Қызылорда қаласының табиғи – экологиялық жағдайлары

Кіріспе

І. Қызылорда қаласының табиғи . экологиялық жағдайлары

1.1. Экологиялық . географиялық орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Литогендік негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3. Гидрологиялық . климатогендік ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4. Биогендік компоненттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5. Қазіргі табиғи кешендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ. Антропогендік факторлардың қаланың экологиясына тигізер әсерлері

2.1. Табиғатты пайдаланудың урбаэкологиялық негіздері мен қаланың урбажүйелі функцияналды құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2. Қоршаған ортаға өндірістің тигізетін әсерлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Табиғи ортаға транспорттың тигізетін әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4. Ауыл шаруашылығының қоршаған ортаға тигізер әсері ... ... ... ... ... .

ІІІ. Қаланың қазіргі кездегі табиғи жағдайлары

3.1. Урбандалған территорияның экологиялық бағалау әдістемелері ... .
3.2. Ауа бассейні мен су қорларының жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.3. Топырақтық . жер ресурстарының жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.4. Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық жағдайына сапалық баға беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІV. Экологиялық қауіп . қатерді бағалау, Қызылорда қаласының тұрақты дамуы және табиғатын қорғау міндеттері

4.1. Урбажүйенің қауіп . қатер жағдайында тұрақты дамуының ғылыми негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
4.2. Қала аумағындағы экологиялық қауіп . қатер дәрежесінің кеңістікті көрінуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.3. Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық дестабилизациясы қауіп . қатерін кешенді бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4.4. Қала қоршаған ортасының экологиялық дамуының аумақтық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Дипломдық жұмыстың өзектілігі бағзы замандардан бері Сырдария өзенінің алқабы Орта Азия мен Қазақстандағы егіншілік мәдениетінің орталығы болды. Қызылорда облысында қажетті табиғи ресурстар жинақталған.Бұнда Қазақстанның оңтүстігіндегі ірі қалалрдың бірі – Қызылорда қаласы орналасқан.
Соңғы он жылджа Арал теңізінің тартылуына Сырдария өзенінің алқабын қарқынды игеруге және осы өзеннің науасындағы суды есепсіз, ысыраппен пайдаланғанына байланысты Қызылорда облысының территориясында апатты экологиялық жағдай қалыптасқан.Теріс антропогендік әсер Арал теңізінің тартылуына тұтас экожүйенің құлдырауына әкеп соқты.Бұл жағдай табиғатты қорғаудың Сырдария өзені алқабының экономикалық тұрғыда игерілген бөліктерінің рационалды қолданылуының ғылыми негізделген шараларын ұйымдастыру қажеттілігін туғызды.
Осы кезге дейін Қазақстанның географ ғалымдары мен экологтары Қазақстанның Арал өңіріне Сырдария өзені алқабының ландшафттысына кешенді зерттеулер жүргізіп келді.Дегенмен, Қызылорда өзге тұрғындар көп шоғырланған жерлерде қоршаған ортаға кешенді экологиялық – географиялық зерттеулер жүргізілмеген.
Урбандалған орта – табиғаттың терең өзгеріске ұшыраған ареалы, ерекше экожүйе.Тұрғындар өміріндегі гигиеналық және өзгеде жағдайға қаладағы табиғатты тиімді қолданылуына байланысты шешімдер, әдістер, жолдарын урбаэкология қарастырады.
Техногендік ауыртпашылықтардың үлкен концентрациясының әсерінен урбандалған территориялар табиғатты құлдыратудың ірі ошағына айналған.Қызылорда қаласы Қазақстандағы Арал өңірінің орталығы ретінде қоршаған ортамен тығыз қарым – қатынаста қалыптасып дамуда және Қызылорда облысына тән экологиялық проблемалардың да әсерлері байқалады.Қызылорла қаласында облыс тұрғындарының 26,4 % - ы (157,3 мың адам) тұрады.Сол себепті Қызылорда қаласының урбандалған ортасы Қызылорда облысындағы қоршаған орта жағдайының маңызды индикаторы болып саналады.Қызылорда қаласы қоршаған ортаның геоэкологиялық жағдайы табиғи – экологиялық себеп – салдарларын біртұтас урбаөндірістік кешенді қарастыруға мүмкіндік береді.Қызылорда қаласының экологиялық проблемалары мен табиғатты қорғауға қатысты кеңестер жалпы Қызылорда облысына тән.
Осының барлығы Қызылорда қаласының табиғатты қорғау проблемаларын зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
1. Клюев Н.Н. Эколого-географическое положение России \\ Изв. РАН, серия геогр. Вып.5. 1996. – С. 15-35.
2. Положение о Кызылординской специальной экономической зоне № 3123 от 8 окт. 1996 г. – Кызылорда, 1996.
3. Казахстан. Природный условия и естественные ресурсы СССР. – М.: Наука, 1969. 148с.
4. Чигаркин А.В. Региональная геоэкология Казахстана: учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 224с.
5. Научно-прикладной справочник по климату СССР. Сер.3. Многолетние данные. Ч.1-6. Вып.18. Казахская ССР. – Л.: Гидрометеоиздат, 1989.
6. Жубатканов М.А. Гигиеническая оценка условий водоснабжения и влияние их на здоровье населения в аридной зоне бассейна р.Сырдарьи. Автореф. канд. дисс. – Алматы, 1989.
7. Постановление Верховного Совета РК «О неотложных мерах по коренному преобразованию условий проживания населения Приаралья» \\ Казахстанская Правда от 5.02.1992.
8. Григорьев А.А. Антропогенные воздействия на природную среду по наблюдениям из космоса. – Л., Наука, 1985. – 239с.
9. Котлов Ф.В. Изменение геологической среды под влиянием деятельности человека. – М., Недра. 1978. – 263с.
10. Геологическая карта Казахстана. Масштаб 1: 1000 000. – Алматы: КазИМС, 1996.
11. Боровский В.М., и др. Древняя дельта Сыр-Дарьи и северные Кызыл-Кумы. – Алма-Ата, 1958, т.1, 1959, т.2.
12. Бейсенова А.С., Садыков Д.Ш., Баймолдаева А.Т. Возможный механизм изменения стока Сырдарьи и экологические проблемы Кызылординской области \\ Вестн. Высший школы. – 2000. №3. – С. 69-73
13. Безуглая Э.Я. Метеорологический потенциал и климатические особенности загрязнения воздуха городов. – Л., Гидрометеоиздат, 1980. – 182с.
14. Безуглая Э.Ю., Елекова Л.И., Заводская Е.К. и др. Климатические характеристики условий распространения примесей в атомосфере. Л.: Гидрометеоиздат, 1983. – 328с.
15. Бельгибаев М.Е. Эоловедение – предмет, состояние и проблемы \\ Вопросы рационального природопользования – Алматы, Кайнар, 1990. – С. 10-49.
16. Попова В.П. Прогнозирование водности притоков реки Сырдарья в пределах РК. Автореф. дисс. канд. геогр.н. – Алматы, 1998, 24с.
17. Проект водозаборной скважины на территории профилактория им. Жахаева в г.Кызылорде. Часть 1. – Кызылорда, 1999. – 50с.
18. Волков А.И., Попов Ю.М. Изменения почвенно-мелиоративных условий Левобережного Кзыл-Ординского массива в связи с зарегулированием стока р.Сыр-дарьи \\ Вопросы рисосеяния в Казахстане – А-Ата: Кайнар, 1978. – С. 49-59.
19. Технико-экономическое обоснование реконструкции и строительства оросительной и дренажной систем на территории г. Кызылорда. Раздел 2. Природный условия – Ташкент, 1993. – 102с.
20. Почвы Казахской ССР. Вып.14. Почвы Кзыл-Ординской области. – Алма-Ата: Наука, 1983. – 304с.
21. Ковда В.А. проблемы борьбы с опустыниванием и засолением орошаемых почв. – М.: Колос. 1984. – 304с.
22. Кошкаров С.И. Обоснование эколого-мелиоративного режима ландшафтов в низовьях реки Сырдарьи. Автореф. докт. дисс. – Кызылорда, 1996, 48.
23. Нурымгереев К.Ш. Некоторые аспекты экологического подхода рациональной организации ландшафтов в Приаралье \\ Географические основы устойчивого развития Респ. Казахстан. – Алматы, Гылым, 1998. – С. 144-149.
24. Карта Кызыл-кумского песчаного района и смежных с ним пространств в Казалинском и Перовском уездах Сыр-Дарьинской области. М: 10 верст в 1 дюйме. Сост. Военно-топографический отдел – СПб., 1905.
25. Владимиров В.В. Расселение и экология. М., 1996. – 218с.
26. Проблемы качества городской среды. Под ред. Г.М.Лаппо и Т.В.Бочкаревой. – М.: Наука, 1989. – 192с.
27. Яницкий О.Н. Экология города. Зарубежные междисциплинарные концепции. – М.: Мысль, 1984 – 147с.
28. Котлов Ф.В. Антропогенные экологические процессы и явления на территории города. – М.: 1977.
29. Надиров Н.К. Кызылорда – южный центр нефтегазового комплекса Казахстана. – Алматы: ТОО «Комплекс», 1999. – 283с.
30. Кызылординская специальная экономическая зона живет и развивается \\ Кызылординские вести от 26 декабря 1998 г.
31. Байманов Г.Д. Экологическое обеспечение хранения и транспорта нефти Кумкольского месторождения. Автореф. дисс. к. техн. н. – Тараз, 1999
32. Стратегия экономического развития Кызылординской области. – Кызылорда, 1997. – 168с.
33. Мальковский И.М., Сорокина Т.Е., Толеубаева Л.С. Транспортные коммуникации и устойчивого развития и экологической безопасности региона \\ Географические основы устойчивого развития Респ. Казахстан. – Алматы, Гылым, 1998. – С. 425-430.
34. Хорев Б.С. Проблемы городов. М.: Мысль, - 1971. – 413с.
35. Коган Л.Б. Быть горожанами. М.: Мысль, - 1990. – 205с.
36. Информационный экологический бюллетень Республики Казахстан за 2 кв. 1999 год. – Алматы: Министерство экологии и биоресурсов РК, 1999.
37. Казахстан: ядерная зима уже наступила \\ Ковчег от 18 июня 1998 года.
38. Марымов В.И. Использование промышленных сточных вод для орошения. – М.: Колос, 1982. – 72с.
39. Боровский В.М. Почвы и почвенные районы Кзыл-Ординской области \\ Труды Инс-та почвовед. ЛН КазССР. Т. 10. – Алма-Ата, 1960 – С. 132-144
40. Ерленееов А.Н. Турешев О.Т. Орошаемое земледелие. 2-е изд. – Алма-Ата: Кайнар, 1972. – 368с.
41. Чигаркин А.В. Геоэкология Казахстана. – Алматы: Санат, 1995. – 160с.
42. Большая Советская Энциклопедия. т.27. – М.: 1977. – 632с.
43. Экология и охрана окружающей среды: Толковый терминологический словарь. – М.: Всемирный следопыт, 1998.
44. Мягков С.М. География природного риска. – М.: Изд-во МГУ, 1995. – 224с.
45. Охрана ландшафтов. Толковый словарь. – М.: Прогресс, 1982. – 271с.
46. Почвенно-мелиоративная карта г. Кызылорды. М.1:10000 Ташкент, Узгипромеливодхоз, 1993
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Қызылорда қаласының табиғи – экологиялық жағдайлары
1.1. Экологиялық – ... ... ...... ... ... ... Антропогендік факторлардың қаланың экологиясына тигізер әсерлері
2.1. Табиғатты пайдаланудың урбаэкологиялық негіздері мен қаланың
урбажүйелі функцияналды
құрылымы..........................................................
2.2. Қоршаған ортаға өндірістің тигізетін
әсерлері.......................................
2.3. ... ... ... ... Ауыл шаруашылығының қоршаған ортаға тигізер әсері.....................
ІІІ. Қаланың қазіргі кездегі табиғи ... ... ... ... ... ... Ауа бассейні мен су қорларының
жағдайлары......................................
3.3. Топырақтық – жер ресурстарының
жағдайлары..................................
3.4. Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық жағдайына сапалық баға
беру........................................................................
...................................
ІV. Экологиялық ...... ... ... ... ... дамуы
және табиғатын қорғау міндеттері
4.1. Урбажүйенің қауіп – қатер жағдайында тұрақты дамуының ғылыми
негіздері...................................................................
..............................................
4.2. Қала аумағындағы экологиялық ...... ... ... Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық дестабилизациясы қауіп
– қатерін ... ... Қала ... ... ... ... ... әдебиеттер
Кіріспе
Дипломдық жұмыстың өзектілігі бағзы замандардан бері Сырдария өзенінің
алқабы Орта Азия мен Қазақстандағы егіншілік мәдениетінің орталығы болды.
Қызылорда ... ... ... ... ... ... ірі ... бірі – Қызылорда қаласы орналасқан.
Соңғы он жылджа Арал ... ... ... ... ... ... және осы өзеннің науасындағы суды ... ... ... ... ... ... ... жағдай қалыптасқан.Теріс антропогендік әсер Арал ... ... ... құлдырауына әкеп соқты.Бұл жағдай табиғатты
қорғаудың Сырдария өзені алқабының ... ... ... ... ... ғылыми негізделген шараларын
ұйымдастыру қажеттілігін туғызды.
Осы кезге ... ... ... ... мен ... Арал ... Сырдария өзені алқабының ландшафттысына кешенді
зерттеулер ... ... ... өзге ... ... ... қоршаған ортаға кешенді экологиялық – географиялық
зерттеулер жүргізілмеген.
Урбандалған орта – табиғаттың терең ... ... ... ... ... ... және өзгеде жағдайға ... ... ... байланысты шешімдер, әдістер, жолдарын
урбаэкология қарастырады.
Техногендік ауыртпашылықтардың ... ... ... ... ... ... ірі ... қаласы Қазақстандағы Арал өңірінің ... ... ... ... қарым – қатынаста қалыптасып дамуда және Қызылорда
облысына тән экологиялық проблемалардың да ... ... ... ... 26,4 % - ы (157,3 мың ... тұрады.Сол
себепті Қызылорда қаласының урбандалған ортасы ... ... орта ... ... ... болып саналады.Қызылорда қаласы
қоршаған ортаның геоэкологиялық жағдайы табиғи – ... ... ... ... урбаөндірістік кешенді ... ... ... ... ... мен ... ... кеңестер жалпы Қызылорда облысына тән.
Осының барлығы Қызылорда қаласының табиғатты қорғау проблемаларын
зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
І. Қызылорда ... ... ... ... ... географиялық орны
Экология – географиялық территориясының жағдайы деп оның жерге
қатысты ... ... ... ...... ... ... анализінің маңыздылығы
территорияны урбандауда жаңа принциптермен, оған ... ... ...... ... ерекшклігін қоршаған ортаның қазіргі
геоэкологиялық жағдайы анықтайды. Соған байланысты оның мынадай сұрақтары
бар: қала ... ... ішкі және ... ... экологиялық
маңыздығы, сондай-ақ қаланың географиялық жағдайының сипаттамасына ... ... ... экологиялық қауырт жағдайларды
күшейтеді.
Қызылорда қаласының, Қызылорда ... ... ... ол
Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан. Қызылорда қаласының
территориясы Сырдария өзенінің ... ... ... ... және 65°2′ - ... бойлықта. Ол солтүстік – батыстан оңтүстік
шығысқа, 15 км созылып жатыр және 8 км ... тең. Қала ... – 605 км2, ... ... ... ... 821 км2 ... 1996 ж Қызылорда
қаласының құрамына Қызылорданың арнайы экономикалық зоналары кіреді. Ол
Қазақстан Республикасының Президенті 1996 ж 8 ... №3123 ... ... зона ... атты ... ... ... және
өндіріс экономикасын дамыту мақсатында жоғарғы ... және ... ... Қызылорданың АЭЗ урбокомплексті кешен және өзіне 8
административті территорияларды қосады: ... ... 2 қала ... – Тасбөгет және Белкөл, 5 ауылды округтер – Қызылжар, Қызылөзек,
Ақсуат, Қасшыңырау, Ақжорма [2].
Физика – ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Ол Сырдария өзеннінің қазіргі
аккумулятивті ... оның ... ... ... ... ... сипатталады, абсолютті белгілері 124-135 м дейін,
оданда жоғары аудандар ... ... ... ... ... сипаты
территорияның ашықтығына тиеді, яғни Қазақстанның басқа аудандарынан
келетін атмосфера ластаушы заттардың ... ... ... ... ... ... ... ендікте орналасуы Милан (Италия), Новороссисктің (РФ)
ендігіне сәйкес, күн радияциясының көптігі және сыртқы теңіздер мен үлкен
мұхиттардан ... ... ... және ... ... ... температура -8,4°С, шілдеде +29°С.
Атмосфералық ... ... ... 129 мм. ... ... 0,1 ... құрғақтығын көрсетеді. ... ... ... климаттық жағдайы қоңыржай белдеудің солтүстік ... ... ... ... ... ол осы жерде қуандану және
шөлейттену процестерінің болуымен бақыланады. Қызылорда қаласының маңызды
гидроэкологиялық жағдайын, оның орта азия ... 2 ... ... ... ... ... ... өзені қаланы
оңтүстігінен батысына қоршап, 10 км ... ... ... ... ... қамтамасыздандырушы және оған қатысты елді мекендері де. ... ... ... ... және ... өзеніне құятын
суармалы су ағыстарының өсуі, 20-25жылда өзгерістердің болуы: ... ... өсті (0,72 ... 1,40 г/л ... ... ... ағысының сипаты су сапалығымен анықталады: ағыстың
жоғарғы жағына Өзбекстан, Тәжікістан және ... ... ... ... ... суларының әсері бар. Соңғы жылдары су сапасының
тенденциясы жақсарған, ол Сырдария өзенінің ағыс көлемінің өсуі және ... ... ... активтілігінің төмендеуі әсер көрсетті
[5].
Қызылорда ... ... өзен ... су ластану
индексінің өлшемі ... 3 ... ... Судың сапалығына негізгі әсерді
коллекторлы-дренажды су лақтырымдары ауыл ... ... ... ... және ... ... болуы.
Сырдария, Қызылорда ауданына су қалдығындағы негізгі көз және ағыс
суды шақырушы. ... ... ... ... ... ... су ресурстарының тапшылығы мен және өзен ... ... ... ... ...... ... зерттеудегі маңызды
аспектілер анализі көрші және шекаралық территориясының ... ... ... жоғарғы советінің 1992 ж 18 қаңтардағы
шешімі бойынша Арал ... ... тұру ... ... тоқтамсыз
жағдайы. Қызылорда облысының территориясы екі зонаға бөлінген:
а) экологиялық ... ... 2 ... аудан (Арал және
Қазалы) кіреді;
б) экологиялық тоқырау зонасы, оған Қызылорда қаласынан басқа ... ...... ... ... Қармақшы, Жаңақорған,
Тереңөзек кіреді. Осыған орай, Қызылорда қаласына қатысты ... ... ... ... ал ауа ағымдары Арал теңізінің экологиялық
зонасындағы – ластануды тасушы ... деп ... ... бассеиінің ластануында маңызды рөлді топырақтың ... және ... жер ... ... ... жақын Арал
теңізінің құрғақ түбіне жатады. Жасанды жер ... ... ... ... шаң ... және құрғақ теңіз
түбінен оңтүстік-шығысқа, Қызылорда қаласына ... ... ... ... ұзындығы космостық суреттер боиынша 200-300 км құрайды. Арал
теңізінің құрғақтануы Қызылорда қаласы ... ... ... бірі. Экологиялық тәуекелдің белгілі факторы
атмосфераға ... ... ... ... 200 км ... ... ... «Байқоңыр» космодромның жұмыстары. Космодромның
Қызылорда қаласына әсері солтүстік ... және ... ... ... ... ... тасымалдануы [8].
Айтылғандар Қызылорда қаласының экологиялық ... ... ... рөл ... Қызылорда қаласының қоршаған ортасының
экологиялық өзгерістері болып жатқандардың бағыттылығы мен ... ... ... ... ... ... ... табиғи-экологиялық
жағдайында маңызды рөл алады. Литология түрлері жер ... ... ... ... ... ... пайда болуын ... ... ... ... ... ... біріншіден
геологиялық фундаментті толықтығының бұзылуымен техногенез процесі кезінде
жер бедеріне тиеді. Бұл ... ... ... ... ... ... тәуекелін көрсетеді, ал жер бедеріне, жер
асты суларына, топыраққа, биотаға әсер етеді [9].
Қызылорда қаласының территориясы Сырдария ... ... ... Бұл ... ... ... жасы және Тұран плиталарының
бөлігінің құрылымы. ... ... ... ... қаласының
территориясындағы полеозой фундаменті 600-800 м тереңдікте жатыр. Сырдария
ойпатының геологиялық тарихының ... ... ... Ескі қиын дислоцирді полеозой фундаменті теңіз түріндегі
шөгінділермен ... ... ... шөгінділері дельта-алювиальді.
Бұл қабат қалыңдығы шаңды саздардан, суглинектерден және ұсақ ... ... ... эрасының шөгінділері кең дамыған бор жүйелі жауындардан
тұрады, олар континентальды ала-құла түсті саздақтармен ... ... ... ... бор жасына байланысты, төрттік ярусымен
көрсетілген, 140-150 м құрайды. ... ... су ... жер асты ... жоғарғы континентальды шөгінділердің неогенді жүйесі құмдақты-
сазды түрдегі қабаттан тұрады. Жасының қуаттылығы 60 м ... ... ... құрылған, сондай-ақ Сырдария өзенінің төменгі
жазықтығының геологиялық ... ... да әсер ... Жер ... ... төрттік жастағы шөгінділермен жабылған, олар ... және ... ... көрсетілген және қуаттылығы 70-80 м.
Геологиялық құрылымның әртүрлілігі гидрогеологиялық ерекшелігін анықтайды.
Мұнда су ұстап ... көк ... ... түрі ... ... сумен қамтамасыздандыруда маңызды рөл атқарады.
Геологиялық құрылым Қызылорда қаласынның урба жүйесінің қазіргі
экологиялық көптігін анықтайды. Онымен ... ... ... ... жер ... ... және оның әлсіз ... ... мезо және ... жер ... ... ... топырақтың жағдайын анықтайды. Қызылорда қаласының жер асты суы
және ландшафт ... ... ... құрылу этапын анықтау қызық,
Сырдария өзенінің төменгі ... ... ... жер беті жауынды ... ... ... Айта ... жай ... жер ... ... потенциалының маңызы.Соған орай, Қызылорда қаласының ауданында
аллювиальді ... ... ... ... өзенінің ескі
аңғары Орта Тұранның кең жазықтықтарында ... ... ... басталу этапы ... ... ... ... ... Кельтеминар
дельтасының құрылуынан кейін, өзен ағыстарының күрт азаюы жүрді. Аллювильді
жел арқылы және ... ... ... 15-30 м құрады. Голоценде
аллювильдің жинақталуы 2 этапта жүреді. Бұл уақытта атыздардың ... және ... ... ... Сырдария өзенінің
төменгі ағысының үлкен бөлігіндегі жаңа аллювиль ескі құмдар бетіне жатады.
Қызылорда қаласы территориясында мезо-кайнозой жасындағы ... ... ... роль атқарады. Бұл түрлер тез су және жел
эрозиясына ұшырайды. Олар жер асты ... мен ыза ... ... ... гидроларды топырақ құрылады,олар сор топырақты [11].
Сырдария өзенінде ... ... ... ... аллювиальды
жазықтық құрылған. В.М.Баровский мәліметтері бойынша оның беткейі ... ... 123-132 м ... ... ... ... Қазіргі жер
бедерінің құрылуында сондай-ақ дефиляциялық шоғырлану факторға қатысты. ... ... ... ... территориясында жер бедерінің
шоғырланған түрі және құмды жазықтық. Құмдар ... ... ... ... жел қызметі құмдардың таралу процесіне жолды жер
бедері формасының құрылуына қатысады [11].
Негізінен, Қызылорда қаласының территориясының геоморфология ... ... ... жазықтықтар көбіне Сырдария өзеннінің ағысына аз
еңкейген оңтүстік-шығыстан солтүстік-батыстан 132-123 м ... ... ұсақ ... және төгілмелі құмдар дамыған, биіктігі 10 ... ... ... ... және ... емес ... – ескі қалған өзен
аңғарлары. Қала ауданында Сырдария өзені өте ... ... ... ... ... айналған жер бедері кездеседі. Бүкіл территорияда ескі ... ... ... ... ... ... Қазіргі
геоморфологиялық құрылымы Қызылорда ... ... ... ... түрде көруге болады. Мұнда Сырдария
өзенінің 3 террасысы көрсетілген. Қазіргі арнаның абсолюттік биіктігі ... ... 5-6 км. ... арна ... ... Қызылорда қаласының
маңызды бөлігінде орналасқан, оның биіктігі 5-6 м. Ең үлкен ... ... ... ... ... 12 м дейін, ені 20-25 км жетеді. Оның
беткейі күшті жолды өңдеуге түскен және ... ұсақ ... және ... [11].
Шоғырланған жер бедері антропогендік қызмет әсерінен күшті бұзылған:
көптеген өзен учаскілері құрылыстанған, қола ... ... ... объектілері тұрғызылған, ... ... ... арналар және әрқашан қызмет ететін арықтар. Қызылорда
қаласының үлкен бөлігінде ... жер ... қала ... ... және құрылыстармен. Сондай-ақ қала территориясының жазық жер
бедері ирригациялық ... ... ... ... ... ... және жоспарлы жұмыстардың деляциялы аудандар ошақтары
және т.б.
Қызылорда қаласының литогенді негізі қарастырылған территорияның
экологиялық ... ... ... ... Гидрологиялық-климатогендік ортасы
Климаттық жағдайы территорияның жер беткейі және жер асты суларының
зерттеулері ... ... ... ... күйін анықтаушы.
Б.П.Алисованың климаттық аудандық схемасы ... ... ... ... тұрады, климаттық обылыстары қоңыржай
климаттық белдеуде орналасқан [12].
Қызылорда қаласының табиғи-экологиялық ... ... ... ... ... ... ... күн
радияциясының жылдық қарқындылығы тән ... ... күн ... қауырттылығынан атмосферада фотохимиялық
реакциялар жүреді, токсикалық өнімдердің құрылуына өндірістік ... ... ... ... азот ... құрылымы өндірістік
лақтырылымдардан түсетін, күн радияциясының қарқындылығына азот екі
оксидіне ... және ... ... ... ... ... ... қарқындылығы жылдық маусымдықпен бөлінген. Күзде ол
орташа 28 ккал/см2 құрайды, көктемде 38 ккал/см2. Күн радияциясының ең ... ... – 20 ... ... Бұл ... теріс радияциялық
баланыс тән. Ең үлкен ... күн ... мәні жылы ... ... мәні - суық ... Бұл ... ... атмосфераның
трансформациялық ластануы жазда макимум, қыста минимум ... ... ... күн ... ... және оның маусым
бойынша таралуы Қызылорда қаласының қоршаған орта жағдайының экологиялық
климаттық бағалау рөлі ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда қаласының климаты жыл бойына 3 ауа массасының түріне
әсер етеді. Олар: арктикалық, ... және ... ... ... ауа ... ... |кБВ |тБВ |кАВ |тАВ |кТВ |мТВ ... | | | | | | ... |69 |0 |12 |1 |16 |15 ... | | | | | | ...... ... ...... бореальды ауа
кАВ – континенттік арктикалық ауа
тАВ – теңіздік арктикалық ауа
кТВ – континенттік тропиктік ауа
тТВ – теңіздік тропиктік ауа
Қызылорда қаласының ішкі ... ... ... ауа ... Ауа ... ... ... Сібірде және Шығыс
Европада 69% құрайды. Атлантика және Жер Орта теңізінде ... ... ... жоқ. Көп ... (12%) ... ауа ... Суық және өте суық ауа массаларының енуі ... көп ... ... ... Екінші орында құрғақ және ауа массаларының ... ... ... ... (16%). Бұл ауа массалары Орта
Азияның оңтүстігімен Иранда құрылады. ... енуі ... ... өте құрғақ
және ыстық ауа райында жүреді.
Қызылорда қаласында көрсетілген ауа массалары әрқайсысы орын ... әр ... ... ауа ... циклоны құрылады. Негізгі
ылғал тасушылар және ... ... ... атмосфералық
жауындардың түсуі.
Әр түрдің ауа массасы Қызылорда қаласының ... ... ... аз ... ... ауа массалары, көбіне қоңыржай
және тропиктіктер әсерді көрсетеді. ... ... ауа ... шаңды дауы және құрғақтыққа әкеледі.
Кесте 2.
Жел және штильдің орташа көпжылдық қайталанушылық бағыты м/с ... | | | | | ... |С |СШ |Ш |ОШ |О ... | | | | | ... | | | | | ... |Орташа |Жазықты|Ойпатты – |Ірі ... ... ... ... | ... |бар ... ... |
|Тұранды | | | ... ... ... | | | ... |
| | | | |ы ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... ... |
| | | | | ... – шөлді|
| | | | | ... мен |
| | | | | ... ... | | | | |– ... |
| | | | | ... ... ... факторлардың қоршаған ортаның экологиялық жағдайына
әсері көрсетілген. Қызылорда қаласының қоршаған орта экологиялық ... ... жер ... жер асты ... ... ... табылады.
Сондай-ақ Қызылорда қаласының қоршаған орта экологиялық ... ... және ... өзгеру тенденциясын көрсету. Бұл
жұмыстарды ... үшін ... ... ... бағалау
қажет.Табиғи және техникалық жүйелердің біріккен анализі ғылыми ... ... ... ... ... ... ... әсерлері
2.1. Табиғатты пайдаланудың урбаэкологиялық негіздері мен қаланың
урбажүйелі функционалды құрылымы
Ғылыми техникалық революцияның қазіргі ... ... ... көрінісі урбанизациялау процесі ... ... ... цивилизацияның ең бір керемет ерекшеліктерінің бірі екенін
күмәнсіз айтуға болады.Тарих ... ... ... ... тән даму
заңдылықтары бар.Бұл ... ... бір ... емес екендігін
байқауға болады.Ғылыми әдебиеттерде урбанизация деп қала халқының өсуін
сипаттайтын әлеуметтік – ... ... ... ... маңында түзіледі.Н.Ф.Реймерс мұны «архитекторлық – құрылыс
объектілерінен тұратын және ... ... ... бұзылуымен
сипатталатын, тұрақсыз табиғи – антропогенді жүйе».Ғылыми әдебиеттерде өте
көп кездесетін ... бірі – ... зона ... ... ... қала ... мен ... саны басым болып келетін
территория [6,25,26].
Г.М.Лаппо айтқандай ... ... ... ортамен бірге
байланыстырып құрастыруы тиіс, себебі қала ... өмір ... ... ... көп ... әсер ... ... қаласы басқа да
урбандалған территория секілді әсер ету сфераларына ... ... ... жүйеде әсер ету сферасында, өзара байланысқан екі
динамикалық ... ... және ... деп қарастыра аламыз.
Қызылорда қаласының литогенді, гидроклиматогенді, топырақты – биоталы
және ландшафт құрылымының жағдайына сараптама бере келе ... ... ... ... компоненттері адамның шаруашылық іс - әрекетінің
қол астында екендігін айта кеткен ... ... ... су және ауа ... және ... ... ... тиюде.Антропогендік поджүйені техногендік түзілімдегі ландшафттық
жүйенің дамуы сипаттайды.Оларды табиғи ландшафтты қайта түзімен және мәдени
деп ... ... алып ... ... ... ... ... деградациясының алып ошағы ретінде
көрініс тапқан.
Осы байланыстан ... ... ... ... ... жағдайды жергілікті халықтың жағдайына назар аударылатынын
байқауға болады.Себебі қалада өмір сүру ... ... ... ... мен өсуінің тенденциясы іспеттес.Қалаларды ... ... деп ... онда ... – гигиеналық
жағдайлардың ұнемі бұзылуын, экологиялық ... ... ... өмір сүру жағдайлары жасалғанымен онда өмір сүру қауіпі
бар [27].
Урбаэкология дегеніміз халықтың өмір сүруі үшін ... және ... ... өмір сүру ... ... шешімдер, әдістерді
іздестіру.Қалаларда табиғатты пайдалану, яғни әлемдік рационалды ... ... « ... қоршаған ортасы » деген термин көптеп
кездеседі.Қала белгілі бір ... ... ... ... өндірістік,
ғылыми – техникалық, транспорттық, тұрғындық, санитарлы – гигиеналық және
тағы осылар сиқты ... ... ... ... ... ету ... да адамды қоршап тұрған ортаның ... ... ... ... ... – бұл ең алдымен халықтың өмір сүру ортасы, сондықтан да ... келе ...... және ауа ... ... ... ... табиғи сулардың ластануы секілді
экологиялық мәселелерге кешенді ... ... ... ... қала
өзін өте қатты өзгерген ... ... ... өзгеру деңгейі
урбажүйенің географиялық жағдайына, аумақтың нақты табиғи және ландшафттық
шарттарына ... ... ... ... ... ... және экономикалық потенциалына пропорционалды
трансформацияланатынын жоққа шығармау қажет [28].
Табиғи компоненттердің ... күйі – ... ... ... ... қалалардың өздері орналасқан ландшафтқа кері әсері
соншама,біз олардың урбажүйенің түзілуі мен өзгеруіндегі ролін жан – ... ... ... көп ... ландшафттың литогенді негізі алады.Қалаларда
құрылыстардың жүргізілуі ... ... ... ... аламыз,
яғни бір жерден екінші жерге алып грунтты массалардың тасталуы.Қала ... оның ... ... ... су және жел ... ... белсенді.Сонымен бірге екінші рет ... ... ... ... ... ... ... ұшырайтындар гидроклиматогенді және биогенді
компоненттер.Мұның бәрі атмосфераның ластануымен, су ... ... жер асты және жер үсті ... ... ... ... ... баяулауымен, биота мен өсімдіктер дүниесінің
өзгеруі немесе ... ... ... ... ... парктік
массив түрінде көрініс ... ... ... антропогендік
модификациялық табиғи ландшафт кешеніне айналуымен, суландыратын жерлердің
көбеюімен, ... ... ... ... ... ... ... антропогендік әсердің Қызылорда
қаласының табиғи ортасына әрекет етуін анықтау.Мұндай сараптама ... ... ... мен ... ... осы негізде
Қызылорда қаласының урбажүйесіндегі табиғатты қолдану, табиғатты ... және осы ... ... ... қаласының табиғи
жағдайының оптимизациясы жөнінде іс – шаралар ұйымдастыру.
Қалалардағы табиғи жағдайлардың өзгеруінің ... ... ... және қала ... ... ... масштабтар кеңейіп,
жасанды ландшафттар артуда.Мұның бәрі қала халқының ... ... ... ... ... ... ... спецификасы, халықтың өмір сүруіне ... ... ... ... урбажүйенің қоршаған ортасының табиғи
кешендеріне жағымсыз әсерінің барын мүмкіндігінше жою.
Қызылорда қаласының урбажүйесінің функционалды ... ... – ақ ... ... ... ... дамуына негізгі
әсерін су ресурстары беретін.Судың бар болуы, оны жоғарғы дәрежеде ... ... ... пен ... ... да ... суы мол ... та көп.Белгілі этнограф В.В.Востров былай деп ... ... ... ... – ақ, ежелгі жер мәдениетінің орталығы болған.Бұл
кейіннен қазақ халқының этникалық ... ... ... ... [29].
Жоғарыда айтылғандардың бәрі, Қызылорда қаласының урбажүйесінің
түзілуіне тарихтық кезеңдік қызығушылықтар артуына әкеліп соғады.
Амудария мен ... ... ... ... –ақ ... ... мен суару жерлерінің ошағы еді.Тарихи фактілерге жүгінсек, Моңғол
шапқыншылығы кезінде, яғни 1219 жылы күзімен 1224 жылы аралығында, ... ... өте ... антропогендік әсерде болды.Бұл жылдары гүлденген
қала жойылып, жайылым ... ... ... ... ... мен Арал және оның ... ... Шыңғыс ханның үлкен
ұлы Жошының қарамағында болды.
Әлемге әйгілі Темірлан (Тур Әмір), XIV ғасырда Сырдария аңғарының биі,
өз уәзірі Ораз ... ... ... оқытсын деп барлық жағдай
жасаған.Дәл соған арналған арнайы 7 үлкен ақ киіз үй ... ... оны ... « Ақ ... » деп ... ал 1372 жылы Сыр өзенінің
жағалауында Ақ мешіт ... ... ... ... ... ... ... табиғи ортаға антропогендік
әсердің негізгі кезеңдері
| | ... ... ... ... ... |Антропогендік |қоршаған ортаға әсерінің|ортаға әсерінің кейінгі |
| ... ... ... ... |
| ... | | |
|1 |2 |3 |4 |
| | ... ... ... ... |
|1 ... егін ... ... |бұзылуы, ирригациялық |
| ... ... ... ... салынуы, табиғи |
| |(XIII ғасырға | ... ... |
| ... | ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... жағдайын |
| |Моңғол ... ... ... ... бастапқыда |
|2 |шапқыншылық |суармалы жерлерінің ... ... ... |
| ... егін|массивтерінің бұзылуы |рельефті тиістеу жұмыстарын |
| |шаруашылық | ... ... ... ... |оазисінің | ... |
| ... | | |
| |( ... | | |
| |ж.ж.) | | |
|1 |2 |3 |4 |
| | | |Ақ ... ... ... |
| ... хандығы |Қалаларды құру ... ... ... |
|3 |кезеңіндегі ... ... ... бөлшектік пайда |
| |қалалық елді | ... |
| ... | | |
| ... | | |
| | | | |
| | | | |
|4 ... ... ... |Перовск қаласының |
| ... | ... ... ... ... | ... темір жолдарының |
| |(1853-1917) | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... қаласының |
| | | ... ... |
| | ... құрылыс, |ортаға жөн жоқты әсері, |
|5 ... ... ... ... |қоныстану құрылыстарының |
| |кезең ... ... ... ... ... |
| ... |болуы, сулы – |ауа мен ... ... ... | ... ... ... әсерінен |
| | | ... |
| | ... ... ... ... ... ... | ... де кең ... ... ... Кеңестік |масштабтағы |табиғи көлшіктердің жойылуы, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... | ... мен ... |
| | ... күрт ... |
|7 ... |Қалалардың көбеюі,нарық |Атмосфераға,суға, топыраққа |
| ... ... ... ... ... |
| ... |туындаған тосын |заттардың тасталуының |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... инвестицияның |ортаның экологиялық жағдайының|
| | ... ... ... ... басында Қазақстанның шөлді жерлерінде жаңа қалалар мен
ірі елді мекендер бой көтерді, сонымен ... Ақ ... ... айта ... 1817 жылы ... ханы Омар орыс ... қарсы тұрғызған
болатын.Бұл кездері жергілікті халық негізінен егін шарашылығымен айналысып
жүрген.
1953 жылы 31 ... ... ... ... ... ... форт
Перовскіге ауысқан болатын.1967 жылы форт Перовскіні қайтадан Перовск
қаласына өзгертті.1885 жылы қалада 542 үй ... ал 1897 жылы ... ... ... ... ... 5058 ... тіркелген.1902 жылы Орынбор
Ташкент темір жол құрылысы біткеннен ... ... ... мен өсуі ... ... ... антропогендік әсерлердің артуы XX ... ... ... ... жан – ... ... – келе бұл әсер ... сипат алды.
1925 жылы 15 сәуірде Перовск қаласында Жалпы Қырғыз Советтер съезінің
(Жалпы қырғыз) ашылу салтанаты ... ... ... ... ... ... сөз ... жылы 19 сәуірде Ақмешіт
қаласының атауы Қызылорда қаласына өзгертілді.Қаланың ... ... ... ... ... ортаға әсер ету деңгейі интенсивті
(қарқынды) көрініс алды.1927 жылы Қазақстан өкіметі, Қазақстанның астанасын
Қызылордадан ... ... ... ... ... ... арнайы экономикалық зонасы) территориясында 190,6 мың
адам бар.Олардың 174,9 мыңы қалада, 15,7 мыңы ... ... 232 ... 33 ... орындары, 53 жалпы білім беретін мектеп, 21
мектепке дейінгі мекемелер, 4 маманданған техникалық мектептер, 4 ... ... ... ... ... урбаөндірістік кешенді
көрсетеді.Осындай әсер ету кезеңдерінде (1996-1999 жылдар аралығында)
Қызылорданың экономикалық зонасында өндіріс ... ... ... ... ... яғни ... істемей қалған өндіріс орындар қайтадан
жанданып, қызмет көрсету мен тауарлардың 30 – ға жуық түрі ... ... ... ... процестер, антропогендік жағдайдың қоршаған ортаға
әсерінің артуына әкеліп соқты.
Қызылорда қаласы ... ... ... ... ... ... факторлары
2 сурет
Қызылорда қаласының урбажүйесіндегі экологиялық жағдайдың негізгі ролі
өндіріске тиесілі экономика салаларының құрамында ең бір ... ... яғни ... ... әсер ... мұнайды тасымалдау мен жылу
энергетикасы.Қызылорда қаласының қоршаған ортаға кері әсер ететін тағы ... ... емес ... ...... жол және автомобильді
транспортты жатқызуға болады.
Қызылорда қаласының қоршаған ортасының экологиялық дестабилизациясына
үлес қосатындар, қалаішілік және қала ... ...... ... ... ... жағдайына, мелиоративтік –
ирригациялық және қала сыртындағы инженерлі – ... ... мен суды ... жұмыстарын жатқызуға болады.
Кесте 8.
Қызылорда қаласының экологиялық – экономикалық жағдайлары
|№ ... ... әсер ... |
| ... | | |
| | | |Q га |% қала |
|1 ... құрылыстың|Барлық компоненттерге| | |
| ... ... |жан – ... әсер ету |930 |8 |
|2 ... құрылыстың |Атмосфералық ауаның | | |
| ... ... ... ... | | |
| | ... өзендерді | | |
| | ... ... пен |2939 |26 |
| | ... ... | | |
| | ... | | |
|1 |2 |3 |4 | |
|3 ...... ... | | |
| ... ... | | |
| ... |қалыпты әсер ету, |1000 |9 |
| ... ... ... ... | | |
| ... ... | | |
|4 ... зона ... ... | | |
| | ... әсер |1105 |9,5 |
| | |ету | | |
|5 ... зона | |1154 |10 |
|6 ... зона |Литогенді және | | |
| | ... ... ... |6 |
|7 ... – парктік |Барлық табиғи | | |
| ... зона ... |604 |5,5 |
| | ... | | |
|8 ... зона ... пен су | | |
| | ... |568 |5 |
| | ... ... | | |
|9 ...... топыраққа | | |
| ... ... ... ... |1470 |13 |
| | ... | | ... |Полифункционалды |Барлық табиғи |900 |8 |
| ... ... ... | | |
| ... ... ... | | ... Өндірістің қоршаған ортаға тигізетін әсерлері
Өнеркәсіп – Қызылорда қаласының ... ... ... ... ... ... көпсалалы құрылымы 13 ірі өндіріс
орындарын қамтиды.Олар ... ... ... ... ... ... өңдеу, целлюлоза – қағаз, жеңіл, тамақ, ұнды – бидайды, жемді
салаларын қамтиды.
Кесте ... ... ... ... ... ... өндірістік
құрылымы
|№ |Негізгі кәсіпорындар ... өнім ... |ААҚ « ... ... ... » ... ... өңдеу |
|2. |АҚ « ... ... » ... өндіру мен қайта өңдеу |
|3. |« ... » ... ... мен ... ... ...... » ... ... ... ... |АҚ « ТЭЦ » ... және электр энергиясын өндіру|
|6. |АҚ « КРЭК » ... және ... ... ... |АҚ « Қызылордаагрореммаш » |Машина жасау ... |АҚ « ... -1 » ... ... ... |АҚ « ... -2 » ... ... ... |ЖШС « ... » ( ФНМ ) ... ... |
|11 |АҚ « ... » ...... ... ... |АҚ « ... » ...... ... ... |АҚ « Сыр ... » ...... ... ... ... Бүкіл Қызылорда облысы беретін, өнеркәсіп өнімдерінің
90 % ... ... ... 1998 ... ... ... ... жалпы көлемін сипаттайтын ... ... ... ... көлемі бойынша алдыңғы орынды мұнай мен газ
өндіру салалары алып жатыр (80,9%). Екінші ... ТЭЦ – 6 – да ... ... ... ... қалған салалары жалпы көлем
бойынша үшінші орынды алып ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасына кері әсерін ... ... ... ... ... негізгі өндіріс
салаларының, табиғи ортаға әсерін сипаииайық.
Энергетика ... ... ... су ... ... ... ... ролді жылу – энергетикалық кешеннің әсері алып
жатыр.Қаланың ең ірі жылу ... ТЭЦ – 6.Ол ... ... ... және осы жерге жақын маңайлардың бәрін ... ... ... заттардың максимальді ... ... ... ... ... қоршаған ортасына энергетиканың
әсерін, ең алдымен ТЭЦ атмосфера мен ... ... ... ... ... үлкен аумақты алып жатыр. (2 км – ге ... ... ... ... ортаға әсері салыстырмалы түрде көп
емес.Ол негізінен қалаларда жер аумақтарының шектелуімен сипатталады.Бұл
өндірістік құрылыстардың, ... ... ... ... , ... ... қалдықтарымен ластануын айтамыз. 13 таблицадан көріп отырғанымыздай
шаңның ... ... 4,8 – ге .ПДК, ... ... ... 2 км аралығында орналасқан жерден
алынған. Мұнда азот диоксидінің концентрациясы ... Ол 1,3 ПДК – ... ... ... бен ... жасау көп мөлшерде суды
қажет ... және де ... ... ... ... ... орманды өңдеу шаруашылығына целлюлозды –
картонды зауытты айтуға ... ... және ... ... ... 1 тонна өнім өндіру үшін 350-600 м3 су мөлшері қажет.Мұнда өндірістер
сонымен қатар атмосферасын ауасын да ... ЦКЗ ... ... 1,4-2 ПДК – ға ... жасау
технологиясы, түрлі сілтілі ... мен ... ... да ЦЗК – ның ... ортаға негативті әсерінің
бейтараптануы актуальды болып табылады [32].
Мұнай өнеркәсібі.Осы ... ... ... ... тура және
қосалқы әсері атмосфераның, су көздерінің, топырақтың ... ... ... ... ... ... Құмкөл мұнай өндіру кен орнымен тікелей байланысты. ... ... ... өндіру кен орындары жоқ.Қаланың ... ... ... және оны ... жол көлігімен тасымалдау іске асырылған.Осыған
байланысты жер асты сулары мен ... ... ... ... ... ағынды сулардың әрекетімен тікелей
байланысты.Бұлардың ... ... ... ... ... темір жолға жақын маңда орналасқан.
Жеңіл өнеркәсіп.жеңіл өнеркәсіп өндірістері ... ауыл ... ... ... ... ортаға әлсіз ластаушы
заттардың, су көздері арқылы тасталуымен сипатталады.
Тамақ ... ... ... өңдеу процесінің
нәтижесінде ағын суларының нәтижесінде сулардың ... ... ... ... және ... да ... ... өндірістерге мыналарды жатқызуға аламыз.АҚ «Ақмаржан», АҚ «Сыр
торабы», АҚ «Тормозавод» және т.б.
Қалдықтардың құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... мамандар жүргізген зерттеу
нәтижелері негіз болады.Мұндағы өндіріс орындарына целлюлоза – ... (АҚ ... ... ... ... зауытын
ЖШС «Айдан» өндіріс орны мен ТЭЦ – 6 жатқызуға болады.
Газды қалдықтар қатты ... ... асып ... ... ... ... кең ... – картон комбинаты атмосфераны
ластауда стационарлы көздердің ... ролі ... ... ... ... ... күкірт диоксиді бөлінеді.Нәтижесінде күлі
көп көмірдің жағылуына әкеліп соғады.
Осылайша, Қызылорда қаласының аумағындағы өндіріс орындар ... ... кері әсер ... ... ... әсер ... зонадағы
ауаның құрамында шаң, қатты және газ ... ... ... ... ... ... шарттар мен 1-ші жағдайда ПДК – ның
деңгейінің артуына әкеп ... ... да ... ... жағдайына барынша көп кері әсер ететін жылу ... ... ... ... ... ... ... транспортты инфрақұрылымның болуы маңызды.Транспортты
коммуникация урбандалған кешеннің құрылымы.Қызылорданың экономикалық ... ... орын және ... ... ... ... ... транзитті түйін функциясы қызметін атқарады.Қала
теміржол және үлкен жолдардың магистральды қиылысуында ... ... әсер ету ... 2 ... ... ... қазылуы және қоршаған ортаның ластануы.Қоршаған ортаның ... ... ... мен ... ... жатады.
Автомобильді транспорт: транспортты инфрақұрылымда оның маңыздылығы
өте жоғары.Мысал ретінде келесіні көрсетеміз.1997 жылы жүк ... ... ... ... ... қарағанда 4,5 % өсті, және ол 247 мың
тоннаны құрады, ал 1998 жылы 204 мың ... ... ... ......... ... өтеді.Қалада жеткілікті
мөлшерде жолаушыларды тасымалдаушы автотранспорттар жеткілікті.
Қызылорда қаласында тұрақсыз ... ... ... – ақ автотранспорт
кіреді, атмосфераны ластаушы лақтырымдардың көбі ... ... ... ... ... 1448 жылы ... 22,8 мың ... құрады.Қызылорда қаласында автомобиль сандары
көбею үстінде.Олардың ластаушы әсері қаланың ... мен ... ... ... түтінді газдарының құрамына: азот оксиді
мен қорғасын кіреді.
Автомобильді ... газы ... жер ... ... оның
таралуы қиындайды.
Қызылордада жіңішке көшелер мен үлкен ғимараттардың көп болуы, әсіресе
автотранспорт ... ... ... ... ... ... 200 астам бөлшектер кіреді, бірақ
нормалы түрінде – көмірқышқылы, көмірсутектер, азот қышқылы, ... ... күйе ... ... ауаның ластануында маңызды орынды көп циклды
көмірсулары алады және 3,4 бензопирел алады, ... ... ... ... ... ... қаласының ауа бассейнінің ластануын
зерттеген мәліметтердің көрсетуі бойынша қатты ластанған ...... ... ... табылады, онда автотранспорттың қозғалыс қарқындылығы
жоғары.
Автомобильді жолдарды жөндеу кезінде шаңдардың пайда болуы, ... ... ... ... ... қаласының ауа бассейнінің жыл ... ... ... орташа ШМК – сы 3,3, суық мезгілде ШМК – ... ... ... ... ... ... ... қаласының қоршаған ортасының жағдайының нашарлауына
автранспорт ... ... ... жаман техникалық
жағдайлары.Қалаға ... емес ... ... ... әсіресе Алматы қаласында автомобильдерден қорғаудың
экологиялық жағдайлары және ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру 1997-2000 жылдар
экологиялық бағдарламаларда қарастырылған.
14 кесте мәліметтері ... ... суды ... ...
тұрмыстық орындар (14400 мың м3). Мұндай суды көп ... жер ... ... ... ... ... жер асты ... дейгейі салыстыруға қарағанда төмендеген,
артезиан бассейнінің сулылығы да азайған.
Кесте 10.
« Водоканал » ЖШС – ң су ... тепе – ... ... ... ... |Су көздері мың м3/ жылына |
| | |су, мың м3 | |
| | | ... ... асты суы ... ... – ауыз су |14400 |5270 |9130 |
| ... ... | | |
| ... сумен қамтамасыз | | | |
| |ету | | | ... ... ... |1261 |555 |706 |
| ... | | | ... ... |1036 |420 |616 ... ... ЖШС – ң |633 |285 |348 |
| ... ... | | | |
| ... |17330 |6530 |10800 ... ... үздіксіз Қызылорданың артезиан бассейндерінің
тереңдігінен суды тартып алуда.Қызылорда қаласының ... ... ... ... өзенінен алынады.Сырдария өзенінің ... ... ... көшелердегі ... ... ... көп ... канализация жоқ.Бар канализациялардың
ағысы қаланың солтүстік батысына тасталады және осы ... ... ... ... тасталады.Сондай – ақ жылу электр станцияларының да
ластаушылары көп.Бірақ қазіргі кезде мұндай ластаушылардың ... ... ... ... ... әсері
Қызылорда облысы жер туралы реформа заңды экономикалық және әлеуметтік
жағдайлардың дамуына, әртүрлі эффективті функционалды ... ... ... жер ... ... ... ... әлеуметтік жер
фондының дамуы, біраз жер ... қала ... ... ... ... және ... ... жерді қолдану кезінде
сақтануы.Осы айтылғандардың барлығы 10 кестеде көрсетілген.
Кесте 11.
Қызылорда ... ауыл ... ... жер ... ... ... |Га ...... және ... |5430 |566 ... шаруашылығы |144 |2389 ... ... ... ... |3 |24357 ... ... |14 |2587 ... ... |- |31717 ... |5591 |61904 ... кететін жайт, жер құрылымы Қызылорда қаласының ауданының кеңеюіне
сипаттама.Бұл потенциалды зона экологиялық тәуекел ретінде ... ... ... қала әкімшілігімен анықтау қолданылады, әдетте
бұл жерлер жалға беріледі.
1998 жылы Қызылорда қаласының жеке шаруашылық территориясының 2231 ... ... 870 га ... 395,7 га ... 319,3 га ... 215 га
бақша дақылдары егілген.Күрішті жинау 8946 тонна, бидай 976 тонна, картоп
2,765 ... ... 2554 ... ... дақылдары 2086 тонна.Орташа
өнімділіктері күріш 40,1 ц/га, ... 11,2 ц/га, ... 7, ц/га, ... ... ... ... 97 ... мәліметтер ауыл шаруашылығының
қоршаған ортаға әсерімен сипатталады.Оны су ресурстарын қолдану, топыраққа
минералды тыңайтқыштарды, пестицидтерді ... бір ... ... әсер ... ... жылдары мал санының өсу тенденциясы байқалады.Мал санының
қалаға жақын ауыл ... ... ... ...... ... және ... жер суландырудың дәрежесіне байланысты.Осы мақсатта
Сырдария өзенінде 1956 жылы ... ... ... ... судың жерді суландыруы.Жазғы уақыттарда қалада ... ... және ауыз ... бау – ... ... жер
суландыруы.Экологиялық жағдайдың қиындауы соңғы жылдары суландыру жүйесіне
аз көңіл ... кері ... ... ... және ... ... ... минералды тыңайтқыштар және пестицидтер.
Қорыта келе, антропогендік әсерлерге тура және кері әсерлерді барлық
экологиялық жағдайлар ... ... ... ... ... ... әсерлердің болуы литогенді ортаға әсер ету бүкіл
қала ауданына әсері қаланың микроклиматында климаттық өзгерулердің болуы.
Сырдария өзенінің гидрографикалық суреті және ... ... ... ... ... Сырдария өзенінің гидрологиялық
және гидрохимиялық режимдерінің бұзылуы.
Көп жағдайда топырақтың физика – химиялық құрылымының бұзылуы.
Күшті әсерді био орта ... ... ... ... ... ... процестердің белсенділігінің өсуі.Нәтижесінде территорияға
антропогендік әсерлердің ... ... ... ... ... кешендері.
Қызылорда және жаңа замандық экологиялық жағдайлары жан – жақты табиғи
және антропогендік экологиялық факторлардың дамуымен байланысты.Олардың
бірігуі ... ... ... орта ... ... анықтайды.
ІІІ. Қаланың қазіргі кездегі табиғи жағдайлары
3.1. Урбандалған территорияның экологиялық бағалау әдістемелері
Урбандалған кешендерде экологиялық ... шешу ... ... ... ... ... ... қоршаған орта тұрақты табиғи қарым – қатынас ... ... оны ... [34,35].
Осындай қарым – қатынасты зерттеуді шешу үшін ...... ... ... ... ... ... ғылым ретінде ... ... ... ... ... ... ... таниды.
Біздің түсінігімізде қала ландшафты табиғи территориялық ... ... ... ... құрылуын бағалау және қоршаған ортаны
бағалау.Соның бірі ландшафтты ... ... ... ... ... ... ... және шекара антропогенді –
табиғи кешен шекараларында табиғи қорғау мәселелерін шешу, ... ... ... ... ... географиялық зерттеу түрлі экологиялық зерттеулерді
зерттеуге қажет.Географиялық ... ... ... ... ... және ... ... миграция көлемі де
қарастырылады.
Урбаэкологияға маңызды анықтама: қала ландшафттының ... ... ... ... ... ... кешенді сипатта
болады.Мұндай мақсатты бағалау табиғи жағдайлармен қарым – ... қала ... ... ... ... ортаның
жағдайын кешенді бағалау табиғи ортаны анализдеу, оның даму тенденциясы,
табиғи кешенді ... ... және ...... ... ... ... жүйесін келесі мақсаттар
көрсетеді:
1)Урбажүйенің экологиялық жағдайын ... ... ... бағалау;
2)Урбажүйеге экологиялық жағдайдың антропогенді факторына ретроспективті
анализ;
3)Урбажүйені құраушы табиғи – антропогенді кешендердің экологиялық ... ... ... таралуы;
4) Аймақтық экологиялық бағалау;
5)Табиғи қорғау ... ... ... ... ... ... орай, бағалау және қаланың экологиялық жағдайын бағалау, әр
компоненттің ортадағы өзгерісі.
Осыған байланысты урбандалған территорияны ... ... ...... және ...... ... мен
процестерге байланысты.
3.2.Ауа бассейні мен су қорларының жағдайлары
Атмосфера ауасы ... ең ... және ауыр ... оның ... ... ... ауасының жағдайы және ластану дәрежесі ШМК мәнімен
бағаланады.Атмосфераның ластануының ... ... ... ... мәндері қабылданады.Қызылорда қаласының СЭС ...... ... ... ... 1999 жылы қала ... күйі ... зерттелген нысандарда ластаушы концентрациялар 1-4
қауіпті кластағы ИНК деңгейінен ... азот ... ... асып
кетуі өсімдіктерге қауіпті, соның әсерінен озонның зиянды әсері күшейеді
және ... ... ... да ... ... көп ... қаланың батыс бөлігінде күкірт қосылыстары –
қаланың солтүстік шығыс бөлігінде шаңмен ластану бүкіл қала территориясына
тән.
Негізгі ... ... ... ... ... ... ... жарты бөлігі қаланы ... ... ... ... ... жалпы жылдық көлемде ... 27 – ден 31,2 мың ... ... ТЭЦ ... ... ... ластаушы көздер құрайды, соның ішінде автомобиль
транспорты.Зиянды ... ... ... ... ... ... жылға көлік транспортынан улы зияндылар
мөлшері өсуде 16 мың тонна жыл, 22,8 мың ... ... ... ... ... азот ... және көмірсулар өсуде.
Көлік транспортынан басқа маңызды фактор ... ... ... ... ластаушы көздер.Қызылордада 33 өндіріс орны ... ... ... ... ... ... ... және
күкірт диоксиді кіреді.
Азот қышқылы мен күкірт негізгі көп жерге дейін тасымалданатын
және ... ... ...... жағдайына әсер етеді.
Күкіртті лақтырым көздерінің көп мөлшері ЖЭС – ... ... « ... » ... 1995-1998
жылдары көрсетілгендей 45-50 % көмірдің күлі түседі.
Қазіргі кезде лақтырымдардың ... ... газ ... ... ... және ... ... төмендеген.Бұл 1998 жылы
Қызылорда ЖЭС ... ... ... ... жылдың
көрсетулерімен салыстырғанда 1998 жылы ... ... ... ... қала бойынша атмосфераны ластаушы көздер өскен.
Қызылорда қаласының ауа ... ... ... ролі ... жылумен қамтамасыздандыру.Бірақ Қызылордада
басқа қалалардағыдай ыстық сумен қамтамасыздандыру жоқ.Біраз ЖЭС котельдері
көптеген булар шығарады және оларды тұрғын ... ... ... ... ... үлкен ғимараттар мен
үйлер орталықтандырылған жылыту жүйелерінде орнатылған.
Атмосфера ауасын ластауда басты ... ... ... ...... ... өсуі.Себебі, онда көмірді ... ... ... ... ... үй пештері де
атмосфераны ластаушы өз.
Қала және облыс ... ... ... ... ... есептелмеген лақтырымдар « Байқоңыр » ... 40 ... ... ол ... түрде жұмыс
істейтіндіктен қоршаған ортаға әсері аз зерттелген. « ... » ... ... ... қаласында маңызды мәселенің бірі.Әр
космостық корабльдерді жіберу Қызылорда қаласы және облыстарына атмосферада
9-11 күнге дейін буырқану қыста ... мен ... ... ... ... ... ... [37].
Қызылорда қаласының атмосфера күйінің экологиялық анализі келесіге
жіктеледі:
– Қызылорда қаласының ауасы қолайсыз метеожағдайларда шектен тыс ... ... Қала ... жер ... ... ... кезде ШМК дейгейінен
аспайды;
– Қызылорда қаласының территориясында атмосфералық ауа стационарлы ... емес ... ... ... ... үлкен әсерді көлік
транспорты және жеке секторлардағы лақтырымдар тигізеді.
Су ... ... ... ... ... су ресурстарының қолдану
сипаттамаларына ... ... ... ... ... 51 мың м3 күніне.қаланы сумен қамтамасыздандыру
жүйесіне деңгейінің өсуі және суды өңдеу, суды тарату ... ... ... » АҚ ... ... сумен қамтамасыздандыруда.Қаланы сумен
қамтамасыздандыруда су Сырдария өзенінен (38%) және жер асты ... ... ... негізгі сумен қамтамасыздандырушы көз.Өзеннің
гидрологиялық және гидрохимиялық режимінің ... оның ... ... асты ... ... ... Сырдария өзенінен су алады.Қызылорда қаласынан сырт жерде
Сырдария өзенінің ... ... ... ... тізіміне 44 лигридиент кіреді.1999 жылы Қызылорда облыстық
қоршаған ортаны қорғау мекемесі бойынша 39 химиялық анализ жүргізілді.Өзен
суына тән оның ... ... және оның ... ... ... ... ... Өзбекстан және Тәжікстан өндірістерінен жаман
сулардың түсуімен түсіндіріледі.Сондай – ақ ... су ... ... ... ... лақтырылуы.Өзен жағдайын көп мөлшерде
әсерді күріш ... ... ... ... ... ... өзені жеткілікті ластаушы нысан.
М.А.Жұбатқановтың 1950-1986 жылдарғы ... ... ... ... 500-1730 мг/л өскен, хлор – 40-220 мг/л, сульфаттар –
140-780 мг/л өскен.Санитарлы бөлімшелердің зерттеулерінше ... ... ... ... Бактериялармен ластану деңгейі
өскен. Жалпы ... саны 2380000, ... – 90000 ... ... 12 түр ... ... түрлері аз
кездеседі.Негізінен 9 түрі басым.
Өте жоғары бактериалдығынан су көздерінің ластығынан ... ... хлор ... ... Келесі сумен қамтамасыздандыру көзі артезиан
скважиналары.
Адамдардың шаруашылық әсері жер суларына әсер етеді, ол ... және ... ... жер асты суларына көп қауіп
тудыратын құрылыс нысадары мен агрохимиялық топырақты және ... ... ... ... ... аудандарда қолдану, құршты
ластаудан сақталмаған суларды химиялық түрде ластайды. Негізінен олар азот
нитраты, қорғасын, ... және ... ... химиялық
концентрациялар жер асты суларына төгілетін сулармен келеді.Оған табиғи
жағдайда өзендер негіз болып ... ... ... ... ... ... ... қаласында хлоридтің 17 есе, сульфаттың 20,
минералдардың 18, азот аммониінің 5 есе ШМК – дан асуы ... ... ... ... ... ... ... суландыру
– мелиорациялау мақсаттарында қолданылады.
Қазіргі кезде Қызылорда қаласында су түйіні, су ... 14 ... ... ... ... су түйіні 1956 жылы салынған, Тасбөгетте
орналасқан.
Қаланы суландыру Сырдария ... ... және ... ... ... 7046 ... су беріледі.
Сырдария өзенінің су бетінің сапасының нашарлауы әсерінен, артезиан
бассейндеріндегі суды негізгі су көзі ... ...... жер беті ... ... ластануымен қатар, құрылыс өндірісі
де ластаушылардың бірі
Санитарлық қызмет мәліметтерімен Қызылорда қаласы 1997 жылы ауыз судың
21 % ГОСТ – қа сай ... ... ... ... 49,4 % сай
келмеген, гигиеналық тұрғыдан лас болған.Негізгі ... ... ... және ... – дренажды сулар.Қызылорда қаласы
тұрғындарының сапасыз лас суды пайдалануы ... ... және ... ... ... ... су ... қолдану
санитарлық – гигиеналық қана емес,әлеуметтік мән алады ... ... – жер ... ... ... территориясы жерді игеруі жөнінен Қазақстанның ең
көне қаласының бірі. Сондықтан, қала ... ... ... көп ... ... ... қала ... кеңею зоналары
ауылшаруашылықты аудандарға айналуда. Соңғы он ... ... ... ... жер ... ... ластануда.
Топырақтың жағдайын бағалаған кезде, оның ... ... ... ... және биологиялық ластаушыларды қарастыру керек.
Негізгі көрсеткіштер, жердің ... ... ... жүйе ... күйі, жер асты суының ... жер асты мен ... ... Арал ... ... ... ... мелиоративтілігінеде әсер етеді.
1991-1993 жж. Өзбекстан ... ... ... ... мен ... ... зерттеулер жүргізілді,
олар келесі жұмыстарда қолданылған [19].
Негізгі көтерген мәселе: топырақ мелиоративті жағдайына баға беру
және жер асты суы мен ... ... ... зерттеу болды.
Қызылорда қаласының дифференционалды жер фондының ... ... ... ... ... келесіні көрсетті: Қызылорда территориясында жер
асты суларының критикалық деңгейі 26,3 % ... ... ... ... ... ... ... территориясының тұздануына хлоридті – сульфатты тұздану тән.
Мәліметтер бойынша: Қызылорда жері қанағатанарсыз мелиоротивті
жағдайда.
Қызылорда қаласының территориясының көбі орта ... 37,3%, ... ... ... ... 30,4% құрайды. Олар Қызылорда қаласының
солтүстік – шығысы және шығысбөлігінде негізгі 2-ші ... ... ... жер асты ... ... асып ... және ... химиялық ластануы ластайтын заттардың нормадан өсу.
Қызылорда облысының қоршаған ... ... ... ... ... ... топырақты нитраттар, фтор,
ауыр металдармен ластайды. Топырақтың түрі де маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... элементтермен ластану деңгейі
құмдақтарда көп, өте қатты суланушы топырақтар, саздар.
Қызылорда қаласының ластануына жер шаруашылығыда өз әсерін ... ... ауыр ... мен де ... ... мырыш,
мыс, никель және кодмимен. Бұл ластанулар құрылыс өндірісімен байланысты.
Шымкент гидрометеорологиялық центрінің гомма – ... ... ... ... ... ... радионуклейдтер калий –
40, радий – 226, торий – 232, цезий – 137. ... ... ... ... 26-кестеде көрсетілген. В7-Цезий бойынша 2,7-5,4*10-
10км/кг құрайды.
Қызылорда қаласының топырағының экологиялық ... ... ... ... ... ... ... қатты тұрмыстық
қалдықтарды жинайтын полигондар. ... ... ... ... ... оны ... мәннің бірі, топырақтың бактериялы ластануы, ... ... ... Негізгі ластаушы себептер ... ... ... ... он ... Қызылорда қаласында қатты тұрмыстық қалдықтардың
лақтырым көлемі өскен. Облыстық СЭС ... ... ТБО 1998 ж 260 ... Соның ішінде ЖЭС – 6 келеді 189 мың.т. КЭРМЗ-9026, «Водоконал»-240
т, ФНМ-4095 т.
Қазіргі кезде Қызылорда қаласында ... ... ... ... ... жел және су ... әсер етеді. Әр түрлі
типті топырақ ... ... ... әсер ... Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық жағдайына
сапалық баға беру
Біз қарастырған ... ... ... орта ... ... ... қысқа мерзімге жасалған.Бұл соңғы жылдары
Казгидрометеорология жүйесінде жүйелі ... ... ... ... ... ... материалдардың
аздығы, жоқтығы. Топырақтың техногенді ластануы туралы да мәлімет жоқ ... күйі ... да. ... және ... ... ... ... бақылаудың жоқтығы.
Қызылорда қаласының территориясының ғылыми жүйелік қоршаған орта
мониторингі жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... көп қолданылып сапалы ... ... ... ... ... ... ... заттардың ПДК
деңгейіне келуімен анықтаған. Қоршаған ортаның экологиялық деңгейінің
критерилері А.В. Чигоркин /41/ кестесінде көрсетілген.
1. экологиялық сипаттама ШМК деңгейінен асуымен түсіндіріледі.
2. ... ... ... ... ... ... иелек үлкен болуы.
3. Топырақты-биотикалық, су ... ... ... ... ... ШМК өсуі жер асты суларына, топыраққа және
5. Шекті экологиялық ... ... және ... ... аудандарда
жоқ.
6. Төмен деңгей экологиялық тұрақтылығының бұзылуымен
түсіндіріледі, ... ... ... және ... ... Нормалы деңгейі қоршаған орта дестобилизациясында экологиялық
фонда ауытқулардың ... ... Ол қала ... ... ... ... ... қарастыру келесіге әкеледі.
– Қызылорда қаласының территориясының интразональды аңғарлы
ландшафтылы
– Негізгі антропогенді әсерлер жер беті жер асты суы мен ... ... ... қаласының тұрақты және жылжымалы режимі топырақ
геоэкологииялық даму ... ... ... ... ... ... ... дестобилді урбо жүйесі шекті-
жоғары. Қала территориясына су және топырақ ... ... асу ... тән. ... ... ... мен ... бұзылуы байқалады.
IV. Экологиялық қауіп – қатерді бағалау, Қызылорда қаласының тұрақты
дамуы және табиғатын қорғау міндеттері
4.1.Урбажүйенің қауіп – ... ... ... дамуының ғылыми негіздері
« Орнықтылық – материалдық жүйенің тепе – теңдік ... ... ... ... ... ... тұру мүмкіндігі » (42).Географияда
орнықтылық деп ландшафт не басқа ... ... ... ... ... ... ... өзінің құрылымы мен ... ... ... ... орнықтылықта қоршаған
ортаның қолайлы экологиялық жағдайын сақтай отырып, геожүйе техногенезге
қарсы ... ... ... геоэкологиялық орнықтылығының деструкция ... ... ... антропогендік (техногендік) факторлар әсерінен
арандатылады.Осыған байланысты, геожүйә орнықтылығының аса ... ... ... әсерінен болған ... ... ... кейін өзін – өзі реттеу және қалпына келтіру мүмкіндігі
болып табылады.
Геожүйенің антропоорнықтылықтылығы табиғи жүйенің құрылымы мен қызмет
етуіне ... зиян ... ... ... ... ... табиғи – ... ... ... әсер ... ... ... азайтылғаннан кейін өзін -
өзі қалпына келтіру мүмкіндігін жатқызуға болады.
Геожүйенің антропоорнықтылығының критериийлері келесі ... ... ... ішкі ... ... ... қалыпты әрекет етуінің
сақталуы;
–Антропогендік әсер тоқтатылғаннан кейін өзін - өзі қалпына келтіру ... ... ету ... ... ... құрылымына қарқынды физикалық – химиялық
әсер еткенде қызмет ету режимі ... ... ... ... әсер ету кезінде өінің құрылымы мен қасиетін,
сондай – ақ қалыпты қызмет етуін сақтау мүмкіндігі.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... тән.
Соңғы уақытта ғылыми әдебиетте – экологиялық дестабилизация табиғи орта
түсінігі пайда болды.қоғамдық – саяси тәжірибеге ... апат ... ... ... экологиялық түсінікте аймақтық қоршаған
ортасының экологиялық жағдайының ... ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежеде бұзылған
геожүйелер деп сипаттаған орынды.
Геожүйенің экологиялық орнықтылық ... ... ... ... ... факторлары әсерінен болады.Бұл түсінік қоршаған орта орнықтылығы адам
шаруашылық әрекетінен кез – келген ... не ... емес әсер ... бұзылу
мүмкіндігін көрсетеді.Басқаша айтқанда бұл ...... жаңа және ... бар әсер ету ... ... бұзылу,
тіршілік ортасына әсер ету және жүктемеден ... ...... ... ...... ... жағдайдың нақты емес, потенциалды
мүмкіндігін түсіндіреді.Т.А.Хоружая экологиялық қауіп – қатерді ... ... ... ... жәрежесін анықтау, табуды қоса
алғанда оның генезисін ғылыми талдау екенін атап ...... ... табу ... шешім қабылдау үшін қажет.Т.А.Хоружая
қауіп – қатерді басқару – ол қауіп – ... ... ... қауіп –
қатерді барынша азайту, оны қысқарту жолдарын ... ... ... ... ... ... жаау және ... деп
есептейді [44].
Жалпы ғылыми тұрғыда экологиялық қауіп – қатер деп қандай да ... ... ... салдары түсініледі.
Қауіп – қатер — бұл:
• қарастырылып отырған нысанның қауіпті әсерге ұшырауының ;
• оның сол әсерлерге сезімталдығы немесе әлсіздігінің ... ...... әлеуметтік – психологиялық қабылдаудың функциясы.
Экологиялық қауіп – қатер экологиялық қауіпсіздік түсінігімен тығыз
байланысты.Экологиялық ...... ... – қатерді
болдырмаудың кепілі, экологиялық қауіпсіздік « табиғи орта, жеке адам және
адамзатқа ... ... зиян ... ... ... және ... » болып саналады [44].
Соңғы жылдары ... ... шешу үшін ... ... ішінде қоршаған ортаны қорғаудың алыс
болашағы стратегиясын ашып көрсететін « ... даму » ... ... толығымен Сырдария өзенінің төменгі ағысымен
Қазақстандық Арал маңын қоса ... ... ... ... қолдануға болады.
Біздің жағдайымызда концепцияның мәні Қызылорда өнеркәсіптік торабы
және Қызылорда қаласы халқының ... және ... ... ... жағдаймен қамтамасыз етуге ұмтылудан көрінеді.
Орнықты экологиялық даму стратегиясы ... даму ... ... ... өмір сүру ... көтеру; экожүйенің
потенциалды сыйымдылығы шегінде даму; ... ... ... деген
қоғамның әлеуметтік қызығушылығын қолдау және басқалар.
Орнықты экологиялық даму болашақ ұрпақтардың қажеттіліктерін ... ... ... ... өз ... ... мүмкіндік
беретін стратегия ретінде қарастырылады. Бұл концепция негізінде аймақтың
қоршаған орта және әлеуметтік – ... ... ... ... керектігі жатыр.Орнықты даму концепциясынан таза ... орта ... ...... ... бар аймақта ған болуы мүмкін
екендігі шығады.Керісінше, тек ... ...... орта ... салауатты өмір салтын қамтамасыз етуі мүмкін.
Орнықты даму мәселелері Рио – де – ... БҰҰ – ... жан – ... қарастырылды (1992).Бұл конференцияның «ХХІ
ғасырға күн тәртібі » деп ... ... ... ... ... ... үшін шешілуі керек экологиялық ... ... ... өзгеруінің алдын алу, шөлденумен күрес және
басқа ғаламдық ... атап айту ... Бұл ... ... ... шаруашылық технологияларын жетілдіру, ... ... қоса ... ... ... ... түрін қамтиды.
Рио-де-Жанейродағы БҰҰ конференциясында орнықты даму ... ... ... ... ... даму ... ... Республикасының орнықты даму концепциясы халықты
экологиялық ... ... ету, өмір сүру ... ... ... ... және ... келтіру, Қазақстан аумағындағы
ғаламдық экологиялық ... ... ... негізгі бағыттарын
анықтайды.
Орнықты даму концепциясы Қызылорда облысы және ... ... да ... мәселелерді шешеді.Осы концепцияға сай, жоғарыда
көрсетілген зерттеулерімізге сүйене отырып ... ... ... ... ... ... ... болу керек:
– Қызылорда қаласы урбажүйесінінң табиғи антропогендік шөлдену ... ... ... ... және ... ... ... су ресурстарының
сарқылуы және ластануының алдын алу;
– Жылыжайлық ... болу ... ... және ... ... ... атмосфералық ауаның көміртегі диоксидімен ластануының алдын алу;
– Таза қоршаған ... ... ... ... ... ... ... ормандары және қаланың жасыл екпе ағаштарын сақтау;
– Суарудағы ... ... ... ... ... ... тұздануын жою және алдын алу;
– Урбажүйе аумағының ... ... қала ... ... пайдалану
және деградацияға ұшырауының алдын алу;
– Адам әрекетінен болатын экологиялық техногендік апаттардың мүмкіндігінше
алдын ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның
ластануымен байланысты аурулардың өсуін қысқарту;
– Қызылорда қаласы ... ... мен ... ... және басқалар.
Қызылорда қаласы аумағында орнықты даму стратегиясын жүзеге асырудың
түпкі мақсаты аймақты экологиялық ... ... ету ... орнықтылық Қызылорда қаласы урбажүйесінің қоршаған
орта сапасына күшті ... ... ... ... ... ... топшылайды.Соңғысы біздің жағдайымызда Сырдария өзені арқылы
ластаушылардың трансшекаралық тасымалдануы, Арал және Байқоңыр ғарышжайы
аймағынан ... ... ... ластану, т.б. түрінде
көрінеді.Геожүйенің ... ... ... ... ... ... үшін ... босағасы жоғарылағанға дейін мүмкін
болады.Қызылорда қаласының қоршаған ... ... ... қамтамасыз
ету табиғатты қорғау шаралар кешенін жүргізу арқылы ғана мүмкін болады.Бұл
шаралардың түпкі мақсаты қалалық жүйелердің ... ... ... келу және өзін – өзі ... ... ... экологиялық
тұрақтылыққа жету.
Қоршаған ортаның қауіп – қатер қауіптілігінің арту ... ... ... ... ... оңтайландыру стратегиясы негізінде
шешіледі.А.В.Чигаркин айтқандай, табиғи ортаны оңтайландыру стратегиясы ... 3 ... : ... ... ... ... қоршаған ортаны
қорғау, табиғат түлету мәселелерін шешеді.Табиғи ортаны оңтайландыру түпкі
мақсаттарының бірі ... ... ... ... ...... ... отырып адамдарға экологтялық жағымды ортаны сақтау болып
табылады.Бұл жағдай толығымен урбажүйе ... ... ... ... оңтайландырудың күрделі міндеттерін шешуде экологиялық
қатынас маңызды роль ... мәні ... ... ... ...... кешендердің шекарасындағы экологиялық бұзылуларының
факторлары мен көрсетулерін кешенді ескеру.Сонымен қатар Қызылорда қаласы
аумағындағы ... ... және ... әрқайсысы үшін
жекелеген компоненттердің – ауа, су, ... ... ... жағдайы
анықталады.Осының артынан өткенді шолу анализі негізінде ... ... ... ... ... жағдайының
динамикасының көрінуі айқындалады.Қарастырылған экологиялық көрсеткіштерді
ескере отырып болжанатын экологиялық дестабилизация деңгейі немесе ... ... ... ...... ... Қызылорда қаласының
табиғи ортасын оңтайландыру мәселесін шешудің сызбасы көрсетілген. Автор
Қызылорда қаласы урбажүйесінің қоршаған ... ... ... ... келесі жүйелілікпен ұсынады.Бастапқыда урбажүйені алғашқы
ланфшафттық зерттеу Қызылорда ... ...... ...... потенциалын толық және жан – жақты зерттеуді ұсынады.Келесі
сатыда табиғи орта ... ... ... етуі және ... ... элементтері зерттеледі.Қоршаған ортаға әсер
ететін табиғи – шаруашылық ... ... ... антропогендік
әсерге табиғи ортаның орнықтылығын интегралды бағалау ... ... ... ... ... ... табиғатты пайдалану стратегиясын жасау үшін
қоршаған ортаның антропогенезге ... ... ... ... ... ... ... дестабилизациясының өсіп
отырған қауіп – қатер жағдайында урбажүйенің орнықты экологиялық ... ... ... ... даму ... ... соңғы
кезеңі табиғатты қорғау және табиғатты ұтымды пайдаланудың аймақтық –
ландшафттық негіздерін ... ... ... кезеңде геоэкологияның
теориялық жағдайларына сәйкес қалалық ландшафттар мен ... ... ... ... табиғатты қорғаудың
кеңістіктік аспектілері қарастырылады.
Сонымен, дипломдық жұмыстың ... ... ... ... Қызылорда қаласы аумағында ... даму ... ... ... ... ... ... – антропогендік әсер факторларын
бағалау;
Аймақтың табиғи – антропогендік кешені ... ... ... шолу кеңістікті уақытының есебі;
Экологиялық жүктеме түрлі деңгейінің аумақтық бөлінуін анықтаумен ... ... ...... өзгерістерді анықтау;
Белгіленген әр геоэкологиялық аудан және ауданша үшін табиғат қорғау
шаралары кешенін жасау;
Қызылорда ... ... ... орнықты даму концепциясын жүзеге асыру
үшін табиғи ортаны ... ... ... ... ... ортасын оңтайландырудың географиялық
аспектілері ( А.В.Чигаркин бойынша ) ... ... Қала ... ... қауіп – қатер дәрежесінің кеңістікті
көрінуі
Геоэкология немесе ... ...... және ...
антропогендік геожүйелерді зерттеуде экологиялық заңдылықтарды қолдануға
негізделген ... ... ... географиялық ғылымның негізгі міндеті
әртүрлі ланшдафтта өмір сүру ортасының ... ... ... ... ... ... дамуы көбіне ғылыми – тәжірибелік
жетістіктерге және экология, ... – ақ ... да ... [4].
Табиғи ортада техногенді әсер ету және оны ... ... ... ... урбажүйеде экологиялық жағдайдың пайда
болуы мен шиеленісуіне техногенездің үлкен ролі себепші болды.Техногендік
процестерді ... үшін ... ... ... ... әсер ету ... ... кеңістіктік аспектіде көріну жағдайларын білу керек.
Осыған байланысты таралу аймағының дискретизациясы негізінде
техногенез процестерін ... ... ... ... ... аймақтарды В.М.Разумовский табиғи – техногендік аудандар
деп атайды. Біз бұл ... ... ...... ... ... ... » терминімен ауыстыруға болады деп есептейміз [45].
Басқа да геожүйелердегі сияқты табиғи – шаруашылықтық ... ... ... даму ... себепші болатын
біртұтастық тән.Бұл ... мәні ... « ... ... ... ... ... шаруашылық игерілу дәрежесі, ауданның
мамандануы және оның экономикалық даму ... көп ... ... ... мен геоэкологиялық жағдайды анықтайды.Бұл жағдай
қалалардағы урбандалған жүйелер жағдайында маңызды роль атқарады [45].
Қалалық ортаның маңызды белгісі – ... ... ... ... ... ... техногендік жүктеменің ... ... да ... табиғи – антропогендік ландшафттардағы
экологиялық жағдай көптеген ... ... ... ... ... ... орнықтылық дәрежесі, қоршаған ортаға антропогендік
әсердің сипаты және қарқындылығы, техногенездің көрінуіне ... және ... ... табиғи жағдайларының ерекшелігі –
антропогенездің көрінуі және оның осы ... ... ... ... тәуелділігі болып табылады.Қалалық ландшафттардың жойылған
экологиялық қасиеттерін ... ... ... ... ... – экологиялық дестабилизацияға ұшыраған ландшафттардың табиғи
жағдайына тәуелді.
Бұл жағдай геоэкологиялық мәселелерді ...... яғни ... ... ... зерттеу қажеттілігін
көрсетеді. Мұнда экологиялық мәселелерді зерттеудегі ... ... ... ... ... ... ... және техникалық
жүйелерді біріктіре зерттеу) және аумақтық (оның кеңістіктегі орналасуы).
Геоэкологиялық ... ... ... ... ... құрылымын бөлшектеп зерттеу қажеттілігі туындайды [45].
Айтылғандардан шығатын қорытынды қалалық аумақтардың қоршаған
ортасының табиғи және ... ... ... ... ... ... керек. Реймерс бойынша урбажүйе – бұл ... ... ... және қатты бұзылған табиғи экожүйелерден ... ...... жүйе ... айта кету ... ... ... экология (геоэкология)
әдістерімен сәтті зерттеледі.Урбандалған ... ... ... қала ... және басақа да елді мекендерде сол ... ... және ... ... ... ... зерттелген табиғи –
антропогендік аумақтың ... ... ... бұл ... ... аумақтардың
геоэкологиялық анализінінң нақты мысалы ... ... оның ... ... қаласында ауылдан қалаға көшу ағыны
артып отырған уақытта урбандалған аумақтардың экологиялық ... ... ... ... өзінің геоэкологиялық (ландшафттық –
экологиялық) принциптерге сүйене отырып, Қызылорда қаласы табиғатын ... шешу ... ... ... ... ландшафттық
құрылымын жүйелі зерттеу және сол ... ... ...... экологиялық даму тенденциясының және геоэкологиялық аудандастыру
сызбасына ... ... ... қорғау шаралары факторлары
көрінулерін жүйелі қарастыруды қажет деп ... ... ... ... ... ... ... жергілікті табиғи жағдайлары
ерекшеліктерін сондай – ақ қаладағы құрылыс және ... ... ... ... ... қала ландшафттарының табиғи
қасиеттерінің өте күшті өзгеруін және түлетілуін жатқызуға болады.Себебі
бұл аумақтарға ... ... ... ... және ... ...... ұсыныстар түгел құрылыс салу және антропогендік
түлетуден сақталған учаскелерде (телім) ғана қолданылуы мүмкін.
Қызылорда ... ... ... ... құрылымы
салыстырмалы біртектілігімен ерекшеленеді. Бұл шөл зонасының ... ... ... Ландшафт дифференциациясының жетекші факторы –
микрорельеф ерекшелігі және онымен байланысты грунт суларының жату ... пен ... ... ... ... ... қаласы Қызылордалық Сырдария өзені аңғарындағы шалғынды,
шалғынды – шөлді топырақ пен ... ...... ... жән ... – селитебті кешенмен қамтылған аллювиальды жайылмалық ... ... ... деп ... ... ... ... аумақта
орналасқанын атап өту керек. /І тарау/
Рельефтің жазық сипаты, үлкен емес ... ... ... ... ... ... ... алуан
түрлі болмауын туғызады.Негізгі ландшафттық айырмашылықтар ескі эрозиялық
жыра ... және ...... ... ... ... қалпына келтірілген қасиеттері Қызылорда қаласы
урбақұрылымымен күшті өзгерген.
Қала ... ... ...... ... ... қаласының ландшафттық – ... ... ... ... Оның ... табиғи ландшафттар құрылымы және
антропогендік әсерлердің функциональдық ... ... ... ... терминологияға сәйкес мұндай ландшафттық – ... ... ... ... ... ... типі деп табиғи жағдайы және ... ... ... ... ... түсінеміз [45].
Қызылорда қаласы құрылғаннан 150 жылдан аса уақытта антропогендік
әсер нәтижесінде табиғи орта жағдайында күрделі өзгерістер болды.Ландшафт
құоылымындағы ... ... ... үй және ... ... және ... инженерлік коммуникация құрылысымен байланысты.Ландшафтқа техногендік
әсер ету табиғи табиғи ландшафттар түрін ... ... ... ... ... ... алып келді.
Қазіргі Қызылорда ландшафты қоғам әрекеті ... ... ... ... ... ландшафт категориясына жатады.Мұндай
ландшафтты түлету және жасанды процестер басым ... ... ... ... ... ... қазіргі ландшафттысын табиғи жағдайы және
урбанизация мен техногенез ... ... ... ... 5 ... ... ... жайылмалық селитебті – ...... ... егін ... жайылма үстілік – терресалы қалалық, аз қабаттық;
3) жайылма үстілік – терресалы өнеркәсіптік – селибтік, аз қабаттық;
4) жайылма үстілік – терресалы ... көп ... ... ...... егін ... – селитебтік, аз
қабаттық.
Мекен типтері микрорельеф формасын құрайтын жыныстар ... ... жату ... және ... ... ... ... түрлері сәйкес келетін түрлі қоныстар жиынтығынан тұрады.
Қызылорда қаласы аумағындағы ...... ... үшін 1993 жылы А.Саркисов атындағы « Средазиппроводхлопок » институты
экспедициясы құрастырған топырақ – мелиоративтік картасын ... ... ... және ... ... Қызылорда қаласының
ландшафттық – экологиялық картасы негізге алынды.Олар Қызылорда қаласы
урбажүйесінің кейінгі ... ... ... ... үшін ... қаласының идеалды тегіс жазық рельефімен гидроморфты
аридті – аңғарлық ... ... ... ... ... үшін ... ... жату тереңдігі және онымен байланысты топырақтық
тұздануы ... етіп ... ... ... геоморфологиялық ерекшеліктерге сәйкес
топырақ кешенінің түрлі жиынтығы жоғарыда аталған ... ... ... және қоныс жиынтығы рангінде табиғи – аумақтық ... ... ... ... 12.
Қызылорда қаласының қазіргі ландшафттық құрылымы
( А.Т.Баймолдаева құрастырған)
| Қоныс типі |Қоныс түрі ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | |–Су ... |
| ... шөлді топырағы |–Жайылымдық ... ( |бар ... ... ... шаруашылықтық |
|автоморфты) | ... |
| | ... ... |
| ... ... ... |–Селитебті |
| ... ... |
| | ... ... |
| ... ... ... |
| ...... ... |
| ... ... ... |
| ... жазықтары |–Жартылай функционалдық |
| | | ... | | ... | | ... | | ... ) | | |
| | ... |
| ... ... ... |
| ... бар ... ... |
| |мен ескі өзен ... ... |
| | ... ... |
| ...... ... |
| ... ... ... |
| ... ескі өзен |–транспорттық |
| ... ... |
| | ... ... |
| |6. ... – шөлді |–Селитебті |
| ... бар ... ... |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... |
| ... ... |–Су шаруашылықтық |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
|В.Гидроморфты | ... ... |
| | ... |
| ... бар ... |–Жайылымдық |
| ... ... ... ... |
| ... | ... Қызылорда қаласы қоршаған ортасының экологиялық дестабилизациясы қауіп
– қатерін кешенді бағалау
Экологиялық ...... деп ... ... үшін жағымсыз
салдардың табиғи нысандар мен факторлардың кез келген антропогендік
өзгерістен болу ... ... ... ... ... ... – қатер қоршаған
ортаның тұрақты экологиялық жағдайының бұзылуына әкелетін ... ... ... ... ... ... ... қауіп – қатер урбажүйенің техногенді құраушыларының құрылымдық
– функционалды бұзылуына себеп ... ... ол ... ... ... жаңа ... және ... түріндегі техногенді
әсердің қуатты факторларының пайда болуынан т.б. көрінуі мүмкін.
Жоғарыда айтылғандар ... ... ... ... даму ... ... ( ландшафттық – экологиялық )
болжам негізінде шешу керектігін ... ... ... ... ортасын болжау күрделі міндет болып табылады. Урбажүйені
экологиялық болжаудың көпшілік ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіздігінен бұл
мәселені шешу қиын.Автор өз жұмысында Д.Л.Арманд, ... ... және ... да ... ... теориясына өз үлестерін
қосқан ғалым – географтардың еңбектеріне сүйенеді ... ... ... табиғи – аумақтық кешендер
шекарасында жасалады.Геоэкологиялық болжам ... ... ... ... жинау мақсатында белгілі проблемалық жағдайларды зерттеу
деп қарастырады.Оның ішінде:
Аумақтың дамуындағы орнықты табиғи тенденцияны анықтау, оны қолдану ... ... ... ... тепе – ... қамтамасыз ету үшін
қажет;
Дәл уақытында таба білу және ... үшін ... орта және ... ... ... табиғи және антропогендік факторларды
анализдеу;
Табиғи ортаға белсенді әрекет ететін жетекші және дамушы шаруашылық әрекет
түрлерін анықтау;
Аумақта іске ... ... ... өзгеруі мүмкін нұсқаларын
анықтау;
Геожүйенің потенциалды өнімділігін және ... ... ... болжамдық нұсқаулар құрастыру.
Сонымен геоэкологиялық болжам – бұл урбажүйенің тамаша табиғи ...... ... генофондын жоғалту қаупі, орта және
ресурс түзуші функцияларының ... ... ... ... және ... денсаулығына жағымсыз жағдайларды анықтау процесі [41].
Геоэкологиялық болжам көбіне белгілі географиялық жүйе ... ... ... эволюция тенденциясы анықталатын аналогия және
экстраполяция ... ... ... болжамдар әзірге бізде жоқ,
көлемді ақпараттық базаны талап етеді.Мысал ретінде ... ... ... ... ... ... тәжірибесін пайдаланамыз.Бұл
мақсат үшін ... ... ... 1991-93 ... Өзбекстан
Республикасы А.Саркисов атындағы «Средазгиппроводхлопок» институты
жүргізген топырақ – ... ... ... ... ... ... ... топырақтың морфологиялық
белгілері және химиялық құрамы, Қызылорда ... ... ... ... ... ... жамылғысының өзгеру тенденциясы туралы мәліметтер
бар [46].
Топырақ пен ... ... ... болжамдық тенденциясын анықтау
үшін топырақтық индикация әдісі кең қолданылады. Ол топырақтың ... ... ... ... ... қаласының қазіргі ... ... ... ... ... ... ... көгалдандыру нәтижесінде орындауға тырысамыз.
Қызылорда қаласы бойынша экологиялық ... ... ... ... ... ... нақты материалды
жүйелеуге мүмкіндік береді.Бұл түсінік ... ... және ... ... ... нашарлауы, табиғи ресурстардың сарқылуы және ... орта және ... ... ... ... ... адам қоршаған ортасының өзгеруін қамтиды.Экологиялық қауіп ... ... ... ... ... ... Қазақстан
геожүйелерінің экологиялық дестабилизация деңгейінің ... ... ... ... ортасы эволюциясының кейбір
тенденциялары (бағыттары) (топырақ жамылғысы мысалында)
| | | ... ... ... |
| ... ... ... |эволюциясының |мақсаты үшін |
| |қазіргі |негізгі ... ... ... ... ... ... |тереңдігі, | ... |
| ... ... ... ... | ... |
| | ... | | | ... ... | | | | |
|1 | ... |2 м | ... |
| | ...... |Баяу реттелетін|жағдайында |
| |Тақырлы |сульфатты ... ... ... |
| ... ... ... |1-3, кей ... |тұзданумен |
| | |0,2-0,5 % ... 3-5| ... |
| | | |г/л | | ... | | | ... ... ... құмды | |>3 м ... ... |
| |( ұсақ ... ... |жойылуында |тәуелді |
| |төбешікті ... ... ... |сусымалы |бекіген немесе|
| ... | |5-10 г/л ... өтуі ... |
| | | | | ... ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| | | |3-5 м ... ... |
| ... бар ... |тереңдікте |ылғалдандыру |көгалдандыруғ|
|3. |шалғындық – ... ... ... |а мүмкіндік |
| |шөлдік |1-2,5 % |10-20 г/л ... ... |
| | ... ... |>2 м ... суғарудан|ІІ ретті |
| | ... ... ... ... ... ... ... – |минералдануы |жағдайында |күрес |
| ... ... ... |1-3, 3-5 г/л |тұздану ... |
| | |2-4 % ... | ... |
| | ... ... |>2 м ... |ІІ ... |
|5. |Шалғынды – ...... ... ... |
| ... |сульфатты гумус |минералдануы |жағдайында |алдын – алуда|
| | |1-1,5 % |3-5 г/л ... ... |
| | | | | | |
| | ... |2-3 м ... ... |
| ......... ... ... |
|6. |шөлдік ... ... ... ... ... |
| | |1,5-3 % |1-3 г/л ... ... |
|В |Гидроморфт ы | | | | |
| | ...... м ... ... |
| | ... гумус |тереңдікте, |өзенінің |нормаларын |
| | |1,5-3 % ... ... ... ... | |сы 1-3 г/л, ... ... |
| | | |3-5 г/л ... және |қолайлы |
| | | | ... | |
| | ... |Жер ... |Жер ... ... |
| | ... ... ... |тұздың үнемі |тұзданудан ... ... ... бар |минералдануы |қарқынды |қолайсыз, жуу|
| | ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Қызылорда қаласының антропоген жер бедерінің қалыптасуы және оның аудандастырылуы60 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет
Алматы қаласының агломерациясын қалыптастырудың экологиялық ерекшеліктері35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь