Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім
I . тарау. Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ.
1.1 Шоқан Уалиханов: ғалымның өткен өмірінен
1.2 Шоқан Уалиханов: ғалым, саяхатшы, демократ
1.3 Шоқан Уалихановтың еңбектері

II . тарау. Шоқан Уалихановтың саяси ой.пікірлері.
2.1 Шоқан Уалихановтың саяси қоғамдық және құқықтың ой.пікірлерінің қалыптасуы
2.2 1861 жылы саяси өзгерістерге Ш.Уалиханов білдірген көзқарас.

Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер.

Сілтемелер тізімі.
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Ш Уалиханұлының тұңғыш қазақ ғалымы, ағартушы, тарихшы, этнограф географ, демократиялық ой-пікірлері мен өз халқының жанашыры дана ұлының қоғамда болып жатқан саяси оқиғаларға демократиялық тұрғыдағы ой-пікірлері ғылымда өзекті мәселе болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Ш.Уалихановтың өмірі, өткен жолы, ғылыми тұжырымдары, кітаптары, демократ ретіндегі көзқарастары, қоғамдық оқиғаларға білдірген ой пікірлері, артында қалдырған мол мұрасын баяндау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
- Шоқан Уалиханов-өміріне, қысқаша тоқталу
- Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ екенін айқындау.
- Шоқан Уалихановтың саяси қоғамдық құқықтық ой-пікірлерінің демократиялық тұрғыда қалыптасуын баяндау.
- Қоғамдағы өзгерістерге, жүргізіліп жатқан реформаларға білдірген демократиялық көзқарастарын баяндау.
Курстық жұмыстың тарихнамасы:
Курстық жұмыстың тарихнамасы курстық жұмыста Әнуар Исмағамбетовтың
«Шоқан Уалиханов, таңдамалы шығармалар» Алматы 1986 жылы кітабы мен
Ш.Уалихановтың төл шығармасы сот реформасы туралы жазбалар. Алматы 2000 ж. Ш.Сәтібаев,Ж.Жамбаев ұмытылмас есімдер. Алматы. Қазақстан 1994ж. Достық жыры кітаптары кеңінен пайдаланылды .
Курстық жұмыстың құрылымы:
Курстық жұмыс Кіріспеден екі тарау мен бес тақырыптан тұрады.
Бағалаған генерал Г.Х.Гасфорт оны наградаға ұсынады, әскери

лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик атағын алады. Келесі жылы М.М.Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қатысып,
қырғыс елін жете зерттеп, Ыстықкөл аймағының қартасын жасасады.
Шоқанның Қашқарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. Қоқан хандығының Қашқардағы консулы әрі саяси резидентінің көмегімен Қашқардың экономикалық саяси құрылымын зерттеп, бұл халықтың тарихы мен этнографиясынан көптеген материалдар жинайды. Қашқар сапарынан «Алты
шаһардың, яғни Қытайдың Нанлу провинциясының шығыстағы алты
қаласының жайы» атты еңбеп дүниеге келеді. Шоқаннан қалған мұраның бірі-бейнелеу өнеріндегі зерттеулері. Бұл еңбектер оның өнердің осы саласындағы қазақтың тұңғыш профессионал суретшісі болғанын дәлелдейді. Ол негізінен портрет, пейзаж және халықтың тұрмыс-салтын бейнелеумен айналысқан. Одан 150-дей сурет қалған.
Науқасы меңдегендіктен Петербургтан елге оралған Шоқан туған халқының екі жақты қанауда езілгенін көріп, 1862 жылғы сайлауда Атбасар округының аға сұлтаны болуға талпынады.
Тән ауруы мен жан ауруына шипа таба алмаған Шоқан 1865 жылы Алтынемелде, Көшкентоғай деген жердегі Тезек төренің ауылында қайтыс болады.
Шоқанның маңдайына «жарқ етіп сөнген құйрықты жұлдыздай» қысқағана ғұмыр сүру жазылды. Бірақ ол аз ғана ғұмырында адам қабілетінің ғажайып мүмкіндіктерін, гуманизмнің биік өресін, ұлтжандылықтың жалтақсыз үлгісін, алғырлықтың қайран қаларлық өнегесін барша болмысымен, нақтылы іс-әрекетімен дәлелдеп үлгерді.
Пайдаланылған әдебиеттер

1.Әнуар Исмағанбетов, Ш. Уалиханов. Тыңдамалы шығармалар. Алматы 1986 ж.
2.Ш. Уалиханов. Сот реформалары жайындағы жазбалар. Алматы 2000 ж.
3.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық үшін томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ж.
4.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық үшін томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ж. Бұлда сонда
5.Ч. Мусин «Қазақстан тарихы» Алматы , 2005 ж.
6.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық үшін томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ж. Бұлда сонда
7.Мәлімбетов «Қазақстан тарихы» Алматы 2004 ж
8.Х.Әбіжанов. «Қазақста тарихы». Алматы 2000 ж.
9.Қазақстан тарихы. Оқу әдістемелік журналы. Алматы 2004 ж.
10.Қазақ ССР тарихы. Алматы 1982 3 том.
11.Ш. Уалиханов. Қашқарияға саяхат. Алматы 1999 ж.
13.Қазақстан тарих очерктері. С. Асфендияров
14.Ж. Таймағанбетов. «Қазақстан тарихы дәріс - баяндар жинағы» Алматы 2002 ж.
15.М. Қозыбаев Қазақстан тарихы «Дәуір» Алматы 1997 ж.
16.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы. «Атамұра» 2003 ж.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
I - ... ... ... ... ... ... этнограф, демократ.
Шоқан Уалиханов: ғалымның өткен өмірінен
Шоқан Уалиханов: ғалым, саяхатшы, демократ
Шоқан Уалихановтың еңбектері
II - ... ... ... ... ... Уалихановтың саяси қоғамдық және құқықтың ой-пікірлерінің қалыптасуы
1861 жылы саяси өзгерістерге Ш.Уалиханов білдірген көзқарас.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер.
Сілтемелер тізімі.
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі:
Ш ... ... ... ... ағартушы, тарихшы, этнограф географ,
демократиялық ой-пікірлері мен өз ... ... дана ... ... ... саяси оқиғаларға демократиялық тұрғыдағы ой-пікірлері ғылымда
өзекті мәселе болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты:
Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... ... демократ
ретіндегі көзқарастары, қоғамдық оқиғаларға білдірген ой пікірлері, артында
қалдырған мол мұрасын баяндау.
Курстық жұмыстың міндеттері:
Шоқан Уалиханов-өміріне, қысқаша тоқталу
Шоқан Уалиханов тұңғыш ... ... ... ... ... ... Уалихановтың саяси ... ... ... ... ... баяндау.
Қоғамдағы өзгерістерге, жүргізіліп жатқан реформаларға ... ... ... ... тарихнамасы:
Курстық жұмыстың тарихнамасы курстық жұмыста Әнуар Исмағамбетовтың
«Шоқан Уалиханов, таңдамалы шығармалар» ... 1986 жылы ... ... төл ... сот реформасы туралы жазбалар. Алматы 2000 ж.
Ш.Сәтібаев,Ж.Жамбаев ұмытылмас есімдер. Алматы. ... 1994ж. ... ... ... пайдаланылды[1].
Курстық жұмыстың құрылымы:
Курстық жұмыс Кіріспеден екі тарау мен бес тақырыптан тұрады.
Бағалаған генерал Г.Х.Гасфорт оны ... ... ... бір ... ... ... ... алады. Келесі жылы
М.М.Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қатысып,
қырғыс елін жете ... ... ... ... жасасады.
Шоқанның Қашқарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің
жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. Қоқан хандығының Қашқардағы консулы ... ... ... ... ... саяси құрылымын
зерттеп, бұл халықтың ... мен ... ... материалдар
жинайды. Қашқар сапарынан «Алты
шаһардың, яғни Қытайдың ... ... ... ... ... атты еңбеп дүниеге келеді. Шоқаннан ... ... ... ... ... Бұл ... оның өнердің осы саласындағы
қазақтың тұңғыш профессионал суретшісі болғанын дәлелдейді. Ол ... ... және ... тұрмыс-салтын бейнелеумен айналысқан. Одан
150-дей сурет қалған.
Науқасы меңдегендіктен Петербургтан елге ... ... ... ... жақты қанауда езілгенін көріп, 1862 жылғы сайлауда ... ... ... болуға талпынады.
Тән ауруы мен жан ауруына шипа таба алмаған Шоқан 1865 ... ... ... ... ... төренің ауылында қайтыс
болады.
Шоқанның маңдайына «жарқ етіп сөнген құйрықты ... ... сүру ... ... ол аз ғана ... адам қабілетінің ғажайып
мүмкіндіктерін, гуманизмнің биік ... ... ... ... қайран қаларлық өнегесін барша болмысымен, нақтылы ... ... ... - тарау. Ш.Уалиханов түңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ.
1.1. Шоқан Уалиханов: ғалымның өткен өмірінен.
Уалиханов Шоқан Шыңғысүлы - қазақтың ұлы ... ... ... ... ... ... ... Шын аты -Мұхаммедханафия,
әжесінің бала күнінде «Шоқаным» деп еркелетіп айтуымен, «Шоқан» ... ... жері - ... ... облысындағы Қүсмүрын көлінің жағасы.
Арғы атасы-қазақтың үлы ханы -Абылай, Шоқан оның шөбересі. Өз ... ... ... Ал ... ... Қазақстанда хандық жүйе жойылып, аға
сүлтандықтың енгізілуіне байланысты, аға сұлтан лауазымын иеленген.
«Жеті жүрттың ... ... ... хан ... ... ... ... арабша хат таныған Шоқан араб, шағатай тілдерін меңгерген.
Бұдан кейін оны әкесі сол кезде ... ең ... оқу орны ... Омбы ... ... ... Зерек те зерделі Шоқан мүнда
«екі-үш жылдан кейін -ақ өз ... ғана ... ... екі жас
үлкендердің класындағыларды да басып озып шығады» ... ... ... ... ... ... ... генерел-
губернаторының кеңсесінде қалдырылады. Ол 1855 жылы Ұлы ... ... ... ... ... қосу ... ... істеу үшін
ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, Семей, ... ... ... ... ... келеді, Жоңғар қақпасына, Алакөл, Тарбағатайға ... Осы ... ... ... ауыз ... ... ... мен
этнографиясының материалдарын жинап алды. Бұл ... ... ... ... оны наградаға ұсынады, эскери лауазымы бір сатыға
жоғарылап, поручик атағын алады. ... жылы ... ... ... ... ... ... елін жете зерттеп, Ыстықкөл
аймағының картасын жасасады[2].
Шоқанның Қашқарияға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы
еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ... ... ... ... құрылымын зерттеп, бұл халықтың тарихы мен этнографиясынан көптеген
материалдар ... ... ... ... ... яғни ... ... шығыстағы алты қаласының жайы» атты еңбегі дүниеге келеді
Шоқаннан қалған ... ... ... зерттеулері. Бұл
еңбектер оның өнердің осы саласындағы қазақтың ... ... ... дәлелдейді. Ол негізінен портрет, пейзаж және халықтың
тұрмыс-салтын бейнелеумен айналысқан. Одан 150-дей сурет қалған.
Науқасы меңдегендіктен ... елге ... ... ... ... жақты қанауда езілгенін көріп, 1862 жылғы сайлауда ... ... ... ... ... ... мен жан ауруына шипа таба алмаған Шоқан 1865 ... ... ... ... ... төренің ауылында қайтыс
болады.
Шоқанның маңдайына «жарқ етіп ... ... ... ... ға
ағүмыр сүру жазылды. Бірақ ол аз ғана ғүмырында адам ... ... ... биік өресін, үлтжандылықтың жалтақсыз үлгісін,
алғырлықтың қайран қаларлық өнегесін ... ... ... ... ... үлгерді.
1.2. Шоқан Уалиханұлы ғалым, саяхатшы, демократ.
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш.Ш.Уалиханов отандық ғылым мен
әдебиет тарихында үлкен орын алады. Оның ... да ... ... мен ... ... ... ... дамуының, рухани ізденістерінің тамаша
қорытындысы, биік ... ... ... ... ... ... ... етті.
Шоқан (шын аты - Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уалиханов 1835 ... ... ... ... атақты аға сұлтан Шыңғыс Уалихановтың
әулетті семьясында дүниеге келген. Арғы атасы ... ... ... ... ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға едәуір еңбек еткен
ақылды қолбасшы, іскер, дипломат, амал-айласы мол, Орта жүз ханы ... ... ұлы Уәли ... ... ... ... ... кейін хан
шаңырағы, хандық билік Уәлидің кіші әйелі Айғанымда қалған. «... ... оның ... ... адал ниетін сақтап қалды. Уэли ... ... ... I аса бір ... ... ... ... даласында оған
сәулетті үй салып беруге өмір етті. Сол үйде ... ... ... ... ... ... жылы 12 ... Шоқанды экесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі ең
таңдаулы оқы орны болып есептелген ... ... ... ... Жабық әскери оқу орны болғанмен, онда көптеген пәндер
оқытылуы, ... озық ойлы ... ... ... берді.
Омбының көзі ашық оқыған адамдарының семьяларымен араласуы, көп оқып
білімін тереңдете түсуі ... ... ... ... ... ... ... ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті, орыс ... озып ... ... ... ... Шоқан өз класындағылардан ғана
емес, ... екі жас ... ... да идея ... басып
озды» - деп жазды онымен ... ... досы ... Сібір кадет
корпусында оқудың соңғы жылдарында-ақ Шоқан биік саналы, терең ... ... ... дүниеге көзқарасы қалыптасқан, халқының қажет-мұқтаждарын
пайымдай да, түсіне де ... оған ... ... ... ... ... жас ... қалыптасқаны оның алғашқы ғылыми еңбектері болып
есептелетін «Проф. Н.И.Березинге ... ... ... ... ... рецензия», «Рашид-еддин» т.б ... ... ... ... ... де, құрбылары да болашақ ғалым,
зерттеуші деп қарағандары, жоғары бағалағандары естеліктері де айтылған.
Шоқан Уалиханов 1853 жылы ... ... ... атты ... ... алып шыққан соң Сібір қазақ-орыс әскерінің 6-атты әскер полкына
офицер ... ... іс ... ... Сібір генерал-губернаторының
кеңсесінде қалдырылады. Бір ... ... ... Сібір мен Қазақстанның
солтүстік-батыс аймағының генерал-губернаторы ... ... ... ... ... Батыс
Сібір өлкесінің Бас басқармасы оған айрықша тапсырмаларды орындайтын ... ... Бүл ... ... ... ... мансапқор,
парақор, тоң майын, жүгенсіз кеткен чиновниктері мен патша өкіметінің
отаршылдық саясаты туғызған ... ... ... ... ... де айтады, ресми басышылықтармен қарым-қатынас шиеленісе түседі.
Ол бұл ... ... ... ... ... пайдасы тиетін істерге
араласуды армандайтыны туралы сол кезде ... ... орыс ... досы К.К. Гутковскийге хаттар жазғаны белгілі. Шоқанның:
қоғамдық және әдебиет саласындағы белсенді қызметі осы жылдардан басталады.
1854 -1857 ... Ұлы жүз ... мен ... ... ... ... ықпалынан шығарып, Россияға бейбіт Ш.Ш.Уалиханов оны ... ... ... ... ... мәдениеті мен тұрмыс-салт
ерекшеліктері туралы мағлұмат-деректерді әлемге, ғылымға ашып беруге тиіс
болды.
Ержүрек саяхатшы бүл ... ... ... мен ... жалған атпен Әлімбай болып керуен басының ... ... ... ... бірі Сырт деп ... ... әрі адам қадам
баспаған тайғанақтаған ат-түйлелері де біраз ... ... алыс ... ... де кездесіп, талай бөгеттерді
өткеріп, керуен 1858 ... 27 ... ... ... ... ... 1858 жылдың 1 октябрінен 1859 жылдың март ... ... ... ... бұл ... ... ... мен Алты шаһар елін
терең зерттейді. Ол ... алты ... деп ... ... ... тауы қоршап тұрған Қашғар, Ақсу, Учтуғфан, Янысар,
Жаркент, Хотан ... ... ... ... ... ... сауда
консулы, әрі саяси резиденті, егде тартқан ресми адаммен Шоқанның сыйлас,
құрметтес болуы сапар ... ... де ... ... ... Қашқарияның экономикалық-саяси қүрылысын, тарихын,
этнографиясын рухани өмірін зерттеген ... бү_л ... ... мен
сол кездің қалпын жақсы білетін адамдармен, ғалымдарымен, ақындарымен ... ... ... шығыс қолжазбаларының бірсыпырасын қолға
түсіріп алған, нумизматикалық жэне тау жыныстарының ... ... ... ... ... тауы мен ... ... аңғарынан шығатың
нефрит асыл тасының текшелері болған. Зерттеуге ... деп ... ... да ... ... ... елді ... сипаттайтын, әскери,
саяси, экономикалық, сауда-саттық жағынан үкіметке де ... да ... ... мен ... ... ... қиыншылықтар мен қауіп-қатерді көп
көріп Шоқан керуені 1859 жылдың апрелінде елге ... мен ... мол ... ... ... ... ... шақыртып жатса да, Омбыда экспедиция материалдарын
жүйелеп, қорыту ... ... ... да, ... ... ... келу кезі әр-түрлі жазылып жүр, ... ... енді бір ... ... 1859 ... аяғында. Ол 1860 жыл
бойы астанада болған.
Қашғария сапарының нәтижелі жемісі - Ш.Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... ... ... шығыстағы алты қаланың
жайы» атты еңбегі Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына,
әлеуметтік ... ... ... ... биік деңгейіндегі тұңғыш
зерттеу жұмысы ... ... орыс ... мен ... ... ... тарихы мен географиясы туралы Европа ғылымын толықтырған шын
мәнісіндеге
географиялық жаңалық, ал ... ... ... ... деп ... сапарының ғылыми нәтижелері туралы Ш.Ш.Уалиханов
Орыс география қоғамында мэлімдеме жасағаннан ... оның ... ... ... басып шығарды. 1865 жылы Лондонда
ағылшын тілінде жарияланды. Бұл Ш.Ш.Уалиханов ... ... ... ... айғағы еді.
Қашғария экспедициячының қорытындылары нәтижелері ресми үкімет
тарапынан да аталып өтті. Оған дэлел 1860 ... 8 ... ... ... ... ... Шоқан Уалихановқа штаберотмистр әскери атағы, 4-
дәрежелі Ізгі Владимир ордені және бір жолғы көмек ретінде 500 сом ... ... ... ... ... бойынша, осы экспедицияның
жұмысына атысы бар 22 адам қоса наградталған, оның ішінде ... ... ... ... ... К.К.Гутковский т.б бар[5].
1860 жылы астанада болғанда, Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінде
қызмет істеген, Сыртқы ... ... Азия ... ... ... ... болған талай ресми ... ... ... кездескен. Олардың ішінде ішкі
істер министрі граф Д.Н.Блудов пен Синодтың ... граф ... ... қайраткер, Ф.Р.остен-Сакен, В.В.Григорьев, И.И.захаров,
В.В.Вельминов-Зернов, М.А.Казем-бек, А.Н.Бекетов, А.Н.Майков, В.Крестовский
тағы басқалары бар. ... ... ... ... дос ... достары Ф.М.Достоевскиймен Г.Н.Потанинмен араласқан.
Ш.Ш.Уалиханов Петербургте болғанда өнімді ғылыми жұмыс жүргізеді. Бас
штабтың әскери-ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша ол Орта және ... мен ... ... ... Оның редакциясымен «Балқаш көлі
мен Алатау жотасы аралығының картасы», «Іле ... ... ... ... ... ... ... экспедициясының
қорытындысына қосымша карта» «Қытай империясының батыс өлкесінің ... ... ... ... ... ... салаларына
қосқан үлесі зор. Ол география қоғамында белгілі ... ... ... ... ... әзірлеседі, неміс, ... ... ... ... ... ... Сыртқы Істер
министрлігің Азия ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Қырғызсатн туралы лекция оқиды,
унивесритеттің тарих-философия факультетінде лекцияларға ... ... ... «I Жоңғария очерктері», «Алты шаһардың немесе
Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты ... ... ... Шлагинвейттің өліміне әкелген жағдайлар туралы
мәліметтер» еңбектері жарияланды.
жылдың көктемінде денсаулығы тым ... ... ... ... ... ... ... оралы[6].
Мүнда да ол творчестволық, ғылыми ой толқындарын өрістете берді,
ғылыми еңбектермен ... ... ... ... ... ... ... жасады, қоғам құрлысына көп көңіл бөлді, үстем
тап өкіметінің жүгенсіздіктерін, ... ... ... қазақ халқының тіршілік-тынысын ... ... ... ... ... ... округының аға сұлтандық
қызметіне сайлауға қатысып, көршілік дауыс алғанымен, ... ... ... ... ... өйткені демократтық бағыттағы озық ойлы ғалым
билеуші топ үшін, зорлықшылар мен жемқорлар үшін ... де ... ... деп есептеледі. «менің сұлтан да болғым келген еді, ондағы ойым
халқыма қызмет етіп, ... ... мен бай ... ... ... ... деп жазды Шоқан Ф .М. Достоевскийге.
Ол Омбыға барьіп, сол кезде қазақстанда сот реформасын ... ... ... ... басқарманың заң комиссиясының жұмысына
қатысады, сот реформасы елге тиімді, ... ... ... ... Бұл ... «Сот ... ... жазбалар» еңбегінің маңызы аса зор. Онда ... ... ... ... ... және қазақ халқының болашақ
даму негіздері мен ... ... ... ... «...Азаматтық
жағынан өсіп-өркендеуінде үлкен үміт туғызып отырған, орыстарды отандас
туысқанымыз деп ... ... және орын ... ... ... ... миллиондаған адамдардың тағдыры, Шекспирше айтқанда, бол ... ... ... ... ... ... ... көбірек көңіл
бөліп, көбірек қамқорлық жасауға тұратын іс ... одан әрі ... ... ... үшін ... ... қажет екенін егжей-тегжейлі сөз етеді.
1864 жылдың көктемінде Ш.уалиханов Оңтүстік қазақстанды Россияға ... ... ... ... ... шақырылды. Әулие
ата камалын алуға қатысады. ... ... ... ... ... қызметкерлерінің көрсеткен озыбрлығы мен қаталдығына наразы болған
бір топ офицермен бірге Шоқан 1864 жылы армиядан бөлініп, Верныйға ... Ол ... ... аға ... ... ... ... барып,
жергілікті тұрғындарының аңыз-ертегілерін жинап, зерттеумен шұғылданады,
сол кезде Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты
болған ... ... ... ... ... ... Капалға оқта-
текте келіп жүрген бір сапарында Ш.Ш.уалиханов «Русский инвалид» әскери
газетіне ... ... ... ... ... ... жіберді,
ол мақала осы газеттің 1865 жылғы 51 санында жарияланды, бұл оның ең ... еді. ... ауру ... ... 1865 жылы 10 ... ... ... Көшен-тоған деген жерде Тезек ауылында қайтыс болды,
сонда жерленді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... комплексі бар.
Шоқан Уалиханов өзінің қысқа ... ... ... ... ... ... ... экономикада,
философияда, өнертануда-көптеген құнды еңбектер қалдырды. Ол Қазақстанның,
Орта және орта ... ... ... ... ... ... ұйғырдың, түрікменнің тарихы мен сол кездегі жағдайы, тілі ... ... ... сол ... жағдайы, тілі мен әдебиетін ... ... ... зор үлес қосты. Шоқанның «Қазақтың шежіресі»,
«Жоңғария ... ... ... ... «Абылай» «Көне замандағы
қазақтың қару-жарақ, сауыт-саймандары» «Даладағы мұсылмандық» «Қазақтағы
шаман діннің қалдықтары» ... көші ... ... ... тайпаларының
тарихы туралы пікірлер», «Ыстықкөл күнделіктері» тағы басқа еңбектерінде
Қазақстан мен Орта Азиядағы түрік ... ... ... кеңінен
зерттелді және де зерттеулерде, мәселер қою мен шешуде қазақ ... ... ... ... ... ... ... арқылы расталды,
бүгінгі күні де ғылыми мәні сақталды.
Ш.Ш.Уалихановтың шетелдің Шығыс туралы ... мен ... ... ... «Түркістан мен Шынжан халқының тарихы туралы еңбектері оның
ғалымдық ... ... ... Ол ... ... немесе Қытайдың Нан-
Лу провинциясының (Кіші Бүхараның) жайы» атты ... ... ... ... ... осы ... жан-жақты географиялық,
әлеуметтік, экономикалық, тарихи, мәдени, әдеби сипаттамасын берді. Қазақ
ғалымының еңбектерінде ол тарихшы, этнограф,географ, ... ... ... ... және көбіне қатар жүреді.
Ш.Ш.Уалиханов -қазақ және қырғыз халықтарының бай ... ... ... ... де ... Қазақ көркем сөз өнерінің ... ол жас ... ... оған ... ... ... ... жылдары мен қызметтері кезінде арта түскен де, ... орта ... ... ... ... ... зертеумен
шүғылданған. Ш.Ш.Уалихановтың, халықтардың әдеби мүраларының үлгілері
туралы ой-түжырымдары бүкіл ғылыми ... ... ... ... эдебиеттері туралы арнайы шолғандары мыналар: «қазақстың халық
поэзиясының үлгілері туралы» ... жүз ... ... «18-
ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар», «Едіге мен Тоқтамыс туралы
аңыз», «Едіге» , ... ... ... ... ... ... және оның
«Көкетай ханның асы» деген үлкен бір бөлімін орысшаға аударуы ... ... ... енді бір алуаны-бейнелеу өнері саласындағы
еңбектері оның қазақтың тұңғыш профессионал ... ... ... ... ... ... және ... тұрмыссалтын бейнелеу жанрмен
айналысқан. Оның суреттерінің біразы 1860 жылдардың ... ... ... ... ... лист» журналарында және Орыс
география қоғамының «Хабаршысында» жарияланған[8].
Ш.Ш.Уалихановтың көп ... әр ... бай ... оның дүниетанымы,
қоғамдық, философиялық, ағартушылық, демократтық көзқарастары биік деңгейде
болғанын танытады. Ол революцияшыл-демократтық ... ... ... ... ... ... қоғамдық құбылыс-көріністерді
озық ойтаным тұрғысынан ... ... ... Заманында дүниежүзілік ғылымға елеулі үлес ... әр ... ... ... ... ... асыл ... жарқын бейнесі тарихтың әр кезінде жоғары бағаланды. Ол туралы
замандастары жан ... жылы ... ... ... ... ... Е.И.Ковалевский Шоқанды «Асқан данышпан жігіт», «тамаша
ғалым», ... ... ең ... досы эрі ... ... ... тұтушы» деп атады. «Шоқан қазақ ішінен оқырман қауымын тапқан болса,
ол өз ... шын ... ... ... болар еді»-дейді
Г.Н.Потанин. «шоқан Шыңғысүлы ... ... ... ... ... жарқ етіп өте шықты. Орыс ориенталистері бірауыздан оны
таңғажайып құбылыс деп ... одан ... ... ... туралы аса
маңызды ұлы жаңалықтар ашады деп үміт ... ... ... аты әйгілі
шығыстанушы ғалым Н.И.Веселовский. Оның ... ... ... ... 1904 жылы жарық көрген еді. ... оны ... ... ғалымдардың жылы лебіздері оның еңбегін ғылым
әлемі әділ де жоғары бағалағандығы ... қала ... ... ... ... облысындағы бір ауданға бір совхозға Талдықорған
облысында колхоз бен ... ... ... Ұлттық Ғылым
академиясының тарих, археология және этнография институтына берілді. 1958
жылы Ш.Ш.Уалихановтың Алтынемелдегі ... ... ... ... мәрмір
тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік обелиск орнатылды, ... ... ... ... - ЮНЕСКО биігінде ... ... ... қазақ халқының мақтанышы[9].
1.3.Шоқан Уалихановтың еңбектері.
Бұл сапар Шоқан Уалихановтың қазақ халқының тарихы мен оның ... ... ... ... ... ... ... статистика жөнінде жэне
қазақтардың әдеттегі правосы мен ежелгі діні жөнінде материалдар жинап,
еңбекші ... ... ... рет ... ... олардың тарихи
аңыздары мен әңгімелерін және өлең-жырларын жазып алып отырды.
Омбыда ол жинаған ... ... ... ... қазақтардың
жер пайдалану, рулық, семьялық қатынастары және ерте заманғы діні жайындағы
мэселелер ... ... ... 1856 жылы ол ... басшылығымен ұйымдастырылған ірі ... ... ... ... ... халқымен танысу және
Ыстықкөл бассейнін суретке түсіру болатын.
Ш.Уалихановтың П.П.Семенов-Тян-Шанскиймен танысып, ... ... ... орын алды, мүның өзі оның ... ... ... ... ... ... жол ... Ш.Уалиханопен жақынырақ танысқан
П.П.Семенов-Тян-Шанский оның үздік қабілеттілігі мен біліміне ... ... ... ... ... үшін ... ... мақұлдады. Ол Шоқанның Орта Азия мен Шығыс Түркістанды аралап
сапар шегу идеясын да қызу ... ... ... жылдардағы алғашқы сапарларының ғылыми
нәтижелері оның: «Ыстықкөлге барған сапардың ... ... ... ... жолжазба очерктерінде бейнеленді.
Ш.Уалихановтың ғылыми ағартушылық қызметінің гүлденген кезеңі ... 50-ші ... ... ... басы. 1858-1859 жылдары ол
өзінің атақты сапары атанған Шығыс түркістанды аралады, оның ... ... ... ... осы елді ... ... бері ... жатқан халықтардың тарихы мен ... ... ... Ш.Уалиханов өте сирек кездесетін бірқатар ... ... ... ... ... тау ... ... сондай-ақ әртүрлі ескерткіш ... ерте ... ... ... және ... өнерінің көркем керамиканың
үлгілерін және басқаларды жинады. Уалихановтың Шығыс Түркістаннан әкелген
ұлан-ғайыр материалдарының ішінде оның ... ... ... ... ... ... пен салған суреттерді едәуір орын
алған.
Ш.Уалихановтың ғылыми қызметінің ең ... ... ... ... ... Нан-Лу провинциясының (Кіші ... алты ... ... ... ... ... ... табылды.
Мұның өзі Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, географиясына, әлеуметтік
құрылысына арналған, Ш.Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... тұңғыш ғылыми еңбек болған еді. Материалдардың
қамтуы, сондай-ақ олардың кең ... ... ... ... оның ... ... ... қосылған ірі үлес болды.
Оның замандастары - ғалымдар, жазушылар - Ш.Ш.Уалихановтың еңбегін
жоғары бағалап, оны ... ... ... ... ашқандық деп
есептеді.
1859 жылдың аяғында Уалиханов Петербургке келді. Орыс ... ... ... ... зерттеуші. Орта Азия мен Қазақстан халықтарының
өмірін кемел білетін білімпаз адам ретінде ... ... ... ... ... оның өмірбаянының жарқын беттерінің бірі болды.
Жас жиһанкез - ғалымның табыстарын зейін қойып қадағалаған алдыңғы қатарлы
орыс ... ... ... Ш.Уалиханов бұл жылдары өзінің
сирек ... ... мен ... ... ... ... еді[11].
Ш.Уалиханов Петербургте бірнеше мекемелерде: Бас шатбтың ... Азия ... ... ... ... істеп,
сонымен бірге университеттерде ... ... Ол ... ... бойынша Орта және Орталық Азияның картасын жасдаы.
Оның редакциялауымен: «балқаш көлі мен ... ... ... ... ... ... ... жағын барлау» (1856ж), «Ыстықкөл көліне
барған экспедицияның нәтижелері туралы ... ... ... (1856ж) ... ... әзірленді.
Ол географиялық қоғамда Қазақстан мен Орта Азияның ... ... ... ... ... ... ... Шығыс
Түркістан, Тянь-Шань және Қырғызстан туралы лекциялар оқыды.
Оның лекциялары өте ... да ... ... ... ... ... сол ... газеттерде жарияланды.
Ш.Уалиханов орыстың шығыс зерттеуші ғалымдарымен, алдымен «Орыс
географиялық ... ... ... ... ... тығыз
байланыс жасады, Азия департементінде ол Е.П.Ковалевскиймен, Ф.Р.Остен-
Сакенмен, И.И.Захаровпен ... ... ... ... ... ... және ... пәтер үйінде жиі болып тұрды.
Уалиханов өмірінің Петербургтегі кезінің ... беті оның ... ... ... ... ... ... Н.Г. Курочкиндермен достық жағдайда ... ... ... сондай-ақ ақында ... ... ... және ... мен ... ... көктемінде ауыр науқас Шоқан Уалихановты Петербургтен
кетуге мәжбүр етті. Ол өзінің ... ... ... ... ... бойынша туған жеріне жол тартты.
Ш.Уалиханов 1865 жылдың апрелінде тезек ауылында, Алтынемел жотасының
баурайына жақын, Көшентоған деген жерде қайтыс ... ... ... тарихы мен этнографиясы жөніндегі
зерттеулерінің, ... ... ... ... ... мақалаларының ғылыми құныдылығы зор. Бұл зерттеулер мен мақалалар -
«Абылай», «Қырғыз шежіресі», «Қырғыздардың ерте замандағы қарулары ... ... ... ... «Сот ... ... ... мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардағы шамандықтың
іздері», «Қызрғыздардың көші-қондары туралы» және басқалары.
Ш.Уалихановтың философиялық көзқарастары, оның ішінде адамдардың діни
түсініктерінің пайда ... ... ... барынша назар аудартады.
Ш.Уалиханов білім мен ... ... ... ... елеулі кедергілердің
бірі - дін деп дұрыс топшылай келіп, діннің және ... дін ... ... ... көп ... бөлді. Сонымен бірге Ш.Уалиханов
адамдардың діни түсініктерінің пайда ... ... ... оның
құбылыстарын түсіндіруге тырыстаын адаға табиғат күшетірінің, объектіитві
шындықтың әсер етуінің ... деп, ... ... ... ... ... нәтижесі деп есептеді. шындықтың әсер етуінің
нәтижесі деп, сондай-ақ адамның табиғат күштері ... ... деп ... ... саяси ой-пікірлері.
2.1. Шоқан Уалихановтың саяси қоғамдық және ... ой ... ... - ... ... ... ... Тянь-Шань мен
Шығыс Түркістанды алғаш ашып бірден-бір танылған адам. Ол ... ... ... (1855-1857жж) зерттеп, Ыстықкөл аңғары маңайына
(1856 және 1857 жж) ... ... ... мен ... ... ... Сол сапарларда ғалым қырғыздың «Манас» атты
атақты поэмасына ... рет ... ... ... рет оны ... ... алды. 1858-1859 жж. Ол Шығыс Түркістанға (қазіргі Батыс Қытай) саяхат
жасап қайтты. Оның осы ... ... мен ... ... ... есебінде «Алты шаһардың немесе Қытайдың Нан-Лу (Кіші Бұхара)
провинсиясының шығыстағы алты қаласының жайы ... ... ... ... ... Бұл ... ... деп аталған Шығыс Түркістан халықтарының
тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... отандық ғылыми еңбек етті. Қытай жөнінде ешқандай артық
деректер ... осы ... ... ... үлкен әсер қалдырды.
Уалихановтың көзі тірі кезінде-ақ оның оның кейбір шығармалары аударылып,
Германия және ... ... ... ... шығармашылығын зерттегендер әділ түрде, оның Шығыс
Түркістан жайлы шығармасымен, ... да ... ... ол
Қытайды сынай отырып, Ресей саясаты мен ... ... ... және демократиялық дәстүр бойынша жабық сынға алғандығын
мүмкіндігінше байқауға ... ... Бұл ... ... XVIII ... ағартушыларынан басталған оны В.Г.Белинский 1840 жылдары,
М.А.Бакунин ... жер ... ... ... жылдары Ш.Уалиханов Петербургте тұрып, жұмыс жасады. Осы жерде
ол көрнекті ғалымдармен, ... ... ... ... ... танысты.
Әдебиеттегі жанама куәгерлер арқылы, оның ішінде А.Врангельдің
Ш.Уалихановты Парижде ... деп ... ... 1860
жылдың аяғында Уалиханов Парижге сапар шекті деген жорамал айтылғанды.
Мүмкін ол астыртын түрде ... ... ... осы ... ... азаттық қозғалысының көрнекті ... ... ... да, 1860 ... 4-қарашасында Петербургтен ол ... ... ... қаласы, бір айдан кейін петербургтен парижге жолға шығамын.
Осы үшін бір адамнан ақша қарыз алдым, ал ... ... ... ... ... деп қорқамын. Осы хатты алысымен мені күтсін деп
Сіздер маған арналған бір жылдық мың сомды ауыдарыңыздар. Шет елді ... ... кім ... да, ... даңқы жер жарсын, тіпті
генераллиссимус ... ... ... ... ... ... ... отыра, тек, бір мың сомды ... ... ... ... қайыршылардай өмір сүрсем, онда бұл
ақша тек тамақтануға жетеді». Оның шетелге сапары жайлы жорамалдар бүгінгі
күнге дейін ... ... ... шығарылып, не анықталған жоқ.
Шоқан уалихановтың жол жүруін терске шығаратын дәлелі-оның Лондонға
келіп тіркелмегендігі. Олай ... сол ... ... ... ... саяхат жасағанда Герцен мен кездесу үшін әдейі оған ... ... бұл ... де күтпеген жаңалық болуы мүмкін. Мысалы, ... ... Кун ... ... ... күнделігінен 1860 ж. 16 желтоқсанда
оның герценде болғандығын айғақтайды. Танарки ол ... ... ... ... ... ... үй иесі ... онымен таныстыруды жөн санамады.
Келгендердің біреуінің тек ... ... он жыл ... ... ... ... екеу кім? Қандай құпиялық оймен Герцен олардың ... ... ... ойшылдың саяси-құқықтық көзқарасы кей
кездерде тым революцияшылданып кеткен. Оның ... ... ... ... ... либерал демократиялық пікіріне
қабысып жатады. Оған, ойшылдың көптеген ... ... ... ... ... және ... ... мен достарына
жазған ертегі жазбалары, практикалық қызметтері, революциялық заңдылықты
ұғынуы, бірақ оны ... ... ... ... ... ... күштің жиналған қопарылысы болғандықтан оның
тым консервативтік және саяси-құқықтық жүйеге басқадай лажы жоқ екендігін
ол ... ... ... ... ... ойластырылған реформаның көмегі
арқылы болатын болса да, оның ... ... ... ... ... ... либералдығын оның жақын достары ... ... ... көзқарасы бойынша ол (Ш.Уалиханов С.У)
солшыл либералға жатты» Әр уақыт барлық ісімен ұрпағына сана-сезім ұялатып,
мүмкін ... ... ... Бұл ... XIX ... XX ғасырдың
басындағы либерализм күшті творчестволық ... ие ... Бар ... 30
жас жасаған Шоқан Уалихановтың ой-өріс дамуының келешегін тек болжап айтуға
ғана болады.
Десекте, ... ... ... мен ... ... ... қатар келген жақын досы Потаниннің ... ... ... қозғалысына» қосылуынан көруге болар. Ал, 1917 жылы
шілдеде Орынборда өткен Бүкілқазақ съезіне Потанин Семей ... ... ... ... ... Ол №1 кандидат болса, №2 кандидат Әлихан
Бөкейханов болды.
Ш.Уалихановқа либералдық көңіл-күйіне орай Атбасар аймағының сұлтан
басқарушы ... үміт ... ... Іске ... ... ... жайлы ол
Ф.М.Достоевскийге жазды: «мен сүлтан ... [осы ... ... ... көрсетіп, оларды чиновниктердің және бай ... ... ғой деп ... ... барлығынан бұрын өз үлгі ісіммен, жерлестеріме ... ... ... ... ... ойладым. Олар шын сауатты
адамнан, орыс чиновнигінің іс-әрекеті арқылы орыс ... ... ... ... ... болар еді.
Ш.Уалихановтың консерватитвтік дұрыс мағыналы айқын ойы және ... ... ... ... пен саясат жолындағы одан кейінгі
қазақ қоғамындағы кеңестік бюрокраияда ... ... ... ... ... ... ... ақталды. Бұған
нақтылы дэлел ретінде Ш.Уалихановтың досы ... ... ... алуға болады[15].
2.2.1861 жылы саяси өзгерістерге Ш.Уалиханов білдірген көзқарас.
Тарихи дамудың ең бір басты бағыты, ол қоғамның ... ... ... өсуі деп ... ... ... ең алғаш
қызмет ететін экономикалық және әлеуметтік реформа болып табылады. Ол ... ... ... ... ... іске ... ... етсе,
ол үшін ең алдымен халықтың тәжірибесі, оның дәстүрі, мәдениеті ескерілуі
тиіс, деп есептеді.
«Қандай да болмасын ... ... орын ... әрі сақтап
қалу үшін, -деп жазды Ш.Уалиханов біз ... ... ... ... ... пайдасы үшін жасалып отырғандықтан, оның материалдық
мүқтажына шақталуы, әрі сол қоғамның ұлттық ... сай ... ... ... тыс ... ... бэрі де зиянды, әрі аномал (жағымсыз)
құбылыс ретінде қауымды айықпас дертке ... ... ... оны ... әлем мен ... ... түсінік және олардың
өзгеріске түсуі, яғни ол туралы ілім салыстырмалы түрде болады. ... ... ... ... ... ... болмасын,
қандайлық бір реформаны болмасын оның пайдасы мен зиянының ... ылғи да ... ... отыру қажет.
1973 жылдан бастап Еуропада болған революцияның бәрі де -деп жазды ол,
- бостандық үшін болған халық қозағылысының басталуынан туындады.
Уалихановтың ... ... ... өмір мен ... көз ... ... құқықтың, өз ұйымдарымен халық өмірінің
өзегіне ... ... ... ... ... ... де көп ... өзекті болып қалады[16].
Қорытынды
Қазақтан шықан тұңғыш ғалым , ... , ... ... ... демократ .Қазақ халқының ұлы тұлғасы Шоқан ... ... ... жастайынан білімге құштарлығымен дүниені
таныуға құмарлығымен көзге ... ... ... ... ... Ел
аралап, көп жер көрген ғалым Шоқан дүниеге, ... ... ... ... , ... ... пікірін ұсына алатын үлкен
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Әнуар Исмағанбетов, Ш. Уалиханов. Тыңдамалы шығармалар. Алматы 1986 ... ... Сот ... ... ... ... 2000 ... тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық үшін
томы. ... М.Х. ... 1996 ... ... Көне ... ... ... бес томдық үшін
томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ж. ... ... ... ... ... ... , 2005 ... тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін, бес ... ... ... М.Х. Асылбеков 1996 ж. Бұлда сонда
7.Мәлімбетов «Қазақстан тарихы» Алматы 2004 ж
8.Х.Әбіжанов. «Қазақста тарихы». Алматы 2000 ... ... Оқу ... журналы. Алматы 2004 ж.
10.Қазақ ССР тарихы. Алматы 1982 3 том.
11.Ш. Уалиханов. Қашқарияға саяхат. Алматы 1999 ж.
13.Қазақстан ... ... С. ... ... ... ... дәріс - баяндар жинағы» ... ... ... Қазақстан тарихы «Дәуір» Алматы 1997 ж.
16.Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы. «Атамұра» ... ... ... Ш. ... ... ... ... 1986
ж.
[2] Ш. Уалиханов. Сот реформалары ... ... ... 2000 ... ... ... Көне заманнан бүгінге дейін, бес томдық үшін
томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ... ... ... Көне ... ... ... бес ... үшін
томы. Алматы. М.Х. Асылбеков 1996 ж. ... ... Ч. ... «Қазақстан тарихы» Алматы , 2005 ж.
[6] Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге ... бес ... ... ... М.Х. Асылбеков 1996 ж. Бұлда сонда
[7] ... ... ... ... 2004 ... ... ... тарихы». Алматы 2000 ж.
[9] Х.Әбіжанов. «Қазақста тарихы». Алматы 2000 ж.Бұлда сонда
[10] Қазақстан ... Оқу ... ... ... 2004 ... ... ССР тарихы. Алматы 1982 3 том.
[12] Ш. Уалиханов. Қашқарияға саяхат. Алматы 1999 ж.
[13] ... ... ... С. ... Ж. ... ... тарихы дәріс - баяндар жинағы» ... ... М. ... ... ... ... Алматы 1997 ж.
[16] Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Алматы. «Атамұра»
2003 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет
Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны29 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1924-1925 жж. ұлттық-мемлекеттік межелеу. Қазақстанның тұңғыш шекарасының белгіленуі18 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь