тобын құрып Өтеген - батыр
-Астана саяхатында болды. Нәтижесінде өте ... ... ... ... ... , «Саяхатшы -химик» алқа белгісін алады.Сабақта барлық
оқушы бағаланады. 
Алдымызда Астана 
Әдемісің бас қала 
Айналаға қарасаң 
Өзгеріпті жаңаша. 
Жетістікке жетелеп, 
Туымыз тұр желбіреп. 
Болу үшін бақытты 
Бұдан артық не ... ... ... өндірісі
Жеңіл өнер-кәсіп химия-сы
Сусындар өндірісі
Техни-калық химия
ЭТНО ХИМИЯ
металлургия
Бояу өндірісі
Шикізаттарды өңдеу
Сабын былғау
сорбақта
Тұрмыс-тық химия
Тері илеу
Дәрігер-лік химия
Сыр өлтіру
Зергерлік
Тазаланған ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фармацевтикалық терминдердің латын тіліндегі атаулары21 бет
Химиядан өзіндік жұмыстарды ұйымдастыру51 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Бірінші сыныпта қарапайым түсініктерді оқыту әдістемесі19 бет
Бастауыш мектеп математикадағы арифметикалық ағымдар оқыту әдістемесі29 бет
Географияны оқыту64 бет
Дүниетану сабағында жаңа технологиялар28 бет
Математикалық ұғымдарды қалыптастыру29 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру13 бет
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь