Құлажорға мәдениеті

КІРІСПЕ

І ТАРАУ. ҚҰЛАЖОРҒА КЕЗЕҢІНЕ ТАРИХНАМАЛЫҚ ШОЛУ

1.1 Құлажорға кезеңінің зерттелу тарихы

1.2 Құлажорға мәдениетінің кезеңделуі мен мерзімделуі

ІІ тарау. Құлажорға ескерткіштерінің сипатамасы

2.1 ҚҰЛАЖОРҒА МӘДЕНИЕТІНІҢ ЖЕРЛЕУ ҒҰРПЫ
(қорғандардың орналасуы мен ішкі құрылымы, жерлеу ғұрпы ерекшеліктері)


2.2 ҚҰЛАЖОРҒА КЕЗЕҢІНІҢ ЗАТТАЙ МӘДЕНИЕТІ
(тұрмыстық бұйымдары және ат.әбзелдері мен қару жарақтары)


Қорытынды

Қосымша
Тақырыптың өзектілігі. Неолиттен басталатын адамды жерлеу ғұрпындағы жер бетіне ескерткіш түрғызу дәстүрі кең далада бірнеше мыңжылдықтар бойы жүрді. Әр тарихи-мәдени кезеңде элеуметтік-экономикалық, этномэдени процестерге байланысты оның архитектурасы мен көркемдік жағына жаңаша ерекшеліктер қосылып отырды. Осы дәстүрдің ең бір шарықтап дамыған уақыты - ерте темір дәуірі. Осы дәуірдің бір кезеңі болып табылатын Құлажорға мәдениеті Қазақ Алтайы тайпаларында жаңа түсініктер мен өзгешеліктер қалыптастырды, олардың шығуы, қалыптасуы мен таралуы мәселелерін зерттеудің қажеттігі бұл өлкелерді мекен еткен халықтардың Евразиядағы сақ-сібір тарихи-мәдени қауымдастығындағы орнын ашып беретіндігімен құнды.
Біз қарастыратын тарихи кезеңдегі Қазақстанның шығысында мекен еткен түрғындардың жерлеу ғүрпы жөнінде орасан зор мағлұматтар жинақталды. Мағлұматтардың барлығы дерлік толық ғылыми айналымға енбеді. Алынған мәліметтердің өңделуі жүйелі, бағытты зерттеулердің жоқтығынан өте жай жүрді. Әсіресе жеке археологиялық кезең ретінде бөліп көрсетілген Құлажорға мәдениеті ғылыми айналымға енгізілгенімен оған қатысты нақты жүйеленген тұжырымдар мен қорытындылар жасалған жоқ. Осының өзі тақырыптың өзектілігін айқындап тұрғандай.
Соңғы бір жарым ғасырда қарастырылып отырған өлкеде ерте темір дәуірінде мекен еткен халықтардың жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері жайлы жинақталған көптеген мәліметтердің легі зерттеулердің жаңа әдістемелеріне сай жүйеленіп, қазіргі ғылыми-теориялық деңгей мен талапқа сай жіті талдауды керек етеді. Сонда ғана өлкелердің ғылыми тұжырымдалған ортақ тарихи-мәдени келбеті құрылады. Ең бастысы бітіру жұмысының тақыры ретінде алынып отырған Құлажорға кезеңі бұрынғы жасалған қорытындыларды жаңаша көзқараспен қайта қарауды талап етеді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Таңдап алынған жұмыстың басты мақсаты Құлажорға кезеңіне қатысты жинақталған қолда бар деректер мен зерттеулердің негізінде, аталған кезеңнің Қазақстан археологиясындағы орнын мен мазмұнын ашып көрсету. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін алдымызға төмендегідей міндеттерді қойып отырмыз:

- Құлажорға кезеңіне қатысты ескерткіштердің зерттелу тарихына тоқталу;

- Аталған кезең ескерткіштерінің мерзімделуі мен кезеңделуіне байланысты жасалған тұжырымдарды жүйелеу;

- Осы кезеңге жататын ескерткіштердің барлығына сипаттама беру;

- Зерттелген ескерткіштерді сыртқы құрылымына, жерлеу дәстүріне қарай топтау;
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚҰЛАЖОРҒА КЕЗЕҢІНЕ ТАРИХНАМАЛЫҚ ШОЛУ
1. Құлажорға кезеңінің зерттелу тарихы
1.2 ... ... ... мен ... ... ... ескерткіштерінің сипатамасы
2.1 ҚҰЛАЖОРҒА МӘДЕНИЕТІНІҢ ЖЕРЛЕУ ҒҰРПЫ
(қорғандардың орналасуы мен ішкі құрылымы, жерлеу ғұрпы ерекшеліктері)
2.2 ҚҰЛАЖОРҒА КЕЗЕҢІНІҢ ЗАТТАЙ МӘДЕНИЕТІ
(тұрмыстық бұйымдары және ат-әбзелдері мен қару ... ... ... ... ... ... ... бетіне ескерткіш түрғызу дәстүрі кең далада бірнеше мыңжылдықтар ... Әр ... ... элеуметтік-экономикалық, этномэдени
процестерге байланысты оның ... мен ... ... ... ... отырды. Осы дәстүрдің ең бір шарықтап дамыған уақыты -
ерте темір дәуірі. Осы дәуірдің бір ... ... ... ... ... ... ... жаңа түсініктер мен өзгешеліктер
қалыптастырды, олардың ... ... мен ... ... ... бұл ... мекен еткен халықтардың Евразиядағы ... ... ... ашып беретіндігімен құнды.
Біз қарастыратын тарихи кезеңдегі Қазақстанның шығысында мекен еткен
түрғындардың ... ... ... ... зор ... ... барлығы дерлік толық ғылыми ... ... ... ... жүйелі, бағытты зерттеулердің жоқтығынан өте ... ... жеке ... ... ... ... ... Құлажорға
мәдениеті ғылыми айналымға енгізілгенімен оған қатысты нақты жүйеленген
тұжырымдар мен ... ... жоқ. ... өзі тақырыптың өзектілігін
айқындап тұрғандай.
Соңғы бір жарым ғасырда қарастырылып отырған өлкеде ерте ... ... ... ... жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері жайлы
жинақталған көптеген мәліметтердің легі ... жаңа ... ... ... ... ... мен ... сай жіті
талдауды керек етеді. Сонда ғана өлкелердің ... ... ... ... ... Ең ... бітіру жұмысының тақыры ретінде
алынып отырған Құлажорға кезеңі бұрынғы жасалған қорытындыларды жаңаша
көзқараспен ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Таңдап алынған жұмыстың
басты мақсаты ... ... ... ... ... бар деректер мен
зерттеулердің негізінде, аталған кезеңнің Қазақстан археологиясындағы орнын
мен мазмұнын ашып көрсету. Осы ... ... ... үшін алдымызға
төмендегідей міндеттерді қойып отырмыз:
- Құлажорға кезеңіне қатысты ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... мен ... жасалған тұжырымдарды жүйелеу;
- Осы кезеңге жататын ескерткіштердің барлығына сипаттама беру;
- ... ... ... ... ... дәстүріне қарай
топтау;
- Құлажорға кезеңіне жататын ескірткіштерден табылған заттардың қойылу
тәртібіне қатысты тұжырымдама беру;
- Осы кезеңде өмір ... ... ... ... ... жұмысының нысанына Қазақ Алтайы мен Тарбағатай ... алып ... ерте ... дәуірі археологиялық ескерткіштері және осы
уақытпен мерзімделетін артефактілер жатады.
Бітіру жұмысының әдістемелік негіздері. Қазақстанның батыс жэне шығыс
өркениеттерінің ... ... ... ... оның ... ... ... нашар зерттелінуі және өлкенің сол
замандағы этномәдени процестердің тоғысар торабында ... ... ... ... ... етіп тарихи салыстырмалы талдауды алуға
әкелді. Сонымен бірге ... ... мен ... әдістері де
қолданылады. Ең басты әдістердің бірі ретінде ... ... ... орын
алды.
Бітіру жұмысының мерзімдік шеңбері. Бүгінгі күні археология ғылымында
әртүрлі пәнаралық ... ... және т.б. ... ... алу ... ... ол зерттеулердің өзі кезіндегі
моладан табылған заттарды өзге жерлерден табылған олжалармен салыстыра
мерзімдеу ... көп ... ... ... да ... ... анықтайтын, жаппай мойындаған, қалыптасқан зерттеу ... ... ... ... ... ... ... құлажорға
ескерткіштерін шартты түрде б.з.д. 4-1 ғғ. мерзімдеуге әкелді.
Зерттеудің деректік негізі. Қазақстанды мекен еткен ерте ... ... ... ... деректердің екі тобына иек артады:
археологиялық және жазба деректер. Шығыс Қазақстан территориясында ерте
темір ... өмір ... ... ... ... ... ... анықтайтын жазба деректердің тым аздығына байланысты ... ... ... ... ... орындары – қорғандар
материалдары осы олқылықтың орынын ... ... ... ... ... ... ... қатысты археологиялық деректер
ХІХ ғасырдың өзінде-ақ жинала ... ... ... және кәсіпқойлық
деректер ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... Бұл ... ... ... ... З.С.Самашев,
Ә.Т.Төлеубаев және т.б. зерттеушілердің ... ... ... жинақталған археологиялық материалдарды атап айтуға ... ... ... ... ... ... сондай-
ақ ғылыми жетекшінің қазбалары нәтижесінде жинақталған материалдар
зерттеудің ... ... ... ... тарау. Құлажорға кезеңіне тарихнамалық шолу
1. Құлажорға кезеңінің зерттелу тарихы
Шығыс Қазақстанның ерте ... ... ... ... Қазан
төңкерісіне дейінгі зерттеулер, Кеңес дәуірі тұсындағы зерттеулер (1920-
1990 жж.) және егемендік алғаннан кейінгі жаңа ... ... ... және ... түсіну кезеңі деп қарастыруға болады.
Шығыс Қазақстандағы археологиялық ескерткіштер туралы алғашқы қысқа
мәліметтерді біз ХҮІІІ ғасырдың саяхатшылары мен ... ... ... ... кездестіреміз. Алайда қазан төңкерісіне
дейінгі зерттеулерде ... ... ... ... ... ... кезеңі ескерткіштерінің ашылуы мен жеке мәдениет
ретінде бөліп көрсетілуі тікелей Кеңес заманымен ... ... ... ... ғана ... Қазақстандағы археологиялық
зерттеулер табысқа жеткен кезең болып табылады. Кеңестік археологтардың
алдында көне қоғамдағы ... ... мен ... ... дерек беретін қазылған және бұрын зерттелінген ... ... ... ... Кеңес зерттеушілерінің жүйелі және ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді
шешуге себін тигізгендігін әсте жоққа шығаруға болмайды.
Шығыс Қазақстанды жүйелі археологиялық зерттеу 1935 ... ... ... ... ... ... институты, Қазақ ССР-нің
тарих, археология және этнография институты ... ... ... ... экспедициясының қызыметінен басталады. Экспедицияны
СССР Ғылым Академиясының Материалдық Мәдениет ... аға ... ... ... Бұл экспедиция 1957 жылдарға дейін
үздіксіз барлау, қазба жұмыстарын ... ... ... және ... ... ... ... зерттеді (Черников С.С. Восточный Казахстан
в эпоху бронзы. ... № 88. М-Л., 1960. ... ... ... ... ... әсіресе ежелгі көшпелілер
дәуірі салыстырмалы ... ... өте аз ... Бұл осы облыстағы
археологиялық зерттеу жұмыстарының өте кеш басталуымен ... ... ... ... 1947 ... ... ... Қазақстандағы археологиялық
зерттеулер жүйелі сипатқа ие болады (Черников С.С. Отчет о работах ВКЭ ... // ... ... №108, ... 1951. ... ... отчет о работе Восточно-Казахстанской экспедиции в 1948г.
Архив. Ф.11, опись 2, дело 120, С. ... мен С.С. ... ... ... ауданында ерте темір
дәуіріне жататын ескерткіштерді тіркеуге алды. ... ... ... С.С.Черников 1947 жылы құрған уақыттан ... ... ... ... ғасырдың 70-ші жылдарының басына дейін
басқарды. Соғысқа дейінгі 1935-1937жж. өзінде-ақ көне кен ... ... ... мен ... ... ... ... күтпейтін күрделі мәселелер мен ірі ескерткіштерді жүйелі ... ... ... суреттері де ғалым назарынан тыс қалмады.
[Черников С.С. Наскальные изображения верховий Иртыша. //СА. 1947. Т.IX. ... ... ... жылы ... ... ... ... есепке алу және неолит, қола ... ... ... жүргізсе, ал келесі 1948 жылы Самар
ауданындағы ... және Баты ... ... ерте ... ... ... ... Құлажорға қорымындағы мүрделердің біразы тас
жәшіктерде ғана емес, адам қаңқасын қоршаған ағаш ... жер ... ал ... ... ... ... заттар кездеспейтіндігін
анықтайды.
С.С.Черников Құлажорға қорымы ... ... ... ... ... ... да айта келіп, алдын-ала есеп
беруінде ж.с.д. 4-3ғғ. мерзімдесе [С.С.Черников. ... ... ... ... экспедиции в 1948г. Архив ИА. Ф.11, ... ... 120. - С. 6.], ал бұл ... туралы тұжырымдалған мақаласында
ж.с.д. 3-2ғғ. ... ... о ... Восточно-
Казахстанской экспедиции 1948г.//Известия АН Казахской ССР. ... ... № 108. ... АН Каз ССР.- А-Ата, 1951.-
67-68бб.]. 1948 жылы ... 1 ... ... 13 оба ... ... 11 қорған қазылып зерттеледі. Бұлардан басқа Славянка, Қызыл ... және ... ... ... ... тән ескерткіштер ашылып
зерттеледі.
Баты қорымның Құлажорға қорымымен ұқсастығындағы ... ... ... тас ... мен ... ... сондай-ақ бірқатар
айырмашылықтары да барекендіктерін зерттеушілер өздерінің ... ... Баты мен ... ескерткіштері сақ және үйсіндермен ... ... ... және ... тайпалық одақтарының Ертістің жоғарғы
ағысына ... ... ... ... шекарасының анық еместігін
көрсетеді. / ... ... ... о ... ... экспедиции в 1948г. Архив. Ф.11, опись 2, дело 120, С. 6./
Шығыс Қазақстан экпедициясы 1950 жылы ... ... оң ... ... ... ту ... маңындағы ерте темір дәуірінің қорғандарына
қазба жұмыстарын жүргізді. [Черников С.С. О ... ... ... ... Вып.64. М., 1956.С. 43-60.].
Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясының ... ... ... 1952 жылы ... ... ... Ту ... жанында Ертіс өзенінің
оң жақ ... ерте ... 1950 жылы ... ... ... ... Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде бұл
қорымнан қорғандардың екі түрі ... ... ... ... пен тас ... ... Алтайлық (пазырықтық) қорғандарға ұқсас тас үйінділі қорғандар.
Нақтырақ ... 1952 жылы да екі ... ... ... ... ... С.С.Черников 1948 жылы зерттелген ... және Баты ... ... ... ... соңғы ғасырларға жататын болуы керек деп
топшыласа, келесі алтай типіндегі №4 ... ... ... ... қарай басқа кезеңге жатқызды. [ Черников С.С. О
работах Восточно-Казахстанской экспедиции. КСИИМК Вып.64. 1956г. ].
Ал, 1953 және 1954 ... ... ... ... ... бар ... Пчела, Түсқайың, Славянка, Юпитер ауылдары
маңындағы ерте көшпелілердің ескерткіштері зерттелді. ... С.С. ... ... ВКЭ за 1954 год. ... ... Осы уақытта аталған
жылғы және өткен жылдардағы табылған археологиялық және антропологиялық
материалдарды ... келе ... ... ... ... ... типі ... Қазақстанда анық
байқалады, ал пазырықтықтар мен ... ... ... ... да ... тайпалар мен рулардың жылжуларына ... ... ... тарихи тамырлары біз осы уақытқа дейін ... ... ... тіпті ежелгі уақыттарға кетеді» –, деп қорытынды
жасаған болатын [Черников С.С. ... о ... ... ... 1953 ... Архив ИА. Фонд 11, дело 284, связка
20.]. Бұл жерде зерттеуші өзінің зерттеп жүрген ескерткіштерінің ... ... ... ... атап өту ... саяси қағидаларға
қарамастан батыл пікір жасаған болатын.
Бұқтырма ГЭС-ін ... ... су ... ... 1956 жылы ... ... зерттеле бастайды. Бұл жылы ШҚАЭ 4
отрядқа бөлініп жұмыс ... Ерте ... ... ... ... ... ... археолог Ә.М.Оразбаев басқарды. Қазба жұмыстары Құлажорға
және Усть Бөкен ауылдары маңында жүрді. 1948 жылы ... ... жыл ... ... межесіндегі ерекше локальдық топқа
жататын қытай ... у-ге, ... ... баламалау
мүмкіндігі туған Құлажорға ескерткішінде 1956 жылы 18 ... ... С.С. ... о ... ... ... ... АН СССР 1956г. Опись-2. Дело 420. Связка 28.]. Олардың
барлығының үйінділері топырақ пен тастан тұрады, ... ... ... ... ... жетеді. Үлкен жақпар тастардан құралған жәшіктер жиі ... ССР ҒА ... ... және ... институтының Бұқтырма
археологиялық экспедициясының 1958 жылғы мақсаты Ертіс бойы аңғарының бұған
дейін зерттеліп келген археологиялық ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... жағалауының әртүрлі дәуірлерге жататын
ескерткіштерін ... ... ... ... ... қорған,
қоршауларына қазба жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... ... Самар және Ұлан аудандарында жүрді. Күршім ауданындағы
археологиялық қазба жұмыстары Шиліқарын, Көкжар және Аманат тауы етегіндегі
қорымдарда ... ... ... ... археологиялық
экспедициясы осы маусымда II-IV ғасырларға жататын ... ... ... ... IV-II ғасырларымен мерзімделетін Көкжар қорымында 9 қорған
және Аманат қорымдарында 4 ... ... ... ... ... Көкжар қорымындағы етегінде тас белдеуі бар №2 қорған қабірінің
солтүстік-шығыс қабырғасынан ұзындығы – 2,4м, ені ... ... ... 0,25м ... ... ойып ... ладья түріндегі астау-табыттың
табылуы ерекше жағдай. ... ИА. ... ... ... год. ... раскопок. Фонд 11, опись 2, дело 518, 519 связка 33.].
Мемлекеттік Эрмитаждың Оңтүстік Алтай археологиялық экспедициясы 1962
жылы ерте темір ... ... ... ... оң ... үш
шақырымға дейін созылатын Катон қорымындағы 6 ... ... ... Қорғандар дөңгелек келген тас үйінділі, ... ... ... 10м ... ... [С.С.Сорокин. Мемлекеттік Эрмитаждың Оңтүстік
Алтай археологиялық экспедициясының 1962 жылғы есебі Фонд 11. Дело ... 58. Инв. №129. ... ... ... ... ... ... 1967
жылы т.ғ.к. доцент Ф.Х. Арсланованың жетекшілігімен ... ... ... Зевакино қорымында әр дәуірге жататын ескерткіштерге
қазба жұмыстарын ... ... ерте ... дәуірінің 4 қорғанына
қазба салынды. №30 және 105 ... ... екі ... қарап Шығыс
Қазақстанның (Баты, ж.с.д. ІІІ-І ғғ, Құлажорға), сондай-ақ, Катон қорымы
мен ... ... ерте ... ... ... арасында
ұқсастықтарын салыстыра келе ... ... І ... ... ... ... об итогах археологических работ,
проводимых студентами Усть-Каменогорского государственного педагогического
института в 1967 ... Фонд 11, ... ... , инв. № 98 ... ССР Ғылым Академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология
және этнография институты археология ... ... ... ... Шүлбі су қоймасының жайылу аймағында 1977 жылы барлау
жұмыстарын ... ... ... ... ... ... әр
дәуірлерге жататын ескерткіштерін зерттеді. ... ... ... ... Шульбинской ГЭС. А-Ата, 1987.]. Бұл жұмыстар 1977, 1980,
1982 жылдары А.Г.Максимова және 1981, 1983 ... ... іске ... Осы ... ... ... кезеңіне жататын
Жартас, Убаредмет ауылы маңы, Қарашат ІІІ, Ақший ІІ ... ... ... ... ... ерте көшпенділер дәуірінің
ескерткіштерін конструктивті құрылысының ерекшелігіне және жерлеу ғұрпына
қарай 2 ... ... су ... ... 1986 жылы ... ашқан Трифонов Ю.И.
Отчет о полевых работах 1986 г. в зоне затопления Шульбинской ГЭС //Архив
ИА. – ... 1986. әр ... ... топтасқан Ақши-1 қорымында №6
қорғанға және бір жер қабірге қазба жүргізді. Мұндағы №4 және ... ... ... ... ... ... ... Ю.П.Алехин басқарған археологиялық
экспедициясы 1988, 1990-1991 жылдары Семей облысының Новошүлбі, ... ... ... ... ... әр ... ... археологиялық
ескерткіштерді есепке алып, төлқұжаттарын ... ... ... екі ... ... 5-60м, ... 4,5м-ге дейінгі белгілі
бір жүйесіз шашырай орналасқан топырақ үйінділі оншақты ескерткіш ж.с.д. ... ... ... ... жататын 100-ден аса сақ дәуірінің
қорғандары.
Новошүлбі және Бородулиха аудандарындағы ерте ... ... 2-ден ... ... ... пен тас ... ... тұратын тобы солтүстіктен
оңтүстікке қарай тізбектеле орналасқан. Бұл аудандардағы ерте ... ... ... және құлажорға мәдениеттеріне жатады. /Алехин Ю.П.
Исследования 1991 г. в ... ... ... ... Петропавловск, 1992. С. 12-15./
Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің 1987-1989 жылдары
зерттеулері нәтижесінде Күршім ... ... ... ... ... ерте темір дәуірі ескерткіштерінен тұратын 1300-ден астам
әр ... ... ... ... ... ... ... Жекелеген үйінді мен қорғандар тобынан ... ... пен ... қорғандардың сыртында қоршаған тас ... кей ... ... бар. ... Г.И. ... исследования в верховьях
Иртыша. //Маргулановские чтения (тезисы). Петропавловск, 1992. С. 115-116.
Шығыс Қазақстан облыстық ... ... ... ... ... ... ... барлау, іздестіру жұмыстарының
нәтижесінде Қандысу өзені бойынан және Сеңгір, Маңырақ ... ... ... 12 қорғандар тобы анықталды. Покровка қорымы 75 қорғаннан
және 6 қола ... ... ... ... оңтүстік батыстан
солтүстік шығысқа қарай тізбектеле орналасқан. Үлкен қорғандардың жер ... ... тас ... және ... ... ... ... өзенінің оң жағалауында орналасқан Сеңгір қорымы оңтүстік, оңтүстік
батыстан солтүстік шығысқа қарай тізбектеліп келген 108 ... ... ... ... Осы ... №13 қорған етегінен 2м алшақтықта
12х12м келген төртбұрыш тас қоршауымен ерекшеленеді. Әр тізбекте тас қошауы
бар ... ... ... бұл ... 1948 ... зерттеген Самар ауданындағы ... ... келе ... ... мерзімдейді. /Кущ Г.А. Археологические
исследования Восточно-Казахстанского ... ... ... (тезисы). Петропавловск, 1992. С. 77-78.
2. Құлажорға мәдениетінің кезеңделуі мен ...... ... ерте ... ... ... кезеңделуі
мен мерзімделуін Алтайдағы 1927 жылы ... ... С.И. ... ... ... ... Л., 1930. С.146-148.], 1947
жылдан бастап арасындағы үзілістерімен 1971 жылға дейінгі С.С.Черниковтың
[Черников С.С. ... о ... ВКЭ 1948 ... // ... ... №108, вып.3.
1951. С.67-68. С.С.Черников. Предварительный отчет о работе ... ... в 1948г. ... Ф.11, ... 2, дело 120, С. ... С.С. О ... ... ... ... М., 1956.С. 43-60. ... С.С. ... о работах ВКЭ
за 1954 год. ... ... ... С.С. ... о работах
Восточно-Казахстанской экспедиции 1948г.//Известия АН Казахской ССР. Серия
археологическая, ... № 108. ... АН Каз ССР. ... ... ... С.С. ... Восточно-Казахстанской археологической экспедиций
в 1956 году. //КСИИМК. Вып.73. Л., 1959. 99-106 бб. ... С.С. ... ... М., 1965.], ... ... ... ... ранних кочевников верховьях реки Бухтармы. // Археологический
сборник. №8. М-Л., 1966. ... С.С. ... ... ... издание раскопок 1965 и 1969гг.) //Тр. Гос. Эрмитажа. Л., ... С. ... ... ... ... ... ранних кочевников на правобережья Иртыша// Изв. АН КазССР, вып.
2/19/. С. 57.], Ә.М.Оразбаевтың [0разбаев А.М., ... Г.К. ... ... ... ... ... ... и сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. С.9-70. ... ... З.С. ... Кулажургинского типа.
//Археологические ... в зоне ... ... ГЭС. ... 1987. ... және т.б. ... ... жұмыстарының
негізінде жасауға болады.
М.П.Грязнов 1939 жылы Алтайдың ерте көшпелілер дәуірін үш қорымдар
хронологиясы бойынша: майемер ... VII-V ғғ.), ... ... ... және шибе ... II ғғ.) деп бөлсе, ал 1956 жылы ... ... ... ала ... ... кезеңін ж.с.д. VII-VI
ғғ. деп қысқартты. Грязнов М.П. ... ... ... ... Оби ... близ с. Большая Речка //МИА №48. М-Л., 1656. -160. С.17. ... ... ... қорғанындағы қазбадан кейін хронология мен кезеңдеу
сұрақтарын шешуге жаңаша көзқараспен қарады. Грязнов М.П. Аржан. Л., 1980.
-80 с. ... 1978 жылы ... ... ... өмір ... ... ... қатар өмір сүрген ерекше күрту кезеңін (ж.с.д.
VIII-VII ғғ.) бөлек көрсетті. Грязнов М.П. К ... о ... ... типа в ... с ... кургана Аржан //КСИА №154. –М.,
1978. С. 9-18. Ал 1979 жылы ж.с.д. VIII-III ғғ. скиф ... ... ... үш фазаға бөлді: аржан-черногоров (ж.с.д. VIII-VII ғғ.),
майемер-келермес (ж.с.д. VII-V ғғ.) және ... ... ... ... фаза өзіне тән қару-жарақ бұйымдары, ат әбзелдері және ... ... ... М.П. Об ... ... ... скифо-
сибирских культур //Проблемы скифо-сибирского культурно-исторического
единства. – Кемерово, 1979. С. 4-7.
Ерте темір дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... заттары негізінде күрту ... VIII-VII ғғ.), ... VII-VI ғғ.), ... ... V-III ғғ.) және шибе ... II ғғ. ... I ғғ.) деп төрт кезеңге бөлді. Грязнов М.П. Алтай и приалтайская степь
//Степная полоса Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. – М. ... С. 161-178. С. 163. ... ... және ... ... ... сондай-ақ шибе кезеңін өз алдына көрсетуімен біраз зерттеушілер
келіспеді. Алайда бұл зерттеушілер де белгілі бір тоқтамға келе алмады. ... ... ... ... ... ... ерте скиф
мәдениетінің біріңғай даму үрдісін үш фазаға бөлді: ... VII-VI ғғ.) және ... ... V-IV ғғ.) деп ... Ал ... ғғ. ... ... деп белгілеп, пазырық дәуірін сонда кіргізген.
Киселев С.В. Древняя ... ... ... – М-Л., 1951. -638с. ... ... ... скиф ... деп көрсетіп (ж.с.д. VII-VI ғғ.)
ешқандай кезеңдерге бөлмеді және скиф ... ... ... ... ... ешқандай байланысы жоқ деп пайымдады. Руденко С.И.
Культура населения Центрального Алтая в скифское время. – М-Л., 1960. ... С164. ... ... ж.с.д. VIII-VII ғғ. Зайсан қазан шұңқырындағы
Ертістің жоғарғы ағысы, немесе Тарбағатай бөктерін мекендеген ... ... ... Алтайға келіп жергілікті халыққа ... ... ... ... ... С.И. ... находки и скифы. – М-Л., 1952.
-266 с. С.250. Алтайдың ерте ... ... ... ... ... ... ғалымдардың бірі – А.С.Суразаков. Алтайдағы ерте көшпелілер
мәдениетін ж.с.д. VI-II ғғ. үш ... ... бөле ... ... ... ... Шығыс Қазақстан және Таулы Алтай ескерткіштерін
біріктіре ... ... ... ... жатқызады.
Алтайдың ерте көшпелілер мәдениетінің қалыптасуына ... ... ... ... мен ... ... қауымдастығы
өз әсерін тигізген.
В.А.Могильников болса ерте скиф уақытын ерекше майемер мәдениеті ... ... ... VIII-VII ғғ.) және ... ... VII-VI ғғ.) деп ... ... Алтай ескерткіштерін Л.С.Марсадолов майемер (ж.с.д. VIII-
VII ғғ. ... ... VI ғ. ... ... кезеңіне жататын екі
ескерткіштер тобы (ұзыннан сұлай жатқызылған және бүктетілген) және пазырық
кезеңі (ж.с.д. VI-IV ғғ.) деп ... ... ... Л.С. ... ... (VIII-IV вв. до н.э.). ... дис... к.и.н. –Л., 1985.
-16 с. С.10-11.
Тарбағатайда 1971 жылдарға дейін ... ... ... Шілікті және Шаған оба ескерткіштерінде ғана жүргізілді.
Алтай – Тарбағатай ... сақ ... ... мен ... жөнінде өзінің ұзақ жылдарғы ғұмырын арнаған
С.С.Черников Шығыс Қазақстанның б.д.д. VIII-IIIғғ. ... ... ... ... және ... деп екі топқа бөледі. ... ... ... ... ... скиф ... түріне
жатқанымен, әртүрлі территорияларды алып жатыр және ... ... ... ... ... топ – ... ... ағысы салалары жазықтарын
мекендеген. ... ... пен тас ... және қабірдің солтүстік
қабырғасы мен ағаш қима арасындағы ер ... ... ... тән. Бұл ... ... ... ... Оңтүстік топ –
Зайсан көлі маңы мен ... ... ... ... ағаш ... ... немесе бөренелерден салынған ағаш
құрылыстар; қабір ... ... ... жер асты жолы келіп қосылады. Бай
қорғандардың құрылысы ... ... саз ... пен шым, ал ... тастар төселген. Керамикалық ыдыстар, құлдардың және ... ... және ... ... ... ... Усть ... ауылы
жанында және Ертістің жоғарғы сағасы ағысындағы Нарын ... ... ... ... ... осы территориялық топтар арасындағы
шекараны анықтауға қиындық туғызады, ... ... көлі ... Екі ... да ... қола ... мен ... бұйымдар
арасындағы айырмашылық байқалмайды. Бұл өлкеде көптеген ескерткіштердің
зерттелгендігіне қарамастан қазіргі таңда да ... ... ... І мың ... ... мәдениетінің хронологиясы мен
кезеңделуін талдаған ... ... ... ... зерттелгенін
басып айтады, ал оңтүстік ескерткіштер тобында (Тарбағатай ... ... VII-V ... ... ... ғана ... ал қалған
хронологиялық кезең ескерткіштері зерттелмеген еді. ... ... ... ... ... кеңдігіне
байланысты С.С.Черников оларды үш кезеңге бөлді. Басқа территорияларда
табылған жаңа ... ... ... жүгіне отырып,
С.С.Черников ерте көшпелілер дәуірінің ... ... ... VIII ... ... 1) б.д.д. VIII-VIIғғ. – майемер типіндегі
ескерткіштер (Славянка, 19 қорған; Юпитер, 1 қорған; Қанай, 7 ... ... 2) ... ... – пазырық типіндегі ескерткіштер (Мало-
Красноярка, Қызыл ту, 2,4 ... және т.б.); 3) ... ... ... мәдениеті ескерткіштері.
Құлажорға мәдениетін С.С.Черников тағы да, 3 ... ... Осы ... ... ең соңғы 1975 жылғы «К вопросу о
хронологических периодах в эпоху ранних кочевников» атты ... ... С.С. К ... о ... ... в эпоху ранних
кочевников (по археологическим материалам Восточного ... ... ... 1975. ... ... ол зерттелген
археологиялық материалдарға қарап нақты екі екі ... ... ... VII-ІV ғ.ғ. және 2) б.д.д ІІІғ.- б.д. Іғ. Алғашқы б.д.д.
VIIІ ғасырларды алып тастап Құлажорға кезеңін кеңейтті.
Соңғы ерте ... ... ... ... ... ... 1 ... жеке бөлімінде берген М.Қ.Қадырбаев ... ... ... ... ... ... болғанын, сондай-ақ
солтүстік таулы аймақтарда көршілес Алтайлық тайпалар ықпалы болғанын ...... ерте ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан көшпелілерінің мәдениеті дамуы
толық сипатталған. [Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге ... ... 1980. ... ... ... ССР тарихында» алғашқы
екі кезеңі – ... ... VII-VI ғғ. және ... ... ... ... ... ғғ. негізінен Алтайлық материалдар негізінде тұжырымдалған. ... ... ... ... үшін ... обасы, екінші кезең үшін
Усть-Бөкенді. (б.д.д. ІІІ-І ғғ. кезең С.С.Черниковтың Шығыс Қазақстандағы
ескерткіштерді ... ... ... ... ... ерте
көшпелілердің мәдениетінің даму кезеңдері туралы жалпылама түсінік береді,
қайта ... ... ... С.С.Черников пен
М.Қ.Қадырбаевтың кезеңдеулері сәйкес ... тек сәл ... ... ... ... мен ... ескерткіштері ұқсастығы
байқалады.
Ары қарай Тарбағатай мен Ертіс аймақтарын қарастырамыз, себебі
Павлодарлық Ертіс маңы мен ... ... ... ... ... Боковенко мен Ю.А. Заднепровский бар кезеңдеулерді, сондай-ақ
жаңа археологиялық ... ... ... ... ... заттық комплекстерді ескере отырып, негізгі үш ... ... ... Н.А.. ... Ю.А. ... кочевники
Восточного Казахстана. //Степная полоса Азиатской части СССР в ... ... М., 1992. ... – бастапқы кезең (Зевакино, Шілікті) б.д.д. ... ... ... оның ... ... ... IX ... игеріліп, бұнда ерте көшпелілердің Алтайдың синхронды комплексінің
Курту ІІ типі ... ... Скиф ... ... ерте ... ... территориялардан жиналған материалдарға ... ... ... немесе Измайловка комплекстерін (б.д.д. VIII-VII ғғ.)
зерттеу арқылы және олардың бір бөлігіне ... ... ... ... ... ... арқылы одан да ерте
кезеңге жатқызады. Археолог ғалымдар ... ... ... ... тым ерте ... ... ... бұрыннан келе жатқан мерзімде
қалса, ал баз біреулері жасартуға тырысады.
Алайда соңғы жылдары еліміздегі қазылған Мәйемер 2, №3 қорған (Самашев
З.С.) ... 3, №1 ... ... Ә.Т.) ... ... ІХ-ҮІІІ
ғасырларға жататындықтан (радиокөміртектік сараптама бойыншыа) ... ... ... ... ... ІХ ғасырлардың соңынан бастауға
толықтай негіз бар деп ойлаймын [Марсадолов Л.С., Зайцева Г.И. Соотношение
радиоуглеродных и ... ... для ... и ... І ... // ... изучения скифской эпохи Алтая и
сопредельных территории. Барнаул.1999. Изд. ... ... ... Бұл ... ... бір ... жерлеу
салтында, қорған құрылысында (біреуінде ... бар, ... ... айырмашылықтың болуы мұнда әртүрлі этникалық топтардың қатар
өмір сүргендігін көрсетеді. Сондықтан да атауын Мәйемер-Шілікті деп ... ...... ... ... VI-IV ғасырлаға жатқызылады. Ол Алтай
мен Пазырық ... ... ... ... ... ҮІ ... басында пазырық (берел)
мәдениетінде бұған дейінгі майемер археологиялық ... ... әрі ... айтарлықтай өзгерістер болды. Берел кезеңінің ... ... ... ...... ...... ІІІ-І ғасырға жатады.
Б.з.д. ІІІғ. әлі толық шешімін таппаған өзгерістер көріне бастады.
Алғашқы көшпелі бейнесіндегі ... ... ... болды. Бұлар –
орталық Азиядағы ғұндар, Жетісудағы – ... ...... ... кезеңде алтын қорғандар жоқ еді, ... ... ... ... көмуге бел буса керек. Темір қоланы біржола ығыстырып
шығарды. «Аң стилі» де біртіндеп ... ... ІІІ ғ. ... ... жағын көшпелі тайпалар мекендеген,
жазба деректерде олар – угэ деп ... ал ... ...... Угэ қорғандары Құлажорға, Славянка т.б. пунктерден табылған.
Олар үлкен емес, әрі заттары жұпыны. Темір ... ... ... Құмырада қымыз болса керек. Өлген кісінің ... атын ... Угэ ... ... ... ... европалық келбеттеріне
моңғол келбеттері араласа бастайды. Б.з.д. «І ғ. Угэ мен динлин жеріне ғұн
басшысы ... ... ... ... ... ... ... әскерін өзіне
қосып, оңтүстік батысқа қарай үйсіндермен соғысуға аттанады. Бұл жорықта ол
қаза табады. Угэ Шығыс ... ... ... еді. ... этнографиялық жағынан өзгеше тайпалар болғанын көреміз. Олар
Бұқтарма мен Шыңғыстауды мекендеген. Сақтар мен аримаспылардың ... ... ... ... ... ... ... көшпелілер өмірінде әлеуметтік-
экономикалық өзгерістер болады. Көшпелілердің өмірінде ХХғ. ... ... ... қалыптаса бастайды. Олар шаруашылық ұйым
баяғыда ауылдық қоғамға ауысса да, ... ... ... ... ... сипатталды. Малға деген жеке меншік байлардың
малдарының көбейе ... ... ... ... және ... иерархиясы одан ары ... дами ... Осы ... жататын
құлажорға мәдениетіне жататын ескерткіштер біршама зерттелгенімен, археолог
ғалымдар ... бар ... ... саралау жүргізілмеді. Тек
З.С.Самашевтың Шүлбі су ... ... ... ... ... ... ... қорған құрылысының ерекшелігіне және
жерлеу ғұрпына қарай 2 ... ... ... ... ІІІ ... ерте ... мәдениетінде айтарлықтай өзгерістер болды. Бұл жерде
тас жәшікте жерленген құрылыста құлажорға тұрпатындағы ... ... ... онда ... ... ... батысқа қаратып ұзыннан сұлай
жерлеген. Өте сирек жағдайда ғана оң жамбасымен бүктеле жерленген ... ерте ... ... ... С.С. ... Пчела,
Славянка, Қызылту, Юпитер, Малокрасноярка, Усть – Бөкен обаларын ... ... ... ... ... ... және ... деп
бөлді. Өкінішке орай бұл ескерткіштердің материалдары саралаудан өтіп,
ғылыми айналымға енбей қалды.
Тарбағатай теріскейінде 1989 ... ... ... ... ... ... теріскейіндегі ескерткіштері. ... ... ... ... №127, 23-38 бет. ... Г.К. ... ... века в предгорьях Тарбагатая. //Проблемы изучения и
сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. ... ... ... ... б.з.д. 1-мыңыншы жылдықтағы мәдениеті
жөнінде. ... ... и ... ... ... 1998. 253-259б. Омаров Ғ.Қ. Базар шаты қорғандары // ... ... ... N12. ... 1999. 81-89 бет.] ... ІІІ ғ.- ... ғғ. дейінгі қорғандардың сыртқы және ішкі құрылыс, құрылымы және ондағы
мәйітпен ... ... ... ... ... мен ... Түркістан
жеріндегі усунь ескерткіштерімен ұқсас екендігін көреміз және олардан
табылған артефактілердің тым аздығына ... ... деп ... ... бар. ... ... ... қалдырушылар мен
Тарбағатай, Іле бойы усуньдерінің өзара ... ... ... ... мен ... ... бір ... тайпалар деп айтуға
болады. Алтай мен Тарбағатай ерте темір дәуірі ... ... ішкі ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты кезеңделуі
мен мерзімделуі туралы өз ... ... ... ... ... таңда Шығыс Қазақстанмен көршілес Таулы Алтайдың скиф дәуірін
Ресей ғалымдары екі кезеңге бөліп қарастырады: ... ... ... ... Бұл ... ... шеңбері және кезеңдері ... ... ... ... ерте скиф ... б.д.д. IX-
VIIIғғ.-дан б.д.д VI ғғ., ал скиф немесе пазырық уақыты б.д.д VI- ... III-I ... ... ... Алтайдың скиф кезеңінің қорғандары
туралы қалыптасқан көзқарас бойынша 1) тек ... ... ... ... В.Д. Курганы Сайлюгема. Новосибирск, 1992. С.
114-117. Соенов В.И. К вопросу о ... ... ... ... ... ... // ... изучения скифской эпохи Алтая и
сопредельных территорий, Барнаул, 1999. С. 170-171.]; 2) пазырық мәдениеті
және ... ... ... [Шульга П.И. Этнокультурная ситуация в
Горном Алтае северо-западных предгорьях в VII-III вв. до н.э. // ... ... ... ... и ... ... Барнаул, Изд. АГУ,
1999.С.245-250.];
Қытай Алтайындағы ерте темір дәуірінің ескерткіштері біз қарастырып
отырған аймақтағы ескерткіштермен сыртқы ... ... ... Ван Бо. Қытайдағы Алтай даласының мәдениет ескерткіштері.
Үрімші,1996. 104,105,106 суреттер./Қытай ... ... ... ... ... 2007, 2008 ... ҚХР-ға жолсапар барысында
көптеген ескерткіштерді өз көзімен көріп, мұражай материалдарымен танысқан/
қазірге дейін ... ... ... ... ... әрі ... қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ғылыми зерттеу ісі тек барлау,
тексеріп есепке алу және ... ... ... ... ... ... ғана. [Сұңғатай С., Еженханұлы Б. ... ... ... ... деректемелері. 2том. Алматы, Дайк
Пресс 2005. 26 бет. -80бет.]
Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуірінің хронологиясы мен ... ... ... ғалымдар тарапынан әлі де жалғасын табады. Осы
тақырыпқа байланысты ... ... ... Тарбағатайдағы соны
археологиялық жаңалықтар мен ізденістер бұл мәселенің мәдени-хронологиялық
интерпретациясын шешу ... ... ... ... ерте ... ... ... кезеңделуі
|Кезеңдеуші ғалымдар |Кезеңдері ... ... С.С. ... типі |б.д.д. VIII- б.д.д.VIIғғ. |
| ... типі ... VI- ... |
| ... ... ... III- ... |
|Черников С.С.(1975ж.)|1-ші кезең ... VII-ІV ғғ. |
| |2-ші ... ... ... б.д. Іғғ. ... М.Қ. ... ... VII- б.д.д.VI ғғ. |
| ... ... ... |б.д.д. V- б.д.д.IV ғғ. |
| ... ... ... III- ... ғғ. ... ... мен |1)бастапқы (Зевакино- ... (IX ?)VIII- ... ... ... ... ғғ. |
| ... ... ) | |
| |3) ... ...... VI- ... ғғ. |
| | ... ІІІ- б.д.д.І ғғ. |
|Омаров Ғ.Қ. |1)Майемер-Шілікті ... ... | ... |
| ... шаты ... ғ. ... б.д.д |
| | |.IV ғғ. |
| ... Құлбабас |б.д.д. IV ғ. аяғы- б.д. І |
| | |ғғ. ... ... ерте ... дәуірі ескерткіштерінің кезеңделуі
|Мәдениеттері |Кезеңдері ... ... скиф ... және ... ... VIII- б.д.д.VI |
| ... |ғ. басы ... ... |б.д.д. VI-б.д.д.Vғғ. |
| ... ... ... ... ... ... ... ІІІғ.- б.д.д. |
| | |IIғ. басы ... ... ерте ... ... ескерткіштері
конструктивті құрылысының ерекшелігіне және жерлеу ғұрпына қарай 2 топқа
бөлінеді.
Бірінші топқа Жартас ... 5 ... ... (11, 41, 49, 50 ,51).
Олар дөңгелек тәрізді , жер ... ... Үш ... дөңгелек тәрізді
ірі тастардан крепиды айқын ... ... екі ... ... ... Мүмкін олар табиғи және ... ... ... Осы конструкциялардың биіктігі - 0,3 метрден ... ... ал ... – 4,5 ... 7,6 ... дейін. Негізінен
обалардың шұңқырлары сопақ формада келеді, әрқашанда батыстан шығысқа қарай
бағытталған. Осы ... ... ол ... ... және ... жабуына байланысты. Жәшіктер негізінен 4 граниттық плиталардан
тұрады. Қабірлерде есейген ( 3 ), ... ( 2 ) және ... ... 3 ) ... ... оң жақ ... тізелері бүгіліп жатқызылған,
екеуі – шалқасынан, және де ... ... ... жамбас буынына
бүгілген. Мәйіттердің беттері солтүстікке, ал бастары шығысқа ... ... ... ... Екінші қорғанға 41
қарағанда, барлық қорғандардан жол азығы ретінде қойдың ... және ... ... ... ... ... Және тек қана ... ( 51 ) аттың сүйегі табылған. Бұйымдары – ... ... ... Тек қана ... ... 5 ... жасалған жебенің ұштары
табылған.
Екінші топқа Убаредмет обасының 5 ... ... Ақшы ІІ ... ІІІ. ... топ ... ... олар кішкене топтармен
әртүрлі кезеңдерді ... ... ... ... ... ... тас сақина тәрізді келіп, диаметрі 5,4 метрден 6,6 метрге
дейін. Сақинаның ені – 0,5 мертрден 1,3 метрге дейін, ... – 0,2 – ... ... ... солпақ формада болған. Қабірдің ішкі
құрылымында ... ағаш ... ... Зерттелген қорғандардың
көпшілігінде, топырақты шұңқырларда жерленген мәйіттер ... ... ... ... ... ... ... жерленген. Басы тек
қана батысқа қаратылған. Мәйіттердің сазды ыдысдарынан ... ... ... ... ... ... ... және де мәйіттердің әр
қайсысында бір-біреуден сырға болған.
Осылайша ежелгі көшпенділер ... екі топ ... ... ... болады, мұнда тек қана әртүрлі уақытарының
ескертілгені емес, ... ... ... ... ... қиындығы,
өздерінен кейін қалдырған әртүрлі этникалық ... Ең ... ... ... ... және жер ... ... көреміз.
Мәйіттердің жатқызылуы қарама – қарсы. ... ... ... ... ал екінші топта – тек қана бір мәйіттен. Шығарып салу
бұйымдарына келетін болсақ, бұл ... ... ... ... ... кувшин тәрізді саз ыдыстар болған, бірақ әртүрлі ... ... ... ең жиі ... ... ... ... мыстан және қоладан жасалған сырғалар. Жерлеу ғұрыптарына, бұйымдарына
және қабірлердің конструкцияларына ... біз ... ... көшпенділер
дәуірінің аяқталуына байланысты 2 ... ... ... ... ... ... ... да белгілі. Бұл ең алдымен Зевакино
жерлеу комплексі, Құла – Жорға мен Баты ... ерте ... ... ... С.С. ... Пчела,
Славянка, Қызылту, Юпитер, Малокрасноярка, Усть – Бөкен обаларын. ... С.С. ... ерте ... ... ... және
оларды ежелгі және кейінгі деп бөлді.
Осылайша жоғарғы Ертіс бойы аудандарындағы ... бір ... ... ... заттарының бірдей терімі, жерлеу ғұрпының ұқсастығы.
1940 жылдарда С.С. Черников осы ... ... ... ... ... ТАРАУ. ҚҰЛАЖОРҒА ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ СИПАТАМАСЫ
2.1 Құлажорға мәдениетінің жерлеу ғұрпы ( ... ... ... ... жерлеу ғұрпы ерекшеліктері)
Құлажорға кезеңі зерттеушілердің кезеңдемелік тұжырымдары бойынша
Шығыс Қазақстан ерте көшпелілері мәдениетінің соңғы, яғни ... ... ... С.С. ... ... көрсеткен аталған ... ... ... ... ... бар және ... ... кезеңнің өзі алынған материалдарға байланысты екі
кезеңге жіктеледі. Енді осы ... ... ... ... ... ... негізінде, бұл кезеңге тиесілі
ескерткіштерге арнайы тоқталып, ... ... ... ... ... бойынша анықтасақ.
Б.д.д. 1 мыңжылдықтың соңы (б.д.д. 4-1 ғғ.) ... ... тас ... ... ... немесе оның бір
мүшелерін қоса көметін болған. Құлажорға мәдениетінің осы ... ... ... ... обаларының диаметрлері 5-15 м, биіктіктері 0,6 м
шамасында. Тек диаметрі 30 м болатын екі оба Баты мен ... ... ... Егер ... мәдениетін ерте және кейіңгі деп бөліп
қарастыратын болсақ, ерте ... ... ... ... ... ... қарата жерлеу орын алған. Бұған ұқсас жерлеу құрылысы
Зевакинода, Қоғалы 1 мен ... ... ... ... Пчела
қорымында тас жәшік пен ағаш табыттағы адам басы батысқа, солтүстік-батысқа
қаратылған. Жалпы ... өзі ... ... ... ... ... белгілі бір ауданды тек туыстас халықтардың қоныстағандығы
туралы қорытынды ... ... Бұл ... ... ... ... анық ... яғни оны жасағандар жергілікті
тайпалық топ болған, сонымен ... ... ... ... ... ... бар ... көрсете келе, оның б.з.д. 3-1 ғғ.
солтүстік ғүндардың ... ... ... ... ... табылған
олжалармен ұқсастығын атайды. Бұл дегеніміз ерте сақ кезеңіндегі Шығыс
Қазақстан мен Жетісу көшпелілері арасындағы ... ... ... де ... ... ... жөнінін қорытынды ... ... ... ... ... кезең ескерткіштері Шүлбі ГЭС-
і аумағын зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... ... берілген болатын. Археологиялық
қазба жұмыстарының барысында қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... Біздің қойып отырған мәселемізді ашып беруде
септігі тиетіндіктен, солардың ... және ... ... ... ... қазылып зерттелген обаларға көңіл бөлсек. Бұл
қорымда ерте ... бес ... ... Олар ... ... ... 11 ... қазбаға дейін 4 х 4 ауданында тастардың ... ... етіп ... еді. ... ... барысында ежелгі
жер бетінде әбден бұзылған тас-тақталы құрылыс анықталды. ... ... ... кете ... ... тас ... Бұл тастар моланың жоғарғы қабатын құраған. Моланың қабырғалары
ежелгі беті ... ... ... ... ... : 0,5-1,4 м
тереңдікте олар тік ... ; 1,4-2 м ... ... шұңқырдың көлденең
бүйірлерінде ішкі мола ... ... ... ... кіруі үшін қуыс жасаған ; 2 м ... және ... ... (2,55 м) ... қайта тік болып жасалынған. Осыдан оның
жалпы кофигурациясы жоспарда мынадай - ...... және ... ... – ССШ, ШОШ, ООБ, БСБ бағытталған. 1,7 м тереңдікте
тас қақпақтарынсыз жәшіктер ... ... ... тонаушылардан
жойылған : тас қақпақ сынықтары ... ... ... х 0,65 м мөлшерлі тас ... 0,2 м ... ... ... ... плиталардан тұрады (қалыңдықтары 14 см-ге
дейін). Ал бағыты дәл сол ... ... ... Мұнда жалғыз
адам жерленген (50-60 жастағы ер адам) . Адам ... ... ... ... ... ... – бас
сүйегіне, бір қолына, аяқ сүйектеріне ... ... оң жақ ... ... ... ... қолдары денесін бойлай
орналасқан, басы оңтүстік – ... ... ... асының қалдықтары да кездеседі – ... мен ... ... ... сүт ... ... ... ыдыстардың жанында орналасқан. Оның біреуі екіншісінің
жартысындай және ... ұсақ ... ... ... ... сақталынған.
№ 41 қорған меридианалды бағытта тізбектеле созыла орналасқан жеті
қорғандардың орталық бөлігінде тұр. ... ... ... көрінісі –
аласа (0,2 м), топырақ пен тас ... ... ... ... ... ... өтетін жерде арасында үзіктері бар ... ... ... ... ең ... диаметрі 6 м. ... ... - ... пен тас аралас монолиттік ... ... ... (0,4-0,5 м ... қабат деңгейінен), бірақ салыстырмалы
түрде кең (6 х 6м). ... екі ... ... ... ... тікбұрышты – сопақша болып келген, жан-жағының бағыты
- ССБ, ШСШ, ООШ, БОБ. Ұзындығы – 2,38 м , ені – 1,7м ... және 1.6 м ... ... ... ... ... м –де ... вертикалды және сәл ... ... ... ... Оның өзі массивті плиталармен және тастармен жабылған.
Ең жұқа, солтүстік-шығыс ... сырт ... ... ... ... майда әрі жұқа плиталармен ... ...... ... және ... – шығыс (сыртқы ) бұрыштарында
бір-бірден кішкене плиталар бар. ... ... ... ... х 0,75 м (ССБ - ООШ), ... – 0,7 м , ... – 0,95 ... 30-40 жасар әйел ... Ол оң жақ ... ... ... ... бүгілген және басы ШСШ-қа
қаратылған. Оң ... ... ... бір ... тұрғанына
қарағанда, оның қолдары денесін бойлай орналасып, алақандары бөксеге
тиіп тұр. Бас ... ... ... бөлігінде негізімен жоғары
қаратырған, астыңғы жағы және ... ... ... ... ... ... ... молада қой сүйектері табылды.
2-ші қабір негізгі моладан солтүстікке ... екі км ... ... ... ... ... ал ... бағыты – ССБ,
ШСШ, ООШ, БОБ, ұзын өсімен – БОБ – ШСШ. ... ... ... ... 0,65 м, ... 0,48 ... негізі плитасын түзеуде, солтүстік және ...... ... ... ... Төменгі жартысындағы шұңқыр
жоғары ... ... ... ... ... Мүмкін ол
кертпешпен ... ... ... Ол ... ... 0,33 ... басталады. Жәшік трапеция тәріздес, С – О ... ... ... ... 0,6 х 0,3 ... ... жерленген (1 жаста).Қаңқасы жақсы сақталынып,
оңтүстік қабырға бойында жатыр. Нәресте ... ... ... ... ... ... бойлай , аяқтары тік (оң ... ... ... ... солтүстік – шығыс бұрышында орналасқан),
бассүйек оң жағында жатыр.
№ 49 ... ... ... ... 3 – ші тобына ... жер ... ... ... ... ... келген. 0,2
м тереңдікте мола дағы ... ... 1,66 х 0,97 м. Ол ... ... ... Шұңқыр сұр ... ... ... ... ... ... жерге енгізілген плиталардан құрылған. Жан –
жағынан майда тастар және ... ... ... Жәшіктің
ішкі өлшемі 0,98 х 0,58 м, ... 0,46 м, ... ... 5 – ... ... ... оң жақ ... жатқызылған жасөспірім бала
жатты. Аяқтары тізеден ... басы ... ... Оның
жанында емшектегі нәресте қаңқасы орналасты.
Жерленгендер аяқтары ... ... ... ... ... 50 ... ... қорғанның оң ... ... ... ... ... болып келген, ені 0,5 – 1м құрылыс. Мола
шұңқырының өлшемі 1,7 х 1,3 м, ... ... ... 0,84 ... ... жан – ... қарай кеңейе түседі. Оның түінде тас
жәшік орналасты. Ол бүйірімен ... ... ... ... ... тастар мен плиталармен қатайтылған. Жәшіктің формасыы
тікбұрышты, шығыс ... ... ... ... ... ... (0,52 м ... оңтүстік қабырғаға ... ... ... Ол оң жақ ... ... басы шығысқа
қаратылған. Аяғы сәл бүгілген. Жерленгеннің арқасының арғы ... ... ... ... қой омыртқалары жатты.
№ 51 қорған 50 қорғаннан оңтүстікке ... 7 км ... Бұл ... жоспары дөңгеленіп келген. Алғашында, мүмкін
бұл ... ... ... ... ... Ежелгі қабаттан 0,4 м
тереңдікте мола дағы байқалды. Мола ... ... ... ... 2,45 х 1,95 м, ... ... қарай бағытталған. 1,25 ... ... ... тас ... жабу плиталарында жылқы
қаңқасы табылды. Ол сол ... ... ... ... ... Алдыңғы аяқтары тізеден бүгілген, ал артқы ... ... ... ... ... ... түбіне түсіп кеткен.
Тас жәшіктің түбінде ... 1,65 х 0,75 0,85 м ... ... ... жасы ... адам ... ... Ол
шалқасынан жатқызылып, басы шығысқа қаратылған. Бассүйегі ...... ... ... ... ... жағы жоқ ... шынтақтан бүгіліп, оң қолы ... ... сол ... ... ... және ... сәл ғана бүгілген. Жәшіктің
солтүстік ... ... ... ... ... жатты.
Көмілгендер арасында қойдың 3 ... ... ... қорым Убаредмет подхозы жанынан анықталған болатын.
Қорым ... ... сол жақ ... ... шоқылардың етегіндегі
үстіртте орналасқан. Осы үстірт өткір сына ... ... ... жағы ... ал шығыс жағы біртіндеп Ертіс террасасының биіксіз ... ... ... сына ... ... жартас орында және ең
аласа аудандағы үстірт өзіне тән жерді ... осы ... бір ... ... ... әртүрлі уақыттарды қамтиды. Қорымда екі оба ... 3 ... ... ... ... келеді, диаметрі 6,5 м. Сақинаның
ені 0,6 – 1 м. Тазалау барысында ... ... бір ... ірі ... ... Ішкі ... кейбір тастары аман қалған. Сыртқы
және ішкі қоршаулардың аралық кеңістік шағылмен толтырылған. Қоршаулар
ішіндегі ... ... 2,35 м, ені 0,9 м, ... батысқа қарай
бағытталған. Қабат астынан жер астылық шұңқыр табылған, ұзындығы 2,3 м, ... м. 0,85м ... ... ... ... және сонымен қатар ағаш
кесектерінің көмірі және күйген ағаштың қалдықтары кездесті. ... және аяқ ... ... ... кеткен ағаштың іздері байқалады.
Мола шұңқырының түбінде 1,32м тереңдікте ересек адамның ... ... басы ... ... ... 4 ... алдынғы қорғаннан 30 м солтүстікте орналасқан. ... ірі ... ... екі қоршауды ұсынады. Қоршаудың ... – 5,4 м, ал ішкі ... ... – 3,8 м. ... арасындағы
кеңістік ұсақ тастар және шағылмен толтырылған. Жер ... ... ... тағы бір қоршудың тастары сақталған. Осы мола шұңқыры
сопақ тәрізді, тастармен толтырылып тасталған, ол ... ... ... ... ауытқумен солтүстік – батысқа қарай. Оның толтыруында, әр
түрлі тереңдікте ағаш көмірінің кесектері кездескен. Түбінде шіріп ... ... ... ... отырған кезеңмен сипатталатын келесі ескерткіш қатарына
Қарашат қорымы жатады. Қорым ... ... ... ... ... сол жақ ... ... Осы объектінің кейбір бөлігі ... ... ... ... ... ... негізгі топ
қорғандары үлкен сақ қорғанының ... ... Оның ... – 50 м, ... – 1,5 м. ... да екі ... қазылып зерттелген.
№ 2 қорған карьер шетінен 3 м солтүстікке қарай ... ... ... ... ... ... ... шығысқа қарай диаметрі 6,2 м,
ал оңтүстіктен солтүстікке ... 5,8 м ... ... максималды ені –
1,3 м. Сақинаның ортасында ұзындығ 2,8 м, ені 1,3 м тас қабірі болған. Мола
шұңқыры сопақ ... ... ... 2,6 м, ені 1,1 м, тереңдігі 1,44 м
және оның іші ... ... ... ... ... ... қаңқасы жатқан, оның басы батысқа, ал беті ... ... 5 ... ... ... 50 м шығысқа қарай орналасқан. Жердегі
құрылыс ... ... ... ... диаметрі 6,6 м. Сақинаның
максималдық ені – 1,4 м. Жердегі құрылыс ортасында ... ... ... тікбұрыш түрінде салынған. Шұңқыр түбі бұзылған. Шұңқыр
кірісінің ені - 0,82 м, ал ... – 2,23 м. ... ... ... ... ... ... табылды, басы батысқа қаратылған.
Келесі зерттелген ескертткіш Ақши ІІ қорымында ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл қорымнан ерте көшпенділер заманына
жататын бір ғана қорған қазылған.
№8 қорған қазу жұмыстарына дейін өзімен дерлік ... емес ... ... жер сақина болып келді. Осы дөңгелек – ... ... ... ... қарай – 6,5 м, солтүстіктен оңтүстікке ...... ... ... – 0,2 м, ... ені – 1,2 ... ішінде сопақ тәрізді шұңқыр болған, шығыстан батысқа қарай ось
ұзындығымен созылған. ... ішке ... ... еңкейтілген,
нәтижесінде оба түбіне қарай тарылуын байқауға болады. Шұңқырдың мөлшеріне
келетін болсақ, жоғарғы жағы – 2,9 ( 1,6 м, ... ... – 2,5 ... ... – 1,87 ... ішінде 50 – 55 жастағы еркек жерленген, шалқасынан жатқызылған,
басы батысқа қаратылған. Сүейтердің ... ... ... денені бойлай
жатқан, аяқтары керілген, табандары қосылмаған. Алғашқы жерлеу мүмкін ... ... ... одан аман ... ... көруге болады.
Жоғарыда аталған ескерткіштерді зерттеушілер жерлеу ғұрпы мен
құрылымына қарай екі топқа ... ... ... ... тас пен ... ... ... батыстан шығысқа бағытталған қабір шұңқыры түбіне қарай
қоңыраутәрізді ... ... ... ... жерленген адам бастары
шығысқа қаратылған, жандарына қой ... мен ыдыс ... ... ... оған Жартас обасының 5 нысаны кіреді (11,
41, 49, 50 ,51). Олар дөңгелек ... жер ... ... Үш ... ... ірі ... крепиды айқын байқалады. ... ... ... ... ... ... олар ... және жасанды
факторлардың әсерінен қиратылған. Осы конструкциялардың ... - ... 0,5 ... дейін, ал диаметрі – 4,5 метрден 7,6 метрге дейін.
Негізінен обалардың ... ... ... ... ... ... қарай бағытталған. Осы обалардың ерекшелігі ол колоколдық кеңейту
және тас ... ... ... ... ... 4 ... ... Қабірлерде есейген ( 3 ), жасөспірімдер ( 2 ) ... ... ( 3 ) ... ... оң жақ бүйіріне, тізелері бүгіліп
жатқызылған, екеуі – шалқасынан, және де екеуінің біреуінде аяқтары жамбас
буынына ... ... ... ... ал ... шығысқа
қаратылған. Мәйіттердің антропологиялық типтері анықталмаған. Екінші
қорғанға 41 қарағанда, ... ... жол ... ретінде қойдың
қалдықтары және 3 жәшіктен қосымша қойлардың омыртқалары ... Және ... бір ... ( 51 ) ... ... ... Бұйымдары – кувшин тәрізді
сазды ыдыстар. Тек қана қорған 51-ден 5 сүйектен жасалған жебенің ұштары
табылған.
Екінші топқа тас ... ... ... ... қарай тарыла
беретін қабір шұңқырына адамды жеке, арқасымен, басын батысқа қаратып
жерлеген. ... ... пен мыс, не қола ... жасалған сырғалар мен
түйреуіштер көп.
Бұған Убаредмет қорымының 5 ... және Ақшы ... ... ... ... ... топ қорғандардан ерекшелігі олар кішкене
топтармен әртүрлі кезеңдерді ... ... ... ... ішкі ... тас ... тәрізді келіп, диаметрі 5,4 ... ... ... ... ені – 0,5 ... 1,3 метрге дейін, биіктігі –
0,2 – 0,3 м. Қабір шұңқырлары солпақ формада ... ... ... кейде ағаш рамалары кездескен. ... ... ... ... ... ... ... Мәйіттер
созылған күйінде, шалқасынан, қолдары денесін бойлай жерленген. Басы тек
қана батысқа қаратылған. Мәйіттердің ... ... ... оларда темір
пышақтар, түйреуіштер, мыстан жасалған ... және де ... ... ... ... ... ... ерте көшпенділер ... екі ... ... ... ... ... ... Құлажорға кезеңімен сипатталғанымен, мұнда әлеуметтік ... ... ... ... ... жерлеу дәстүріне сол
кезеңдегі тайпалық үдерістер, ... ... ... ұлы ... ... ... ізін белгілеугеболады. Ең алдымен мұны ішкі қабір
құрылымы және жер конструкцияларының ерекшеліктерінен көреміз. Мәйіттердің
жатқызылуы ...... ... топтағы ескерткіштерде қосарланып
жерлеу, ал ... ... – тек қана бір ... ... салу ... ... бұл жерде кейбір ұқсастықтар байқалады: барлық қабірледе
кувшин тәрізді саз ... ... ... әртүрлі формаларда. Мұның өзі
жерлеу салты ... ... ... шаруашылығы, құрал-жабдықтар
дайындау технологиясыныда кейбір ортақтастықтар болғандығы жөнінен хабар
берсе, екінші жағынан ... ... ... ... тағы ... ... ... қорғандардан ең жиі кездесетін темір пышақтар,
түйреуіштер мен мыстан және қоладан жасалған сырғалар. Жерлеу ғұрыптарына,
бұйымдарына және ... ... ... біз ... ежелгі
көшпенділер дәуірінің аяқталуына байланысты 2 ... ... ... ... ... бойындағы аудандарда да белгілі. Бұл ең алдымен
Зевакино жерлеу комплексі, Құла – Жорға мен Баты ... ... ... ... ... айтылған бірінші топ ескерткіштерін б.з.д ... ал ... ... ... ... 2-1 ... жатқызды
[3.С. Самашев. Памятники кулажургинского типа // Археологические памятники
в зоне затопления Шульбинской ГӘС. Алма-ата, 1980. с. ... ... ... ... ... 2 ғ. — б.з. ... ... жерлеу рәсімі мен жерүсті құрылымдарда ... ... ... ... байқалады, бұл кейбір
зерттеушілерге оңтүстік-шығыс халықтарының бір бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... туралы ұсыныстар
жасауына дереккөз болды деп айта аламыз.
Құлажорғалықтарға тән обалар үйіндісі топырақ пен тастан, ал ... ... ... ... ... болып келеді Құлажорғалықтарға
тас жәшікті жерлеулер тән болса керек, бұл әрине тек ... ... ғана ... ... Сондықтан болашақ та бұл мәселе ... ... ... ... нәтижесінде нақтылануы мүмкін
немесе қайта қарастырылуы да ... ... ... бұл ... ... тереңінен, кеңінен әлі жақсы зерттелмеген. Жеке ... ... ... ... ... ... қасы. Сонымен бірге С.С.
Черников бөліп көрсеткен ... ... ... да толық белгісіз
болғандықтан, жалпы Шығыс Қазақстандағы ерте ... ... ... ... ... деп ... көрсетіп, тұжырым жасау қиындық удырып отыр.
С.С. Черниковнің келесі ... ... - ... ... ... ... Оның ... пікірі бойынша, мұнда екі
этникалық топ (Құлажорға мен Пазырық) ескерткіштері қоса ... ... ... ... ... ... ... және сауда
қатынастары міндетті түрде орын алған. Қызылту қорымындағы (№3 оба)
Құлажорға ... тән ... (2,1x1,2 м тас ... адам арқасымен
жатқызылған, басы солтүстік-шығысқа қаратылған. Бас жағында екі ... мен қыш ... ... ... ... ... №4
оба астындағы тас қоршау (Диаметрі 7м) ішінен үш метр ... ... жеті адам ... ... ... ... ... топырақ қабатына сай ... ... ... ... етіп ... ... ... топырақ пен ірі тастарды араластыра көмген. Жоғарғы деңгейде (2,1м
тереңдікте) шығыс қабірға тұсында оң ... ... бала мен ... ... бастары солтүстікке қаратылған, бас жағында қыш ыдыс, қой
сүйектері қойылған. Басқа екі ... ішкі ... ... ... басы ... ... яғни ... қаратылып, оң қырымен
жатқызылған. Төменгі тереңдігі 3 метрлік шұңқырдағы үш ... ... ... ... сол ... ... шығыс жағына төрт қыш ыдыс, қой
сүйектері, алтын киім әшекейлері койылды. Мүнда екі еркек (оң жағында ... бар адам басы ... ... ... басы ... бірақ оңтүстік қабырғада) пен бір әйел адам ... ... айна ... басы ... ... жерленген [Черников С.С. О работах
ВКАЭ // КСИИМК. М., 1956. вып,64., с. ... ... ... ... ... тән бұрыштары дөңгелене
келген төртбүрышты (2,3x2,3x2,55м) шүңқырда қойылған төрт ... ... ... екі-үш жасар бала мен оған солтүстігінен аяқтарын
бүгіп, бастарын тік етіп ... киіз ... екі ... жерлеуі ашылған.
Солтүстігі мен солтүстік-шығыс бұрышқа екі қыш ыдыс, ... алты ... екі ... пышақ қойған.
Бала жерленген оба диаметрі сегіз метр болса да, жасына қарамай ... ... ... ... ... Тек ... қойылуы, жатысы,
бағытталуы басының белгісіз. Басқа жағынан жас ... ... С.С. ... 1950 год // ... М. 1952. вып. ХLVIII (48) с. ... ... кезеңгенің атауына негіз болған Құлажорға қорымы
Нарым тау жотасының етегінде, «ескі Қытай тракт» ... ... ... жағалауында орналасқан. Бір-біріне тізбектеле жалғасып жатқан үш
қорымнан тұрады.
№1 ... тас ... ... ... ... ... ... басы шығысқа қойылған мүрдені сүйегі етінен ... ... ... ... ... ... ... шет жақтарының арасында
топырақ пен ірі жұмыр тастарыды салып толтырған. ... ... ... ... бар биік мойынды қыш құмыра, тегіс ... ... ... кіші диаметрлі (5,35 м, биіктігі 0,25 м) №2 обадан басы шығысқа
қаратылып қойылған әйел адам ... ... ... және №12, тас жәшіктің
тас қақпағы үстінде жылқы сүйегі ... ... (қыш және ... ... адамның бас жағына қойған. Ыдыстар жанында үстінде құрбандық асы
- ... екі ... ... ... ... ағаш тегіс тақтай тұрған.
Бір аңғаратынылы кіші размерлі құлажорға обалары шүңқырларының көлемі
2,2-2,45 м х 1,4-1,6 м, ... ... ... шұңқырының ұзындығы мен әсіресе ені кіші. ... ... ... арқасымен жатқыза) мен заттарды қоюы (бас жағына қыш, ... ... ... ... №18 обада 2,3 м тереңдікте 2,5 м диаметрлі
тас қоршау шығып, одан 1 метр ... ... ... ... ... ... ... бала (ұзындығы 1,1 м) сүйегі
табылған
Баты қорымы Ертіс өзені мен ... тау ... ... ... ... ... қарай созылған екі тізбектегі оба ... м, ... 3 м. Оба ... ... ... пен ... да, мөлшермен бір ғасырға кеш салынған (б.з.д. 2-1 ... ... Кіші ... ... ... ... қарапайым қара жұртқа тән
үйме екендігінің тағы бір белгісі қабір шұңқырын қазғанда шыққан топырақтың
өзіне көмілуі. Басқа ... ... ... жерлеу, оба тұрғызу үлкен
науқан болғанды бізге белгілі. Нәтижесінде ескерткіш орнатылып, ... ... сол ... не ... ... ... ... үйінді маңы
құрылысын - оба сыртындағы қоршаулар, ғұрыптық орындарын т.б. зерттеу
қажеттілігі ... ... ... міндеті өлген адамды барымен бірге
дұрыстап бағыттап қойып, о дүниеге аттандыруы.
Бір тайпа немесе тайпалық одақ ескерткіштері ... оба ... ... ... ... ... қоюы ұқсас екі қорым
обаларын екі ... ... С. С. ... ... ... ... қабір үстінде жылқының қойылғандығы, адам ... ... ... ... ... ... ерте кезең (б.з.д. 3
ғ) жерлеу орындары деп ... ... өте ... ... қатынаста жүрді және алуға
ғүн әсері де болды. (Чжи-чжи Шаньюй б.ә.д. 49 ж) [Черников С.С ... ... ... ... 1948 года // ... АН Каз ... археолог 1951. вып.З, с. 65-76].
Баты қорымының №28 обасында ... 5м) тас ... ... оң қырымен
аяғын соза, қүйрығын қыстыра қойған ит жерлеуі мен оның астында адам болды
[Черников Отчет о ... 1948 г. // ... №1 оба ... ... ... 5 м тас ... ... м тереңдікте екі жылқы бірінің артына бірі, ... ... ... жатқызылса, 2,25 м тереңдікте тас жәшіктен (2,5x1,15 м)
затсыз қос жерлеу болған. С.С. ... ... ... ... ... мен тас ... құлажорғалыққы үқсатса, жылқыны қоса жерлеу ... тән. ... қос ... тән ... Берел қорымынан, №36
обадан да табылған. Славянка, №1 обасы да б.з.д. 3 ғасырға ... ... 3-
1 ... ... ... Тусқайың обалары құлажорға мәдениетіне тән.
Мысалы, Пчела, №3 обасында беті тас плитамен ... тас ... ... ... ... ... ... астында) бар, ішінде басы батысқа
қаратылған, арқасымен қойылған адам, бас жағында 2 қыш ыдыс, бассүйектен ... ... ... пен қой ... оң ... ... сегіз тәрізді күміс
сымнан ілмек [Черников С.С. К изучению древней ... ... // ... М. 1957. вып 69., с. 12-22].
Диаметрі 8 м №10 оба ... 4,07 м ... 2,05x0,7 ... 0,52м тас ... бас ... қыш ыдысы мен темір пышағы бар,
басы шығысқа қараған, арқасымен қойылған адам жерлеуі бар.
Дәл осылай жерленген адам бар №14 оба ... тас ... ... бір метр ... басы ... ... сол жамбасына
жатқызылған, аяғы бауырында жылқы жерлеуі бар.
Бір метр жоғарыда жылқы жерленген №15 ... 1,65x0,8 м ... ... ... шығысқа қаратылып, арқаларымен қойылған жас әйел мен ересек
бала жерленген. Әйелдің оң ... ... екі қыш ... ... түбінде оң
жақта екі темір пышақ, қой ... ... ... ... ... әртүрлі
алтын фальгадан түрлі пішінді әшекейлер көп болған.
Тас пен топырақ үйінділі, диаметрі 12 м ... ... №1 ... ... ... ашылған. Бірінші шүңқырдан ештеңе табылмады. Төртбүрышты
екінші шүңқырда 2,65 м тереңдікте ... басы ... ер адам ... №5 ... ... Юм үйінділі үш метр
тереңдіктегі төртбүрыш тас ... ... м) ... ағаш ... ... ... ... арқаларымен еркек, екі әйел, бойжеткен
мен бала ... ... ... жәшіктің ішіне шығыс жағынан қыш ыдыс
қойған.
С.С. Черников зерттеулері бойынша, ... №6, 14,15 ... ... №5 ... ... 3-2 ... ... мәдениетіне жатқызса,
Пчела мен Түсқайың обаларын бұлардан да кейінгі уақытпен мерзімдейді [181,
с. 19-29].
Құлажорғаның №54 обада тас жәшікте ... үш қыш ... 3 ... қола ... мен қой құймышақтары қойылған үш бала ... №43 ... тас ... ... ... бірге қойған адам жанына
жылқыны қойған. Адамы арқасымен жатқызылған. №15 ... ... ... қоса ... ... [182, с. ... ... у-ге тайпасымен байланыстыратын құлажорға мәдениетінің
б.з.д. 3 ғғ. жататын ерте және б.з.д. 2 ғғ. - б.з. 1 ғғ. ... ... ... ... сол жағалауындағы құлажорға мәдениеті ... 4,5-7,5 м, ... 0,3-0,5 м ... ... тас, не ... ... астында сопақша пішінді қабір үсті үйметастары бар, тас
жәшікті жерлеулер тән. Үсті ... ... ... жабылатын жәшіктің
шығысы батысынан кеңірек, ал үзындықтары 1,2-2,5 м. Адамды ... ... ... ... оң қырымен қою кең таралса керек.
Жартас қорымы, ... ... 2,1 ... ... ... ... ... баласымен бірге (баланың да бас жағына қыш ыдыс
қойылған!) қойылған жерлеу ... сол ... ... ... қойған
жылқы жерлеуі болды. // 29 бет Құлажорғаның №№1, 2, 12; ... ... №1, 14, 15 және ... №104 жерлеу кешендерімен ұқсас
келетін Жартас обасы б.з.д. 4-3 ғғ. мерзімделеді.
Убаредмет және Қарашат 3 ... ... ... ... (жер ... екі ... тас қоршау, қабір үстінде
төртбұрышты ... бар. ... ... ... көлемі кіші (5,4-6,6
м). Ф. X. Арсланова мен 3. С. ... ... ... 2-1 ғғ. ... ... ... ... және Жетісудың үйсін ескерткіштерінде
алдыңғы ғасырлармен салыстырғанда жер беті, ... іші ... ... ... жылқымен қоса жерлеудің жоқтығы мен жерлеу заттарының кедейлігі
сынды ... ... ... ... және бүл ... ... ... [Арсланова Ф.Х., 3. С. Самашев.
Новые материалы по ... ... ... ... ... исследования в зонах мелиорации: итоги и перспективы ... Л., 1985., с. ... ... 4-3 ... ... ... мен б.з.д. 2-1
ғасырларды алып ... Баты ... ... ... ... біркелкілігінде, тас жәшіктің болуында және ыдыс пішінінің
бірдейлігінде ... ... ... қола ... салыстырмалы
түрде алғанда көптігі мен батыда адам ... ... ... мен қой ... ... қойылуында деп атап көрсетті С.С.
Черников[Черников С.С. Предварительный ... ... ... в 1948 г. // ҚР БжҒМ Ә. X. Марғұлан ... ... ... ... бір ... ... ... Қүрық 2
обалар тобы жатады. №1 оба үйіндісі ішкі және сыртқы ... ... ... ... плиталар қырынан, жерге қазыла қойылуы мүмкін.
Қабір үстіндегі көпқабатты жабынды - ішкі ... ... үш ... ... 2,3x1,3 тас жәшік жасалған. Ішіне ағаш табыт (2,3x0,73 ... ... ... ... қарай созылған. Жерленген
адам затымен қоса ... №6 ... 3,2x1,6 м ... ... ... ... ... қабір
шұңқырының оңтүстігінде, 1,8-1,3 м тереңдікте оң қырында жатқан басы жоқ
әбзелді жылқы ... ... түйе басы ... ... әшекейі болған
жылқының оң алдыңғы аяғының астында тағы да басы жоқ, ... ... ... ... ... тас ... ... тас жабындыларда жатқан
сияқты. Тас жәшіктің ішінде сүйектен жасалған үшқырлы шегелі жебенің ... ... ... №№1, 6 ... зерттеушілердің ойынша, жерлеу ғүрпы
мен құрылымы бойынша б.з.д 8 ғасырдың аяғы мен 7 ғасырға жататын Измайловка
атты ертекөшпелілер кешеніне ... ... Осы ... ... ... ... тобынан қазылған сопақша шүңқырдағы бір метр ... ... ... арқаларымен, қырларымен жатқан әр уақыттың
төрт адам мүрделері бар ... ... ... көмгендегі тастар
ортасынан, шүңқыр ішінен кезінде, мүмкін, тік тұрған, ұзындығы 1,5 м ... Ең ... ... ... адам ... ... [Самашев З.С.,
Васютин А. С, Ермолаева А. С. и др. ... об ... ... ... ... ... за 1988 год. // ҚР БжҒМ Ә. X.
Марғұлан атындағы археология ... ... 11 ... 2177 ... ... ... №218 қоршаудан шығыста 21,5 м жерден,
солтүстіктен оңтүстікке қарай жатқан Зевакино ... ... ... ... және 229 ... ... диаметрі 4,5-5,5м шұңқыр көлемі 2-2,5м х 1,3-1,7м, тереңдігі
1,6-1,8м. Шұңқыр іші ... ... ... ... ... Оң жақ иық, не бас ... ... түрде ішінде тағамы болған
қыш ыдыс қоятын болған. Қалған пышақ, қой сүйегі сынды әдетті ... ... оң ... салған.
Қызығы, баланы да сол тереңдікте, ересектерге тән салтпен, ... қоя ... №227 ... ... цилиндрлі ақ моншақ пен каура
раковинасы бар №229 обада екі бала ... ... ... ... салу ... болмаса қабір ішіне салынатын заттар
бірдей, жатысы бірдей. №228 обадағы қос ... ... ... ... ... солтүстіктегіге бетін беріп, оң қырымен,
екі алақанын ұстап жатқан. Осыдан сол ... ... (оң) ... ... ... ... [ҚР БжҒМ Ә. X. ... атындағы
археология Институтының мұрағаты., с. 15-17] .
Дөңгелек ... ... ... ... созылған сопақша шүңқырда
(3,5x2,5 м) 2,3 м тереңдіктен арқасымен қойылып, бастары шығысқа қаратылған
қос ... ... Қолы ... ... ... қойылған
солтүстіктегі мүрденің белінде теріден белдік (ені 4,5 см), оң жақ тізе
тұсында темір ... қой ... мен 2 қыш ... бас жағында болды.
№105а обада 0,9м тереңдікте адам оң қырымен, қолы бүгіліп, басы СШ-қа қарап
жатса, 1,9м ... ... басы ... ... сол
аяғы тұсында бала сүйегі бар екі деңгейдегі жерлеу болды. Астыңғы жерлеуден
б.з.д. 4-1 ... ... әс ... қола ... ... ... ... Ф.Х. Отчет (предварительный) об итогах археологических
работ, проводимых студентами ... в 1967 ... // ҚР БжҒМ ... ... ... ... ... с. 19-21].
Зевакино қорымындағы №98 обаны қазуда диаметрлері 5,5-6м екі қоршаудан
шығуы, әрқайсысында қабір шұңқырының әр бағытта жасалынуы мен ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығыстан
оңтүстік-батысқа созылып, 1,8метр тереңдікте солтүстік қабырғада аяқтары
бауырында, басы тік қойылған, солтүстік -шығысқа бағытталған ... ... одан 0,4м ... ... ... ... ... басы
солтүстік -шығыс, шығысқа қаратылған адам жатты. Бас жағына қой ... ... ... ыдыс ... ... ... солтүстігіндегі шүңқыр
солтүстік батыс, батыстан оңтүстік-шығыс, шығысқа ... ... сол бір ... жылқы мен адам жерлеуі болды. Ерекшелігі
бастары шығысқа қаратылған, адам жерлеуі қос жерлеу, жылқы ... ... ... қой ... ... ... жанына қой құйымшағы мен
биік мойында (биіктігі 24,5 см) ... ... екі ... де ... сүйегін 0,4м жоғары ... ... ... әр ... ... да, ... адамдардың қойылуы
реті негізгі бағыттан (шығыс) өзгермеу міндетті болғандай. Жерлеуге адамды
киімімен ... ... ... тек ... және ... әлеуметтік
статусты жерлеулерден ғана сақталғанын баскиімнің алтын пластинкалы
тігілетін әшекейлерінен т.б. ... ... ... ғана ... ... ... жазу ... тек байлық белгісі емес, сары жүн ... ... т.б. ерте ... қызықтырған). №104 оба (диаметрі 8м) үйіндісі
астында үш шүңқыр. Екі жерлеуде ... ... ... ... Соның біреуінде 2,75х1,25м қабірде жылқы мен адам жерленіп, шығысқа
бағытталған. Екіншісінде бас ... ... ... ... ... ... ... жоқтығында. Үшінші қабір сопақша келген [Арсланова
Ф.Х.. Отчет о работе на ... ... ... ... в 1966 году. // ҚР БжҒМ Ә. X.Марғұланатындағы
археология Институтының мұрағаты., с. 15 - 17].
Б.з.д. 3-1 ... ... ... қорымындағы оба-қоршаулар (996,
99в, 99г, 99д) бір жерде ... ... ... 4,5-6,5 м, ені 1 ... қоршаудың ортасында Батыстан Шығысқа созылған сопақ төртбүрышты шүңқыр,
1,9-2,4 м тереңдікте жерлеу.
№996 қоршауында екі жерлеудің ... оң ... басы ... ... ... түпті, үзын тар мойынды қыш ыдыс пен оң қолы ... ... мен ... Юсм қола ... ... ... ... шеттері дөңгелене келетін №99г қоршауында ... ... ... үстінде басы көтеріліп қойылған, аяқтары ішіне қарай бүгілген,
басы Шығысқа қаратылған жылқы ... ... Бүл ... ... ... басы ... ... арқасымен қойылған адам қаңқасы жатты.
Бассүйек төбесінен баскиімнің төртбүрыш ... ... ... ... темір түйреуіш, бас жағында қысқа да, тар, тегіс түпті қара ыдыс.
Ағаш рама (2,3x1 м) ішіне киіз ... №99д ... ... ... ... батыстан шығысқа қарай
созылған, бас жағында қой омыртқасы, сол жамбас тұсында құмыра тәрізді биік
емес, кең мойынды қыш ... басы ... ... ... ... ... бар. ... пішінді, тереңдіктегі №99е қоршау шұңқырының
солтүстігінде басы шығысқа қаратылған, төселген тасқа ... ... ... ... ... одан 0,4м тереңдікте 2,3x1 м көлемді, ішінде
ағаш рамасы болған тас жәшік ашылған. Адамның сол жақ бас ... қыш ... ... басы ... ... Бұл оба Баты ... №29 обаға
ұқсас. Диаметрі 5 м №103в қоршаудың ортасындағы сопақша ... ... ... ... 3 бала ... ... Астында 2м тереңдікте
2,85x1,65м көлемді, батыстан шығысқа ... ... ... басы ... адам ... Бас жағында биік мойынды, тегіс түпті, шар бүйірлі,
қызыл түсті қыш ыдыс пен екі ... ... №103г ... бастары
оңтүстік-батысқа қаратылған, оң қырымен жатқан қос жерлеу (2,75x1,65x1,7м).
Диаметрі 7,5 м қоршаулы, солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... басы ... оңтүстікке қарай арқасымен жерленген адамның
бас жағында қой сүйегі мен бассүйегі салынып, оң ... ... ... ағаш сапты темір пышақ қойылған Зевакино, №98а обасындағы
жерлеу оң жамбасындағы тілді ... ... ... ... ... 1- б.з. 1
ғ ... Адам мойнында моншақ болған. Зевакино обаларындағы жерлеу
мен қойылған заттар құлажорғалықтарға ұқсас. Ф.Х. ... ... бір ... ... ... тегі ортақ халық болуы [Арсланова
Ф.Х. Отчет (предварительный) об археологической практике
студентов 1-го ... ... ... Усть-
КаменогорскогоПединститута в ... // ҚР БжҒМ Ә. X. ... ... с. ... №229а ... 6 м) ... тас ... ортасынан батыстан
шығысқа созылған, бұрыштары дөңгелене келген шүңқырдан 1,6 метр тереңдіктен
көлденең бөрене жабулы, екі венец қима-таған ашылған. ... үсті ... ... таспен толтырылған. Түбінде бастары шығысқа қараған, арқасымен
қойылған, бас жақтарында бір-бір тегіс түпті құмырадан ... екі ... ... ... ... қайың қабығы үстіне темір
пышақ, қой құйымшағы, омыртқасы болған. Обадағы ... ... ... 3-1 ... ... ... ... Ф.Х.. Отчет о
результатах учебной археологической
практики студентов ... ... УКПИ за 1973 г. // ҚР ... ... ... ... мұрағаты., с. 7-8].
Қызылтастағы №19 обасының (диаметрі 12 м, биіктігі 0,6 м) тас үйінді
астында диаметрі 9 м ... ... ... ... қаланған тас қоршау
болған. Шығыс, оңтүстік-шығыстан батыс, солтүстік-батысқа ... ... м ... ... ... ... басы ... қаратылған адам жерленген. Бел омыртқасына садақтың
шегелі, үшқырлы жебесі тиіп ... бүл ... ... ... қапталған қола түймелері, жанына қойылған сүйек заттар, темір
найза, оң жағына қыш ыдыс ... ... ... ... ... бүрын қоршау жасалып, шүңқырды қазғаннан шыққан топырақтар сол
қоршау ішіне жаймаланған. Адамды жерлеп болғаннан кейін ... беті ... ... ... А.А., ... В.А. ... ... культуры // Сохранение и изучение ... ... края ... ... ... - ... с. ... қорымының №5, №19 кіші көлемді (диаметрі 7-12 м), жалпағынан
қойылған плиталардың 2-4 ... ... ... үйінділі, тас
қоршаулы (диаметрі 5-10 м), ... тас ... тас ... ... беретін сатылы, терең, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа созылған
шүңқырлы ... м), ... ... ... ... ауытқымалықпен қаратылып, арқаларымен ... №5 ... ... ... ... шүңқыр-саты тас жәшікті салу үшін
жасалынған болуы мүмкін!) оңтүстік-батыс бүрышында, тас жәшік пен ... тас ... қыш ыдыс ... еш ... кездеспеген жәшіктің ішіне
бір жанүяның үш мүшесін ... ... мен ... ... ... қаратып, екі ересек адамды бірі-біріне жүзін қаратып, арқасымен
жатқызса, баланың аяғы ... ... ... №7, №45, №46 мен №47 ... ... ... ... жәшігіндегі мүрделер оң қырымен, ... ... ... ... Оң ... қыш ... ... қой асығы,
темір пышақ болды. №45 обасында жерленген әйел үстіне жеңі ... ... ... ... ... ... ілмегі бар көйлек
кигізілсе, басына төбесінде ағаштан ... ... ... ... ... бар, алтын фольгамен әшекейленген, шеттері қызыл баумен, не
жүқа терімен жиектелген кимешек кигізген. Басы тас ... ... ... ... №46, №47 обасы қабір шұңқырын толтырған тастардың үстінен
сол қырымен, аяқтарын ... ... ... ... ... ... ... Отчет полевые археологические исследования в Верхнем Прииртышье в 1992-
1993 гг. // ҚР БжҒМ Ә. X. ... ... ... ... с. 8-13].
Тас жәшікті қабір шүңқыры ішіне тұрғызу тек Шығыс ... ... не ... ... ғана тән ... ... Солтүстік Қазақстан тайпаларының жерлеулерінен де (Бірлік, №1, 3-5
обалар) көрініс табады. Түбі ... ... ... ... ... солтүстік-батысқа қаратылып қойылды [Бейсенов А.З., Исмагулова А.О.
Археолого-антропологические данные из могильника ... // ... 1990. сб. ... конференции. Часть І.-М., 1992., с. 130-32].
2.2 ҚҰЛАЖОРҒА КЕЗЕҢІНІҢ ЗАТТАЙ МӘДЕНИЕТІ
(тұрмыстық бұйымдары және ат-әбзелдері мен қару жарақтары)
Құлажорға-1 ... 1948 жылы С.С. ... ... экспедиция 13 қорған қазып зерттегендіг туралы жоғарыда атап
өткенбіз енді ... ... ... ... ... болсақ.
Негізінен алғанда зерттелген қорғандардың барлығы бір типті болып келеді.
Көңіл аударарлық жайт басын батысқа беріп ... ... ... жоқ, тек №4 ... ғана бас ... ... алтын тілік
(пластина), екі мыс ілдіргі және алты ұсақ мыс ... ... ... балығы бас киімнен қалуы мүмкін деген ... бар. ... ... қаңқаларда басы тұсында кең және ұзын мойынды крынка
тәріздес ыдыс қойылған, сондай-ақ жекелеген ... ... ... ... тәріздес моншақтар, мүлде шіріп кеткен ағаш ыдыс қалдықтары кездеседі.
Осы қорымдағы № 27 қорғанда ... ... оң ... ... ... ... жерленген өте ірі адамның қаңқасы табылды. Басында ыдыс,
кеуде тұсында әбден шіріген ағаш ... қой ... және ... тұсынан
көгілдір паста моншақ пен темір заттар қалдықтары кездесті.
Ал келесі № 18 ... -2,8м ... Д-4м ... ... ... ірі төрт ... ... көлбей қоршалған қоршауда ештеңе
табылмағанмен, одан тысқары солтүстігіндегі қабірде 15 ... ... ... ... ... маңы ағашпен қоршалған қаңқа сүйегі кездесті. Оң
иығы жанында үш айнала сопақша ... ... ... алмұрт тәріздес салпыншақ
дәнекерленген сырға, сол қолы сүйектері жанында жоғарғы жағында тесігі бар
төртбұрыш келген тас қайраққа (Қайрақ. ... Беті ... ... ... - 16,2 см, ені-5,6 см, қалыңдығы - 0,9 см. Төртбұрыш пішіндес,
созылыңқы әрі ... ... ... қырлары аздап дөңес келген. Бір
шетінде д=0,8 см ойық ... бар) өте ... ... ... қола біз ... ине ... ... буыны тұсында шүберекке түйіліп тері мен жақсы
сақталған матаға бес ірі қола сақина оралған. Сол ... ... ... тас ... оң қолы ... ағаш аяқ пен ... қолы астында ағаш, сүйек
және жүн матадан жасалған қапта төртбұрыш құлақшасы бар ... қола ... ... ... Зат ... ... Б.з.д. ІІІ-ІІ ғғ жатады
деп шамалауға болатындай. Өлшемдері келесідей: тұтқасын қоса ... - 13,1 см., айна ... - 11,2 см., ені - 11,37 см., ... ... мм. ... ... ... тұтқасы бар айна. Тұтқасы ... ... сырт жақ ... ... ... ... Алдыңғы беті тегіс,
артқы бетінің кедір-бұдыры бар.
Құлажорға қорымын С.С.Черников б.з.д. 4-3ғғ. ... оның ... ... ... бар ... ... ... / С.С.Черников.
Предварительный отчет о работе Восточно-Казахстанской экспедиции в ... Ф.11, ... 2, дело 120, С. ... кезеңіне жататын келесі ескерткіштер шоғыры Баты қорымынан
табылған ... Бұл ... 11 ... ... ... ... мүрденің оң иығы тұсында қойдың құймышақ сүйектері және ... ... ... ыдыстарына ұқсас формадағы қыш ыдыстар
кездессе, 18 және 41 қорғандарда құлағы бар, асты ... ... ... бар. Бұл ... орналасқан тайпалардың ықпалдастығына боуы мүмкін
немесе Баты қорымын жасаған халықтардың өзіндік ерекшелігі де болуы ғажап
емес. Табылған ... ... ... бере ... 18 қорған. 10 жасар баланың қаңқасы. Бас сүйегі тұсында құлағы ... ... екі ... бар ... ... жамбасы жанында ұзындығы 15см
сүйек зат, оның қасында ақ түсті ... ... 13 ... ... 41 ... ... қол ... жерленген еркек пен әйел қаңқасы,
басы тұсында құлақшасы бар қыш ыдыс және ... екі ... ... ... ... не ... ақ ... қалдықтары.
№ 4 қорған. Еркек мүрдесі. Оң иығы тұсында қойдың ... ... ... ... ... бар ... ... қола пышағына
ұқсас қысқа темір пышақ.
Басқа қорғандарда ыдыстар мен ұсақ темір заттар ғана. Тонаушылардан
қалған үлкен ... бар № 30 ... ... ... 4 бұғының
бастарын артына қаратқан стильденген жұқа, нәзік істелген қапсырма, адам
сүйектері қалдықтары, жеті жұқа ... ... ... ... ... тілі бар мыстан жасалған тоға табылған.
Табылған заттары жағынан құлажорғалықтармен ұқсастығы туралы
айтқанда, ... бұл ыдыс ... ... ... Баты ... дәстүрі мен заттай мәдениетіне ... ... ... Бір ерекшелігі бұл қорымнан табылған кейбір керамикалық ыдыс
түрлері Солтүстік Қырғызстанның керамикасымен ұқсас болып келеді. ... ... ... болған өзара ықпалдастықтың әсері ме деген де болжам
жоқ емес. Болашақта бұл ... өзі ... ... ... ... С.С.
Черниковтың өзі Баты мен Құлажорға ескерткіштерінде сақ және үйсіндердің
генетикалық жағынан байланысы барын және ... ... ... ... ... ... таралғанын, олардың солтүстік шекарасының
анық еместігін айтып кетеді. /С.С.Черников. Предварительный отчет о ... ... в 1948г. ... Ф.11, ... 2, дело ... ... ГЭС-ін салуға байланысты су жайылымындағы ... ... 1956 жылы өз ... ... Бұл жылы ШҚАЭ 4 ... ... ... Ерте ... ... отрядын Ә.М.Оразбаев басқарды.
1956 жылы Құлажорға ескерткішінде 18 қорғанда ... ... ... ... ... ... бойынша ерекше қызығушылық
туғызған қорғандар:
№54 қорған. Тас ... үш ... ... ... қатар үш қыш құмыра, үш
темір пышақ, қола ... және ... ... ... ... ... Тас ... мәйітпен қатар жерленген жылқы, тас ... ... бір ... ... екі ер адамның қаңқасы және онымен
қатар бүйірі қатты шығыңқы қыш құмыра бар.
№52 қорғанда жер ... ... ... жатқан мәйіттің жанынан пасты
моншақтар, бас киім мен көйлекке тігілетін фигуралы алтын қаңылтыр ... ... ... тағы да екі ... кездескен. Бұл қорғандарды 1948
жылы қазылған Құлажорға ... ... ... ту, ... және ... құлажорға мәдениетіне тән ескерткіштерге жатқызылып, б.з.д. III-I
ғғ. мерзімделген.
Сонымен бірге 54 қорғаннан ... Усть ... ... да ... ... 1947 жылы ... болатын. 1956 жылы бұл қорымда
22 қорған қазылды.
Барлық қорғандар жерлене салысымен көп ... ... оны ... жебе ... қола ... ... алынғаны айғақтай
түскендей. Тоналмаған қорғандар мынандай материалдар берген:
№53 қорған. ... 8 ... ... ... ... Әйел ... тұсында теріден жасалған қынында сақталған қола қанжар, ... ... ... кішкене темір пышақ және оратыла салынған қабылан бейнесі бар
қола қапсырма ... ... Ер ... ... ... 56 ... бар ... 2 типті 54
қола жебе ұштары, үш ... ... ... бар 2 сүйек жебе ұштары кездесті.
Жамбас сүйектері жанында ортасында тесігі бар жайдақталып ... ... ... зат, иық ... ... ... бір заттың орамасы ретінде
пайдаланылған (қамшы сабы?) алтын ... ... ... ... сүйегі жанында қабанның тесігі бар екі азу ... ... ... ... және бас жағында қыш құмыра бар. Бұл жерлеу
орнында ... ... ... қатарынан емес, адамның қаңқа сүйегі
айналасында қорап түрінде келген. Осы жағдай және қыш ыдыс бұл ... ... ... ... Бұл қорым б.з.д. V-IV ғғ.
мерзімделеді.
1965 жылы Өскемен педагогикалық институтының ... ... ... ... Ф.Х. ... жетекшілігімен Шығыс
Қазақстанның солтүстік ...... ... және ... әр дәуірге жататын ескерткіштерге барлау жасап, ішінара кей
ескерткіштерге қазба жұмыстарын жүргізді.
Ерте темір дәуірінің ... ... ... ... және
Зевакино қорымындағы №83 қоршауларға қазба салынды.
№12 қорған. Қабір көлемі 2х1,1м сопақша, тереңдігі -1,9м. ... ... ... ... ... толтырылған. Түбінің солтүстік бөлігінде адам
қаңасының басы шығысқа бағытталып, шалқасынан созыла ... ... ... ... ... ... тотыққан пышақ, қасты сүрмелеуге
арналған сүйек таяқша және қызыл жоса кесектері табылды.
Орловка қорымы
|Қорға|Қорған |Қаңқаның ... ... ...... ... |ы | |ен жылы |і |
| | | | ... | | | |
| | | | ... | | | ... ... ... |? ... ... |ерте темір|
|қорша|үйінділі,|н созыла |Ш | ... ... | ... ... |шеңбер |орналасқа| | ... ... | ... ... |н | | ... ... | |ер ... |
| |бар Д-6м,| | | ... ... | ... |
| ... | | | ... және қызыл| | |
| | | | | ... ... | | ... ... Д-5м ... қыш ... сынықтары табылды. Қабір 2,6х1,55м
сопақша келген. Тереңдігі – 2м. ... ... ... ... ... тас тақталармен жабылған. Бас сүйектен жоғарырақ сұрғылт
түсті граниттен жасалған төртбұрыш ... тас ... ... ... ... сол қалпында жылқының қабырғалары мен омыртқалары, ... ... түбі ... келген құмыра тәріздес қыш ыдыс орналасқан.
Қазылған екі қорғанның ... ... және ... аздаған ақыреттік
заттарына (темір пышақ, қыш ыдыстың сынықтары, тас дәнүккіш) қарағанда
алдын-ала ерте темір дәуірінің ескерткіштер тобына жатқызған. Арсланова
Ф.Х. ... о ... ... экспедиции Усть-Каменогорского
педагогического института за 1965 г. Фонд 11, дело 975, ... ... ... ... ... ... |орналасуы |ытт|ы |заттар ... |уі ... | | ... | | | |
| | | |ы ... | | | ... |Белгісіз, |шалқасынан| |? |сұрғылт түсті |1965 |ерте ... ... | | ... | ... ... |орналасқан| | |жасалған | ... ... | | | ... | ... |Д-5м, | | | ... тас | |тер |
| ... | | | ... | ... |
| | | | | ... | ... | | | | ... қыш | | |
| | | | | ... | | ... ... ... 1966 ... ... ... ... жұмыстары нәтижесінде ШҚО Шемонайха ауданының
Зевакино ауылы жанындағы әр дәуірге жататын ескерткіште ерте ... ... ... 36 ... Тас белдеудің ортасында -0,4м тереңдікте жылқы сүйегінің
қалдықтары және сырты сұр, сынған жерінің түсі қызғылт саз ыдыстың ... ... ... 2,1х1,1м сопақша келген, тереңдігі-1,5м. ... ... ұзын ... шығыңқы, түбі тегіс кувшин тәріздес қыш ыдыс
табылды. Осы қыш ыдысқа және ... ... ... Баты (б.д.д.II-I ғғ.)
және Құлажорға (б.д.д.III-I ғғ.) ескерткіштерімен ... ... ғғ. ... 98 қорған. Оңтүстік қабырғаны бойлай -2,2м ... ... ... ... адам қаңқасы жатты. Бас жағында қойдың құймышағы
мен қыш ыдыс қойылған. Сақталған ернеуі мен ... ... ... ... ... жүргізіліп, оған батырма іздер салынған кувшин
тәріздес қыш ыдыс. ... ... ... ... ... көшпелілерінің
қорғандарынан кездестіреміз. / Черников С.С. Отчет о работах ВКЭ 1948 года.
// Изв.АН КазССР №108, вып.3. ... ... ... ... ... ... мен ұсақ алтын пластина
кесектері байқалады.
Бұл қоршауға солтүстік жағынан Д-5,5м, ені-0,8м екінші бір тас ... ... ... ... ... ... бағытталған қабір
шұңқырдың тереңдігі – 2,2м. Солтүстік қабырғаны ... -1,8м ... ... ... ... ... жылқы қаңқасы жатты.
Ақыреттік заттарына келсек: қойдың құймышағы және түбі ... ... ... таяу ... кеңейтіліп келген қыш күбі. Ыдыстың
биіктігі – 24,5см. Осы қыш ... ... ... ... Қазақстан /
Черников С.С. Отчет о ... ВКЭ 1948 ... // ... ... №108, ... 1951Табл.ІХ, рис.2,4. Сорокин С.С. Памятники ранних ... реки ... // ... ... №8. М-Л.,
1966.Рис.18,12. Рис.15,1. Рис. 7-2./ және ... ... К.А., ... ... ... ... и усуней долины реки Или. Алма-Ата, 1963. ... ... ... ... ... бас ... ... қаңылтыр кесектері мен пунсон
орнаментті төртбұрыш келген қарама-қарсы бұрыштарында тігуге ... бар төрт ... ... Ұзындығы – 8мм, ені – 7мм. Табылған
алтын әшекейлер қалған қара-қоңыр шірінді қалдықтарына қарағанда бас ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстаннан
табылған заттарда кездеседі ... М.К. ... ... кочевников
Центрального Казахстана. //ТИИАЭ. Т.7, А-Ата, 1959. С.189, рис. 23./
Осындай қосарланған қорғандарды ... IV-II ғғ. ... ... 104 ... ... ... берекетсіз шашылған тастары бар топырақ
қорған. Батыстан шығысқа ... ... 8м, ...... ... Қорғанның шығыс және батыс бөлігі -0,3м тереңдікте сопақша үйінді болып
келген тастардан тұрады.
№1 қабір. ... ... -2,2м ... басы ... аяқтары бауырына жиырылған жылқы қаңқасы, оңтүстік қабырғаны
бойлай -2,3м тереңдікте басы шығысқа бағыттала шалқасынан созыла ... ... бас ... ... қыш ... ... Бұл ... да
жаншылған бүйірі мен ернеу сынықтарына қарағанда №98 қорғаннан табылған
құлажорға типіндегі қыш ыдысқа ұқсас. Оң иығы ... ... ... Оң қолы ... ... 6х7см төртбұрыш, ал сан жіліктері сүйектері
аралығында 2х4см алтын қаңылтыр фольга кесдесті. Ұсақ ... ... ... ... адам ... өн ... жамбас және ортан
жілік жанында орналасқан. Бас ... ... ... ... ... 13см
ішіне жіп өткізуге арналған түтік түріндегі жалпақ алтын гривна тағылған.
Тас тақтаның астындағы адамның бас ... ... ромб ... ... ... ұшы ... ... шұңқырдың барлық аумағында және қабырғалары бойында
қалыңдығы 5-7см ағаш құрылыстың шірінді іздері ... ... ... ... ... ... ... формалы,
тереңдігі -1,8м. Қабір түбіндегі адамның шашылған қаңқа сүйектерінің
сақталғандарына қарағанда ... ... ... ... ... ... жағына түбі жалпақ, бүйірі шығыңқы, мойыны ұзын емес сұр түсті сыныған
қыш құмыра қойылған, оның ... ... екі ...... ... ... заттар |Зертте|еске|мерзім|
| |құрылысы ... ... | ... ... |
| | | | | ... | | |
|36 ... |? |? ... ұзын |1966 ... ... | | |бүйірі ... | | |III-I |
| ... | | ... ... күбі | | |ғғ. |
| ... | | ... қыш | | | |
| |бар | | ... | | | ... |№1. ... |СШ ... |1966 ... |Топырақ |Солтүстік | ... күбі | | |IV-II |
| ... ... СШ| ... қыш | | |ғғ. |
| ... |бағытталған | |ыдыс, алтын | | | |
| ... ... | ... | | | |
| |бар ... | ... құймышағы| | |Б.д.д.|
| | | |Ш екі ... түбі ... | |IV-II |
| |№2 ... ... ... мойынды, | |Д-5,|ғғ. |
| ... ... ... таяу | |5м | |
| ... ... Ш |ы ... кеңейтіліп| | | |
| ... ... | ... қыш ... | | |
| |бар ... | ... ... | | | |
| | ... қой| ... мен | | | |
| | ... | |пунсон | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... ... | | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... ... | | | |
| | | | ... бар | | | |
| | | | ... ... | | ... |№1. ... |Ш |Қыш ыдыс. Оң |1966 |Д-6-|Б.д.д.|
| ... ... | ... ... | |8м |IV-II |
| ... ... | ... | | |ғғ. |
| | ... | ... ... | | |
| | ... | ... ... | | | |
| | | | ... ұсақ | | | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... ... | | | |
| | | | ... | | | |
| |№2. | |Ш |Қыш ... | | | |
| |№3. ... |Ш |Жоқ | | | |
| | ... | | | | | ... ... ... 8 м, ... тас ... 0,2 м тереңдіктен
диаметрі 7 м тастан үйілген шеңбер шықты. 0,4 м тереңдіктен қоршаудың батыс
бөлігінде екі ... орны ... ... болу үшін ... қабірді №1, шығыс
қабірді №2 деп белгілейік.
Қабір өлшемі 2,4х1,4 м, тереңдігі 2,5 м. СБ ОШ ... ... 1,2 – 2
м ... аралығында қабір өлшемдері 0,6-0,8х0,2-0,3 м тас ... Тас ... ... қабір бойымен қырынан қойылып, алты
тас тақтадан қаланған тас жәшік орналасқан. Оның ұзындығы 2,1 м, солтүстік-
батыс ... ені – 60 см, ... ені – 40 см, ... – 60
см.
Жәшіктің ішінен адамның ретсіз жатқан сүйектері ... ... ... ... ... жатқызылып, басы ОБ қаратылған.
Сүйектердің ... ... ... және жұмырланған 157 паста
моншақтары табылды.
99а қорған Қаңқаның бас сүйегінің оң жағынан пішіні құмыра ... ... қыш ... ... ... Түбі ... ... Ыдыс ірі кварц құмы араласқан борпылдақ топырақтан жасалған.
Сырты мен іші ... ... ... ... түрі ... ... ... ерте көшпенділерінің ескерткіштеріне тән.
105 қорғанның Солтүстіктегі мәйіттің ... ... бел ... – ені 4,5 см ... белбеудің қалдықтары және сердолик моншақ; оң
жіліншік маңынан қойдың артқы омыртқалары мен ... ... бас ... құм ... ... ... жасалған құмыра пішіндес екі
жаншылған қыш ыдыс.
Бірінші ыдыстың мойны қысқа, түбі ... ... ... ... ... ... ... бар, оның қолмен шымшып әсемдеген. Екінші
ыдыстың түбі тегіс, ... ... және ... ... Мойының бойымен
толқын тәрізді сызықтар мен кертілген таяқша секілді өрнектер салынған.
Екі ыдысқа та Қатон қорымы мен Быстрянка ... ... ... ... ... ... ғғ, Құлажорға), ерте көшпенділеріне
жататын материалдар арасында ұқсастықтар бар. Обаны б.д.д. І ... ... ... ... ... ... бас ... астынан S тәрізді қола сырға
табылды. Мұндай ... ... ... Тува мен ... б.д.д. ІҮ-І
ғғ. кең тараған.
Өскемен педагогикалық институтының археологиялық экспедициясы 1972
жылы Шемонайха ауданының Зевакино қорымында, ... Ұлан ... ... ... Қызылтас және Қызылқайың сайларында ... ... Бұл ... ... ... қола ... -10, ерте ... -4, ортағасырлардың -3 қорғандары, Қызылтас қорымында ... 3 ... ... ... және ... сайында түркілердің 1
қорғанына қазба жұмыстары жүргізілді. Арсланова Ф.Х. Отчет археологической
экспедиции Усть-Каменогорского ... в 1972 г. ... ИА. Фонд ... 1292, ... ... ... ... ауылынан Убаредмет ауылына барар жол жиегінде
Ертістің бірінші террасасынан солтүстікте 2,5 ... ... ерте ... ... ... ... ... келетін тас шеңберлі 4
қорғаны қазылды.
№226 қорған. Оң иығы тұсында ірі түйіршікті кварц қосылған жаншылған
саз ыдыстың ішінде күйген ... ... ... Бас ... бір жүзді
темір пышақ және қой омыртқалары қойылған. Оң тізесі тұсында ... ... ромб ... жебе ұшы, сол ... ... ... мүйіз
қалдығы сақталған.
№227 қорған. Сол иығы тұсында неге пайдаланылатыны белгісіз ... тот ... ... ... сынығы табылды. Кеуде тұсында ақ цилиндр
тәріздес моншақ пен каури қабыршағы табылса, ал оң жақ иығы ... ... ... сәл қайырылған, түбі тегіс, қабырғалары жұқа кувшин тәріздес
саз ыдыс қойылған. Мұндай пошымды ыдыстар осы қорғандар ... ... ... ж.с.д. III-I ғғ. жататын ескерткіштерде кезіккен.
№229 қорған. ... ... бас ... ... ... оң
жағында ұзын мойынды, түбі тегіс, бүйірі шар ... ... ... ... жанымен жатса, бас сүйектен жоғары қой омыртқалары ... ... бас ... ... үш құймышағы және қара ... ... ... екі ... ... ... біреуі ернеуінен сәл төменірек
сопақша келген батырынды ойықтармен өрнектелген. Басқа ақіреттік заттары
кездеспеді.
Зерттелінген ... ... ... ... ерте ... 2 ... қашықтықта орналасқанына қарамастан жерлеу ғұрпы
мен жерлеу бұйымдары ұқсас. Сондықтан да бұл ... ... III-I ... бір ... қауымдастықтың жерлеу орындары болуы керек.
Мемлекеттік Эрмитаждың Оңтүстік Алтай археологиялық экспедициясының
1963 жылы 1961 жылы Катон қорымында басталған ... ... одан ... жалғастырды, сондай-ақ Қопай ауылы жанында Сарымсақ өзенінің сол
жағалауында орналасқан қорғандарға қазба және ... ... Бұл ... қорымында 10 қорғанға қазба салынды. Бұл ескерткіште жер жыртудан
бұзылып анықтауға келмейтіндерінен басқасы толықтай, ал ... ... ... 3 ... ... С.С.Сорокин. Мемлекеттік Эрмитаждың
Оңтүстік Алтай археологиялық экспедициясының 1963 ... ... 2. Дело 922. ... 59. Инв. №85.
Катон қорымында жүргілген қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ақіреттік заттары:
1. Саз балшықтан жасалған кең ернеулі түбі тегіс ыдыс ... ... ... әшекейленген. (Қиманың шығыс қабырғасының орта
тұсында).
2. Ағаш сапты темір ... (сол иығы ... ... ... ... ... және ң иығы ... қорғаннан алынған ақіреттік заттары:
1. Мойны ұзын, ернеуіне ... ... ... саз ... ... қыш ыдыс ... ... фонға жалпақ қара
жолақ және оның үстіңгі жағына бұрышты қисық сызық салынған. (Қиманың
СШ бұрышында).
2. Мойны ұзын емес ... саз ... ... қыш ыдыс ... сәл ... Қиманың ортасында темір пышақ.
4. Сабы жоқ кішкене қола айна және оның ағаш қабы ... ... ... ... ... ... Қара түсті жапсырмалы саз ыдыс (қиманың СШ бұрышында).
2. Сабында бауы бар темір пышақ (ыдыстың жанында).
3. Бауы жоқ ... ... ... Ш ... ... ағаш ... бар ... клевец (О қабырғаға жақын ... ... ... ... ... ... ... (электровая) фольга (О қабырғаның орта тұсында).
№16 қорғаннан табылған ақіреттік заттары:
1. Сабында бауы жоқ ... ... ... ... ... заттары:
1. Жалпақ темір пышақ (қиманың батыс бөлігінде).
2. ... бауы бар ... ... және ... ... ... ... бас сүйегі астында).
3. Алтын-күмісті фольга (адам бас ... ... ... шығыршықты майысқан ауыздық (үстіңгі жылқы аузында).
5. Темір шығыршықты майысқан ... ... ... ...... құрылысы |Қаңқаның орналасуы |сақталуы |бағытталуы
|Жынысы және жасы |Табылған заттар |Зерттелген жылы |ескертпе ... |7 |Тас ... ... ... ... ... |өте ... |БОБ
|ер адам |Горшок Ағаш сапты темір пышақ Темір сынықтары |1963 ... ... ... 1 мың ж. соңы | |12 |Тас үйінділі |Мәйіт қаңқасы жоқ | ... ... қыш ... ... пышақ, қола айна және оның ағаш қабы |1963 |Д-
6м, H-0,25м. |Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |13 |Тас ... ... ... жоқ.
| |БОБ |? |саз ыдыс, 2 ... ... ... ... ... қапсырма,
электровая) фольга |1963 |Д-7м, H-0,4м. |Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |16 ... ... ... |нашар |БОБ |? |темір пышақ |1963 |Д-6м, H-0,25м.
|Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |17 |Тас ... | |өте ...... адам ... |1963 |Д-8м, H-0,25м ... екі қаңқасы |Б.д.д. 1 мың ж. соңы ... |Тас ... ... ... |өте ... |? С ... адам ... пышақ, темір пышақ және алтын-күмісті фольга |1963 |Д-9м, ... 1 мың ж. соңы | |20 |Тас ... | | |ШСШ ... |Жоқ |1963
|Д-4м, H-0,2м | | |26 |Тас ... |Жоқ | | | |Жоқ |1963 |Д-6м, H-0,3м | ... |Тас ... ... ... | |ОШ ... адам |Жоқ |1963 ... H-0,2м | | |29 |Тас үйінділі |Жоқ | | |Жоқ |Жоқ |1963 ... H-0,25 |
| ... ... Қопай қорымынан анықталған заттай мәдениет дерек қорлары
төмендегідей
Бұқтырманың саласы Сарымсақ бұлағының сол ... ... ... Екі ... ... тұрады, С-О ... ... Бір ... 6 ... ... – 1), ... 8 ... – 2). Топырақ араластырылған тас үйінділі. Д-5 - 10м. ... ... №4 және №8 ... ... қорғаннан алынған ақіреттік заттары:
1. Жапсырмалы саз ыдыс ... ... ... ... ... 0,2м
тереңдікте.
2. Сабында бауы бар темір пышақ (қабір ... ... 1,3м ... ... ... (жамбас сүйектен 50см жерде).
4. Қанжардың сабы жанында қола айна.
5. Оңтүстік ... бас ... ... жерде қола айна.
Катон-Қарағай көшесіндегі «Қонақ үй» жанындағы ... ... ... ас ... орын екендігі анықталды. Тас үйінділі. Д-12м, H-0,6м.
Қорған № |Қорған ... ... ... |сақталуы |бағытталуы
|Жынысы және жасы |Табылған заттар |Зерттелген жылы ... ... |4 |Тас ... |Жоқ | | | |Жоқ |1963 | | | |8 ... ... ұсақ тас ... нашар |БОБ |Ересек адам |Саз ыдыс, темір пышақ, ... ... ... |1963 | ... 1 мың ж. соңы | ... ... экспедиция ерте темір ... ... ... оң жағалауында үш шақырымға дейін созылатын Катон қорымында 1962
жылы 6 қорғанға қазба жұмыстары жүргізілді. Қорғандар ... ... ... ... ... бар, диаметрі 10м дейін.
№2 қорғанна төмендегідей ақыреттік заттар алынды:
1. Сынған қыш ... оның ... ... омыртқа сүйектері (сол иығы
тұсында бұрышта)
2. Сол қолы тұсында самырсын саптың шірінді іздері бар қола клевец
3. Сол жақ ... ... ... ... екі жебе ұштары.
№3 қорғаннан алынған ақыреттік заттары:
1. Солтүстік қабырғада СШ бұрышқа таяу ... қыш ... Тас ... орта ... Ш және О ... қолдан жасалған қыш ыдыстар
сынықтары.
3. Тас жәшіктің С қабырғасынан 0,2м қашықтықтықта Б бұрышқа ... ... ... бар ... ... Тас ... Ш бөлігінде -1,0м тереңдікте жалпақ ... ... ... ... ... ... Алдыңғыдан солтүстікке таман -0,8м тереңдіктегі темір пышақ.
6. Үйіндідегі темір пышақ.
7. №4-іншіден оңтүстікте -1,0м ... ... ... ... ... Тас жәшіктің орталық бөлігіндегі темір пышақ сынықтары.
9. Қолдан жасалған банка тәріздес қыш ... ... ... ... ... ... ... қорғаннан табылған ақыреттік заттары:
1. Қыш құмыраның (кувшин) түп жағының сынық ... Ағаш ... С ... ... таяу сабында ойығы бар темір пышақ.
3. Оңтүстік қабырғаға таяу темір пышақ қалдығы.
4. ... ... бас ... ... шарнирлі темір ауыздық қалдығы.
№5 қорғаннан кездескен ақыреттік заттары:
1. ... ... ... қыш құмыра, оның астында сабында ойығы бар
темір пышақ.
2. Қабының қалдықтары ғана сақталған сабы бар қола ... Ағаш ... О ... ... ... ... ... айнаның
сабы.
4. Алтын қаңылтыр қалдықтары (фольга).
5. Спираль тәрізді оюы бар қолдан жасалған мыжылған қыш ... Оюы жоқ қыш ... ... Алты ... ... Ағаш ... ... қалдықтары.
№10 қорғаннан алынған ақыреттік заттардың тізімі төмендегідей:
1. Сабында ойығы бар темір ... ... ... ... иық ... ... ойығы бар темір пышақ (қабірдің шығыс бөлігінде, С қабырғаға
таяу).
3. Темір клевец.
4. Бүйірінде сабы бар қола ... ... ... ... ... Мыжылған қыш құмыра.
7. Қыш құмыра сынықтары.
8.Сәл иілген жіңішке темір стержень.
9. Қанжардың сынығы не ... ... ... ... ағаш ... ... Әлдебір сүйек бұйымның қалдығы.
Жылқы қаңқалары жанындағы бұйымдар:
1. Жоғарғы жылқының аузындағы темір ауыздық.
2. Екінші жылқының аузындағы темір ауыздық.
3. Сүйек ... ... ... заттары:
1. Қатты тотыққан темір пышақ.
2. Темір қалдықтары.
3. Алтын қаңылтыр (фольга).
С.С.Сорокин. Мемлекеттік Эрмитаждың Оңтүстік Алтай археологиялық
экспедициясының 1962 жылғы есебі
Фонд 11. Дело 887. ... 58. Инв. ...... ... ... ... |бағытталуы |Жынысы және
жасы |Табылған заттар |Зерттелген жылы |ескертпе |мерзімделуі | |2 ... ... ... қаратыла шалқасынан, сол жақ қырымен қиғаштай бұрыла
жерленген. Мәйіттің тізесі ... сәл ... ... сол жақ ... жерленсе керек. |ОБ-СШ |25-30 жастар шамасындағы ер адам |Сынған
қыш құмыра, қола клевец, сүйектен ... екі жебе ... |1962 ... ... ... 1 мың ж. соңы | |3 |Тас ... |батыс қабырғада жілік
сүйек қалдықтары |БОБ-ШСШ |орта жастағы адам ... ... бар ... қыш ... ... ... |Д-6м, H-0,3м. |Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |4 |Тас үйінділі |қимада адам
мәйіті жоқ
5 жасар мерин жылқы |Б-Ш |- ... ... ... ... бар ... ... ыдыстар сынықтары, шарнирлі темір ауыздық қалдығы |1962 |Д-7м, H-0,3м.
|Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |5 |Тас ... ... ... ... ... адам |сабы бар қола айна, сабында ойығы бар темір ... ... алты ... ... қыш құмыра сынықтары |1962 |Д-5м, ... 1 мың ж. соңы | |10 |Тас ... ... ... ... Жоғарғы
жылқы. 6-7 жасар мерин. Төменгі жылқы. 19-20 жасар мерин |? |Екі ... ... ... ... ... бар қола айна, сабында ойығы бар
темір пышақ, алтын фольга темір ... ... ... ... ... ... темір колчатый с перегибом
ауыздық, ... ... ... H-0,5м ... екі ... |Б.д.д. 1 мың ж. соңы | |14 |Тас
үйінділі |Басы шығысқа беріліп жерленген |Б-Ш ... ... ... ... ... темір қалдықтары.
|1962 |Д-6м, H-0,25м. |Б.д.д. 1 мың ж. соңы | ... ... ... ... мен далалық аймағында екі түрлі -
пазырық мәдениетінің берелдік түрі мен тас ... ... ... ... ... ... Құлажорға мәдениеті Жетісудағы үйсін
мәдениеті сияқты өз дамуының екі кезеңін ... ... б. з. 1-2 ... өмір ... ... Зерттелінетін уақытымыз ерте ... ... және ... ... ... бұл дәуірдің б.з.д. 1
ғасырына ... ... ... қәлажорға мен үйсіндердің тек ерте кезеңін
қарастыруға итермелейді. Жетісуда ... ... ... 1 ғасырдан
белгілі «хунну» ескерткіштерін деректердің ... ... ... ... б.з. 1 ғасырлардан бастап өлкелерде әртүрлі тарихи-
мәдени өзгерістер мен ... орын алуы ... ... б.з. 1-4 ... ... ... толық ашылмауы
кедергі келтірді.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті11 бет
Ерте орта ғасырлардағы корея23 бет
Байланыс және құлақтандыру құралдары: авариялық жағдайлардың алдын алу. Жеке мүлік қорғанысы. Видеобақылау жүйелері. Күзет-өртке қарсы дабыл.9 бет
Византия империясының құлауы37 бет
КСРО-ның құлауы және ТМД- ның құрылуы5 бет
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Күләш Бәйсейітова7 бет
Рим империясының қоғамдық және мемлекеттік құрылымы:Шығыс Рим империясы , Батыс Рим империясының құлауы4 бет
Табиғи сипаттағы төтенше жағдайлар: сырғымалар, сел, тастың құлауы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь