Жорға аттарын шықтыру және салыстыру

Қазақта жорғаны: екі аяқты жорға, шалдыр жорға, үш аяқты жорға, төрт аяғы тең жорға, қой жорға, жол жорға, кекірек жорға (жортақы), шапқын жорға, түйе жорға, көташар жорға, бес құлаштық жорға, он құлаштық жорға, су жорға, су төгілмес жорға, табақ тартар жорға, төкпе жорға, айдама жорға, шайқалған жорға, тайпалған жорға деп бөледі.
Жорға аттары негізінен бүкіш бел, бота тірсектеу болып келеді. Жорға – туа біткен қасиет. Жорға тудыру үшін екі аяқты, не үш аяқты жорғасы бар айғырдан қою керек, не енесінің мықты жорға болғанынан қояды, көбінесе жорға енесіне тартады. Сазды, былқылдап тұратын жердің аттары жорға келеді. Іле өлкесінде (ҚХР) Жұлдыз деген жердің жылқыларының жорға болып келуі, жері саз. Алтайда Қарашәр деген жердің барлық жылқысы жорға, себебі қыста ат тізеден көміліп жүретін қар, жазда жері көлкілдеп тұратын саз болады. Қарашәрдің жорғасы шапқан атқа жеткізбеген [CLX.] Екі-үш аяқты жорғаларды жетілдіріп төрт аяқты жорғаға жеткізу үшін ай он беске толып, түн жап-жарық болып толғанда 2-3 күнде бір рет 4-5 км өңшең майда, жазық, тегіс жерге жорғалатып отырады, себебі жорғаның алдыңғы аяғы қысқа болады деген сөз бар, сондықтан ойлы-қырлы, шұңқырлы жерлерде жығылып қалады. (LХХХХVІ)
Жорға аттың үзеңгісі қысқа болу керек, үзеңгі ұзын болса, кәрі жілік пен жауырынның басына тиіп зақым келіп, қанталап, жорға әлсірейді. Жорғаға үш айыл дұрыс: төс айыл, орта айыл, шап айыл тізгінді тең ұстайды, бір қолмен ұстап тік отырады. Адам бір жағына ауып, екі жағына қисайып отырса, ат жорғалап бара жатқанда жорғасынан жаңылып қалады. Cондықтан қисаймай, шалқаймай, еңкеймей, екі аяғы, екі қолы тең денесін тік ұстап отыруы керек. [CLX]
Жорғалап келе жатқан аттың үстінде отырған шабандоз қапелімде бір аяғын көтеріп қалса, ат та аяғын көтеріп, жорға үш аяққа түсіп қалады. Екі аяқты тең ұстап, алдыға қарай көлбеулетеді, себебі шын жорға артқы аяғымен адамның өкшесін қаға жаздайды. Айдың жарығымен салғанда адамның қолы аттың басына шамасы келмесе, аттың басын жоғары жібермей өмілдіріктен тартып байлап тастайды. [CXХ.]
Туа біткен төрт аяғы теңселген жорғаларды ешқандай мұзға да, сазға да салмай жорғалата береді. Үш аяқ жорғаны 4-ші аяғының жорғасын шығару үшін бүршік тағамен тағалап, қыс кезінде мұзға салады. Айдың сәулесімен аттың көлеңкесі мұзға түсіп, тізгінін тақымға салып ұстап отырады, түн ортасында, қақаған суықта түніне 2-3 сағат жорғалату үшін нағыз шабандоз болу керек. Қазақтардың жорға үйретудегі жанқиярлық еңбегін XIX ғасыр зерттеушісі былай жазады: «Жорғаны үйрететін атақты шеберлердің айтуынша көп білім мен шыдамдылық керек. Шеберлердің пайымдауынша жорғаны ай сүттей жарық түн ортасында үйретсе «ат өзінің көлеңкесінен қалыспаймын» деп жанталаса жорғалайды. Бірінші жорғаның бір жағы үйретіледі, сол жағының үзеңгісін ұзартып, үйретуші аяғын тіреп бүйірімен отырады. 2-ші жағын үйреткенде керісінше дәл солай істейді.
        
        Жорға шықтыру және салыстыру
Қазақта жорғаны: екі аяқты жорға, шалдыр жорға, үш аяқты жорға, төрт
аяғы тең ... қой ... жол ... ... ... (жортақы), шапқын
жорға, түйе жорға, көташар жорға, бес құлаштық жорға, он құлаштық жорға, ... су ... ... ... тартар жорға, төкпе жорға, айдама жорға,
шайқалған жорға, тайпалған жорға деп бөледі.
Жорға аттары негізінен бүкіш бел, бота ... ... ... ... ... ... ... Жорға тудыру үшін екі аяқты, не үш аяқты жорғасы бар
айғырдан қою керек, не ... ... ... ... ... көбінесе
жорға енесіне тартады. Сазды, былқылдап тұратын жердің аттары ... ... ... (ҚХР) ... ... ... ... жорға болып келуі,
жері саз. Алтайда Қарашәр деген жердің барлық жылқысы жорға, ... ... ... ... ... қар, ... жері көлкілдеп тұратын саз болады.
Қарашәрдің жорғасы шапқан атқа ... [CLX.] ... ... ... төрт ... ... ... үшін ай он беске толып, түн жап-жарық
болып толғанда 2-3 ... бір рет 4-5 км ... ... ... ... ... отырады, себебі жорғаның алдыңғы аяғы қысқа болады ... ... ... ... ... жерлерде жығылып қалады. (LХХХХVІ)
Жорға аттың үзеңгісі қысқа болу керек, үзеңгі ұзын болса, кәрі ... ... ... тиіп зақым келіп, қанталап, жорға әлсірейді. Жорғаға
үш айыл дұрыс: төс айыл, орта ... шап айыл ... тең ... ... ... тік ... Адам бір ... ауып, екі жағына қисайып отырса,
ат жорғалап бара жатқанда жорғасынан жаңылып қалады. ... ... ... екі ... екі қолы тең ... тік ... отыруы керек.
[CLX]
Жорғалап келе жатқан аттың үстінде ... ... ... ... ... қалса, ат та аяғын көтеріп, жорға үш аяққа түсіп қалады. Екі
аяқты тең ұстап, алдыға ... ... ... шын ... артқы аяғымен
адамның өкшесін қаға жаздайды. Айдың жарығымен салғанда адамның қолы аттың
басына шамасы келмесе, аттың ... ... ... ... ... ... [CXХ.]
Туа біткен төрт аяғы теңселген жорғаларды ешқандай мұзға да, сазға ... ... ... Үш аяқ ... 4-ші аяғының жорғасын шығару үшін
бүршік ... ... қыс ... ... ... ... сәулесімен аттың
көлеңкесі мұзға түсіп, тізгінін тақымға салып ұстап отырады, түн ортасында,
қақаған суықта түніне 2-3 сағат жорғалату үшін ... ... болу ... жорға үйретудегі жанқиярлық еңбегін XIX ғасыр зерттеушісі былай
жазады: «Жорғаны үйрететін атақты шеберлердің айтуынша көп ... ... ... ... ... ... ай ... жарық түн
ортасында үйретсе «ат өзінің көлеңкесінен қалыспаймын» деп ... ... ... бір жағы ... сол ... ... ... аяғын тіреп бүйірімен отырады. 2-ші жағын үйреткенде
керісінше дәл солай істейді. ... түн ... ... ... оң ... сол жағына отырып 2-3 сағаттай атты ... ... ... ... ... ғана ... атын ... «сұлылау» деп те атайды, жорғалауға кететін ... ... ғана ...... ... ... 2 рет ... шөп береді. Сұлы беру ... ... ... ... ... ... тереді, шаңын ұшырады, екі-үш рет шайып,
кір cуын төгіп тастайды, сонан соң 3 ... суға ... ... ... ... ... ... Қосып жүрген кезде 1 литр сиырдың
сүтін де ... ... ... ... ... ... тоқтатуға болмайды,
аяғына қан түсіп қалады, сондықтан жетекке алып, айналдырып ... ... ... ... ... ... дейін атпен жетектейді.
Сонан соң бір шөміш (1кг) мөлшерінде сұлыны ... ... іліп ... ... қарап отырсаң: алғашында шабандоз ат үстінде
қозғалмай нық отырса, екіншіде шабандоз аттың екі ... ... ... Екі ... ... ... шығаратын сияқты. Негізінде
біріншісінде Алтай қазақтарының 3 аяқ жорғаның 4-ші аяғына ... ... ... ... ... ... (Орал, Ақтөбе обл.) болар-
болмас жол ... бір ... ... екі ... жорғасы бар – шалдыр
аттың төрт ... ... ... ... ... тәсілін көреміз.
Аттың 4-ші аяғына жорға салудың тағы бір ... бар. Ол 4-ші ... ... өре салады. [LXXV]
Ағашы көп Алтай ... ... ... ... ... ... ортасы ашық, онда аттың шылбырынан ұстап тұрған шабандоз
күннің шапағы сияқты қатар-қатар орналасқан ... ... ... атқа ... ... ... ... сынын білу үшін шабандоз беліне 5 м лента ... ... ... ... құйрығының үстінен түсіп тұрады. ... ... ... ... ... ... ... шүберектің ұшы
жерге тимесе, онда жорға деп атауға болады. Бұрынырақта жорғаны сынағанда
белге арқан байлаған екен. Арқанның жерге ... ... бес ... он құлаштық жорға, 12 құлаштық жорға деп атаған. 15-16 құлаштық
жорғалар да ... ... ... ... ... бұл өте ... ... берушілердің айтуынша жорғаның ең биік шыңы: су ... ... ... және ... ... ... Су төгілмес жорғаға ... бір ... ... су ... жорғалатқанда су шайқалмайды дейді.
Тостағанға құйылған суды аттың жаясының үстіне қойғанда су төгілмеуші ... ... ... Бұл ... ... айтқандық болу керек. Үлкен
астарда епті жігіттер еттің тұздығы шайқалмас үшін су төгілмес жорғалармен
табақ ... мұны ... ... ... ... [XXІІ] ... ... 15-16
құлаштық жорға, су төгілмес жорға, табақ тартар жорға, тайпалма ... ... ... бір ... тек ... ... бұл түрі туа бітеді, мұндай жорғаларды мұзға да, сазға да
салудың ... ... көш ... ... ... ... ... болдым жолдас,
Осылай салады екен тайпалманы. [XXXXV]
Ертеде Еңсе деген кісінің асында тек қана жорғаның жарысы, ... ... ... ... деп аңыз ... асында жорғалатпағанда,
Әкеңнің басында жорғалатасың ба?! [СLІV] деген тәмсіл содан қалған.
Сол аста су төгілмес ... ... ... қой ... түйе жорға,
көташар жорғалардың жарысы да болған дейді. Бұл астың бір ерекшілігі ... жеті ... ... [СLІV]
Қой жорға – майда болады, бұлғақтайды.
Түйе жорға – ірі болады, ... ... ... – жорғалап бара жатып, жорғасы бұзылып, шауып кетеді.
Жорғаның ішіндегі ең нашары, төмені осы көташар жорға мен ... ... ... ... жортақы бар»-дегені «жақсыдан жаман туады»-дегенмен
бірдей ... ... ... ... ... ... ел ... асқа, тойға барғанда, көші-қонда қыз-
келіншектер сәндеп мінген. Қосшы ертіп, үкі ... ... ... ... ... қыз. ... атасы Уәлихан қайтыс болғанда, көңіл айта келген Байдалы
шешенге: «...Айғаным Көксырғанақтың шылбырын өзі ұстап, ... өз ... да, ... ... бозжорғаны ер-тұрманын жарқ-жұрқ еткізіп өзі
мінеді. Жақыннан қарағандарға қос жорға жер баспай, әншейін сырғанап бара
жатқан ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың
аяғында Баянөлгий аймағында аты шыққан Боғжай салдың қос қара ... ел әлі ... ... қос қара жорғасының біріне өзі мініп
жүргенде біріне кестелі ... ... ... бос қоя ... ... той думанда еріп жүреді екен. Екі қара ... төрт ... ... ... ... ... ... жасыл жібек шашақтар тағып
әсемдеген. [344.30б.
Кәзір ұмытылып қалғаны болмаса, ас-тойларда сал-серілердің арасында
жорға ... ... ... Ол ... ... сал ... ... мысал
келтіруге болады: «Боғжай сал төгілген әсем киімі, дөңгеленген биі, және
тамаша ... ... ... бейімдеп баулыған қара жорғасы біріншілікті
алады. Талай рет тайталасқан жорға ... ... бес кез (бір ... ... бір ... ... алып, қара жорғасымен ағыза жорғалатқанда
бес кез торғынның артындағы бір ұшы жерге тимей, жорғаның ... ... ... түп-түзу қалықтайды. Сол күйі топтың алдына әкеліп тастай
салғанда, мұндағы ... ... жұрт ... ... ... ... әрекеті тағы бір өзгеше думанды көрініс қалыптастырған. Осындай
әрекет үш рет өткізіліпті. Бұдан бұрын жорға ... оны ... үш ... қайыс шылбырды аттың ноқтасынатағып, енді бір ұшын жерге
сүйретіп тастайды. Сонда ат ... ... ... ... ұшы жерге
тимейді екен.
Бірақ Боғжай сал шылбыр орнына 3 ... 5 ... 15 кез ... ... бір жағынан жұртты тамаша өнерімен таңдандырса, енді бір ... топ ... ... ... ... ... ... Боғжай
салдың би өнері, көрікті киімі, тайпалған қара жорғасы, жалпы алғанда
қазақтың әдет-ғұрпы ... ... ... толымды шығып, асқа жиналған
көпшілік жағынан: «Салдардың ішіндегі, асқан сал осы ... ... ... жылдардың аяғында Зайсан өңірінде жорғалағанда шапқан ... ... торы ... ... ... ... кеудесін шауып алады екен.
Иесі сондықтан торы жорғаның кеудесін қалың былғарымен қаптап тастағанын ... ... ... ... жылқы жүрістерінің (аллюр) ішіндегі ең сұлу әдемісі
саналады. Жорғалар ... ... ... ... өте ... кездесетін,
сондықтан өте жоғары бағаланатын.
Атақты Доспол шешеннің мына бір сөздерінен қазақ үшін жүйрік қадірлі
ме, ... ... ме өз ... өзі жауап таба алмағандай болады.
Жүйрікте бір мін бар –
Қатарласып жорғамен,
Табандасып желмейді.
Жорғада бір мін бар –
Жал-құйрығын ... ... ... сірә ... ... ерте замандардан шығыс елдерінде пайда ... ... ... ... ... ... Оған дәлел ертеде шығыста жазылған жорғаны
баптау туралы «Киккули ат баптау» кітабы. Киккули ... ... ... ... ... «Жорға туа біткен қасиет, бірақ оны ... ... ... Жорға аяңнан да, желістен де жылдам. Аяң сағатына
10 км, желгіш –15–17 км алса, жорға 20–25 км еркін ... ... ... ... ... ... – сағатына 50 км. ... ... ... ... адам ... ... ат бірде екі сол
аяғын тастаса, келесіде екі оң аяғын тастап отырады, ол желгіш ат алдыңғы
сол аяғы мен ... оң ... ... оң ... аяғы мен сол ... ... отырады.» [192.53б.]
«Римдіктердің (Римде тек ақсүйектер ғана атқа мінген А.Т.) жақсы
көретін ... ... ... соң кіші ... ... ... және ... (большой галоп) желіп жүруді римдіктер үзеңгі шыққанға дейін мүлде
ұнатпаған». [365.653б.]
Жорғамен ... ... XVIII ... өмір кешкен ағылшын монағы Фиц
Стефан: «Жорғаларды «жылқы ішіндегі корольдер», – деп атап, мұндай аттарға
корольдер мен ... міну ... ал жай ... ... үшін
жаратылған», – деп жазған.[366.35б.]
Жорғаның ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұр, орыс тілінде «иноход» деген бөтен жүріс, белгісіз
жүріс – дегеннің калькасы. Фиц ... ... у ... ... ... – деп ... ... [СXXVІІ]

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Қазақ ономапоэтикасы: сатиралық-юморлық кейіпкер аттары46 бет
Қазақтың ат тағалау өнері4 бет
Windows 95/98 бен Windows 2000 — ды салыстыру23 бет
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Баспасөз жарияланым аттарының тілдік – стильдік ерекшеліктері62 бет
Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік30 бет
Жорғалаушылардың эвалюциясы20 бет
Мс және амс мәліметтері бойынша, ауа температурасына салыстыру31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь