Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлары

Кіріспе
1. Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі.
2. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама жылдары.
3. Қазақ батырларының ерлігі.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер.
Қазақ хандықтары XVIII ғасырдың басынан-ақ сыртқы саяси жағдайдын одан әрі шиеленісуі туғызған аса ауыр халді бастан кешірді. Тәуке хан ру аралық қырқысты уақытша болса да токтатып, жүздерде тыныштық орнатты, сол аркылы қазақ руларының коныстарын сырттан басып кіруден кауіпсіздендірді. Бұған деректемелердін, дәлелдеуі бойынша, оның карамағында 80 мыңға жуык сарбаз болғаны едәуір дәрежеде көп көмекті тигізді. Алайда билік үшін күрес пен сұлтандардың, оқшаулануға ұмтылуы көп кешікпей бірлікті бұзды, оны көршілері дереу пайдаланып қалды. Оңтүстік-батыстан Жайық казактары колдаған Еділ калмақтары шапқыншылық жасады; солтүстіктен сібір қазақтары шабуылға шықты; Жайықтыларғы бетіндеп қоныстардан башкұртгар дәмеленді. Оңтүстік жағынан казақтарды Орта Азия хандықтарының(Бұхара, Хиуа) феодалдары ығыстырды. Біракең катерлі кауіп қазақ халқына шығыстан күші басым, баскыншы әскери-феодалдық Жоңғар хандығы тарапынан төнген еді.
Қазақ және жоңғар әміршілері арасындағы күрес жүз жылдан астам уақытқа созылды. Оның негізінде жайылым үшін бакталастық жаткан еді. Мал санының өсуіне карай көшпелілер мал шаруашылығы өндірісі үшін қажеіті аумакты ұлғайтуға мәжбүр болды.
Жоңғар қонтайшыларын жайылымдық жерлермен оңтүстік Қазакстанның сауда-қолөнер орталықтары қызыктырды. Оңтүстік Қазакстан қалаларын басып алу арқылы жоңғар феодалдарына сауда-қоленер орталыктарын ғана емес, сомымен қатар Қазақстанды Ресеймен және Шығыс елдерімен байланыстырып жатқан керуен жолдары өтетін аумакты да иелену мүмкіншілігі ашылды.
Қазақ және жонғар хандықтары арасындағы күрес барған сайын кескілескен және қан төгісті сипатала берді.
Сонымен ұлы империя қысым көрсеткен Жоңғария өзінін, басқыншылдық ниетін Қазақстанға бұрды. Жоңғар феодалдары қазақтарға үсті-үсітіне шапқыншылык, жасап,тұтқындар мен малдарын айдап әкетті, жай-ылымдары мен мүлкін гартып алып, кейде тұтас рулар меы ауылдарды қырып-жфйды. Үздіксіз жасалған сыртқы қақтығыстар мен ішкі алауыз-дыктар бытырап, әлсіреткен қазақ халқы бұл кезеңде асқан зорқайғы.
1. Ә.Х.Марғұлан археология институты «Көне заманнан бүгінге дейінгі 5 томдық» // Қазақстан тарихы 3 том «Аатмұра» баспасы, А., 2002, 121-б.
2. М.Жолдасбекұлы, Қ. Салғараұлы, А. Седімбек «Ел пұтқа» // Ел тарихының әйгілі тұлғалары, «KUL TEGIN» баспасы, астана, 2001ж.
3. «Қазақ батырлары» газеті, ел қорған ер бабаң! // Керейде батыр Жәнібек-Базарбай Атығай, №2 (19) 2000ж.
4. Бөкебай Батыр (қолбасшы, саясаткер, мемлекет қайраткері) «Ақтөбе» газеті// Париж, 27 қыркүйек, 2007ж.
5. «Қазақ батырлары» газеті // Бөгенбай батыр, №2 (7) 1999ж.
6. «Қазақ батырлары» газеті Ел қорғаған ер абаң! // Қаракерей Қабанбай. №4 (21) 2000.
7. «Қазақ батырлары» газеті Ел қорғаған ер абаң! // Малай мен Сары. №2 (7) 1999.
8. «Қазақ батырлары» газеті Ел қорғаған ер абаң! // Өтеген батыр. №2 (19) 2000.
9. Памятники сибирской истории ХVIIIв., кн. 2 Спб., 1985, 82-б.
10. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких, киргиз-казачьих, орд и степей, ч.ІІ, Спб., 1832, 90-94б.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
Реферат
Тақырыбы: Қазақ ... ... ... ... ... батырлары.
Орындаған: Мердемғалиева Г.И.
Тексерген: ғылыми жетекші
Смаилова Г.Қ.
Алматы 2007
Жоспар:
Кіріспе
1. Қазақ ... ... ... қарсы күресі.
2. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама жылдары.
3. ... ... ... ... ... тізімі:
1. Ә.Х.Марғұлан археология институты «Көне заманнан бүгінге ... ... // ... ... 3 том ... ... А., 2002, ... М.Жолдасбекұлы, Қ. Салғараұлы, А. Седімбек «Ел пұтқа» // Ел ... ... «KUL TEGIN» ... ... 2001ж.
3. «Қазақ батырлары» газеті, ел ... ер ... // ... ... Атығай, №2 (19) 2000ж.
4. Бөкебай Батыр (қолбасшы, саясаткер, мемлекет қайраткері) ... ... 27 ... ... ... батырлары» газеті // Бөгенбай батыр, №2 (7) 1999ж.
6. «Қазақ батырлары» газеті Ел ... ер ... // ... №4 (21) ... ... батырлары» газеті Ел қорғаған ер абаң! // ... мен ... (7) ... ... ... газеті Ел қорғаған ер абаң! // ... ... ... ... ... сибирской истории ХVIIIв., кн. 2 Спб., 1985, 82-б.
10. Левшин А.И. Описание ... ... орд ... ч.ІІ, Спб., 1832, ... Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі.
Қазақ хандықтары XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... аса ауыр халді бастан кешірді. Тәуке хан ру ... ... ... да токтатып, жүздерде тыныштық орнатты, сол аркылы
қазақ руларының коныстарын сырттан басып ... ... ... ... ... оның ... 80 ... жуык сарбаз
болғаны едәуір дәрежеде көп көмекті тигізді. Алайда билік үшін күрес пен
сұлтандардың, ... ... көп ... ... бұзды, оны
көршілері дереу пайдаланып ... ... ... казактары
колдаған Еділ калмақтары шапқыншылық жасады; солтүстіктен сібір ... ... ... ... ... башкұртгар дәмеленді.
Оңтүстік жағынан казақтарды Орта Азия хандықтарының(Бұхара, ... ... ... ... ... қазақ халқына шығыстан ... ... ... ... ... ... төнген еді.
Қазақ және жоңғар әміршілері арасындағы күрес жүз жылдан астам уақытқа
созылды. Оның негізінде жайылым үшін бакталастық жаткан еді. Мал ... ... ... мал ... ... үшін ... аумакты
ұлғайтуға мәжбүр болды.
Жоңғар қонтайшыларын жайылымдық жерлермен оңтүстік Қазакстанның сауда-
қолөнер орталықтары қызыктырды. Оңтүстік Қазакстан қалаларын ... ... ... ... ... ... ғана емес, сомымен
қатар Қазақстанды Ресеймен және Шығыс елдерімен байланыстырып жатқан керуен
жолдары өтетін аумакты да иелену ... ... және ... ... ... ... барған сайын кескілескен
және қан төгісті сипатала берді.
Сонымен ұлы империя ... ... ... ... ... ... бұрды. Жоңғар феодалдары қазақтарға үсті-үсітіне
шапқыншылык, жасап,тұтқындар мен малдарын айдап ... ... ... ... ... кейде тұтас рулар меы ауылдарды қырып-жфйды. Үздіксіз
жасалған ... ... мен ішкі ... ... ... халқы бұл кезеңде асқан ... XVIII ... ... ... Ш. ... міне ... суреттеген: «XVIII ғасырдың
алғашқы онжылды қырғыз (казақ. - Ред.) халқының өміріндегі сұмдық ... ... ... ... еділ қалмақтары, жайық қазақтары ... әр ... ... ... айдап әкетіп, тұтас әулеттерді
тұтқын етіп алып кетті».
Сөйтіп тағы да, ... ... ... тарапынан кезекті
шапқыншылыққа ұшырады.
Жоңғарлардың Жетісуғағана емес сонымен қатар Шу және ... ... ... кезекті жорығына 1699 жылы қазактар тойтарыс берді. ... ... ... ... ... он ... жуықтұтқын
алудын, сәтін түсірді. Қазакта күштерін еселей ... ... ... бірі ... ... билігі болды. Қазақтардың жекелеген
жасақтары солтүстікке жорық жасады. Қарақалпақтармен бірге қазақ ... ... ... ... ... ... Батыс Казакстан даласында сол кезенде
жецілістапгырды. Қазақжасақтары ... ... ... ... ... Олар ... ығыстырды, бұған Тянь-Шянь қырғыздары да
көмектесті. Жоңғар ... өз ... Іле ... ... ... ... көшіру туралы жоспар жасады. Қазақ әскерлері осындай
нақты қауіп ... еді. ... ... жоңғар жайсандары мен минусин
қырғыздарының кінәздері жалпы саны 3 мың шаруашылықтан астам ... ... ... Ертістін. жоғарғы ағысына айдап алып кетті. 1702-03
жылдарда казақтар Ертістің жоғарғы жағында ... ... ... ... ... Тәуке хан болды. Оның елдін, тыныс-тіршіліпн жетік
білуімен коса, өміртөжірибесі аса мол болатын. Ол әртүрлі ... ... ... ... ... дағдылы құкыкты жақсы білетім, батырлармен
қарым-қатынасы жаксы еді Ақыр аяғында, Тәуке хан ... ... ... гана ... сонымен қатар жоңгарларға қарсы ... ... ... ... жақтарын басқалардың бәрінен жақсы
білді. Ол шайкастарды көзімен көріп кана койған жок, ... ... ... ... жасақтары мен көптеген руларды ... ... ... ... ... ... хан қазақ жасақтары мен қазақ руларын
басқаруды құрылымдық қайта ұйымдастырудың жоспарын ... ... ... ... ... ... үш ... жауапты билер аркылы басқару жолымен
орталықтандыруды нығайтуға ... Бұл ... ... қазақ жасақтарын
құру, казақтардың корғаныс кабілетін нығайту міндеттеріне ... ... ... ... және ... ... өз ықпалын жасады.
Канжығалы Бөгенбай, ... ... Есет ... ... ... ... ... Олар түрлі рулардың ғана емес, түрлі жүздердіңде
жасақтарын ... ... Ал ... ... ... ... біреулеріыің — Іле және Щу, екіншілерімің — ... ... ... өзеш мен-Ұлытау алкаптады
қорғауғатура келген еді.
Съездегі негізгі мәселе Жоңғар хандығына бірігіп тойтарыс беру ... ... ... ... ... жок. ... бір бөлігі
қатаң қажетгілікке сай жоңғарларға бодан ... жөн ... ... ... ... ... онай ... көрсетті.
Алайда съезге қатысушылардың бір. ... өз ... ... кел-меген
көптегем съезд қатысушылары тартылды. Шығысты қүлкенді сыйлауға карамастан,
пікірлер ашық айтылып, ... өз ... ... ... ... ... ... жеткеі ідс ортаға адуынды да кесіп айтар шешеы Бөгенбай
батыр ... Ол ... ... ... ... жерге қойды да, жейдесін
жыртып жіберіп кеудесін жалаңаштап: «Таланған көштің,тұтқындалған
Балашағаның бейшара бақылаушысы болып отырмын.Жауданкек аламыз, өлсек, ... ... ... ... ... ... кезі ... ма?! Мен
қолымды жау қанына малғанда, сақалымды кырау шалған жоқ ... ... ... ... ... Жауға мінер тұлпар құрып па?! Сұр жебетолы
қорамсаққаңырап бос ... па?!» ... ... батырдың сөзі жоңғар
мәселесін шешудің ... шегі ... ... ... ашық ... ... ... бармады. Осыдан өрістетті. «Сол қырғыз-қайсак ордаларының
бәрі, - деп жазды И. К. Кириллов, - ... ... ... ... ... жеңе ... еді. Ал ... бір хан соғысқа атганады да, басқасы
қалып кояды, сөйтіп өздерінің қалмактарға ... ... 1716 ... өз әскерлерінің негізгі бөлігін қазақтарға карсы ... бас ... ... жасақтары тегеурінге төтеп бере алмай, көбі
тұткынға алынды. Жоңғарлар ... ... де ... ... ... ... біркатар шаралар қолданып, Іле өзеніндегі жоңғар-чоростарға сәтті
жорық жасады.
Тәукехан елшілерінің ... ... М. ... ... ... жылы ... әскери көмегі туралы мәселе койылды. Қазақ елшілері
ханның 20-30 мын, ... ... ... бар ... хабарлады. Ал егер
Сібір губернаторы бұған өз әскерін қосса, ... ... ... еді.
Сол жылы Қайып ханның елшілері де сондай ұсыныс жасады. Алайда Сібір
губернаторы ... 1717 жылы ... ... одан әрі ... ... кимылдарының
негізгі шоғырланған жері Аягөз өзенінің бойында болды. Казақ ... ... ... ... ... ... әскерлері шығыс жақта жүрген
еді. Қазақтардың басым күші Аягөз өзеңіне ... ... ... әскер
санының басымдығы, тұтқиылдан шабуыл жасау қамтамасыз етуге тиіс ... да, ... ... ... ... ... Бұл жорыкта қазақ
әскерлерінің саны 30 мың адам болды. ... ... ... ... ... 1718 жылы патшаға былай деп жазды: «Әбілкайыр хан ... ... ... Мұндағы Қайып хан аман-есем. Мұндағы шеткі ұлыстағы біз де
аман-есенбіз. Калмақтармен ... ... ... аңымызды ауласақ
болар еді. Жергөктегі бала ер жеткенше соғыспай, бейбіт жамандыксыз өтсек
деп ... зор апат ... ... аңыздарын алғашкылардың бірі болып жинаған
Мәшһүр Жүсіп Көпеев Бұхара жағынан ... ... ... Орта жүз
қазақтарының даңқты батыры әрі қолбасшысы Шақшақұлы Жәнібектің ... жылы ... ... ... келі ... жонғарларға күйрете
соққы бергенін айтады. Отандық тарихтың тағы бір ... ... ... ... ... ... ... жасақтары жауды Ойылдың
саласы Ақтасты өзенінде кездестірді. Қазак ... ... ... Ең ... ... ... жеріне терендей еңіп кетіп, сол арқылы өз
тылынан кол үзіп ... ... ... ... қолайлы жерлерді
тиімді пайдалануы табысқа жетуге жәрдемдесті. Өз кезіндегі аса көрнекі
қолбасшылар Әбілқайырхан, Тама ... Тама ... ... ... ... ... өз күштерін біріктіріп, тізе қосып ... ... ... ... алғашкы жер атауларының, бірі Қазақстан
картасында осылайша пайда болды.
1726-27 жылдарға ... ... ... ... жауға карсы барлық
қазақ рүларын біріктіру жөнінде кең ... ... ... Бұл ... ... ... Кіші жүз ханы ... болды.
1726 жылдын күзінде Бадам өзені маңындағы биік қырка - Ордабасы деген жерде
бүкіл қазақ съезі өткізілді. Съезге Әбілқайыр, ... ... ... ... ... Төле би Әлібекұлы, Қаздауысты ... ... би ... ... әр ... билері, даңқы шыққан қолбасшылар ... ... ... мәселе басқыншы жауға бүкіл халықтық тойтарыс ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ру ішіндегі
қайшылықтар, барлық жүздерге ... ... ... ... үшін ... катарға ығысты. Съезге қатысушылар бірге болуға, өз ... ... ... ... ... ... аттануға ант берді.
Съезде талкыланған маңызды мәселенің бІірі — бүкіл казақ жасағының
қолбасшысын сайлау туралы ... ... ... ... (1668-1762) атақты ... ... ... ... Ұлы ... Ошақты руынан. ... сары мен ... ... ... ... «атадан ... ... ... сары да жалқын су болар» деуінде өз ... ... ... ... ... өмір сүрген Ақатңберді
«дұшпаннан ... ... сары су ... жүрекке. Он жетіде
құрсанып, қылыш ілдім білекке. Жауға ... ... ... деп, ... деп, өзі ... он жеті ... ... қару алып, ел
қорғауға аттанады.
Жыраудың ақындық ... ... ... ... ... ... Орта
Азия хандықтарымен, қалмақтармен арадағы ұрыстарға катысып ... ... ... ерлігімен, соңынан қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. Сақа
батырлар санатына қосылған кезде атақты ... ... ... ... ол ... баскыншыларына қарсы ұлт ... ... және ... ... дем ... бірі ... ... талқандалып, шығыстағы бұрынғы жау колында қалған жерлер
босатылған кезде сонда қайта коныс аударған ... ата ... ... ... Ақтанберді айтарлықтай роль атқарады. Өзіне қараған
руларды ... ... ... тоған қаздырады, егін ектіреді.
Ақтанберді шығармалары негізінен нақылдық толғаныстар ... ... Олар ... ... ой-арманымен, мақсат-мүддесімен астасьш
жатады. Жыраудың «Түйе мойнын түз кесер», ... ... ... мал бар ма?» ... әйгілі толғауларынан қазақ халкының
мінез-құлық ерекшеліктері, болмыска өзікдік көз ... анық ... ... оның ... жылқы түлігінің көшпелілер өміріндегі ... өз ... ... дәл Ақтанбердідей толғаған акын жоқ. Ол
жылқыны тіршілік көзі, жігіттің көркі деп ... ... ... ... ... ... түлпары ретінде мадақтайды.
Ақтанберді жырларындағы негізгі сарын - ... ... ... ... ... Ол жау ... ... жерлерді азат етуді аңсайды,
бүкіл қазақ болып бірігіп атқа қонуды, жоң-ғарларға күйрете соққы беруді
арманддйды. ... кім ... ... шаптым», «От басар орыны
отаудай» секілді біраз жырларында жұртшылықты ата ... ... ... ... ... өлген ерде арман жоқ деп біледі.
Аласапыран кезеқде ... ... ... ... өскен Ақтанберді
жырлары қазақтардың он сегізінші ғасырдағы жаугершілікке толы өмірінің
шынайы суреттерін алға тартады.
АҚШАҰЛЫ ... ... ... Жоңғар басқншылғына ... ... ... ... ... ... ұл ы ... тегі-Орта Жүздің Арғын тайпасының Қанжағалы ... ... елге ... болған батырлар әулетінен.
Батырдың атасы ... ... ... ханы Еңсегей бойлы Ер
Есімнің атақты батырларының бірі ... ... ... ... жылдар арасын қамтиды Бұл Бөкенбайдың балғын
балалық, жалынды жастық шағы еді Осы ... ... ... Қара ... 1640-1710) тәрбие-улп ала өсті Ол кездеп Кіші жүз ... ... ... бойы ... ... баш-қурггар, Жайық бойы казактары.
түстіндегі ... ... ... ... төрткуліндегі әдіс
айлалары мен қуат-күштік болмыстары әр дең-гейдегі төрт гурлі ... ... ... ... мақсаттары көшпелі мал шаруашылығын
журпзіп өмір кешкён қазақтардың байлығын ... ... ие ... ... куңдікке салу, жылма-жыл өтем-салық алып тұру еді ... ... бала ... ... ... ... ... қасіреті мен
ашу-ызасын бойына сіңіріп өсті Әкесі Қараның ... мен ... ... ... ... ... ... шабыс-қандағы дүлейліп
өскелең Бөкенбайға улп, методологиялық арна-тәрбие еді.
Осы арада Бөкенбайдың ... ... ... ... қас жауы бол-ған
Еділ бойы қалмақтары туралы ... ... ... бола ... ... Олар ... бес ірі күшті тайпалық бірлестіктің бірі болған
торғауыттардан турады. XVII ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... ... Ол ... хандығына ата жау болды
Торғауыттар Қазақ хандығының терістілн ала, ... ... ... ... ... Еділ-Жайык аралығына орналасып, Қалмақ хандығын құрды,
Ресей қол астына еніп, оның ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, Бөкенбайдың
әкесі Қара батыр қалмақтармен ... бір ... оның ... ... олжалап, тоқалдыққа алған екен Қыз дегдар, қайратты, сыр
ашпайтын ұстамды әйел ... Аяғы ... ... ... тауып, екі рет
еліне қашыпты. Алайда екеуі де сәтсіз болып, кейін қайтарылған екен ... ... ол ... рет ... Бул жолы ... өзі ... ... арасында әлсіреп жатқан тоқалын тауып, 16 өрімді қамшысымен бір-екі ... ... ... «Ей, ... мені ... мен — ... қызымын
Сен — баһадүрсің Қорлама суйепмді Сенен туған бала да баһадур болады Сол
отаншылдық, ... пен ... ... рухында шыңдалды. Бұлар болашақтағы
Ұлы Бөкенбай болмысының непзі ... ... ... бұл ... өмірі алаулаған жастық, орда
бұзар отыз, алмас қылыш қырыққа келген шағында ... Бұл ... ... ... еді ... ... 22-34 жас ... уақыт Дәл осы 12
жыл ішінде Бөкенбай жоғарыда көрсетілген Кіші жүздің. қала ... ... ... ... оның ... шығыстағы 1707-1710 жылдарда 8 рет
болған Жоңғар шапқыншылығында қатардағы ... ... ... ... Кіші жуз ... құрамында жүзбасылық, мыңбасылық,
түменбасылық ... ... ... ... ... жаулармен шайқаста 15 рет жеке шайкасқа шығып бәрінде де
жеңіске жеткен екен. Халық ... ... ... ... ... бір ... ... шықты айдынға, бес қаруын асынып,
Торғауыттан майданға, Дондық шықты ... ... ... ... ... Бөкенбай шапты қиялап Дондық-тың басы қиылып. жерге түсті домалап,
«Тостағандап» лап қойды, Табындар күші тасқындап», — деп ... екен ... ... Табын тайпасынан қуралған мыңдыққа қолбасылық ету
кезінде болған Өйткені «Тостаған» — ... ... 1708 ... ... сол
жағындағы «Мәстағат» (Жарқамыстың батысында 40 шақырым шамасында) шың-ның
басында ... ... ... ... Сайыпқыран Бөкенбай батырды Табын
тайпасының аға биі елп ... ... Бұл ... деректі Тұзтөбе қаласының
тұрғыны, жас та бол-са зерек Баянасов Жұмағали деген азамат ... ... ... батыр өмірінің екінші кезенінде жеттді, шындалды, әскери-
батырлық, саяси-коғамдық шеберлігі жетіліп. онын ... өз ... ... ... Жетіру, одан әрі Кіші жүз өнріне. ҚазаҚ хандығы ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл
кезең 21 жылды немесе Бөкенбайдың 40-61 жас аралығын алады. Бөкенбай батыр
бул кезде Желрудың аға биі-билеушісі ... ... осы ... ... хан
өмірінің соңғы жылдарына, 1710 жылы Ырғыздың оңтүстік-шығыс беткейіндеп
Қарақұм бойында өткен. Букіл қазақтық Құрылтайға ... ... ... Бас ... ... ... ... жөнін айтты Қалың
жауға қасқая қарсы ... ... хан, ... ... ... қан ... хаң аз ... Ордабұлақта жоңғарларға ойран салған Жәңгір хан, сол
кездердегі қас батырлар Тілеулі, ер ... ... ... ... ... жар ... ... түйін боп жиналыңдар. Ел намысы
— ер намысы, елдің жері — қазақ әулетінің алтын бесіп! Аттаныңдар!» — ... ... орыс ... сөз ... ... ... степь
Оренбургского ведомства» деген 1865 жылы Санкт-Петербургте шыққан кітабында
« Около 1710 года, киргизы пришли в ... ... и ... спасения в подчинении соседям, на народном съезде на ... ... ... известный батыр, уговарил народ решиться напасть
на калмыков », — деп жаза ... одан әрі сол ... ... ... Абулхаир ханом а Букенбай предводителем ... ... ... — деп ... жасапты.
Бұл кездегі қазақ хандығының әскери куші уш жуздің ... ... Улы ... - 22 мың, Орта ... - 27 мың, Кіші ... 30 мың, ... 80 ... уш ... легінен немесе 8 туменнен тұрды. Осы
біріккен куштің бас қолбасшысы ... хаң Кіші ... ... ... ... кетерілген еді. Осы арада, 2000 жылы баспадан шыққан
Қазақстан тарихының ... одан ... ... ... ... ... ... Қайып хан, Әбілқайыр хан сұлтандар
шешімінің қабылдануына ... ... ... ... жұрттың назарын
аударды Шешуші кезеңде Бөгембай ортаға шығып сөз сөйледі». — деп ... ... ... кеше ғана ... қанжығалы Бөгембайға арналған
тамаша ескерткіш қоюға арналған материалдарда да ... Оның ... ... ... 19 ... ... жігп ... Ал Бөкенбай болса, 1710 жылы
салауатты, өмірден мол сабақ ... ... ... ... болатын.
1710-1730 жылдар ішінде Бөкенбай батырдың ел қорғау бағытындағы істері
ұланғайыр Осы кездердеп табын Бөкенбайдың ... ... ... хан саясатымен біте қайнаған. Бөкенбай ыстықта да, ... ... ... ... ... ... ... бірлікте мен
баулуымыз қажет.
Ақтөбе облысында Бекенбайға байланысты жер-су ... ... Олар ... ауданындағы «Бөкенбай шоқысы», Байғанин ауданындағы ... ... Жем ... ... ... ... «Қур ... Бөкенбай», Қобда ауданындағы «Бөкенбай асуы», Ақбулақ ... ... ... ... ... ... — Бөкенбайға қашан
халық ескерткіштері Ал Бөкенбайдың қазіргі ұрпақтары, біз, Бөкенбай сынды
улы ... бір көше атын да бере ... — ұят ... қоғамында батырлық дәстурінің атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа
жалғасу жолдары болған. Бірақ бір ... ... ... ұрпақтары да
батыр болуы — кейде бола бермейтін жағдай Бөкенбайдың арғы ... ... ... әрі ... ... ... ... — Қазақ елінің саяси өмірінде ең күрделі, ең ... ... Ұлы жуз. Орта ... ... ... ... ... кейін Қоқан
хандығының кіріптарлығында болды Цин ... да осы ... ... үшін ... ... ... ... Ал Жоңғар хандығы
қазақтардың үдемелі соққыларынан әжептәуір әлсіреп қалғанды ... ... ... ... ... ... хандығының, А Левшиннің
айтуынша, «ырым-тырым» болғандығына байланысты, енді ... ... ... басып алу кезеңі туды деп есептеді. Ресей өзінің
қоластындағы Еділ қалмақтарының, Жайық казактарының, башқұрлардың ... ... ... ... ерік ... хандығы 1729 жылдың екінші жартысында Аюкенщ бастауымен 25
мыңдық қолмен Елек, Жем ... мен Кіші жуз ... ... ене ... ... ... шығыстан Жоңғар, батыстан қалмақ хандығы екі жақтан
қысымға алып, қазақ мемлекеттілігін толықтай жойып, Жоңғар ... ... ... ... ... ... байланысты Әбілқайыр,
Бөкенбай Шу өзенінің бойынан кушін кері ... ... ... ... ... ... ... деген жерінде ойсырата соққы берді Оларды
Каспий жағасына дейін қуып ... ... ... ... әлі де кун ... жоқ еді Осындай жағдайда 1730 жылдың ... ... ... деген жерде Әбілқайыр букілқазақтық Құрылтай өткізді Ол
Әбілқайырға жоңғарға қарсы ... беру ушін ... ... сөз ... ... ... (1768-1775) жоңғар басқыншылығына ... ... ... ... Шыққан ... ... ... ... руынан. Көнекөз кәриялардың, ... ... ... ... оның аты ... ... ... Бала анадан шыр етіп жерге түскенде, ... ... оған ... ... ... ... ... қойыпты.
Хангелді заманында айтулы батыр болған. Ұлы ... ... ... ... ... ел ... жау ... батырларымен
үзеңгілес жүріп, қол бастаған. Аягөз, Тесіктас жерінде жоңғарлармен болған
шайқастарда ... ... ... ... ... ... соғысына
қатысқан.
Жоңғар басқыншылығына қарсы құр есте ... тізе ... ... ... мен ... ... те ... шапқан. Екеуі де есімін ел таныған
батыр болған. Райымбек батырдың аты бүкіл албанға ұран ... ... сол ... ... орай Ұлы жүз ... Россияға
қосылуына ел ағаларымен бірге елеулі үлес қосады. 1733 жылы Төле би, Сатай
және Бөлек батырлармен ... орыс ... қол ... ... ... ... ... әйелі Анна Ивановнаның (Иоанновнаның) атына хат
жазады. Бұл алғашқы хатты ... ... мен ... батыр жеткізсе, бір
жылдан кейін, яғни 1734 жылы тағы да ... ... ... екінші хатты
Петерборға тікелей Хангелді мен Төле бидің ... ... ... екеуі
апарады.
Ел аузында Абылай сұлтан жоңғарлар қолында түтқын бол-ғанда, оны
босатуға Төле би ... ... ... ... ... ... де болған
көрінеді. Ол қолбасшылығымен аты ... ... ... ... да ... ... ... мәмілегерлігімен де көзге түседі.
ХАНГЕЛДІҰЛЫ ЕСКЕЛДІ
(1692-1780)
Хагкелдіұлы Ескелді (1692-1780) қазақтың көрнекті биі, ... ... жері ... ... Іле, ... Көксу өзндерінің бойы.
Шыққан тегі-Ұлы жүз ... оның ... ... ... ... дерегі бойынша ... ... ... ... ... туған Дөмей,
Арғыкбай, Мырзатай, Найман, Таңатәр, Жылк-ыайдар, Түнғатар деп ... ... ... үлкен атасы Жанғабыл батыр әйгілі Әлібекүлы Төле бимен бастас,
қадірлес, күда ... Төле ... ... ... қызы ... ... дүниеге келіп, Төлебиден сүйінші сұрапты леіоі. Сонда Төле ... Алла ... ... ... ес келді, баланын аты Ескелді болсын.
елінін есіне ес ... ... ... ... ... ... ... беріпті.
Ескелдінін ат жалын тартып мініп. ел ісіне араласкан кезі - ... ... ... ... коныстанған казак ру-тайпаларынын
зор күйзеліске ұшырауымен тұспа-тұс келеді. ... ... ... елі ата ... ауа ... Сыр бой-ына ығысуға мәжбүр болады.
Осындай киын-кыстау кезеңде Ескелді би ... ... ... ... Орақты батыр, Қабан жырау сияқты елге түтқа азаматтар-мен тізе коса
қимылдап жүріп, ата мекеннен жаудың ... ... ... ... ... рет ... болған Іле-Бақанас шайкасынла (1723) ... ... ... Осы ... ... Жетісулағы ен берік
бекініісін бұзып. Ескелді батыр бастаған қол Кабанбай батырлын әскеріне
косылды. Күш ... ... ... ... ... ... жасақтарына
Жонғар қақпасының түбінле соққы беріп, зор шығынға ұшыратады.
Тарихи деректерде Ескелді бидін елдік ... бірі ... ... ... ... ... қосып, ата мекені Қаратал,
Көксу өзендерінің бойына кайта қоныстандыруы айтылады.
Қалың Жалайыр ата ... ... ... тұрақ белгілесін жатқаңда
Қабан жырау Ескелді биге ... деп ... ... ... ... ... ... қасіретті басыңнан өткіздің. Осы ... шарқ ... ... ... Айт мына ... ... келешегі
не болады? Бұл жерде не азайып, не ... ... ... би: ... озар, бірақ ұзаққа бармас, темір құрсау үзілер, темір кісен шешілер.
Ұрпағым осы жерде өседі де ... Оған мына ... ... ... ... ... екен.
ТАУАСАРҰЛЫ ҚАЗЫБЕК
(1692-1776)
Тауасарұлы Қазыбек (1692-1776) Кіші ... ірі ... діни ... ... ... ... ... басқыншылығына
қарсы күресте қол бастаған батыр. ... ... ... тайпасының асыл ... ... ... Тауасар би
болған.
Баласының неге ... ... ... ерте ... әкесі
Қазыбекті бес жасында ... ... дін ... береді.
Кішкентайлығына қарамай жақсы оқыған бала Қазы-бек медресені төрт жылда
тамамдап, елге оралады. Мұнда екі жыл ауыл ... ... ... жыл бала оқытып, біраз адамның сауатын ашкан он бір жасар Қазыбек
қасына ауылдасы өзінен бір жас ... ... ... ... ... ... Жамбыл жырлаған Өтеген батыр) ертіп. тағы ла білім іздеп ... Олар ... бір ... жыл ... ... ... ... Хафиз-задеге шәкірт болып, одан дәріс тындайды. Одан ... ... ... ... Бағдадқа, одан әрі Ыстамбұлға, Римге барып сегіз жыл
сапарда болады. Қазыбекке, әсіресе, Бағдад пен ... ... ... ... өте ... ... жан-жакты өсуіне мүмкіндік алады. Араб,
парсы ... ... ... Араб ... ... ... ... кітапханасында Әл-Фараби енбектерімен танысады. Махмүд Кашкаридін
«Диуани лұғат ат-Түрк», Кожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикмет» ... ... ... пен ... ... ... орыс ... біраз жерін аралап. 1
"09 жылы елге ... Елге ... ... ... ... ... шешеп» атты кітабын жазалы. Бірак. жаугершілікті заман онын
кітап жа-зып, ғылыммен ... ... ... Ол ... ... ... ел ... ісіне араласады. Оның бүдан кейінгі бар өмірі
елдін шетінде,жаудың өтінде өтеді.
Ол алғаш калмактармен ... ... ... ... ... ол ... ... танысады. Осыдан бір жылдан сон. Сеуан Рабданға Тәуке
ханның елшісі бо-льш барады.
Елдің -Актабан ... ... - ... ... ... ... бұл ... ат үстінен түспей, бірде боскан елдін басын
косып. ... ... ... ... ... ... ... беріп.
шайкасып жатты. Осы бір қазақтың ... ... ... ... ... те ел ... ... көрш. арпалысты күн кешеді,
Қабанбай, Бөгенбай , ... ... ... ... ... ... ... Сондай шайқастардың бірінде қырық жерінен найза тиіп,
акыры сол жарадан қайтыс болады.
Бізге Қазыбек Тауасарұлынын «Түп-тұқияннан ... ... ... ... ... Ол онда ... ... көп деректер береді.
ТОҚТЫБАЙҰЛЫ САҢЫРЫҚ
(1692-?)
Тоқтыбайұлы Саңырық (1692-?) ... ... ... ... батырлардың бірі. Шыққан ... ... ... ... ... ... да батыр
болған. Ол кісі ... ... ... ... ... әділдігімен де леге танылып, ... ... осы ... ... да ... Саңырықтың ағасы
Дәнен де, інісі ... де ... ... ... балаға берілген
әңгімелер арқылы Саңырықтың ... ... ... «Ұзын бойлы,
жауырыны сәл еңкіштеу, қолдары әлеуетті, ала көз, түсі суық, сүсты ... » деп ... ... ... - ... ... ... мер-ген болған.
Алғашқыда атағы осы мергендігімен шыққан. ... ... бір байы ... ... ... ... ... бас бәйгеге қалы кілем жабылған
қара нар бастаған тоғыз және ... ... ... ... ... ... ... садақты тігеді. Осы сайыста 16 жасар Саңырық бас ... ... ... ... ... деп ... ... осы садақ Саңырық
батырдың жонғармен соғыстағы бас қаруының бірі болған.
Саңырықтың батырлық жолы әйгілі ... ... ... Ата ... жау ... қалып, босқан елдің ауыр халын көріп, ет
жүрегі езілген қазақтың намысты ұлдары ата жаудан кек алу ... ... ... ... ... Олар ... ... өзара хабарласып,
бір-бірімен бірігіп, көп үзамай бүкіл халықтық үлы күшке айнала-ды. Осыңдай
бірігулер ... ... бірі ... тізе ... Ұлы ... ... Кіші ... Тайлак батыры болады. Олар осыдан кейін жүп жазбай,
ел еңсесін көтерген ... ... ... ... ... ... бетбүрыс жасатқан Аңырақай шайқасында да бір ... ... ... ... ... ... ... Саңырық пен
Тайлақ батырларды осы жолғы жеңістің «жолашарлары» болды деп бағалайды.
Саңырық батыр жасағы бұдан кейін де ... ... ... Оның
Талас бойын жаудан тазартудағы, әсіресе, Ақкесене, ... деп ... ... ... ... ... ел аузында аңызға, жыр-дастанға
айналған. ... ... ... ... ... ... елді құрап
ап, кол бастаған Саңырық. Алладан мәдет сұрап ап, жол ... ... ... ... ... салған Саңырық. Анталаған қалмаққа, сүргін
салған Саңырық. Тайлақ батыр екеуі ... ... ... деп ... өр ... ел ... еріне риза болған халқының ерен құрметіндей,
есте сақтар ... ... ... тым ... ... ӘБІЛҚАЙЫР ХАН
(1693-1748)
Әскенұлы Әбілқайыр хан (1693-1748) қазақтың Кіші ... ... ... ... ... бас ... ... кіші буыны-Үсектің ұрпағы, Болат хан ... так ... ... ... ... ... бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан ... хан ... ... иесі ... деуі де оның осы ... екенін меңзейді.
Қазақ халқының жоңғарларға қарсы азаттык күресі күшейген кезде ... ... ... ... ... ... бас қолбасшысы болып
сайланып, Аңырақай шайқасында үлкен жеңіске жетеді. Болат хан ... ... бас ханы болу жолы ... деп сеніммен жүрген ... ... ... ... ... қолында кеткенін көргенде
шарт сынып, ашуланып, бәрін тастап еліне кетеді. Қазақтарды ... Орта ... жол ашар ... ... ... ... түсіру жөнінде
патшасынан нұсқау алған орыстың далалық өкімдері бұл ... ... ... ... ... кіріседі.
ШАҚШАҚҰЛЫ ЖӘНІБЕК
(?-1751)
Шақшақұлы Жәнібек (?-1751) ... ... ... ... үші ... атақты батыр, «Ақтабан шұбырындыдан»
кейін ... ... ... ... ... ... ... Қанжығалы Бөгенбй, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшаұлы Жәнібек,
Ормандай көп орта жүз, ... ... төрт ... ... ... ол ауыздыға сөз бермеген, қиянатқа жол бермеген әділ би, діни
сауаты мол ... кісі ... ... тегі — Орта жүздің Арғын тайпасынан.
Халық өзінің сүйікті үлын кезінде ... ... ... ... деп атап ... ... оның ... де, руының да аты емес,
үшінші атасының аты. Шақшақтан Көшей, Көшейден ... ... ... ... ... - ... ханы Еңсегей бойлы Ер Есімнің
қолбасшыларының бірі болған. Есім Ташкентті шауып, Тұрсын ... ... ... ... ... ... тиген Түрсын ханның қызы Нұрбикені
алып келіп, баласы Көшейге қосқан. Шақшақ ... ... ... ... "Ақжолды" айтпай, өз атасының атын атап: "Аманжолдап" шабады екен.
Содан ... Кіші жүз ... ... ... айналған. Жөнібек те
жауға осы ұранмек шапқан.
Ол - ұзақ ғұмыр жасап, қазақтың Төуке, Сәмеке, Әбілмәмбет, ... ... ... ... Қазыбек, Әйтеке секілді билерімен,
Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай секілді батырларымен бір болып, ... ... ... ... орны ... ерен ... хан қашан ерлігімен танылғанша, үлкен қолбасы Жәнібектің
қарауында, қатардағы сарбаздың бірі ... Оғак ... ... батырдың
Абылайға айтқан: "Абылай, сен орт? жүзге келгенде, жұлдызың туды оңынан.
Түйе баққан жаяулап, айырылдың қалың сорыңнан.
ӘМІРҰЛЫ ... ... (VIII ... ... ... ... ... әйгілі батыры. Шыққан тегі Орта ... ... ... ... ... Өмір от ... орақ ... адам болыпты. Анасы- ... ... ... ... ... ... ... «Олжабайдың жиені» дейтіні де
содан. Жасыбай екі ... ... ... да ... ... ... ... түскен белгілі батырлардың бірі көрінеді.
Жасыбай жөнінде Н.Я.Коншиннің жазбаларында, халық шежірелерінде, аңыз-
әңгімелерде, батырдың өзіне арналып шығарылған "Ер Жасыбай" жыр-дастанында
біраз ... ... ... ... ол ... жиені ғана емес,
жауға бірге шапқан серігі, ... досы ... ... ... көзге атқан мергендігімен аты ... ... ... тазартуда үлкен ерлік көрсеткен. "Ол-жауға бірнеше ... ... ... ... ... ... қолбасшысы Олжабай батыр
Жасыбай батырға жауынгерлерімен келе жатқан қалмақ қолының алдынан шығып,
олардың жолын ... бері ... ... ... ... жасақты
бастаған Жасыбай батыр жаумен асқан ерлікпен соғысады. Бірақ ... ... ... ашық жерінен қалмақтың оғы тиіп, содан өледі.
Қазақ қолы қалмақтарға төтеп бере алмай ығыса бастайды. Сол ... ... ... ... ... бастаған әскер кіреді. Жеңілген
қалмақтардың үлардай ... ... ... тау іші ... ... ... "Сендердің бөріңді қосқанда, өлген ... ... ... деп, ... "жауды аяған жаралы" екенін
ескертеді. Қалмақтардың бүл жолы қырылғаны сонша, өліктері ... ... ... ... (Н. Я. Коншин). Бұл деректердің дүрыстығына "Олжабай
батыр" жырындағы: "Келген жолмен шұбырап, Есепсіз жолда қырылып, Баян ... ... ... ... Қалмақтың тиіп сүм оғы, Жасыбай қалды
жығылып" деген жолдар да, соғыс болған жердің бұл күнде ... ... да ... ... ... өскен жерін ата жаудан азат ету жорығында сан ерлігімен
көзге түсіп, осы игі мақсат жолында қаза ... ... ... ... ... Баян ... ол ... асуына "Жасыбай асуы", көліне ... ... ... ат ... Ол ... қазір де солай аталады.
ӨТЕГҮЛҰЛЫ ӨТЕГЕН
(1699-1773)
Өтегілұлы ... ... XVIII ... ... ... ... қарсы күрескен азақ батыры.
Шыққан тегі-Ұлы жүз ... ... ... ... ... да ... елге ... батырлар болған. ... ханы ... ... ... ... ... ... 50 мың ... ... ... ... ... Өз ... Өтеғүл да талай қанды жорықты бастан
кешкен батыр адам болған. Шешесі Нұрбала атақты Қордай ... ... ... ... жаралған Өтеген де 15 ... ... ... ... ... Оның ... ... баласы мен Шаншар атты немересі
де ел корғап, жат жерліктерге найза түйреген ... ... ... ... ел аузында аңызға бергісіз әңгшелер көп
сақталған. Солардың біразы Сүйінбай мен ... ... жыр ... да
дастандарына арқау болған. Ел оның есімін әулие түтып, қос ... бар ... ... ... ... ... біткен маңдайдан, жан еді қос
мүйізді" -деп жырлап, оны ... ... ... ... да содан.
Өтеген батырдың өмір жолын үш кезеңге бөліп қарауға болатын ... бірі — ... ... ... ... ... ел ішінде хазірет
атанған кезі. Екіншісі — батырдың елді ... ... ... ... ... ... Ол ... ерлігімен көзге түсіп, батыр
атанған. Үшіншісі - жоңғарлардың 1734 жылғы екінші қайтара соққысынан ... ... ... ... ... Төле ... жау өтшен шалғай
жерден коныс іздеуге жіберіп, елге жайлы, малға ... жер ... ... ... мен Райымбек батыр екеуі жауға бірге шапқан замандас
кісілер екен. Райымбек бірде Өтегенге: "өлгенде сен су ... ... ... Әулиенің сол айтқаны дәл келіп, 1973 жылы Қапшағай су қоймасы
салынғанда, ... ... ... су ... ... ... Бірақ
батырдың ұрпақтары бұдан ертерек хабарланып, қам жасап, батыр бабаларының
сүйегін ... ... ... әкеп қайта жерлейді. Батырдың кезінде өзі
түтынған біраз мүлкі сақталған. Солардың бірі — Абылай ... жез ... ... хан ... ... өзі сыйлаған екен.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар19 бет
Сүйінбай Аронұлы айтыстары5 бет
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру моделі15 бет
XVII – XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары16 бет
«Үш қиян» баспасынан жарық көрген атақты адамдар хақындағы кітаптар ерекшелігі51 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Атақты химик ғалымдар2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь