Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында

Орта түркі дәуірінің қазақ тілінің тарихи даму үдерісін көрсетуде және ондағы қазақ тіліне тән элементтерді айқындауда өзіндік мәні жоғары. Бұл дәуірлерде түркі тайпалары іштей сараланып, жеке ұлт болып қалыптасты. Әрине, жеке шаңырақ құрып, халық болып қалыптасу бір ғана кезеңді қамтымайтыны тарихтан белгілі, оның тамыры ертеректен бастау алады. Бұл дәуірлерде сырт елдермен қарым-қатынас жасай отырып, әдебиет пен мәдениет, ғылым мен білім дамып, өркен жайды, соның ішінде араб, парсы тілдерінен енген сөздердің сан мөлшері мол әрі мәдениетінің де ықпалы күшті болды. Сөйтіп орта ғасырларда құнды да, көлемді ескерткіштер дүниеге келді.
Моңғол шапқыншылығы кезінде түркі тайпаларының араласып кеткендігінен, олардың халық ретінде қалыптасуы 2-3 ғасырға артқа шегерілгендігі де анық. Шыңғыс және оның ұрпақтарының сарбаздары түркі тайпаларының этникалық құрамына айтарлықтай өзгеріс енгізе алмады. Моңғол сарбаздарының көпшілігі Шыңғыспен бірге Отанына кері кетті, түркі тайпаларының арасында қалған монғол сарбаздары өз тілін тез жоғалтып, түркі тайпаларының құрамына сіңіп кетті [1, 42 б]. Өзге өлкелердегі сияқты Шыңғыс ханның екінші ұлы билік құрған Шағатай ұлысында, яғни оның атымен аталатын аймақтарда ортақ әдеби тіл қалыптасты. Шыңғыс хан Орта Азиядағы жаулап алған жерлерін төрт ұлына (Жошы, Шағатай, Үгедей, Төле) бөліп бергенде, Шағатайға Әмудария, Сырдария, Мауераннахр, Жетісу, Іле, Шығыс Түркістан аймақтары тиген болатын. Ал шағатай тілі дегеніміз – осы аймақтарда классикалық тіл ретінде қалыптасқан орта ғасырлық түркі жазба әдеби тілі. Бұл жөнінде С. Исаев: Ескі дәуірдің фактілеріне жүгінсек, шағатай (көне өзбек - староузбекский) деп аталынатын тіл тек өзбек тілінің мұрасы емес, сонымен қатар қазіргі Орта Азия, Қазақстан жерлеріндегі біраз халықтардың мұрасы, ортақ дәстүрі екенін байқауға болады. Осы шағатай немесе көне өзбек деген терминдерді кейінгі зерттеушілер енгізді, ал дұрыстығында ол шығармалардың авторлары өздері жазып отырған тілді «түркі» немесе «түрки» тілі деп атап отырғандықтарын айта кету керек», - дейді [2, 121б].
Шағатай тілі деген терминді алғаш орыс ориенталист ғалымдары лингвистикалық термин ретінде қолданғанмен, олар оны ойлап таппаған, тек жаңа мағынада қолданған. Оны халықтардың өздері дүниеге алып келген. ХІҮ ғасырдың өзінде-ақ Шағатай үлесіне тиген ұлыс халқы шағатай түріктері деп аталына бастаған. Ә. Науаи, Бабыр шығармаларында кездесетін шағатай елі осы Шағатай әулеті қол астына қараған халық деген мағынада қолданылған. Темурилердің таққа отыруы Шағатай ұрпағының беделін түсіргенімен, оны мүлде жоғалтып жібермеген. Ал Шайбани бастаған көшпенді өзбектермен соқтығысудың күшеюімен байланысты көшпенділер мен отырықшы түріктерді салыстыра атап, шағатай елі, шағатай тілі (сондай-ақ өзбек тілі) тіркесін қолдану көбейді: Ә. Науаида шағатай лафзи (шағатай тілі) термині қолданылған [3, 18 б ].
1. Оразов М. Шағатай тілі (А. Науаидың 550 жылдығына байланысты) . Қазақ ССР ҒА Хабарлары.Тіл, әдебиет сериясы, 1991, № 4, 41 – 50 бет
2. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы: Ана тілі, 1996 – 304 б.
3. Оразов М. Шағатай тілі (жалғасы) ҚР ҒА хабарлары. Тіл әдебиет сериясы 1992, №1, 9-19 бет.
4. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия / Бас. ред. Б. Аяған. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2007. – 688 б.
5. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі Алматы: Ғылым, – 1968 – 334 бет.
6. Құрышжанов Ә., Ибатов Ә. Ескі түркі ескерткіштері жайында // Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары. Алматы : Ғылым, 1981. – 198 б.
7. Өмірәлиев Қ. Оғыз қаған эпосының тілі . Алматы : Ғылым, 1988 – 280 бет.
8. Сағындықұлы Б.М. Ғаламның ғажайып сырлары Алматы: Ғылым, 1997 – 296бет.
9. Айдаров Ғ, Құрышжанов Ә, Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы: Мектеп, 1971 – 173 бет.
10. Сыздықова Р, Қойгелдиев М, Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы. Алматы : Қазақ университеті, 1991 – 272 бет.
11. Сыздықова Р. Ясауи «Хикметтерінің» тілі. Алматы: Сөздік – Словарь, 2004, - 552 б.
        
        ЕСКІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ДЕРЕККӨЗДЕРІ ХАҚЫНДА
Р.А. ДОСЖАН
Филология ғылымдарының докторы,
Шымкент қ., ОПҚУ «Отырар»
институтының профессоры
Орта ... ... ... ... ... даму ... көрсетуде және
ондағы қазақ тіліне тән элементтерді айқындауда өзіндік мәні жоғары. Бұл
дәуірлерде түркі тайпалары ... ... жеке ұлт ... қалыптасты.
Әрине, жеке шаңырақ құрып, халық болып ... бір ғана ... ... белгілі, оның тамыры ертеректен ... ... ... сырт ... ... ... отырып, әдебиет пен мәдениет,
ғылым мен ... ... ... ... ... ... араб, парсы тілдерінен
енген сөздердің сан мөлшері мол әрі мәдениетінің де ... ... ... орта ... құнды да, көлемді ескерткіштер дүниеге келді.
Моңғол шапқыншылығы кезінде түркі тайпаларының ... ... ... ретінде қалыптасуы 2-3 ғасырға артқа шегерілгендігі де анық.
Шыңғыс және оның ... ... ... ... ... ... өзгеріс енгізе алмады. Моңғол сарбаздарының көпшілігі
Шыңғыспен бірге Отанына кері кетті, ... ... ... ... ... өз тілін тез жоғалтып, түркі тайпаларының ... ... [1, 42 б]. Өзге ... сияқты Шыңғыс ханның екінші ұлы билік
құрған ... ... яғни оның ... аталатын аймақтарда ортақ әдеби
тіл қалыптасты. Шыңғыс хан Орта Азиядағы жаулап алған жерлерін төрт ... ... ... ... ... бергенде, Шағатайға Әмудария,
Сырдария, Мауераннахр, Жетісу, Іле, ... ... ... ... Ал ... тілі ... – осы аймақтарда классикалық тіл ретінде
қалыптасқан орта ғасырлық түркі жазба әдеби тілі. Бұл ... С. ... ... ... ... ... ... өзбек - староузбекский)
деп аталынатын тіл тек өзбек тілінің мұрасы ... ... ... қазіргі
Орта Азия, Қазақстан жерлеріндегі біраз халықтардың мұрасы, ортақ дәстүрі
екенін байқауға болады. Осы ... ... көне ... ... ... зерттеушілер енгізді, ал дұрыстығында ол шығармалардың авторлары
өздері ... ... ... ... ... ... тілі деп ... айта кету керек», - дейді [2, 121б].
Шағатай тілі ... ... ... орыс ... ... ... ... қолданғанмен, олар оны ойлап таппаған, тек
жаңа мағынада қолданған. Оны ... ... ... алып келген. ХІҮ
ғасырдың өзінде-ақ Шағатай үлесіне тиген ұлыс халқы шағатай түріктері ... ... Ә. ... ... ... ... ... елі осы
Шағатай әулеті қол астына қараған халық деген мағынада ... ... ... ... ... ... ... оны
мүлде жоғалтып жібермеген. Ал ... ... ... ... ... байланысты көшпенділер мен отырықшы ... ... ... елі, ... тілі ... ... ... тіркесін
қолдану көбейді: Ә. Науаида шағатай лафзи (шағатай тілі) ... [3, 18 б ... ... ... Орта Азия ... әдеби тілі деп атаған.
Түркітанушы ғалымдар ... ... ... қолданылған уақыты мен
таралу шегіне қатысты әртүрлі болжамдар айтылып ... ... бұл ... 13-18 ... ... А.Н. Самойлович
шағатай тілінің үш түрлі даму кезеңіне: 1) қарахан дәуірі (11ғ); 2) ... ... (12-14 ... ); 3) ... ... жағы мен Хорезм
аймағын қамтитын (15-19 ... ... ... ... жазба әдеби
тілді шағатай дәуіріне жатқызады. С.Е. ... ... ... ... тән ... ... ... ұйғыр дәуірінен шағатай дәуіріне өту
кезін (11-14 ... атап ... ... ... ... ... ... болғандары қатарында Ж. Баласағұнидың «Құтадғу білік»
дастанын (12-13 ... ... ... ... лұғат-ит-түрік»
сөздігін (11ғ), Ахмед Йүгінекидің «Һибат-ул-хақайиқ», «Қиссасу-л-әнбия»
еңбектерін атайды [4, 409-410 ... ... ... ... тілі ... бір ортақ пікір жоқ және шағатай
тілінің табиғаты толық анықталмаған. XX ғасырдың 30 жылдарына дейін ... ... тілі ... ... ... ... ... шағатай
тілі терминінің орнына «көне өзбек тілі» ... ... Енді ... ... ... көне ... тілі деп ... қарсы. Қазақ ғылымдарының
ішінде Ә. Құрышжанов пен А. Ибатов, Р. Сыздықова, М. ... С. ... ... Б. ... т.б., орыс ... ішінде П.М. Мелиоранский,
В.В. Радлов, А.Н. Самойлович, С.Е. Малов, Ф.Г. Благова т.б. ... ... ... ... қалыптасқан әдеби тілдің, біріншіден, біздің тілімізбен
тікелей ... бар, ... тілі ... ... ... ... айғағы. Екіншіден, Шағатай ұлысы деп аталатын аймақта қазақ халқының
да қоныстанып, өмір ... келе ... ... ... ... қазаққа да ортақ екенін жоққа шығара алмаймыз. ... ... ... еңбектерді басы бүтін көне өзбек тілінің үлесіне
тели салудың реті жоқ секілді. ... XIV ... ... ... тілі XX ... бас ... ... қазақ өмірінде жазба тіл ретінде
қолданылып келді.
Ашық түрде жариялы болмағанымен, ғалымдар ... ең ... ... ... ... бас ... әрекетінің барлығы байқалады. Соңғы 50 жыл
бойында Орта Азия халықтарының XIII – XV ... ... ... ... мен ... ... тілі ... қабылдамай, сол термин
аясында топтастырылып жүрген ... ... мен ... ескі ... тілі деп ... ... ... халқының өкілі
ретінде танып жүр. Көне дәуір және орта ... ... ... ... Н.М. ... та өз ... ... әдебиеті терминін
қолданбайды. Тек өзбек әдебиетінің тарихын тарихи кезеңдерге бөле ... көне ... ... мен X–XIII ғасыр әдебиеттері басқа да түркі
тектес халықтарға ортақ мұра деп ... XIII ... ... ... ... әдебиетінің төл туындыларының қатарына жатқызады. Оқулықтың
(Маллаев Н. Узбек адабиети тарихи. Тошкент, 1976. – 8-9 б. Р.Д.) ... ... ... ... ... ... ... ақындарды өзбек
әдебиетінің өкілдері деп есептейді. Мұндай пікір тек әдебиетшілерінің ғана
емес, өзбек тілшілерінің арасында да бар. ... ... тілі ... ... ... ... ... Октябрден бұрын жасаған
ғалымдарды былай қойғанда, советтік тюркологияны қалыптастыруға белсене ат
салысқан Н.К. Боровков, А.М. Шербактар ... ... ... ескі ... ... қолдануды жөн көрген. Мысалы, А.К. Боровков шағатай тілін
ескі өзбек тілімен тең көрген ... ... ... ... ... к ... ... традиции», – деп жазған
болатын. А.М. Щербак болса Лутфи, ... ... ... ... М.Салық
сияқты ақын-жазушылардың шығармаларының тілін жинақтап, өзбек тілі ... ... А.М. ... ... тілі деген терминнен мүлде қол үзіп
кеткен емес, тек ... тілі ... мен ескі ... тілі ... тең
санап, біріншісін ескі традициялық термин деп көрсетеді [1, 42 – 43бб].
Түрколог ғалым М. Оразов ... тілі ... ... ... ... ... тілін ескі өзбек тілі терминімен тең санамайтындығын айта
келе, шағатай әдеби тіл үлгісінде ... ... ... ... ... ... ... Хусайн Байқараларды өзбек әдебиеті тарихынан шығарып
тастау керек деген пікірден аулақ ... ... М. ... ... Бабырды көне қазақ әдебиетінің өкілі ретінде ... ... ... ... тиісті материалдардың көп
болғанымен, ол классикалық шағатай тілінде жазылған дей ... ... ... ... ... тілінің бірден-бір мұрагері өзбектер
болып саналатындығы дәлелденгендігін айтады [3, 17 б].
Қазақ ғалымдары арасында ... тілі ... ... оны кітаби тіл
терминімен синоним ретінде ұсынатын тұстары да ... ... ... ... ... тіл деп XIX ғасырда пайда болған діни ... ... ... ... Ә. ... «... ... ... яғни орта азиялық түркі
жазба тілі мен қазақ даласында қолданылған кітаби тіл деген бір ... ... ... ... ... діни ... ... қисса-
дастандарда кітаби тілдік сипат негізінен лексикасында болды дейді. Бұларды
о баста қазақтар кітап өлең деп ... ... ... ... ... ... ... атағаны сөзсіз, бірақ кейін қазақ халқының өз
жырлары кітап болып шыққанда, екеуінің арасындағы тематикалық та, тілдік
те, ... те ... ... ... ... сезіліп тұрғаны және
даусыз, сондықтан кітаби өлең, кітаби ақын ... жаңа діни ... ... ... телініп, күні бүгінге дейін термин болып
қалғанын көреміз [5, 34 б.]. Кітаби тіл ... бір ізді ... ... жатқанын айта келіп, М. Оразов та: «Кітаби тілге байланысты элементтер
дегенде нақтылы, бармақпен санап көрсететін ... ... ... ... ... ... – дейді [3, 18 б]. Кейінгі еңбегінде: Бірақ
шағатай тілінің ... ... ... ... ... ... дейін (ХХ ғасырдың басына ... ... ... ... ... Қазақ тілшілері жеке бөліп жүрген «кітаби тіл» осы
шағатай тілінің ... ... ... ... [11, 176 ... тілі ... тіл, оның тілі ... халыққа түсініксіз» деген
де пікірлер болған. Алайда шағатай тілі түркі дүниесінен өзге бір ... тіл ... ... ... түсініксіз болуы араб, ... көне ... ... және ... ... ... ... үлгілерінің көп сақталуына байланысты.
Шағатай тілі қай кездерден бастап қалыптасып, ... тіл ... ... ... ... ... XIII ғасырдан басталғандығын
айтады. Қандай ескерткіштер шағатай тілінде жазылды дегенде де ... ... ... Бір ғалымдар шағатай тіліне жатқызған
ескерткіштерді екінші бір ... ... ... ескерткіші деп
есептемейді. Шағатай тілінің толық қалыптасқан ... ... ... ... ... ... басын Ә.Н. Нәжіп XIV ғасырда Орта Азияда пайда болған
Дурбектің «Юсуф – Зулейхасынан (Жүсіп – Зылиқа)» ... ... ... жазылған Хорезмидің «Мухаббатнамасы», С. Сараидың «Гулстаны»
сияқты дастандардың тілін й тілі деп есептейді.
Осылайша, шағатай тілінің ... ... ... жазылған әдеби мұра
ретінде «Оғыз-наме» тілін де осы Дурбектің «Юсуф – Зулейхасының» қатарында
санайтын әдет те бар. ... Н.А. ... ... ... ... тілінде жазылған ескерткіштер қатарына қосады. Бірақ оны сельджуктер
тайпасының құрамына енген оғыз ... ... ... ... ... де
бар [6, 119 б.].
Ескерткіштердің тілін зерттеуде олардың қай ... ... ... ... ... ... емес, сол оқиға жазылған кезеңге
қатысты анықталады. Ескерткіш қай ... ... сол ... тілдік
ерекшелігі сақталады. Сондықтан «Оғыз қағанның» түпнұсқасы IX-X ғасырларда
жазылған болу ... ... ... ... ... ... XII ғасырда туып, XIV ғасырда кең тараған,
ол Орта Азия тұрғындарының тілінде ... ... ... ... ... мерзімі жағынан алдыңғы пікірлермен сәйкес келеді [43, 6б.] Тілші
ғалымдардың біразы бұл дастанды XIV ... ... деп ... ... ... ... (оригиналы) XIII ғасырдың аяғы
немесе XIV ... ... ... ... ... Ал А.М. ... тілдік ерекшеліктерін ескере келіп, бұл ескерткішті XV ғасырда ... ... ... ... осы ... тілін зерттеген. Қ.
Өмірәлиев XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың бірінші жартысында соңғы рет
хатқа, ... ... ... осыдан 500 жыл шамасы бұрынғы сол нұсқасымен
келіп жеткен дейді [7, 4 ... ... пен Ш. ... ... ... ... ескі өзбек
тілінің ескерткіші дейді [6, 119 б].
«Оғыз қаған» эпосының жазылған жері жөнінде ғалымдарымыздың ... ... ж ... ... ... ... болу ... деген
пікірлері де бар.
Шындығында, бұған дейінгі өзге ескерткіштерде кездесе ... ... ... ... бірнеше мысалдар бар: жалбарғу (жалбарыну, сыйлау),
жалғыз (жалғыз, бір өзі), жаллуғ ... жалы бар), жол, ... ... ... ... (жарлық, өкім, бұйрық), жарлуқ жұмса (жарлық жібер),
жашағу (өмір, тірлік), жумша (жұмса, жібер), жүрүгү (жүріс), ... ... ... аты) т.б. ОҚ ... бұл ... ... қыпшақ
тіліне жақындығын көрсетсе керек.
Шағатай тілі дегенде, XV ғасырда өмір сүрген ... ... ... ... Сиди ... Ходжанди, Хайдар Хорезми, Хусайн Байқара, XV ғасырдың
екінші жартысы мен XVI ғасырдың бірінші жартысында өмір ... ... ... ... т.б. сөз шеберлерінің аттары аталады.
Шағатай тілін көне (ескі) өбек тілі деп, ... ... ... көне ... ... тілінің ескерткіштері деп қарау ... да әсер ... ... Жеке ... тіліне қатысты
біршама зерттеулер жүргізілгенмен, әлі де атқарылуға тиісті ... ... ... ... ... тілін аударып,
мәтінін жариялауда Ғ. Айдаров, Ә. ... Б. ... ... Қ. ... т.б. ... ... зор. М. ... мақаласында А. Ибатов, М. ... Ә. ... ... ХІV – ХV ... ... әдеби нұсқаларды зерттеп, мақала,
сөздіктер ... ... ... жай, бірақ тіпті жеткіліксіз.
Екіншіден, көне ... ... ... ... ... ... қатысы жоқтай мүлде ескерілмейді, аттары аталынбайды да. Мысалы,
Рабғузидің «Қисас-ул-анбиясы», ... ... т.б. Бұл ... ... ... үлгі алуға болады. Өзбек тілінің тікелей ескерткіші
болсын, болмасын ... ... ... ... оқырмандарға
таныстыруда үлгі болып жүргендігі анық. Біздіңше, қазақ тілінің көне тарихы
үшін көне түркі тілінде жазылған ескерткіштердің ... ... ... ... ... Ал ол ... айдар тағып, бір
халықтың еншісін беру үшін оны ... ... ... ... - ... ... б].
Шындығында, осы уақытқа дейін ... ... ... ... тән ... ... ... көбіне түркі тілдеріне тән, оғыз немесе
қыпшақ элементтері дегенді сөз етіп келдік. Сондықтан келешек зерттеулерде
осы жағына баса ... ... ... ... біз сөз етіп ... тілінің қазақ тіліне де тікелей ... бар. ... ... ... өзбек тіліне тән деп есептегенмен, қазақ
ғалымдары оның қазақ тілімен де байланысы бар екенін айтып ... ... ... ...... ... бин ... ед-Дин
ар-Рабғузи (қысқаша Насыр Рабғузи). Ол 1310 ж. жазылып, Насыреддин Тоқ
Буға князьге тарту ... ... ... ... ... ... ... Қолжазбаның бірнеше көшірмелері бар. Ленинград архивіндегі жазбалар
ХІV ғасырда ... ... ... ... ұтымды да ширақ тілмен
жазылған. Оның ... С.Е. ... ... ... ... түріктерінің ХІ
ғасырдағы Қараханидтер дәуірінде қолданған тіліне, оның Қашқар диалектісіне
ұқсас келетін сияқты, – дейді [9, 34 б]. Осы ХІV ... ... ... атты ... ... ата мен Хауа ана»
қиссасының транскрипциясы мен ... ... ... ... ... Сағындықұлының еңбегінен басқа, қазақ тілші ғалымдары тарапынан бүгінге
дейін бұл ескерткіштің тілі ... ... ... ... ... ... ғалымдар шағатай тілінде жазылған қазақ тіліне ... ... ... ... ... («Жылнамалар
жинағы») атты еңбегін жатқызады. Орта ... ... ... тарихын
зерттеуде бұл еңбектің рөлі зор. Осы ... ... ... Р. Сыздықова мен М. Қойгелдиев:... Қадырғали шежіресі тілінің
лексика-фразеологиялық, әсіресе көркемдік-бейнелеу құралдарының сипатына
қарай оны ... ... ... ескі ... ... ... ... деп тануға мүмкіндік береді», – ... ... осы ... ... ... ... ... Темшік баһадурдың немересі, Қосым
бидің баласы Қадырғали бидің шежіресі ХVІ ... ең соңы ... ... қазақтың ескі жазба әдеби тілінің прозадағы, оның ... ... ... ... ... деп ... – деп тұжырым жасайды ... б]. Осы ... ... ... зерттелуіне жан-жақты тоқталған.
Ш.Уәлихановтың пікірінше, сөз болып ... ... тілі ... (яғни шағатайша), қазіргі (Шоқан дәуіріндегі) қазақ тіліне өте
жақын, ондағы көптеген сөздер мен сөз ... күні ... ... қазақ
тілінде қолданылады дегенді айтады [10, 54 б].
Қадырғали Жалаиридың тілі ... ... ... ... төрт ... ... көрсетеді. Соның ішіндегі И.Н. Березин, Ш.
Уәлиханов, В.В. Вельяминов-Зернов, Әли Рахим сынды ғалымдардың түркі ...... ... (бұл ... ... тілі ... отыр) жазылған деген
пікірлерін және Ә. Марғұлан мен Е. Масанов, Т. ... ... ... ... ... деген пікірлерін және М. Оразовтың шағатай
тілі үлгісінде жазылған деген пікірлері, біздіңше, шындыққа жанасымды. Оған
ғалымдарымыз жасаған зерттеулер де ... бола ... ... ... ... ерте дәуірлер мен орта ғасырлардағы
түркі-моңғол қауымдарының тарихын баяндайтын болғандықтан, антропонимдер
және кісі ... ... ... ... ... ... ... сөздер және өзге тілден енген осындай ... ... ... өте көп кездеседі.
Орта ғасыр ескерткіштерінің тілінде жалпы жазба әдеби мұраларға тән ... ... ... ... ... де бұл ... қыпшақ, қарлұқ тілдерінің жазбаша негізі аралас келіп отырған. Оған
әртүрлі тайпалардың аралас-құралас өмір ... ... ... ... ... тілінің негізінде жазылған, оғыз немесе ... ... ... ... деп ... ... ... ала-
құлалығы бар.
Орта Азияда көне түркі дәуірінен бері орта ғасырларға ... д ... ... ... ... д ... тілінің орнына й әдеби тілі орын тепті.
Шағатай тілі жайлы сөз ... ... ... осы й ... ... ... Бұл ... тіліне тән басты ерекшеліктердің ... ... ОҚ ... тілінде кездесетін адағ (аяқ), адуғ ... ... д ... ... ... ... тілінің көнелігін
емес, С.Е. Малов «өтпелі кезең» деп есептейтін (XI-XIV ғасырлар) ... ... ... көрсетсе керек (Малов С.Е. Памятники
древнетюркской ... М.; Л., 1951, с 221). ... ... ... ... еске ... бұл ... Сырдарияның төменгі
жағындағы қыпшақ-оғыз жазба тілі мен ертеректегі қарлұқ-ұйғыр тілдерінің
негізінде пайда ... және ... ... тілдің белгісін де сақтап
қалғанын көруге болады.
Шағатай тілінде ... ... ... ... тілдерінен енген
сөздердің о ... төл ... ... ... ... ... ... сауаттылығын көрсетеді. Қалай десек те, қазақ тілі – ... ... ... ... олар – ... ... тілінің қайнар
көздерінің бірі. Сөздігін беріп отырған үш ескеркіштің (ОҚ, ҚӘ, ЖТ) жазылу
кезеңдері мен ... ... бар. ... орта ғасыр
ескерткіштерінің тіліне тән ... ... осы ... ... ... ... ... керек.
Осы уақытқа дейін ескі қазақ тілі ескерткіштерінің сөздігі жеке арнайы
еңбек ретінде жарияланған ... ... ... ... Орхон-
Енисей жазбаларынан бастап, біршама орта ғасыр ескерткіштерінің сөздігі
енгенмен, орта ғасыр ... ... ... ... ... ... Бұл орайда алда тұрған міндеттердің бірі – шағатай тілі ... ... ... ... ... ... ескі қазақ әдеби
тілінің түсіндірме сөздігін жасау. Тілі ғылымы тамырын тереңге жайған сайын
өткен тарихымызға ... ... жаңа ... ... ... ... зерттеушілердің шағатай ескерткіштерін оқуда, олардың
мағыналарын түсінуде үлкен қиындықтарға кездесіп отыратыны шындық. Көптеген
көне сөздердің ... әлі де ... ... ... ... ... өткен тарихымызға қызығатын кез-келген оқырманның түпнұсқа мәтінінен
ақпарат алуына да ... ... ... ... деп ... ... ... зерттеушілердің жұмысын жеңілдете беру мақсатында және
жалпы ел мен жердің, туған тілдің тарихына ... ... жол ... үшін аталған ескерткіштердің сөздігі жасалғаны дұрыс. Екіншіден, бұл
сөздік ... ... ... ... еншісін айқындау қызметін
де атқарады, сондықтан ... ... деп ... ескі қазақ әдеби тілінің
сөздігі деп аталуы керек.
Бүгінде біршама зерттеушілер қазақ ... ... ... ... ... ... тілінің тарихын ХҮ ғасырдан басталады деген тоқтамға
келгенімен, қазақ тілі тарихының онан бұрынғы замандардан ... ... ... Осы ... ... ...... нақты тілдік
деректер. Біз сөз етіп отырған ескі қазақ ... ... ... ... ... ... тиіс деп ойлаймыз.
Әдебиеттер тізімі
1. Оразов М. Шағатай тілі (А. Науаидың 550 жылдығына байланысты) . ... ҒА ... ... ... 1991, № 4, 41 – 50 ... ... С. ... әдеби тілінің тарихы. Алматы: Ана тілі, 1996 – 304 ... ... М. ... тілі ... ҚР ҒА ... Тіл ... ... №1, 9-19 бет.
4. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия / Бас. ред. Б. Аяған. – ... ... Бас ... 2007. – 688 ... ... Р. Абай шығармаларының тілі Алматы: Ғылым, – 1968 – 334
бет.
6. Құрышжанов Ә., Ибатов Ә. Ескі ... ... ... // ... тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары. Алматы : Ғылым, 1981. –
198 б.
7. Өмірәлиев Қ. Оғыз қаған ... тілі . ... : ... 1988 – ... ... Б.М. Ғаламның ғажайып сырлары Алматы: Ғылым, 1997 ... ... Ғ, ... Ә, Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің
тілі. Алматы: Мектеп, 1971 – 173 бет.
10. Сыздықова Р, Қойгелдиев М, ... би ... және оның ... Алматы : Қазақ университеті, 1991 – 272 ... ... Р. ... ... тілі. Алматы: Сөздік – Словарь,
2004, - 552 ... қ. ... м/а, 20 үй, 6 ... 8(7252) ... ... 8(7252) ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғ. Мүсірепов61 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Мақыш қалтайұлының өмірі мен мақыштану мәселелері33 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет
Turbo Pascal программалау тілінің қосымша мүмкіндіктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь