Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты

КІРІСПЕ
1 ҚАБДЕШ ЖҰМАДІЛОВТІҢ «ТАҢҒАЖАЙЫП ДҮНИЕ» РОМАНЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ СИПАТЫ
2 “ТАҢҒАЖАЙЫП ДҮНИЕ” РОМАНЫНДАҒЫ АВТОР БЕЙНЕСІ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазіргі таңда рухани дамуымызға үлкен үлес қосқан қаламгерлердің автобиографиялық шығармаларын қарастырып, олардың әдебиеттегі орнын суреткерлік ерекшелігін ажырату қажеттілік болып табылады. Қазақ әдебиетінің тарихында осындай шығармаларымен оқырмандар ықыласына бөленген, өзіндік дара тұлғасымен, суреткерлік стилімен есте қалған қаламгерлер аз емес. 1920-1930 жылдар әдебиетіндегі Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, т.б. сынды сөз зергерлерінің естелік, өмірбаяндық шығармашылық сипатты жазған көркем дүниелері ұлтымыздың рухани құндылықтар санатында әдебиетіміздің алтын қорын құрайды. Бүгінгі әдеби процестегі маңызды мәселенің бірі тарихи тұлғалар ғұмыры мен олардың өнер шеңбері ретінде қалыптасу жолдарын бейнелеген көркем туындыларға жан-жақты талдау болып табылады. Соның ең пәрменді түрі – автобиографиялық шығарма. Жазушыларымыз жан дүниесін билеген диалектикалық қайшылықтарды жеткізудің соңғы тәсілдерін табуға, бейнелеуге ұмтылуының себебі осында. Тақырыптың өзектілігі. Соңғы жылдары әдебиетімізге өзіндік үнімен, суреткерлік қолтаңбасымен, соны формалық ізденісімен жаңа сипаттар әкелген қаламгер Қабдеш Жұмаділовтің ғұмырнамалық (автобиографиялық) роман жанрына қалам тартуы әдебиеттану ғылымы үшін жаңа бір арнаның бастау көзіндей болып табылады. Ғұмырнамалық шығармалар қазіргі кезде қазақ әдебиетінде өз алдына бір жүйе болып қатар түзе бастады. Көркем әдебиет саласында ғұмырнамалық (автобиографиялық) роман жанры бұрыннан қалыптасқан, методологиясы мен теориясы бар жанрдың бірі болып табылады. Қазақ әдебиеті бұл жанр ерте дамыды. Мәселен, М.Х.Дулатидің «Тарихи-Рашиди» т.б. шығармаларды алуға болады. Еліміз егемендік алғаннан кейінгі кезеңде сөз еркіндігі, ой бостандығы күшейгеннен кейін жазушылар өмірлік дерек негізінде ғұмырнамалық жанрда шығармалар жаза бастады. Олардыңкөптеген тақырыптары, пайдаланған формасы, айтар идеялары, ұстанар концепциялары әр түрлі болғанымен, шығармаларын жазатын жанры біреу ғана – ғұмырнама (автобиография). Әсіресе, қазақ ғұмырнамалық романдарының ішінде көлемі мен көркемдігі тұрғысынан ерекше деп танылатын Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романдарының қоғамдағы тарихи кезең ақиқатын бейнелеудегі шеберлік қырлары ерекше. Оқырман қауымға суреткерлік ғұмырдың болмысын танытатын бұл туынды әдебиет ғылымы үшін ғана емес, жалпы адамзаттық мәселелерді қозғаумен де құнды дүниелер болып табылады. Міне, сол себепті де бұл жазушының ғұмырнамалық шығармасындағы өмірлік деректерді зерттеу әдебиетімізде көркемдік таным мәселелерінің оң шешімін табуына зор септігін тигізеді.
1. Омаров Н.Қ. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық (автобиографиялық) романдардағы тарихи дерек пен көркемдік шешім (Ә.Нұршайықов, М.Мағауин, Қ.Жұмаділов романдары бойынша): филол.ғыл.канд. ... афтореф. – Алматы, 2009. -38 б. 2. Әуезов М. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1968. – 3 т. -325 б. 3. Жұмаділов Қ. Таңғажайып дүние // Жұлдыз. – 1998. - №1. – 68-115 бб. 4. Ғұмырнамалық жанрдың стилі мен типологиясы // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2006. - № 3 (93) – 140-142 бб. 5.Толстой Л.Н. Соб. соч. В 10-ти томах. – Москва: Гослитиздат, 1961. – Т.10. – 527 с. 6. Асылбекұлы С. Заман шындығының айнасы // Парасат. – 1997. - №1. – 15 б. 7. Веновеленская Т.А. Из историй творчества М.Горького 1912-1915 годов.повесть «Детство», «В людях»: автореф. ... канд.филол.наук. – Москва, 1960. – С.18. 8. Жұмаділов Қ. “Таңғажайып дүние” ғұмырнамалық роман. – Алматы: Тамыр, 1999. – 624 б. 9. Горький М. Әдебиет туралы. – Алматы: Жазушы, - 1964. – 125 б. 10. Бердяев В.Н. Самопознание. – Москва, 1991. -518 с. 11. Малинин Ю.П. Филипп де Коммин и его Мемуары // Филипп де Коммин «Мемуары» - Москва: Наука, 1986. – 436 с. 12. Ақыш Н.Б. Қазақ мемуарлық романы: филол.ғыл.докт. ... автореф. – Алматы, 2009. – 38 б. 13. Қаламгердің шығармашылық психологиясы // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2007. - № 1 (100). – 188-190 бб. 14.«Таңғажайып дүние» романының көркемдік сипаты // ХҚТУ Хабаршысы. – 2006. - №2 (57). – 60-62 бб. 15. Өмірлік деректің көркемдік шешімі // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2008. - № 3. 61-65 бб. 16. «Таңғажайып дүние» романының көркемдік ерекшеліктері // Жамбылдың 160 жылдығына арналған аймақтық ғылыми-практикалық конференцияның еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ, 2006. – 13-14 қазан. – 87-90 бб. 17. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. – Алматы: Жазушы, 1980. – 312 б. 18. Шындалиева М.Б. Қазақ очеркінің қалыптасуы, дамуы. – Алматы, 2005.–276 б. 19. Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.8. – Алматы: Қазақпарат. 2005. – 993 б. 20. Жұмаділова Н.Т. «Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық романындағы авторлық концепция // Қ.Жұмаділов шығармаларының поэтикасы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2008. – 56-76б. 21. Нұршайықов Ә. Мен және менің замандастарым. – Алматы: Қазығұрт, - 2005. – 8т. – 472 б. 22. Жүсіпова А. Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романы // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2010. – № 1\2, 224-226б. 23. Қазбек Ж. Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық ерекшеліктері // Қазақ және әлем әдебиеті. – 2006. - № 6. – 21-22б. 24. Шәкен Ж. Халық жазушысы халыққа не дейді: Жазушы Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» атты шығармасындағы шындық пен жалғанның айырмасы // Үн. – 2006. - №1. - 8-12б. 25. Кәртен Б., Асанұлы Ж.Н. Тарихқа топырақ шашпайық: [«Жұлдыз» журналының 1998-1999 жж.сандарында жарияланған Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» атты романындағы Әбілқайыр ханның бейнесі туралы] // Ана тілі. – 1999. – 15 шілде (№ 28). – 8-9б. 26. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшеліктері // «Әуезов оқулары - 5» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ, 2006. – 121-124 бб.
        
        КІРІСПЕ
Қазіргі таңда рухани дамуымызға үлкен үлес қосқан қаламгерлердің
автобиографиялық шығармаларын қарастырып, ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қазақ әдебиетінің тарихында ... ... ... ықыласына
бөленген, өзіндік дара тұлғасымен, суреткерлік стилімен есте қалған
қаламгерлер аз ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан
Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, т.б. сынды ... ... ... ... сипатты жазған көркем
дүниелері ұлтымыздың рухани құндылықтар санатында әдебиетіміздің ... ... ... ... ... ... бірі тарихи тұлғалар ғұмыры мен
олардың өнер шеңбері ретінде қалыптасу жолдарын ... ... ... ... ... табылады. Соның ең пәрменді түрі ... ... ... жан ... ... ... жеткізудің соңғы тәсілдерін табуға, бейнелеуге ұмтылуының
себебі ... ... ... ... әдебиетімізге өзіндік үнімен,
суреткерлік қолтаңбасымен, соны формалық ... жаңа ... ... ... ... ... ... роман жанрына
қалам тартуы әдебиеттану ғылымы үшін жаңа бір ... ... ... болып
табылады. ... ... ... ... ... өз ... бір жүйе болып қатар
түзе бастады. Көркем әдебиет саласында ғұмырнамалық (автобиографиялық)
роман ... ... ... методологиясы мен теориясы бар жанрдың
бірі болып ... ... ... бұл жанр ерте дамыды. ... ... т.б. ... алуға болады.
Еліміз егемендік
алғаннан кейінгі кезеңде сөз еркіндігі, ой ... ... ... ... дерек негізінде ғұмырнамалық жанрда шығармалар жаза
бастады. Олардыңкөптеген тақырыптары, пайдаланған формасы, айтар ... ... әр ... ... ... жазатын жанры біреу
ғана – ғұмырнама (автобиография). Әсіресе, қазақ ғұмырнамалық ... ... мен ... ... ... деп ... ... дүние» романдарының қоғамдағы тарихи кезең ақиқатын
бейнелеудегі ... ... ... ... қауымға суреткерлік ғұмырдың
болмысын танытатын бұл туынды ... ... үшін ғана ... ... мәселелерді қозғаумен де құнды дүниелер ... ... ... себепті де бұл жазушының ғұмырнамалық шығармасындағы өмірлік деректерді
зерттеу әдебиетімізде көркемдік таным мәселелерінің оң шешімін табуына ... ... ... ... мен ... ... мақсаты – Қабдеш
Жұмаділовтің ғұмырнамалық ... ... ... ... ... мен идеяларды, жазушы характерін талдай отырып, заман
шындығы мен көркем ... ... ... және осы ... ... өмірге келген тың ... ... ашып ... Осы ... жету үшін алға ... ... ... романдағы автор ұстанған мәселелердің арақатынасын талдау;
- ... ... ... тән ... ерекшеліктерін айқындау;
- шығармадағы көркем
тұлға мен тарихи кезеңнің, өмір шындығының өзара сабақтастығын, ... ... - ... ... ... ... көркем шындыққа көтеру, бейнелеу процесін автордың қалай
жүзеге асырғанын анықтау; - ... ... ... ... ... және ... ... қаншалықты
деңгейде игерілу ... ... ... ... ... негізгі
деректерін сұрыптау, жинақтау және соны көркемдік шығармада бейнелеу
мақсатындағы танымның рөлін ... ... ... ретінде Қабдеш
Жұмаділовтің “Таңғажайып дүние” ғұмырнамалық (автобиографиялық) романы
алынды. ... ... ... ... ... ... ... талдау әдістері пайдаланылды. Жұмыс барысында ... ... ... ... ... де ... ... отырады.
Зерттеудің теориялық және методолиялық негізі.
Зерттеудің ... және ... ... ... және ... ... ... тақырыпқа қатысты еңбектеріне негізделеді.
Сонымен қатар қазақ романының ... мен ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Р.Бердібаев, З.Қабдолов, З.Ахметов,
М.Жолдасбеков, М.Қаратаев, Т.Қожакеев, ... ... ... ... Ж.Дәдебаев, Қ.Әбдезұлы, З.Бисенғали,
Қ.Ергөбек, Т.Есембеков, Б.Майтанов, Т.Рахымжанов, С.Таханов, Т.Сыдықов,
т.б.еңбектері басшылыққа ... және ... ... В.Белинский,
А.Веселовский, В.Виноградов, М.Бахтин, А.Скафтымов, Д.Лихачев, М.Храпченко
т.б. зерттеулерін қолдандық. Орыс ... ... ... ... ... ... Р.Мессер, Щ.Серебрянский, А.Герцен, Л.Чмыхов,
Л.Александрова, С.Петров, ... т.б. ... ... ғылыми жаңалығы. Ғұмырнамалық роман жанрына қалам тартқан ... ... ... ... ... ... зерттелді деп айту
әлі ертерек. Жазушының ғұмырнамалық романының қазіргі әдеби процесіміздің
дамуындағы өзіндік ... ... ... дәстүрмен сабақтастығы басты
назарда ұсталады. ... ... ... ... ... ... жалғасын табу себептерін бажайлау жұмысымыздағы жаңа
бағдар мен көзқарас ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан дәйектеледі. Суреткердің өмірлік
деректердің көркемдік шешімін табуға ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың негізгі жаңалығы
болып есептеледі. ... ... ... - ... ... ғылымында ғұмырнамалық жанрдың дамуын зерттеу маңызды мәселеге
айналып отыр. - ... ... ... ... ... ... ... жазушының
ғұмырнама жазуға ден қоюы өсу, ... ... ... ... ... ... ... пен көркем бейнелерде қайталанбайтын даралық, жалпылық
сипаттар мен үндестік ... ... ... ... ... ... пәлсафалық ой тұжырымдары,
эстетикалық әлемдері жүйеленіп, көркемдік таным ... ... ... және ... ... ... ғылыми нәтижелерін
жоғары оқу орындарының филология факультеттерінде қазақ әдебиеті тарихынан
жалпы ... ... ... шығармашылығы туралы және
ғұмырнамалық романдар бойынша ... ... ... арнайы
семинарлар мен арнайы курстардан дәріс беруде, сондай-ақ оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... ... Осы зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі ... ... ... ... ... Кіріспе бөлімінде ... ... ... қалам тербеген жазушылар мен олардың
асыл туындыларының аты аталып, қысқаша ғана мәлімет ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері,
теориялық және методологиялық негізі мен жұмысқа ұсынылатын басты
принциптер, ... ... ... қарастырылды. Негізгі бөлім
екі тараудан және алты ұсақ ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі мемуарлық шығармалар
туралы ... ... ... Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние»
ғұмырнамалық шығармасының жанрлық ерекшелігі, ондағы ... ... ... шындық, көркемдік мәселесі, сонымен қатар, Әбілқайыр сынды қазақ
тарихының сахнасынан орын тепкен ұлы ... ... ... ... ... ... ... Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние»
ғұмырнамалық романының қазақ ... алар орны мен ... ... айтылған ойларға қорытынды жасалады. Ал пайдаланылған әдебиеттер
атты бөлімде осы бітіру жұмысын жазуға негіз ... ... және ... ... ... ҚАБДЕШ ЖҰМАДІЛОВТІҢ «ТАҢҒАЖАЙЫП ДҮНИЕ»
РОМАНЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ СИПАТЫ
Қазақ әдебиеті тарихында 1960-1980 ... ... ... ... кезеңнің тууына орай елде көркем әдебиет саласында жаңашыл
ізденістерге ... ... да жол ... Бұл ... ... ... ... монументальды формада бейнелеп, халықтың тарихи тағдырын нақты
образбен мүсіндеп берген тарихи романдардың ... ... ... орын ... «Көшпенділер» трилогиясы, С.Сматаевтың ... ... ... ... ... ... романдарының негізгі желісіне ХҮ-ХІХ ғасырдағы қазақ халқының
өз болашағы, бостандығы үшін сыртқы жаулармен шайқасы, ... өзек ... ... ... ... ... ... септігі мол І.Есенберлиннің
«Көшпенділер» трилогиясы қазақтың ел болып қалыптасуын ... ... ... елдігі мен ауызбірлігі сынға түсіп, халық басынан ... ... ... ... ... ... ... С.Сматаевтың «Елім-
ай», қазақ халқының Ресей мемлекетінің қол астына өтуі ... ... ал ... ... ... аты ... хан дәуірі Қ.Жұмаділовтің «Дарабоз» романының ... ... ... ... ... ... ұлтының тәуелсіздігі
мен этникалық тұтастығын, экономикалық-саясаты үшін күрескен Тәуекел ханның
заманы ... [18, ... ... ... ... ... ... 1986 жылғы жағдай, қазақ ... алуы жаңа ... ... ... сараланып өтуі ықпал
еткен – деп білеміз. ... ... жаңа ... ... ... екі
дүниені өзара салыстырып ойланады, толғанады, көргендері мен ... ... ... ... ... шығармада бейнелеуді
ойлайды [1, 12]. Алдына ... ... асыл ... ... ... ... романында шындық бейнесі бар ма? Ол жанр ... бере ала ма? ... мен ... ... ... дәрежеде? Автор
тұлғасы қандай және авторлық ұстаным шығарма ... ... бе? ... ... ... ... ... нысаны болмақ. ... ... ... сөз ... деп ... ... тарих өмір
арасына салынған рухани өткел тәрізді. Қ.Жұмаділовтің ... ... ... тарихи шежіресін шерткен «Таңғажайып дүние» атты ... ... орны ... ... Бұл ...... ... деп отырғаным жазушы осы шығарма арқылы бүкіл қазақ халқының ешкімге
ұқсамайтын ерекшелігін, өзіндік қасиетін ... ... ... дәстүрі
қазақтың тектілігін, тарихи жадының мықтылығын, бүкіл тіршілік тұрмысы мен
бітім болмысын ... ... ... өз ... ... ... тарихты танытқан. Ұлттық тарих дегеніміз қазақтың ру-тайпаларының
тарихы. Жазушы қазақтың шежіресін ... ... ... ... ... төл ... қол ... алған. ... ... ... ... ... үшін таңсық есім емес. Аталған шығармалардан
басқа «Тағдыр», «Соңғы көш», «Атамекен», ... ... ... ... ... ... ... дүниесіне айналып кеткелі
қашан. Ата ... ... ... ... да ... ... бар ... ел алғаш Қабдеш Жұмаділов шығармалары арқылы кеңінен ... ... бола ... ... ... ... ішінде әдебиетке келіп,
қазақ көркем әдебиетін тың, соны ... биік ... ... ... ... ... ... қаймағы бұзылмаған қазақ аулының
көркем суреті, құнарлы ... ... ... ... тоқсаныншы жылдардың үстінде ... ... атты ... ... өзегі – қос империя арасында
қақпақыл болған адам тағдыры десе де болғандай. Мұнда жазушының тұтас өмірі
суреттеліп қана қоймайды, ... ... адам ... ... ... ... Әсіресе, жазушы қаламы туып-өскен жер жағдайын, қыр ... ... ... тым ... [18, ... тек қана ... ... кешкен оқиғалардың тізбесі деп
қарасақ қателесеміз. ... ... ... сол кездегі қоғамға, империялық
құрылымға деген өзіндік көзқарасы, бүкіл заман, халық келбеті көрінеді.
Қытайда мекендеп ... ... бір ... ... ... Осы көріністердің бәрі де құрғақ баяндалмай, жазушының бай
тілімен әсем ... ... ... ... ... ... өзің үшін ... ұлы оқиға болса,
сол айнала қорщаған ... ... ... қабылдай бастауың – ол да бір
елеулі ... ... мұны «ес ... ... Оның ... болатыны, сен үшін
тіршіліктің қызығы мен шыжығы енді басталмақ. Ал ... ... ... ... қарап, санама сәуле түсуі, яғни сыртқы дүниені қабылдауым мына бір
сәттен ... ... ... ... орта шені болар. Күн шайдай
ашық, бірақ ауада бет қарыған қызыл ... аяз бар еді. Сол ... ... ... қар ... ... Айнала аппақ, тап-таза.
Тал теректердің бұтағына дейін мысық құйрықтанып, қолың тиіп кетсе сау ... ... ... тұр. ... ... жатқан қалың қар күн нұрына
шағылып, бейне күміс ... ... ... ... ... ... ... қоршаған жота-жон, бел-белестер де жұп-жұмыр. ... ... ... ... томырылып, теңкиіп, шалынады [18, 225]. ...
Сіз енді осы тұста манадан бері есіктің кіре беріс басқышында бір кішкентай
қара ... осы ... қалт ... ... тұрғанын да еске алып
қойыңыз... жылда қайталанатын көп көріністердің бірі ... бұл ... бала ... ... мүмкін емес. Бірақ дәл осы сәтте күтпеген жағдай
болды. Кенет ышқына бұлқынған боз бие ... ... ... шашып,
жартылай бауыздалған күйі орнынан атып тұрды. ... жаңа ... ... ... ... тым бос ... ... Әлі жұлыны қиылмаған
ақбоз тұсаулы қаопында көкке шапшып, қорқырап тулап жүр. Ақ ... ... ... шұбар қан болды» - деп жазушы ес кіру мезетін суреттеп береді.
Болашақ жазушы есінен аппақ қар, соғымғас сойылған боз бие, ... ... ... қып-қызыл қаннан басталуы есінен шықпай жүреді. Кейіннен
өзінің жорамалы бойынша: «... ол да ... жай бола ... ... ... ... тұтас ғасыр суреті тұрғандай. Аппақ қар – сәбидің кіршіксіз
таза көңілі ... ... қан – сол ... яғни есігі мен ашқалы тұрған
заманның басты нышаны екен. Дәл осы ... өзім ... ... Шың ... ... әр ... игі ... зынданда шірітіп.
Қапаста тұншықтырып, шетінен қырып-жойып жатыпты. Содан бірер жыл ғана
бұрын ата жұрт ... ... сүт ... ... ...... қауым
«халық жауы» атанып, жаппай қуғын-сүргінге ұшырапты. Оларды былай қойғанда,
дәл сол жылы ... ... ... ... соғыс басталып,
миллиондарды қанға бөктіру қарсаңында тұрыпты...» - деп ... ... ... ... ... ... да, кесапаты тиген кесірлерді де
осы шығармада бейнелеп, екі ... ... ... ... ... – қан ... ғасыры деп атайды ... ... көп ... ... бармай
есірік күйге түсетінін де осыдан көріп отырмыз. Құдай, саясат ... ... Егер ... ... бағытқа өзгере қалғандай болса, қалың
тобыр, ешнәрсеге қарамас, тілсіз, меңіреу бір ... ... екен ... ғана ... ... ... пана болған ел сөзін ұстар есіл ерлерін
басына күн туғанда қорғамақ тұрмақ, жабыла талайтын ... өзі ... ғой. ... у ... ... ... ... өлтірген көп. Ендеше
көпте ақыл жоқ. Ебін тап та ... бер» - деп, Абай ... ... ... Көп – ... ... ... бала ғана емес, дүлей тобыр да.
Болмаса ел ардақтысы болған адамдарды көп ... ... ... ... еді ғой. Жоқ. ... ... тұрсын бірге қосыла ьалайды екен. Осынау
ақиқат Қабдеш Жұмаділов қаламынан құйылып түскен. Шығармада шынайылық ... бар, ... бар. ... Қытайдағы өмір суреттерін баяндаған
тұстары, сол ... өз ... ... ... Үрімші қалалары, шәкірттің
тұрмыс-тіршілігі мен қазақ зиялыларының ... ... ... сәтті шыққан. Жаныңды әлдебір майда қоңыр мұң ... ... ... ... шалғынды белдерінде балалармен асыр салып ... ... ... ... ... ... ... жоқшылық салдарынан жырылып
қалып, қара ... ... ... да ... жығылып қаласың. Енді бірде
алмағайып оқиғаға толы ... ... дулы ... топ ете ... ... бел ортасында өзің жүргендей әсерде боласың. Жазушылықтың да,
көркем шығарма шартының өзі де адам ... ... ... әсер
ету, толқыту, ойға салу, әр алуан сезім ... ... емес пе. ... дүние» осы ... ... ... ... ... заты сай ... Еңбекті
оқи отырып сіз таңғажайып әлемге енесіз. ... ... ... оқиғаларға куә боласыз. Таңғажайып мінездерді ... ... ... ... ... де ... өмір сатыларынан өтіп,
таңғажайып биікке ... көз ... рух, ... ... сана, қайраткерлік деген
қасиеттер туралы ұғымымыз бұрын бұлдыр болса, енді сіз ... ... ... ... ... табасыз. «Жақсының шарапаты тиер әр
жерде, жаманның ... тиер тар ... ... ... тәмсілдің өмірден
ойып тұрып алғанына да осы шығарманы оқу барысында көз жеткізесіз. Алуан
мінезді, сан ... кісі ... ... ... алыс ... ... өмірін көркем сөзбен щежірелеп беру осы кітаптың басты
мұраты. Жазушының өзі ... біз енді ... ең ... ... ... ... ең ... көшін, ең соңғы аруын, ең соңғы асын, ең ... ... ... ... ғана оқып ... ... Шүкіршілік
етеміз, осынау дүниелердің із-тозсыз кетпей жазушы қаламы арқылы таңбаланып
қалуы.
Ақыр ... біз ... сан ... оқиғаларды кешілген, өмірдің кенеуі
кеткен таршылығын да ... ... ... ... ... екі ... түрлі жүйенің өмір сырларын бірдей көзін де, ойын да ... ... ... ... ... ... ... шежірелі дүниенің туатынына
көңіл қоясыз [18, 225-226]. ... ... ... ... ... прозасының көңіл аударарлық
саласын ғұмырнамалық, эссе, эпистолярлық ... ... ... ... ... ... объектісі болған Қ.Жұмаділовтің
«Таңғажайып дүние» атты шығармаларының көркемдік құрылымы, табиғи ... ... ... ... ең ... көркем туындыларды тудырушы
аталған авторлардың шығармашылық әлеміне үңілуді ... ... Бұл ... ... ... яғни автор-кейіпкерлер өздерінің уақыт
(замана) пен кеңістік (ортаға) қатысының бүкіл барысы жайлы ... ... ... ) өз ... ... асыл
мұраларын, ой, армандарын жинақтай келуімен-ұлттық ... ... 9]. Бұл ... жанрлық ерекшелігі, мән-мәнісіне ... ... ... ... бірізділік ұстау қиын. Ондағы ерекшеліктерді мұқият
ескеру қажет. ... ... ... ... ... ... ... шығарма авторлары хат жазбаларын, ескерткіштік, ... ... ... мәліметтерін «Мен» атынан беріп келеді. Ал
ғұмырнамалық романда, автор кейде баяндаушы, ... ... ... ... әр ... жақ пен ... ұғымдарды да білдіреді [18,
226]. ... ... пәні ... ... ... ... өз ғұмырларынан
жазған төл туындылары мынадай түрлердің (композициясының) ... ... ... ... бланк т.б. («өзіндік» және
басқалар туралы естеліктер), ғылыми әдебиетпен араласа жүретін ... ... және күн ... ... және ... ... да, ... та), хат ... ... ... ... алып, тәуелсіз мемлекет ретінде
бостандыққа қол ... ... ... ... ... ... «Таңғажайып дүние» романы жаңа сапасымен ерекшеленеді. Мазмұны
тәуелсіздік пен азаттық ... ... ... ... жаңаруын
байқататын шығармаларда тек қана өмірбаяндық ... ... ... қозғау бар. Ғұмырнамалық шығарманың суреттер объектісі
өзгеріске келуімен ... ... ... ... ... пайда болды [1,
9].
Балалық шақтан баяндай келетін шығармалар адам ... ... ... ... өрбітіп жатады. Сондықтан да ол туралы ... ... ... ... ... орта туралы
ойларымен байытады. Айтылар әрі суреттелінер ойдың ... ... ... ... ... ... шығармасында өмірдің барлық
сәттері, әрбір сағат, әрбір минут, күні айы түгел қамтылмаса да, ... аса бір ... де ... ... ... алынып бейнеленеді.
Ғұмырнамалық шығармалардағы
балалық өмір суреттерінің, адам өмірі тарихының, жүйелі берілуінде авторлық
басты концепция ... ... ... ... суреттелуі, композициялық-сюжеттік формалық жақтарынан қарайтын
болсақ, әр шығарманың өзіне тән ... бар ... ... ... ... бүгінгі беті түрлердің алуан түрлі болатының
көрсетумен қатар, типологиялық ұқсастықтары да бар. Ол ... ... ... деректерден бастайды. Ғұмырнамалық «Таңғажайып
дүние» романының көркемдігінде өзге деректер мен кейіпкерлер ... ... 10]. ... оқиға мен адамдарды жазушы
автор-кейіпкері «мен» атынан сөйлете отырып суреттейді. Яғни ... ... мен сол ... тең ... ... ... жайы ... шығады. ... ...... ... ... ... ... ауытқымайды, өмірде көргені мен
кездестіргені тұрғысындағыдай жайда жазады. Бұл – кейіпкерді де, ... ... де ... ... ... ... Осы жай – ғұмырнаманың
шынайылығы мен тәрбиелік мәнін жоғарылата түседі. Автор ... ... ... ... ... көрінеді. Ол өз заманының өзекті,
қайнаған ортасында жүреді. ...... екі ... да ... қатысы мен бүкіл әрекет ... ... ... өз ... ... ... жинақтай келген – ұлттық
менталитетімен берілген. бұл жай М.Әуезов айтатын ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ
ең алдымен оның қай тілде жазғанына ... осы ... ... ... жазушының өзінен іздестірген абзал» [1; ...... өсу жайы оның ... ... ... өсу бет ... көрінеді. Осы бағытында автор
мен автор-кейіпкер өте жақын болғанымен, ... ... ... ... пен жазушы Қабдеш Жұмаділов бір емес. Қанша еркін көрінсе
де кейіпкер – автор, автор – жазушыға бағынуы әдбен мүмкін. ... ... ... ...... ... басқа бейнелер мен
автор – қаһарман жөніндегі жазушы ойын да ... ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл көп жағдайда шығарманың
шынайылығын арттыра, соған жұртты ... ... ... ... ... осылай қолданысы оқырманға автор – кейіпкерді
алыстан бағдарлыттырмай, қасынан тапқызады. Басқа бейнелер де ... ... ... да, ... ... ... ... – кейіпкеріне төңіректегі болып жатқан уақиға өзгерістерді
топшылату, соған көзқарас білдіру мақсатынан кейде сюжеттің өзін ... жеке ... ... ... ... орналастыру арқылы
да жеткізетін жайы бар. Бұдан әдіс ғұмырнама логикасын ... ... ...... ... ... сол кездік жайды
толықтыра, топшылай қарастырады». Мәселен, Қабдеш Жұмаділовтың ... ... ... ұя», «Қырау қия», «Алматы аспанында», «Жайылған
тор», «Қанат толды», «Түлеу», «Самғау», «Таят» тақыыптарының кей ... ... ... ... ... емес, бұлайша тақырыптар бөліп
суреттеу С.Т.Аскаковтың «Семейная хроникасында» да бой ... [1, ... ... өз ... ... елестету ретіндегі естеліктерді келтіреді, көз алдында
өткен істерге, не өткен жайларға жазушының сол шақтық тұрғысынан ... ... ... елестету әдісін тек өз тарапынан ғана қолданып қоймай кейде
оны өзге кейіпкерлеріне пайдаланады. Мысалы: «Мен ... ... ... ... ... отыр екен. Кейбір дыбыстарды таңдайынан
қайырып, ... ... ме, ... ... әр ... ... келтіріп,
қоңыр ... ... ... ... ... аман-есен
орталарыңызға келіп отырмын. Бұл да ... ... ... ... ... Басыма қатерлі қиын күндер туғанда да, арқа сүйер
елім барын, ағайын-жұртым барын бір сәт естен шығарған жоқ. ... ... ... Егер ... ... ел ... болмаса, арт жақтан бүлік
шығып, күдік туып жатса, маған бұл жолы ел-жұртты қайта көру жоқ еді! ... ... ... сөздер айтты»... [2; ... ... ... алып ... ... ... анықтаған соң, шығармалардағы кейіпкер
танымы мен тағдыры ... біз ... ... ... ғұмырнамалық романында туған халқының
қилы-қилы тарихындағы қиындығы мол кезеңдердегі ... өз ... ... ... үйлестіріп бере білуі ... ... ... келбетін байыта түсті. Жазушылар тарихи шындық пен ... ... ... ... бойлады. Өйткені, талантты
қаламгерлердің туған елі, ... ... ... ... ... ... барша бастауы сол еді. Сондықтан да ... оның өз ... ... мен сырлары мол қамтылды.
Зерттеу
объектімізге «Таңғажайып дүние» романының да ... ... ... өз ... баяндалатын оқиғалар тізбесінен, өз өмірі мен
өзі өмір сүрген қоғам ... ... ... өзара байланыстырып
суреттейді. Алайда, романда бейнеленген ... ... ... даму, өрістеу, шарықтау, түйілуі әр түрлі болып келеді. ... ... алып екі ... ... аламан өмірдің
шындығын көркемдікпен игеруге дәйекті, деректі ... ... ... ... ... ... ... [1, 13].
«Кесел-кесапаты тиген
кісілерге аз болмапты. Солардың ... да ... ... деп ... ... ... ретінде өз зердесіне сүйенетінін келтіреді.
Қаламгерлік ... ... ... бір кісідей басынан кешірген Қабдеш Жұмаділовтің
«Соңғы көш» романының екінші томын ... ... ... ... ... ... ... жүріп азғанын да айтады. Осынша қиындықпен ... және бір ... ... көштің» Советтік идеяға сыймайтын,
бірақ қазақ ұлтының тарихына қосар үлесі мол ... ... ... ... ... ... Барлық идея, тақырып, материал екінші
кітаппен ... тура ... және ... болады [1, 16].
«Таңғажайып дүние» ... ... ... ... ... тек шығармашылық зертханасының
ерекшелігін ғана ... ... ... ... ... психология,
философиялық жақтарына деген өзіндік ... ... ... ... түйіндерін айтады, жан-жақты талдап, мысалдармен дәлелді
көрсетеді. ... ... ... ... ... мен
біліктілігін арттырып, көп жылғы тәжірибенің нәтижесінде, мұнан кейін де
«Атамекен», «Тағдыр» романдарды жазады. ... бері ... ... ... бір ...... ... болатын. Ол – Демежан Үркідайдың
тағдыры болатын. Демежан – Шыңжан қазақтарының азаттық-теңдігі үшін ... сол ... ... ... адам. Демежан заманы оқиғаларға аса бай, оның
өмір жолы ел тағдырымен ұштасып жатыр. Ресей мен ... ... ... де сол ... тура ... Осы ... бір үлкен шығарма жазуға
Қабдеш Жұмаділов бел ... ... ... жазу ... ... оңтайлы келе қоятын оңай тақырып емес. Міне, қаламгер енді ... ... ел ... ... ... ... ... орыс, Қытай қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... жинаудың қажеттілігі туады. Аталған деректерді
жинау үшін Қабдеш Жұмаділов ... ... ... ... зерттеулерге
үңіледі. Маншың династиясының үш ғасырлық шежіресін бастан-аяқ сүзіп
шығады. Әсіресе, соңғы ... ... Цы Си ... ... ... ... ... жеткен дүмпуін түгел көзден кешіруге тура ... ... ... 1861 ... ... ... 1881 жылғы Бежін
келісімі, 1884 жылғы Шәуешек хаттамасы да назардан тыс қалмайды. ... ... ... ... ... ... романды жазуға кіріседі.
Жалпы, бір жарым жыл ішінде 36 баспа табақ, яғни мәшинкемен басқанда, ... жуық ... ... ... ... [1, ... ... оңайлатқан бір
жайларды да жазушы ... Бұл ... да, ... да жаңа ... лебі ... ақ ... ... тарихи тақырыпқа кең жол
ашылған кезеңге сәйкес келуі мүмкін. Ештеңеден жасқанбай, ... ... ... ... да ... ... жазушының роман оқиғасын
өмірі із түспеген тұтас бір дәуірден ойып алуына тура келеді. ... ... ... ... ... ... ғана емес, форма, стиль
жағынан да кемелдікке ұмтылады. Прозадағы ... ... ... ... ... де ... ескеріледі. Роман төрт бөлімнен , қырық тараудан
тұрады. Әр ... – он ... ... ... ... қай жағынан алсаң да
ешкім дау айта ... ... ... ... ... ... атап
айтарлық тағы бір ерекшелік, оқырмандарын өзі алдын-ала психологиялық
тұрғыдан ... ... тура ... ... ... ... қазақтар
барын, онда өзгеше өмір қалыптасқанын біле бермейтін қалың жұртшылықты
көшпенділердің ... ... ... ... ... ... [1, 17]. ... әдебиетінің тарихында үлкен орны бар, тарихи
тақырыпты игеруде шығармашылықтың өзіндік ... ... ... ... өнер ... айтқан ой-тоғаныстары да қаламгерлік
өнердің пәлсафалық негізін біліп, тануға ... ... ... ... бар зор ... ... табылады.
«...Бодан елдің жазушысы ... ... ... әлде ... ауыр ... сөз. Ұлт азаттығы үшін, оның тілі мен
ділі үшін ... де, ... ... бола ... ... ... ... беретін де – сол жазушылар. Ал, ... ... ... осы бір ... жолды неге таңдайды? Біздіңше, оның әр ... бар. ...... ... талант ырық бермей, осы жолға
итермелейді. Екінші себеп – өз халқына деген шексіз сүйіспенілік. ... ... адам ғана ... ... бара алады» [7; ... ... ... өз ... ... орай төл ... да ала келетіні белгілі. Қ.Жұмаділовтің
«Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық шығармасындағы осындай шындықтар негізінде
дүниеге ... ... ... ... ... қолтаңбасы дегендер
осы тақырыбы ерекшелігінен туындайды. Алайда, сол ... ... ... ... Кейде болашақ шығарманың материалын тынымсыз ізденіс
үстінде, тарих қойнауын ақтарып жүріп табатын болсаң, енді ... ... ... сені ... ... ... алып ... ... ... ... ғұмырнамасының бас идеясы – автор –
кейіпкердің көтерген тақырыбына орай ... [1, ... ... ... ... ... ой тұжырымдарының рөлі
туралы Қазақстанның халық ... ... ... ... ... шығармашылық зертханасына ерекше назар салып, олардың
өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... болады. Қ.Жұмаділовтің ... ... де ... өмір ... ... да ... мінезді адамдармен қатысты болып, соларды көреді. Жазушы тек саяси
идеологиялық жағынан емес, өз өмірлерінде аса бір маңызды ... ... пен ... ... қатар, кекшіл, күншіл, қиқар
мінезді жандардың ... де ... ... ... тақырыбы, жанры, концепциялары ортақ болғанымен, ... ... ... әр ... болуы себепті өмірлік деректі
көркем бейнеге айналдыруларында да белгілі бір ... ... ... бұл ... ... ... ізденістері мен
суреткерлердің жанрды меңгерудегі ... ... ... ... ... ... ... атты тарауда Қабдеш Жұмаділовтің
шығармашылық зертханасына кеңінен ... ... пен ... ... ... ... ғұмырындағы шығармашылық процестің мән-маңызы
мен ерекшеліктеріне тоқталдық. Шығармашылық ... ... ... олан ары ... жан-жақты көрсету үшін, Қ.Жұмаділов
ғұмырнамасында деректердің көркемдік шешім табуындағы мәселелерді ... ... ... ... ... ... саралаулар
жасалынды [1, 12]. ... ... жолы ... ... ... ... ... образдар мен оқиғалардан авторлық стилі, білімі,
гуманистік ой-бағдары білінеді. Бүкіл болмысымен жазушылар ... ... ... ... ... ... қана тынбайды, ол сол ... ... ... ... Жазушының еркіндікті жоғары ұстай
отырып, тарихи және әдеби ... ... ... ... ... ... ... [1, 20]. ... ... ... ... жекелей жүк артады, автордың ... ... ... да ... ... ... [1, ... ой-пікірмен бөлісу
Қ.Жұмаділов шығармасының соңғы беттерінде бедерлі бейнеленді. Қ.Жұмаділов
ғұмырнама ... ... ... ... ... ... сүйене
күнделікті ізбен жүріп отырмайды. Негізінен, жазушы өзінің сан ... ... ... ... тарихилығы басым болып келетін,
жазушы өмірінің ең бір қилы кезеңдерін бейнелеуге күш ... ... ... ... де, жазушы сәбилік, жастық, ағалық шақтарында
бастан кешірген ғұмырды өз ... ... ... ... сомдайды.
Қытай деріндегі қуғын-сүргіннен басталған өмір жолының қазақ жеріндегі
ерекшелігін тұтас таныту үшін, қаламгер ғұмырнамасында ... ... Ол ... ... ... кеткен Шығыс Түркістан табиғатын әсем
пейзажбен ... ... ... ... ретінде ұсынса, адам
бейнесін тура әрі көркем етіп жеткізу үшін ... беру ... ... ... ... Бұлайша оқиғаны айғақты, деректі сомдау автор-
кейіпкердің суреткерлік ... анық ... ... аса ... емес, Қытай жерінде өмір кешкен тарихи ... де осы ... ... ... ... ... ... негізінде жазылған шығармалар қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық
жанрдың табиғаты мен болмыс-бітімін танытуда озық ... ... ... ... ... ... ... жүріп
отырғанымен, жалпы бұл деректерді суреттелер шақтың негізгі көзі ... [1, 21]. ... ... ... жеке тарихи тұлғаның өткен өмірін
бейнелейтіндіктен, орыс ғалымы Г.Винокур айтқандай олардың ... ... ... ... заңды да. Дегенмен, көркем-ғұмырнамада бейнеленетін
тарихи оқиғаларда автор-кейіпкердің көркем әрі шынайы характерін ... ғана ... ... ... ... ... тағы бір
ерекшелігі кейіпкерлер нақты өмірде болған, тұлғалы жан болуы себепті бұл
туындылардың ... ... ... ... ... келеді. Автор-
кейіпкер үшін ең маңызды мәселе, бұл ... ... ... ... еске ... сұрыптау. Онан арыда қаламгер жұмысы
ауырлай түседі. Ендігі ... ... ... асуы ... ... ... тұрады. Өмірде білу, ... ... ... ... бір жағы ... сол ... ... деректі дүниені көркемдік
танымға айналдыру ең күрделі тұсы. Ғұмырбаяндық ... ... ... ... ... бұл шығарманың құжаттылығын негіздей
түседі. Осы ... ... ... тек ... ... ... ... деректі көркем дүние де болып шығады. Олай болған күнде ғұмырнамалық
көркем шығарманы деректі көркем шығармадан бөліп тұратын ... ... ... ... ... және ... ... байланысты
болса керек. Нақты өмірдің өзінен ... ... ... қиял ... ... ие ... ... кейбір өткен
оқиғаларды бейнелеуде айтылар ... ... ... ... ... кездесуі заңды да. Тарих және тарихи тұлғалар мен
оқиғалардың автор-кейіпкер ... ... ... ғана ... ... бұл ... аса сақтық және ыждағаттылықпен
қарайды. Көркем туындылар стилінде баяндаудың қызметі жоғары болып келеді.
Себебі, оқиғаны бастан өткерген ... ... ... өз ... кейде сол оқиғаның ортасында жүріп бейнелеуі де ұшырасады [1, 21-
22]. ... ... ... ... ... ... беруде
авторлар психологиялық талдаудың түрлі әдіс-тәсілдерін қолдануы ... ... ... тұлғалар бейнесінің көркемдік бейнесіне бару үшін,
олар кейіпкердің ішкі жан дүниесіне енуге ұмтылады. Өздері ... ... ... ... ... ... арқылы бейнелеп,
көркемдікке ... ... ... ғұмырнамада авторға тікелей жүк артады,
автордың стилі, шығармашылық ұстанымы, таланты да тікелей соған ... ... ... ... қазақ қоғамы, ыдырап шет елдерде шашырап
жүрген қазақ елі тағдыры аталған шығармада автор-кейіпкер және ол ... ... орта ... ... Шығармада суреттелетін өмірлік
шындық, көбіне, ... ... ... ... ... да ... шығармада қамтылған өмір шындығы субъективті сипатта
көрінетіні бар. Таза көркем шығарма емес, ғұмырнамалық туынды ... өмір ... ... ... көрінуіне қарсылық таныту да
қиын. Өйткені жанр табиғаты субъективті сипатты сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Ғұмырнамалық жанрда
кейіпкер – автор. Демек, кейіпкердің көз ... ... ... ... ... ... адамаралық қатынастар, түрлі мінездер ... ... ... ... тағдыры белгілі дәрежеде – ... ... ... белгілі дәрежеде – кейіпкер танымы! Бұл мемуарист өз
шығармасында қазақ ... ... ... аралығында болып өткен өмір
шындығын өз тағдырлары ... ... ... ... ... ... адамдарды көркемдік жинақтауға ... ... ... ... ... ... зерттеудегі маңызды
факторларды анықтаған соң, мемуарлық шығармалардағы кейіпкер танымы мен
тағдыры ... біз ... ... [1, ... ... ... жазуда қазақ ұлттық мемуары мен Еуропа,
Ресей қаламгерлерінің дәстүрлі жолдарынан зор ... бар ... ... ... жазған шығармаларында осы игі дәстүрді онан әрі жалғастыра
түсті. ... үшін ... ... көркемдікпен игерілуіндегі қаламгерлік идея
мен тақырыптың мән-маңызын ашты. Зерттей келе, зерделегеніміз, ... ... ... әдебиетіміздің көркем-эстетикалық әлемінің көкжиегін
кеңейтіп, тарихи танымымызды тереңдетіп, әдеби көзқарасымыздың біліктілігін
дамытуға зор үлес ... ... ... ... ... ... алып ... деп ... ... (автобиографиялық) романына
арқау болған өмірлік шындықтар мен идеяларды, характерлерді талдай отырып,
заман шындығы мен көркем шындық арақатынасын таразылау және осы ... ... ... ... тың ... ... ашып көрсету туралы ізденіс нәтижелері көрініс тапты [1, ... ... ... ... дала ... емін-еркін ғұмыр
кешкен осынау арда жұрттың моральдық-рухани әлемінің тазалығы, өздерінің
адамгершілік принциптеріне деген ... ... бой ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақ деген халықтың
имандылыққа негізделген асыл қасиеттері де айқын ашыла түскен [11; ... ... ... ... мазмұндық құрылымында мемуарлық
романдардың әр ұлт әдебиетінде кең ... ... ... ... ... ... ... деп санауға дәйектер бар.
Белгілі бір көзқарастар тұрғысынан ... ... ... ... ... шығарманың оқырманды қызықтыратын жағы, сөз жоқ, оның
мазмұны, келтірілген деректері мен ... ... ... мен ... ... ... осынау маңызды
компоненттерін жазушының дұрыс қолдана ... ... ... шоқтығын едәуір биікке көтере алған деп ... ... ... ... прозаға мейлінше
жақын Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып ... өн ... ... тән ... ... ... болып келсе, мемуарлық шығарманың
көркемдік деңгейі де соғұрлым ... ... ... ... ... ... Танымдық-тағылымдық және тарихи жақтарының салмағы өз ... ... ... де ... ... ... күшейте түсетіні дай туғызбаса керек деп ... [11; ... ... ... ... ... очерктердің мазмұнына
қатысты былай деп ... ... ... ... жазу үшін
автордың өмірлік тәдірибесі мол сөз етуге тұрарлық оқиға, ... ... қана ... ... ... ... саралау шеберлігі де
болуы шарт» [15; 161]. Мемуарлық романдардың жекелеген бөліктері мемуарлық
очерктерлен тұратындығын ескерсек, ... ... бұл ... ... үшін де ... ... ... сөзсіз [11; 28].
Осы еңбекте зерттеу ... ... ... ... ... ... жекелеген ірілі-уақты тарихи
деректер қазақ тарихшыларының көңіл бөлуіне олқы соға ... ... ... тарихы» академиялық басылымының 9-томында айтылған:
«Халық басынан кешкен тарихты бейнелеп берудің әдіс-тәсілдері мол. ... ... ... мол жолы ... ... танылады» [16; 167]
деген тұжырым мемуарлық ... ... ... ... ... ... ... Егер де жазушы өз туындысында тарихи кезеңдерге
қатысты кесек оқиғалар мен жекелеген тұлғалардың ... ... ... ... ... ... мемуарлық романды тарихи романның
да жүгін арқалай алары сөзсіз. ... ... ... жазуға
бел буа отырып, замана шындығының аясында ұлт тағдырына ... ... ... да ... етуі тиіс. Бұндай талаптар Кеңес дәуірінде
қабырғасынан қойылып көрмегенін ескерсек, бүгінгі тәуелсіздік кезеңінде ... тіл ... ... ашып ... бастағаны байқалады [11; 31].
Төл әдебиетімізде мемуарлық үлгіде
жазылған романдар саны ... ... ... ... ... ішінде
бүгінгі күнге дейін оқырман ... ... бұл ... ... ... жоғарыларының бірі Қабдеш Жұмаділовтің
«Таңғажайып дүние» ... ... ... [11; ... зерттеу көзіне айналдырып отырған романды
ғұмырнамалық, яғни, мемуарлық рман ретінде талдап, қарастырдық. «Таңғажайып
дүние» баз бір ... ... ... аз ... ... ... жоқ.
Өткінші мода болған жоқ, қайта жыл өткен ... ... ... ... Төл әдебиетіміздегі жаңа бір сапалық ... ... ... ... күшейіп арта түсті. Осы орайда
Қ.Жұмаділов өзінің жазушылық парасатын кең ... ... ... ... түсті. Бұл арқылы жанрлық дәрежеде қанат жайып, ... ... Аз ... асыл ... ... ... екінің бірінің
қолынан келмейді. Осы тұрғыдан алғанда біз ... ... ... шығарма жазушының барлық көрген-білгенің жазуы мен жариялауы болып
табылады. ... ... ақыл мен ... ... ... бар. ... ... ... ... ... ... ... «Қош бол, майданы» секілді ... ... ... ... дегеніміз – адамның ... ... ... ... ... ... тілмен түскен үлгісі.
Көрнекті ... ... ... «Ғұмырында
кісінің жадында елеулі құбылыстар сақталып қалады. Сол елеулі құбылыстардан
мемуар тұрады. Бүкіл ... ... кісі ... жадына қатысты
қалыптасады», - дейді. Сонымен бірге жазушының өзі көріп, білген жайларды,
әр түрлі адамдардың ... айту – бұл жанр ... ... нақтылығы да, әсерлілігі де осыған байланысты. Роман жанрын
зерттеуші көп болғанымен, мемуарлық ... ... аса көп ... ... ... ... ... мен әдебиеттанушылар
қатарында Рахманқұл Бердібай, Құлбек Ергөбек, Тұрсынбек Кәкішетерді айтуға
болады. Біз осы ... ... ... ... өз ... [19, ... мемуар жанрына келетін болсақ, бұл жанрдың қазақ
әдебиетінің теориясында көп ... ... Атап ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов туралы көптеген
монографиялық зерттеулері жарық көрді. ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, шығармашылық жолындағы
тағдыры мен тарихын талдап көрсетті. ... ... ... ... өмірге қалай келгені, жазушы жайындағы естеліктер өте ... ... Жанр ... ... ... Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романы әлеуметтік-
айшықты мемуарлық ... ... ... ... ... ... нақтырақ
талдау барысында бұл тұжырымға толықтырулар мен ... ... ... аударылды. Бұдан келіп туындайтын жағдай – басқа ... ... ... мемуарлық романның табиғатында өзіне тән
тақырыптық-дүниетанымдық ерекшеліктер ұшырасып ... ... жазу ... Кеңес Одағының
соңғы жылдары мен ... ... ... ... прозасында
ұшыраса бастады. Бұл кезеңдегі мемуарлық дүниелерден біз Мұхтар Шаханов пен
Шыңғыс Айтматовтың «Құз басындағы аңшының зары», ... ... ... ... дүниелерін айта аламыз. Бұл туындылар топтық жағынан
қазақ елінің жаңа ... мен жаңа ... ... салыстыра
бағалау сипатындағы дүниелерімен толыға түсіп, әр ... ... [19, 21-22]. ... ... ... – қазақтың,
халықтың шындығы болып табылады. «Таңғажайып ... атты ... ... қызу конфликтіге толы. Кітаптың басты ерекшелігі сол роман
бастала салысымен әдеттегі баяу ... ... ... жанжал әрекеттер орын
алып, тартыстың ең биік ... ... ... ... Қ.Жұмаділовтың
оқырманы оқиғаның нағыз ушыққан, көп уақыт бойы асқынған жараның аузы
ашылған тұсынан бастап ... ... ... ... ... ... ... қойған. Мемуардың бағасы мен құнының жойылмауы да осы
болса керек. Кейінгі іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... көпшілікке мынадай сұрақтар береді:
- Менің ғұмырым арқылы бір кезең көрініс тапты, мұны ұмыттыруға ... - ... ... ... мәселелерін қалай сақтап қалуға
болады? - ... ... ... ұлттық мәйегімізді бұзбай алып
қала аламыз? Бұл ... ... ... ... ... ... ... шығара бастайды. Қазақ прозасындағы бұл көркемдік
әдіс – ... ... ... ... ... ... экспозициясы болып
табылады. Толстойша: «Экспозиция – роман біткенше ... ... ... керек. Барлығы проза барысында бірнеше әрекетке, характерге,
фабула-сюжетке, ойға құрылған, жымдасқан. Барлық кішкене эпизодтардың ... ... ... ... ... ... мінезі, сөз саптауы реалистік сипат туындатады. ... ... ... өз ... табиғатына орай
жауаптайды. Бірақ мұнда да ... ... мен ... мән берілген.
Жазушының өз сөзімен айтсақ: «Түбінде ғұмырнамалық ... жазу ... ... ... алпысқа толғанда жазбаған мемуарды енді қашан
жазбақпын! Өмір дегенің ...... екі ... қақ ... ... онда, жағасы мұнда. Тағдырдың айдауымен осы сызықтың ары-
бері сан рет ... ... ... кім ... сол ... ... Мен басқан жолдармен кім жүріп өтеді? Мен бастан кешкен, мен ... ... ... ... кім ... бере алады? Әрине, өзімнен басқа
ешкім айтып бере алмайды... ол ... аты ... ... Сондай-ақ
жазушы өмір туралы өз пікірін былай білдіреді: ... ... ... ... ... деп ... да болмайды екен. Өмірдің ырқына
көнбейтін, ащы мен ... ... ... жоқ, ... ... ... Сен оған соғып өтер қонақсың. Сөйте тұра бар ғұмырың күреспен, талас-
тартыспен өтетіні ғажап! ... ... ... – сыры ... ... ... Жазушылық өнер де сол ғажайыптардың бірі... осының бәрін
ой ... ... ... де, бұл ... «Таңғажайып дүние» деп атадым.
Романның сюжеті ... ... ... ...... ... ... қарым-қатынасы, бір-бірімен байланысы, оқиғаның ... ... өсу ... ... ... ... ... өзара
қарым-қатынасы, байланысы, қайщылықтары, жек көру, жақсы ... әр ... ... өсу, ... ... ... ... ... да жат елде ... атамекеніне жетіп, тағы бір империяның қилы кезеңін көрген бас
кейіпкерлердің көкірек ... ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік қарым-қатынастар кеңінен көсіле суреттеліп
өтеді.
Жалпы, бұл шығарма тақырыбының сомдылығы, оқиғалардың ... ... ... ... ... шешімінің шымылығымен
ерекшеленеді. Романның басқы тарауы арғы ... ... ... деген арманы еді. Халықтың жарты бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... өмірімен өрбиді.
Түгелдей қаламгердің тағдырына және соған байланысты ... ... ... ... жеті ... ... әр ... бас-басына ат
қойылған. ...... ... белгілі бір жүйелікпен орналасу тәртібі болса,
«Таңғажайып ... - ... ... ... қатарынан табылады.
Өйткені «Сатылы композициялы роман бірі екіншісінің заңды жалғасы есебінде
келетін бірнеше эпизодтардан немесе ... ... Ол ... бас ... бір ... ... эпизодқа ауысып, әр эпизод сайын
жаңа жағдайда өз характерінің бұрын көрінбеген жаңа ... ... ... ... ... жылжытады». ... ... ... деп ... ... бұл ... ... іштей
ғұмырнамалық (автобиографиялық), мемуарлық, эпистолярлық болып жүйеленеді.
Олар бір-бірімен табиғаты жақын, әрі бір ... ... ... беретіні тағы бар. Ішкі жанрлық жүйеде ... ... ... ... бір ... өмір сүрген даңқты адамдардың өмірінен жазылған
деректі туындылар деп аталады. Айталық кешегі кеңес үкіметі кезеңінде дүние-
ғаламның даңқты тұлғалары өмірінен ... ... ... ... ... 1933 ... бастап бүгінгі күнге дейін жарық көріп келе
жатқан ... ... ... ... ... ... ... в
исскустве» (1967 жылдан жарық көреді) сериясы да болып саналады. Ол –
бірыңғай өнер ... ... ... ететін деректі туындылар жүйесі. Біз
бұларды «Өнегелі өмір», ... ... ... деп тәржімалап жүрміз.
Сталған сериялар бойынша қазақтың ... ... ... ... ... ... деректі ғұмырнамалық туындылар жарық ... Өзге ... ... ...... ... бөленіп өткен
тұлға жайында дербес автор (өзге адам) ... ... ... ... ... ... Медеу Сәрсекеев Қаныш ... ... ... Біз бұл ... ... өреде» жарық көрген
туындыларды ғана айтып отырмыз. Қазақ әдебиетінде ғұмырнамалық прозалардың
небір асыл ... бар. ... ... ... автобиографиялық туындылардың әдебиет тарихында небір тамаша
автобиографиялық роман, повесть, әңгімелер жазылған. Біз ғұмырнамалық ... ... ... ... ден ... Біз талдайтын
шығармалар ... ... ... тым ... ... ... ғұмырнамалық
уақытпен, дәуірмен бірге алға ... ... ... ... ... деп алынған туындылар іштей көркемділік, мазмұндылық үйлесімі
мен формалық баяндалуына жүйелеуіне қарай бірнеше түрге бөлініп қарауға да
болар еді. ... Ұлы ... ... ... жазушылар ғұмырын
негіз еткен шығармаларды тек мемуар жанрына жатқыза салу әсте мүмкін емес.
Қазақтың ұлттық ... мен ... өз ... ... ... ... ... Т.Рысқұлов т.б. даңқты жандардың
өмір тарихынан жазылған ... ... ... ... ғұрымдың
жаратылысын ашу болғанымен авторлық танымға да ол мүмкіндік беріледі.
Бейнелеу ... ... бұл ... ... ... ... жол
болса да, барлық ғұмырнамалық жанрға жатқызуға әсте келе бермейді. ... ... ... ... ... ... деп ... жөн. Қазақ
ғұмырнамалық шығармалардың кемеліне кегеніне қарамастан, ... ... де ара ... ... ... аз емес. ...... ... ... бейнелеумен ерекшеленеді. Бұрынғы кеңестік
және қазіргі ұлттық әдебиеттегі эстетикалық ... ... ... ... ... қомақты
орны бар классиктердің шығармашылықтарындағы ... ... ... мен көріністерге, деректерге біраз, тіпті басты ... ... ... ... ... ... ... В.Шелли («Ариэль
или жизнь Шелли»), Виктор Гюго («Олимпио или жизнь Виктора ... ... ... или «Жорж Санд»), т.б. орыстың классикалық әдебиетінде
ғұмырнама жанрында ... ... ... М.Горький, Ф.Гладков,
Н.Г.Чернышевский, А.Герцен, т.б. шығармаларының мән-маңызы айрықша.
Кеңестік дәуірде ... ... ... ... ... мен
жанрлық талап тұрғысында ерекше көзге түсетіндері ... ... ... ... ... В.Гусеваның «Легенда о синем
гусаре», Ю.Трифоновтың ... ... ... ... атасақ, сол кезеңде дүниеге келген өзге ұлттар әдебиетіндегі
Ұлық – ... ... ... таңы», С.Айнидың «Бұхара», «Мұғалім»,
С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу», ... ... ... ... «Көз ... ... ... «Есте қалған кей сәттер»,
Айбектің ... ... және т.б. ... ... ... шығармаларды атауға
болады. Бұлар ХХ ғасырдың бел ортасына дейін жазылған шығармалар болатын.
Бүгінгі
қазақ ... ... ... жайы ... әлем ... ... орыс ... үйрену және үндестік арқылы жетіле түскен. Ол
– ұлттық әдебиетіміздегі ... ... ... ... ... ... жаңарған, жаңа мазмұнмен түлеп, түрлене көркейген ... ... ... ... ... поэзияны да қамтиды.
Ұлттық мемуар элементінің көне үлгісінің ... ... ... ауыз ... ... да, ХІХ ... ІІ жартысынан бергі жазба
әдебиетпен де келеді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... аударарлық саласын құрайтын ғұмырнамалық, ... ... ... ... ... ... атты
шығармасын Ә.Нұршайықовтың «Мен және ... ... ... ... қатар алып қарастырған жөн. Ол үшін ең алдымен бұл
шығармалардың көркемдік құрылымы, табиғи ... ... ... ... ең ... көркем туындыларды тудырушы аталған авторлардың шығармашылық
әлеміне ... ... ... Бұл ... ... романдардың
авторлары, яғни автор-кейіпкерлер өздерінің уақыт (замана) пен ... ... ... ... ... (қоғамдық саяси, эстетикалық-
моральдық жақтарынан) өз халқының рухани асыл мұраларын, ... ... ... ... ... өзінің қилы тағдырын ұрпағының
болашағына арнаған, сол ... ... ... ... ... үйреніп, жаманынан жиренсін деген мақсатта жазылған, өнегелі
өмір өрімдері Ә.Нұршайықовтың «Мен және ... ... ... өте ... ... ... ... аталған үш романның жанрлық
ерекшелігі, мән-мәнісіне тоқталып, ... ... ... ... ... қажет.
Қабдеш ... ... ... ... Нұршайықовтың «Мен және
менің замандастарым», Мұхтар Мағауиннің «Мен» романдары жаңа сапасымен
ерекшеленеді. ... ... пен ... аңсаған ұлттың руханият
қозғалысын, жаңаруын байқататын шығармаларда тек қана ... ... ірі ... қозғау бар. Ғұмырнамалық шығармалардың
суреттер объектісі өзгеріске келуімен байланысты мемуарлық түрге қарай
жаңару ... ... ... ... баяндай келетін
адам биографиясын тұлғаның қалыптасу жолына қарай өрбітіп ... ... ол ... ... ... ... өзінің
қоғам, орта туралы ойларымен байытады. Айтылар әрі суреттелінер ... ... ... ... «Мен және ... ... ... «Мен» ғұмырнамалық шығармаларында өмірдің барлық сәттері, әрбір
сағат, ... ... айы ... ... да ... ... аса ... де қымбат сәттері таңдап алынып бейнеленеді. ... ... өмір ... адам ... тарихының, жүйелі
берілуінде авторлық ... ... ... ... ... ... ... формалық жақтарынан қарайтын болсақ, әр
шығарманың өзіне тән ерекшеліктері бар екенін көреміз. ... ... ... беті ... ... түрлі болатынын көрсетумен қатар,
типологиялық ұқсастықтары да бар. Ол ... ... ... ... ... «Мен және менің замандастарым», естелік,
күнделік, хат, ... ... ... ... т.б. көп ... ... ... дүние» көркемдігінде өзге ... ... тұр. «Мен және ... замандастарым» - әлеуметтік,
қоғамдық, тарихи деректер, мәліметтерді мол қолданатын өмірбаяндық мәнді
роман. «Мен және ... ... ... ... ... өзі ... тарихи, әлеуметтік өмірді кешкен автордың жазғаны. «Мен және менің
замандастарым» - оқиғалардың ... ... ... ... Онда ... жай да, ... материалдары хаттық формада кездеседі. Бұл
– суреттер объектісі мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл біздің әдебиетіміздегі социолистік реализм
әдісімен ... ... ... ... «Мен», «Таңғажайып дүние» романдарындағы оқиға
мен адамдарды ... ... ... ... ... ... Яғни ... сюжеттің түзілуі мен сол сюжетке тең ... ... жайы – осы ... ... ...... ... өзегіне көтергенде, объективті шындықтан
ауытқымайды өмірде көргені мен кездестіргені тұрғысындағыдай жайда жазады.
Бұл – ... де, ... да, ... де ... бейнелеуге жаңдай
жасайды. Осы жай – ғұмырнаманың шынайылығы мен ... ... ... ... ... ... тарихшы, әдебиетші ретінде
көрінеді. Ол өз ... ... ... ортасында жүреді.
Автор – кейіпкерлер екі ... да ... ... ... мен бүкіл әрекет,
ойында қоғамдық-саяси, эстетикалық-моральдық жақтарынан, өз қалқының асылын
бойына жинақтай келген – ... ... ... ... ... ... көрсетеді «ұлттық пішінде жазушы сомдаған образдардан
ғана емес, сондай-ақ оның қай тілде жазғанына қарамай осы ... ... ... ... ... іздестірген абзал». Автор – кейіпкердің
өсу жайы оның қоғамдық ... ... ... өсу бет ... Осы ... ... мен ... – кейіпкер өте жақын болғанымен,
ғұмырнамалық рмандағы ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділовтер
мен жазушы М.Мағауин, яғни Қ.Жұмаділовтер бір емес. ... ... ... ... – автор, автор – жазушыға бағынуы әбден мүмкін. Романдағы өзге
кейіпкерлерге қарым-қатынасын ...... ... ... ... мен
автор – қаһарман жөніндегі жазушы ойын да ... ... ... мен ... жүзбе-жүз әңгімелегендей көрінеді. Бұл көп ... ... ... соған жұртты сендіре түсерлік мәнде тұрады.
Жазушылық ... ... ... ... ...... ... қасынан тапқызады. Басқа ... де ... ... болғандықтан да, жазушы баяндауларында келтіріледі.
Жазушының автор – кейіпкеріне ... ... ... ... ... ... көзқарас білдіру мақсатынан кейде сюжеттің өзін ... жеке ... ... келтірінді новеллаларды орналастыру арқылы
да жеткізетін жайы бар. ... әдіс ... ... бұзбай жалпы
шеңберден «автор – кейіпкердің ой-дүниесін, болмаса сол кездік ... ... ... ... ... және ... ... қарастырсақ, осы жайларға көзіміз жете түседі.
Мысалы, ... ... ... ... «Ұшқан ұя», «Қыран
қия», «Алматы аспанында», «Жойылған тор», «Қанат толды», «Түлеу», «Самғау»,
«Тоят» тақырыптарының кей ... ... ... Мағауиннің «Мен»
романындағы «Шытырман», «Қия жолдар» деген тарауларда ғұмырнамадағы ... ... ... ... ... ... ... емес, бұлайша
тақырыптар бөліп суреттеу С.Т.Аксаковтың «Семейная хроникасында» да бой
көрсетеді. ... ... ... ... ... халқының қилы-қилы тарихындағы қиындығы мол
кезеңдердегі шындықтың өз өмірлеріне әсерін, ықпалын шебер ... ... ... ... ... ... келбетін байыта түседі. Жазушылар
тарихи шындық пен халық тағдырының қайшылықты ... ... ... ... ... ... елі, ... халқы, ұлттық
әдебиеті туралы ой-толғамдарының ... ... сол еді. ... да
Ә.Нұршайықов, М.Мағауин, Қ.Жұмаділовтің шығармашылығында олардың өз
тағдырының ... мен ... мол ... ... ғұмырнамалық (мемуарлық) ... жол ... «Тар жол, ... ... С.Мұқановтың «Өмір мектебі»,
Ғ.Мұстафиннің «Көз көрген» ... ... ... ұя» ... ... қалыптастырған іргелі туындылар. Әдебиеттану ғылымында
аталған шығармалардың жанрлық ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырылған.
Ғалымдар ... ден ... бұл ... бір ... ... ... ... қалыптастырса, екінші жағынан өзінің
көркем болмысымен жалпы ... ... ... өсу, ... шебін алуға да ... ... ... ... ... автор өмір сүріп отырған қоғамда іргелі өзгеріс, тіпті
саяси төңкеріс болып ... соң, ... ... ала ... ... ... «Тар жол, ... кешу», С.Мұқановтың «Өмір ... «Көз ... ... ... ... ХХ ... қоғамдық-саяси жағдай 1917 жылғы Қазан төңкерісі, төңкерістен
кейінгі қоғамдық өзгерістер, ел ... ... ... басқа
арнада дамуы ықпал еткен. «Тар жол, тайғақ кешу» саяси күрес-көтерілістер
ізі суымай тұрып, іле-шала ... ... ... «Көз көрген» араға
біраз уақыт салып барып жазылған. Ал, Әзілхан Нұршайықовтың «Мен және менің
замандастарым», ... ... ... ... ... ... ... тууына 1986 жылғы жағдай, қазақ елінің
тәуелсіздігін алуы, жаңа қоғамның «өтпелі кезеңнен» сараланып өтуі ... деп ... ... ... жаңа ... ... ... екі
дүниені өзара салыстырып ойланады, толғанады, көргендері мен ... ... ... жинақтауға түсіріп, шығармада бейнелеуді
ойлайды. Өзге көркем туындылар секілді мемуар да ... ... ... үш ... ...... ... баяндалатын оқиғалар тізбесінен, өз өмірі мен өзі ... ... ... ... ... ... ... Алайда,
романда бейнеленген өмірлік материалдарының бастау-арналары, даму, өрістеу,
шарықтау, түйілуі әр түрлі болып келеді. Мәселен ... «Мен ... ... ... ... баянсыз балалық шығынан бастамайды,
көз көрген ұлы жазушылармен ... ... ... ... бұл тұрғыдағы ұстанымы мүлдем басқаша. Жазушы өз өмірінен гөрі
қоғам, ғылым, шығармашылық мәселелерінің тек жеке басына қатысты ... ... ... алып бейнелейді. Суреткер Қ.Жұмаділовтің өміріндегі
алып екі империяның тұсындағы аламан өмірдің шындығын көркемдікпен ... ... ... әдебиетте аз көрінген ... ... ... ... ... ... мол ... жеке басылық өмірді, орта
бүкіл қауым қоғам жайымен ... ... өз ... ... ... ... жасап келеді. Олардың кітаптарында да өршіл романтизм,
білім, тарихи дерек, публицистика мен терең философия, өткір ... ... ... ... ... ... ... көптен-көп болады.
Осылардың баршасының түзілуі – мемуарға сипат берсе, ғұмырнамалық романда
оның ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
«Өткендер мен ойлардан», «Тар жол, тайғақ кешуден» көп жайда осыны сезінуге
болады. ... ... ... ғұмырнамасында өмірде болған оқиғаларды түгел тізбейді,
керісінше автор – ... ... ең ... ... ... ... да, ... өз өміріндегі сүрлеу-соқпақ, қиян
жолдарға ойысып отырады. Бейнеленген оқиғалардың бәріне жазушы ... ... ... ... ... ... тізбесіне оралып отырады. Жазушы
мақсатының өзінен оның басқа екі автордан Қ.Жұмаділов пен Ә.Нұршайықовтан
ерекшелігі, ол ... ... өз жеке ... өмірде емес,
ғаламдық өмірдің шындығын ... ... ... ... ... ... айтарлықтай
айырмашылықтар бар. Ә.Нұршайықов әр жылдары болған оқиғаларды жазып жүрген
қойын дәптеріне сене ... ... еске ... ... ... ... ... арасындағы рухани, тарихи шындықтың, өткеннің болашаққа қажет деген
тұстарын ... Бұл ... ... ... Ғ.Мүсірепов,
Ғ.Мұстафин, С.Мұқанов және т.б. сынды тарихи тұлғалар арасындағы қарым
қатынастың тарихы мен ... үшін ... ... ... ... ... келеді. Автор – кейіпкер қолданған бұл әдіс ғұмырнама
жанрына үйлесімді. Негізінен, автор – ... ... ... ... ... жазған күнделіктері мен өлеңдері, ғылыми мақалалары болып келеді. Автор
оларды ... ... ... ... алып ... ... кейбір
оқиғаларға ретроспективалық тәсілдерді қолдану арқылы ... көз ... ... кешегі шындықты бүгінгі күн тұрғысынан бейнелеу ... ... ... ... ... жазуда қазақ ұлттық мемуары мен Еуропа, Ресей ... ... зор ... бар ... ... және ... ... осы игі дәстүрді онан әрі жалғастыра түсті. Әрқайсысы,
мәселен, ... «Мен және ... ... ... естеліктің
ғұмырнама үшін көркемдік маңызын көрсетсе, М.Мағауин өз ғұмырын арқау ... ... ... ... ... ... мен ... өз тәжірибесімен байытады. Қ.Жұмаділов ... ... ... ... пен ... қаламгерлік идея мен тақырыптың
мән-маңызын ашты. Зерттей келе зерделегеніміз ғұмырнамалық роман тәуелсіз
ұлттық әдебиетіміздің ... ... ... ... ... ... ... көзқарасымыздың біліктілігін дамытуға
зор үлес қосып, әдебиеттану ғылымындағы жанрлық өсуге мол мүмкіндік ... ... ... әсіресе, роман
композициясынан жазушы шеберлігі жақсы көрінген. Автор оқушының көз ... ... ... жай ... қана ... ең ... солардың басты
сын-сипаттарын кең ауқымда жайып салған. Автор кейіпкерлердің бір-бірімен
қақтығысы ... ... ... ... [19, ... ... әдебиетінде ғұмырнамалық шығармалардың саны
көп емес еді. «Таңғажайып ... ... осы бір ... қалған жанрдың қатары
тағы бір шығармаға, шығарма болғанда аса көркем, ... ... ... ... айтқанда, «Таңғажайып дүние» қазақ көркем әдебиетінде ғұмырнамалық
шығармалар қатарын толықтырған, оны ... бір ... ... ... ... ... өз кезегінде бұл шығармаға қайта-қайта айналып ... ... ... ДҮНИЕ” РОМАНЫНДАҒЫ АВТОР БЕЙНЕСІ
Жазушы Қ.Жұмаділовтің суреткерлік ... ... ... ...... ... атты ... «Жұлдыз» журналының 1998 жылы №1,№2,№10,№12, 1999жылдың №1,№2
сандарында жарық көрді. Кейін 1999 жылы жеке ... ... ... Әр ... ерекшелігі, табиғаты болатыны белгілі. Ендеше ғұмырнамалық шығарма
жайында сөз еткенде, оның жанрлық табиғатын ескерген ... Бұл ... ... ... аз емес. Мемуарда естелік, ... ... ... тоғысып келіп ... ... бұл ... ... ... көп. ... Бабырдың «Бабырнама», Юлий Цезарьдің «Галл
соғысы жайлы жазбалары», ... ... ... ... ... ... ... с тобой»), Н.Островскийдің ... ... ... ... ... ... жоқ» («На запалном фронте без
перемен»), С.Моуемнің «Қорытынды», Л.Толстойдың автобиографиялық романы
(«Детство», ... ... ... «Багров немересінің
балалық шағы», Герценнің «Өткенім, ойларым» («Былое и ... ... ... ... ... ... бір ... емес [17, 56].
Бүгінгі қазақ әдебиетінің өзіндік келбетін танытар ... ... ... ... ... талпынысы болғандықтан,
әдебиеттану ғылымы бұл саланы ... тыс ... ... ... дәуірі
үстемдік етіп тұрған кезеңде, адам факторы аяққа тапталған ... бұл ... ... ... біз ... ... жеке адамның
пікірі, көзқарасы ұжымдық сананың тасасында қалып қоятын, сондықтан да бұл
жанркенжелеп ... ... ... ... үлес ... ... ... ... осы ... ... еткен жазушылары жеткілікті. Сәбит ... ... ... ... «Тар жол, ... ... Ғабиден
Мұстафиннің «Көз көргені» қазақ мемуарлық романының бастауында ... ... ... елі егемендік алғаннан кейін ерекше қарқынмен даму ... ... ... ... ... өмірдің құпиясы»,
Ә.Әбішевтің «Айтпай кетті демеңдер», Ә.Нұршайықовтың ... ... ... Х.Оралтайдың «Елім-айлап өткен ... ... ... ... ... ... жүр. Біздіңше, осы жанр түбегейлі зерттеуді қажет етеді
[17, ... ... ... ... ... сыни ... таза жоқ ... болмайды, әсіресе, соңғы жылдары жарық көрген романдар жайында.
Әрине, жазушы өмірде ... ... ... Көпшілігінде көзі тірі
адамдар жайлы да жазады. Міне, романмен келіспейтіндер де осы көзі ... ... ... ... бой көрсететін тұстары бар. Бұл – даулы,
әрі шешімін ... ... ... ... ... ... романы – ғұмырнамалық роман.
Қ.Жұмаділов өзінің ... ... етіп ... ... –жазушы кім
десеңіз, ол бүкіл өмірі символға айналған адам. Егер мен өзім ... ... оның ... туралы, жалпы адамзат туралы хикая болып шығарына
сенемін. Мұндай сенімсіз қолыма қалам алмаған болар едім», - ... ... ... ... автордың алға қойған ... ... ... ... ... ұя», «Қыран қия», «Алматы аспанында»,
«Жайылған тор», ... ... ... ... ... (эпилог орнына)
бөлімдері құрайды. ... ... ... ... ... бастап, бүкіл ғұмырына негіздеген. Қаламгер
шығарма ... әр ... ... өткерген оқиғаларға негіздеп
суреттейді. Өз өміріндегі ... ... ... ... сабақтастыра қарастырған. ... ... ... ... шығарма сюжетін әр тараптан
өрбітіп, үлкен арнаға құәып отыруға мүмкіндігі келе ... ... өз басы ... я ... түрде қатысты болғандықтан, шығарманың
сюжеттік желісі автордың дүниетанымы мен көрген-түйгендеріне ... орай ... ... ... ... ... ... орын алады да, суреттемелерден гөрі, баяндау тәсілі басым болып келеді.
Өмірді терең барлған жазушы ел ... ... ... ... әр ... куәсі болып отырады да, оқушыға нені құптатып, неден бездірмек
болғанын шығармада ашық ... - ... ... ... ... ... ... бұл романды жазуының
себептері де жоқ емес. Ол оның өмір ... ... ... ... ... ... ойлаған жазушы өзінің шығармашылығын зерттейтін
болашық әдебиетшілерге сырға толы күрделі де мағыналы ғұмырын өзі ... ... ... ... – екі ... ... ... және Қазақстан жағдайды салыстыра келіп, өз замандастарымен қарым-
қатынасын, қоғам, адам, ... ... ... күйініш-сүйінішін
танытып, өзіндік дүниетаным, концепциясын ұсынып ... ... ... ... да, ... да ... ашық айтады. Ғұмырнамалық
романның құндылығын ... ... ... бірі – ... ... суреткер дүниетанымының тереңдігі, сыни
көзқарасының кеңдігі [17, 58-59]. Қаламгер өзінің ... ... ... ... ... ... ... ата-тегінің шығу тарихына жан-
жақты тоқталады. ... ... өмір ... жолы ... ... отырады. Шыңжанда өмір сүрген ... ... ... пен ... ... ... халін тебірене
суреттейді. Халық өмірін, салт-санасын, әдет-ғұрпын егжей-тегжейлі ... ... кең ... елеулі оқиғалар – жазушының балалық шағы,
Шыңжанда гимназияда оқыған кезі, Алматыда университетке түсуі, Қыай ... ... ... ... үзілуіне байланысты оқуын
аяқтамай елге оралуы, Шыңжанда «стиль түзеу» науқанының ... ... ... асып ... Сонымен бірге қазіргі уақытқа дейінгі
Алматыдағы өмір жолы, шығармашылықпен ... ... де сөз ... ... бір ...... өз ... туған-туысы жөнінде
жазғанда да ... ... ... ... сөз ... де, ... аша ... сыни көзқараспен қарауға тырысады. Кейбір
оқиғаларды тілге тиек еткен кезде ... ... ... күш ... ... ... жердің табиғат ерекшелігін суреттеу тұсында бұл стилі
айқын ... өмір ... ... ... қоғамдық-саяси жағдалардан
туынадаған халық басындағы ауыртпашылықтарды нақтылы адамдардың өмірімен
байланыстыра баяндайды. Мысалы, гимназия ... ... және ... ... ... ... ... небір зобалаңды аңғартады [17, ... ... көш» ... бейнеленген
кйіпкерлердің біразын кездестіреміз. Смайыл, Күдері, Айтолқын, Тұрсын,
Шәкен т.б. ... бәрі де – ... ... ... ... ... өз өмірбаянының
ауқымында қалып қоймай, құлашын кеңге сермеп, қоғамдық ... ... ... ... Қызыл империяның адамның санасына,
дүниетанымына салған іздерін аша отырып, осы ... ... ... де ... ашына жеткізеді. М.Әуезов ... ірі ... ... ... ... зардаптарын нақты мысалдармен дәлелдеп
көрсетеді.
Көргені мол жазушы болған оқиғаларды ... қана ... ... ... жасап отырады. Шығарманың ... ... ... әрі ... ... ... ... тәуелді етпей өмірден
түйгендерін қорытындылап отыруға айрықша назар аударады. Осы ... ... ... ғұмырнамалық романында суреткер көзімен қарау
басым. Авторлық ... ... ... ... ... ... жазушы бейнесіне қатысты бір бөлімнен екінші бөлімге
ілгерілеп дамып отырады. ... ... ... болса да өз дәуірінің өмір шындығына негізделеді. Ал өмір шындығы әр
жанрда әр ... ... ... сөзсіз.
«Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық романының бір
сипаты – басты кейіпкер автордың өзі. ... ... сөз ... ... ... адамдар туралы ой-пікірінің ... ... ... жөн. ... дәуір туралы, өзінің өмір жолы туралы,
қоғам мен әдебиет жайлы ... ішкі ...... ... ... ... ... балалық, жастық шағы
көрінсе, келесі бөлімде қоғаммен тығыз қарым-қатынаста көрінген [17, ... ... ... ... ... рет-ретімен баяндаудан гөрі, екі ... ... ... жан дүниесінің жанышталуына көбірек мән-мағына береді. Сондықтан
да романның танымдығымен бірге тағылымы мол. ... ... ... өткен
қаламгердің терең ... ... тағы да ... ... ... ... тән
сипаттардың бірі – өткен өмір, қазіргі және ... ... ... ... ... ... отыратындығы және оның үнемі қазақ
халқының тарихтағы тағдырымен тамырлас-қаламгер рухы ... ... ... ... ащы ... айта ... болашаққа сенетін
оптимистігінен ... ... ... ... көз ... ... адам жанының
драматизмінен хабар беріп тұрған көп нәрсені байқаймыз. Романның ... тұсы – ... өз ... ... қамтуы. Ол роман
композициясынан оқшау тұрған бөлек дүние ... ... ... мен өнер жолы біте ... ... қай ... жазушыны алсаңыз да, оның арқалайтын жүгі жеңіл ... ... ... ... ... жазушысы болуды құдай енді басқа бермесін.
Мұнда не ұлтыңды, не еліңді, не ... ... ... үшін ... соғу керек. Не болмаса, «қиын болса, дулығалы бас ... ... ... Міржақыптар секілді әділет жолында қасқайып тұрып қалуың
қажет. Екеуі де оңай емес, былай тартсаң бас кетеді, ... ... ... басылады. Қазақ жазушысы осының екеуін де бастан кешірді. Ерлер ... енші ... жері де – осы тұс» (82-93) ... ... қатал сынынан
өткен жазушының жан сыры – осы. Оның ... ... ... ... ар. Ары, жаны таза адамның көркемдік әлемінің күні ашық, ауасы кіршіксіз
таза ... еш ... ... [17, 61].
«Характерная черта ... ...... к ... социальным обобщениям, стремление выйти на
перекрестки истории, связать линое, ... ... ... ... с
общенародной судьбой. В мемуарной прозе тоже есть свой ... ... ... ... как бы ... с читателем особый договор:
ручаюсь собственной жизнью, что это было так, но в то же ... ... ... «записки», не «отчет», а произведение ... в ... ... ... характеры, образный строй, художественная структура
при этом все каждый раз до ... ... - ... ... ... ... ... ... ортақтастыра білген. Әрине, әдебиет – қашан да рардың ісі ... ... не ... кім ... ... да, алдымен осы өлшемге сүйенсе,
оның шығармасы көпке ... ... ... ... ... мен ... ... арналы қатынастар бізге етене таныс болғандықтан да қаламгердің
жан айқайы ерекше әсер етеді. Қазіргі оқырман мен ... ... ... ... ... ... алшақ уақыт жоқ. Сондықтан да кеше өзі куә
болған уақыттың көркем әдебиеттегі ... ... үшін жат ... өмір бойы ... ... ... оқиғаларды көркем дүниеге
айшалдырар кезде сол оқиғаларды тағы да әлденеше рет ой ... ... ... ... жазу – ... ... ... қасиет.
Қ.Жұмаділовтің көркем сөз өнеріне деген талабы, ұстанымы, талғамы, приципі,
кридосы осылай. ... ... ... ... ... еңбегі
шығармаларының санымен, көлемімен ... ... ... ... өз ... ... дәлелдеп келеді.
Бұл романда жазушы 70-80 жылдық өмірімізге ... ... не ... ... неге ұмтылдық, ендігі мақсатымыз, барар жеріміз не болмақ сияқты
әлеуметтік-қоғамдық, адами күрделі ... ... ... қозғай
білген [17, ... ... бойы ... ... ізін ... ... санасынан, іс-әрекетінен іздейді. Адамның кең дүниенің жұмбағын,
сырын, тылсымын танып білуге ... ... дәл ... ... ... келгенде неге дәрменсіз болатындығына жаны ауырған жазушы
адамдардың әрбір ісін ізгілік, имандылық, ... ... ... романының қоғамдық-әлеуметтік рухани жүгі ... ... ... ... ... дүнияуи құндылығы да осы ... ... ... ... ... пікірлер бола беруі әдбен мүмкін, ол тіпті, заңды да құбылыс, ... ғана ... ...... ... осы шығарма арқылы жаңа кезеңге аяқ
басты. Дүние болмысын жеке адамның танымы мен ... ... ... ... қол ... ғасырдың қазақ романын тұңғыш дүниеге келіп, ... ... ... ... ... Жаңа эпос көп ұзамай-ақ өзінің жанрлық
балаң кезін артқа тастап, оқиғалық сипаты мен әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... тез ... ... Бүгіндер ол сақайып, күрделі, кең
арналы, терең тынысты әлеуметтік-тұрмыстық роман дәрежесіне көтеріліп отыр.
«Таңғажайып дүние» - ... ... осы бір ... ... бұл ... ... ... әлемдік әдебиет көгіне еркін ... ... ... ... ой ... ... автордың өмірге, қоғамға,
адамдарға, өнерге ... ... ... ... ... айқын
көрінеді. Қандай ой ... да, ... ... ... ... ... бірі – ... қазақ
халқының өткеніне, әдебиеті мен мәдениетіне ... сыни ... ... ... өмір жолымен параллельді суреттеліп отырады. Адам үшін
өзінің өмірінен қымбат ештеңе жоқ, ендеше сол ... ... ... ... жолғ ... кешуінің» болашақ ұрпаққа үлгі боларлық тұстары да ... Ең ... ... ... ... ... де, ... халқы,
оқырманы алдындағы парызын еш ... [17, ... ... ... ... саяси тұрғыдан шектеулі
қағидаларын еш мойындамаған, мүмкіндігінше ұлттық ... ... ... Оған ... оқу ... көз ... болады.
Суреткердің авторлық позициясы ешкімге ұқсамайтындығымен бірден көзге түсіп
тұрады. Бұл, ... ... ... ... ... байқалады,
өйткені бұл тарауларда қаламгердің шығармашылық жолы ... ... ... ақиқатқа аяқ тірейді: ... жан ... ... ... келе жатқаны білінеді. Ол – азаттық таңы! Азаттық
болғанда, қоғамның, ... ... ... ... ... ... азаттығы. Ешкімнің әуеніне ермейтін, ешкімге құл болып табынбайтын,
осы бір ішкі бостандықтан артық не бар дүниеде? Сені қапасқа ... ... ... ... сөйлер сөзіңді де шектеуге болар, бірақ ... ішкі ... ... ... тұра ... Мен білсем, әлемдегі ең
қымбат, ең баянды нәрсе – адамның осы ішкі ... Мен сол күні ... ұзақ ... ... азамат ретінде, өз жеке басыма тәуелсіздік
жарияладым» (82, 109). ... ... өзі ... оның ... ... ... кредосы, концепциясы осы
өзіне-өзі жариялаған ой-пікір, сана ... ... ... ... ... неге әкеліп тірейтінін халқымыздың сан ғасырлық тарихы бізге
дәлелдеп берді емес пе? Біз бұл жерде қолдан халық ... ... ... ... ... пікір айтсақ та, жазушының тудырған рухани
дүниелеріне ... ... ... ... ... автордың талдауына негіз болған
туындыларға қатысты пікірлер осының дәлелі. «Шығарманың идеялық, ... ... бұл ... сөз ... өзі ... ... көркемдіктің
негізгі критерийі – ақиқаттың ашылуы десек, оның ... жері – ... ең ... ... мәні ғой. сол ... ... ... тағдыры бар қайшылығымен (ол азат адам ба, әлде бодан ба?) ... ... ... ... алыс ... Нәтижеде жалған концепцияға
құрылған ... ... ... [17, ... ... осы ... ... классик жазушы М.Әуезовтің «Абай жолы» романы жайында да өзінің ойын
ашық айта ... және ол ... өмір ... ... Абай жайында төрт томдық эпопея, қаншама зерттеу
мақалаларын жазған Әуезов те ұлы ақынның дүниетанымын түгел ... ... жоқ. ... ... не ... ... аумағандықтан емес,
заманның тарлығынан, айтуды қажет деп таппағандықтан. Мәселен, Абайдың ... өмір мен өлім ... ... ... адам ... ... оның орыс ... қарсы күресі де жабулы күйінде
қала берді. Егер ондай қиын жағалауға жақындаса, өз ... ... ... ... ... Олай ... сол заманда жазушы өзін ғана
отқа жығып қоймай, Абайға да көлеңке ... ... ... келтіруі мүмкін
еді. Сондықтан, ол неғұрлым қауіпсізжолдарды басып, діттеген жағалауға ... ... ... ... ... ... деп, ... жағылған
күйе де аз емес-ті. Жазушының көп күш-жігері Абайды жан-жақты танытудан
гөрі, оны ақтап ... ... ... ... ... – ұлы ... творчествосына топырақ шашу емес, керісінше
оның суреткерлік күш-қуатының заман талабына, партиялық ... ... ашып ... ... Абайды солай сомдаса, шығарманың ... ... еді. Бұл ... ұлттық әдебиетіміздің сол кезеңдегі келбеті,
тынысы еді. Автордың айтайын дегені – бодан ... ... сол ... ... ... ... тұлғалардың көркемдік галереясы.
Сонымен бірге Ілияс Есенберлиннің «Қаһар»
романының жарық ... ... ... ... ... ... ... «Хандар дәуірінің білгірі М.Мағауин «Қаһардың» қапысыз шығуына
тікелей ... ... ... өткен соң менің қолыма тиді.
Шығарманың жұмырланып, ширай ... өз ... ... ... алғашқы
аты «Хан Кене» болатын. Бірақ ... ... ... ... еді. Сол
кездегі цензура мен ақкөс белсенділерді адастыратын басқа ат ... ... ... келіп, «Қаһар» деген атқа тоқталдық. Ол – ханның қаһары ма,
халықтың қаһары ма, әлде төңірегін аждаһадай жалмаған Ақ ... ... ... ... ... еді» [17, ... ... алғанда, романның танымдық мәні де жоқ емес. Кейде
оқып отырып, қазақ жазушыларының басынан өткен тағдыр талайына куә ... ... ... ... сипаты басым бір сөйлем үшін жапа шеккен
суреткердің күйіне ... сол ... ... жүйе ... таң ... Автордың романын «Таңғажайып дүние» деп атауында
да сындай астар бар ма деп ойлайсың. ... ... ... ... – адамзатқа қарсы жасалып жатқан әділетсіздіктер, ... ... ... да, ... ... ... ... қоғам (кеңес
өкіметі) белгілі бір ұлттың рухани тамырына балта шабудан ... ... ... ... ... қырып-жоюдан басталады. Демократиялық
нормалар тоталитаризмнің көлеңкесінде қалған. Өз ... ... ... аяқ ... ... ... оны өмірінің соңғы күніне дейін
қудалауға ұшырату – өмір заңына ... ... ... ... ие ... ... адамзаттың, қоғамның осындай тұстарына ... ... шара жоқ. ... ... осылай аталуы шығарманың
көркемдік-идеялық мәнінен, авторлық өзіндік концепциядан ... ... ... сөз ... ... ...... алдындағы
жауапкершілікт, кейін болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікті өзінің
негізгі ... ... ... көз ... Өйткені тарих тек шындықты
талап етеді, ал сол шындықты жазатын қаламгерлер, тарихшылар. Ал ... жүйе ... ... ... етіп, оны саясаттың қолшоқпары
ететін болса, әдебиетке партиялық цензура шек қойса, шындығында ол ... ... қиын ... ... қазақ классикасын құрап ... ... ... ... ... ... ... бар. Ендеше
біз әдебиетті – өмір шындығы, өмір көрінісі десек, сол дәуірдің қолтаңбасын
көркем туындылардан көру қиын емес [17, 66]. ... ... ... еске ... ... несі екен? Әйтпесе,
І.Есенберлин елеусіз қалатын кісі ме еді? ... ... ... ... туын ... ... жазушы артына өлмес мұра қалдырды. 1960-
1970 жылдарда тарихи романның көшін бастап, қазақ прозасында ... ... ... Ұлттық сананың оянуына, тарихи зерденің жаңғыруына
өлшеусіз үлес қосты», - дей ... ... ... тарихи романның
көшбасшысы Әуезов пен Есенберлин екенін айтады. ... тағы бір ... атап ... тұс – ... өзінің шығармашылық
лабораториясының көрінуі алғашқы «Қаздар қайтып барады» әңгімесінен ... ... ... «Соңғы көш», «Дарабоз» романдарының
қалай жазылып, жарық көргені туралы әңгімесі – тек жазушының ғана ... ... ... ... ... ... ... тұтас ұлттық әдебиетіміздің
тарихы. ... ... ... көш», «Дарабоз» романдарына ерекше тоқталады. «Соңғы көш» романын
жазудағы мақсаты: «... ... ... ... ... оқиғалардан алыстамауға
тырыстым. Менің кітабым – сол көшкен ел мен жат ... ... ... ... ... ... тәрізді «Қара тасқынның» астында қалған
ата қонысты кейінгі ұрпақ тым құрыса кітаптан оқып білсін деген ойда ... ғып ... ... ... ... ... шындықты бұрмаламау.
Бақкүндесекі империя бүгін жауласар, ертең келісімге келіп татуласар, ал
менің кітабым ... ... ... ... ... ... ... өмір сүруі керек еді. «Соңғы көш» деген сөздің қат-қабат ... Оны тек 1962 ... көш деп ... ... ... ең ... ең соңғы биі, ең соңғы батыры, ең соңғы ару қыздары» бұл жолдардан
біз автордың роман жазбас ... алға ... ... ... ... концепцияларын байқауға болады. Тағы да сол – тарих, ұрпақ, ... ... [17, 67]. ... ... ... ... туралы қазақ әдеби сыны ұзақ уақыт жұмған аузын ашпағаны
белгілі. Ол ... ... ... ... ... ... ... романға объект болған өмір шындығында жатыр. Романда
басынан аяғына ... ... ... құрамындағы Шыңжаң өлкесіндегі қызыл
империяның қазақ халқына көрсеткен теперіші, төгілген қан, ұлттық геноцид
суреттелген. Ал ... ... ... ... етіп отырған Кеңестік
қоғамда жылы ... ... еді. ... да ... ... қалуы
заңды құбылыс еді. Жалпы әдебиет сыны тек бұл ... ғана ... ... ... да дәл ... ... өйткені жазушы өзі айтқандай
«роман социолистік ... ... ... ... ... еді. ... өзіндік концепциясының енші
бөлісетіні де осы тұс. ... ... деп ... ... ... ... салған қолтаңбасынан автор нақты кейіпкерлер
арқылы бедерлеген, соның ... ... ... ең ... ...
ақынның ішкі болмысын ашу арқылы ... ... да ... ... ... ... кереғар ақын, икемделгіш, бейімделгіш ақын т.б.
«Соңғы көштегі» Хамза ақын мен Қожан ... ... ... ... ... «үш ... сорпасы қосылмайды».
Романның басты белгісінің бірі – ... ... ішкі ... ... ішкі жан ... ... ... психологияның қыр-сырын көрсетуі, сонымен бірге Қытай секілді ұлы
державаның құрамында оның қыспағында жоғалып кетпеген қазақ деген ... ... ... танытуы. ... ... ...... ... байларды тәркілеу, 1937-38
жылдардыағы зұлматтың, қанды оқиғалардың ... ... ... ... ... ... ... Міне, осындай танымы мен тағлымы мол
дүниені жазу ... ... ... ...... ... [17, 68]. ... жас ... біз ... ... ... ... ұғынуы үшін сол кездегі ақын-жазушылардың
міндеті мен қоғамдағы орны жайында ... ... ... ... ... ... бұрын, Кеңес Одағында «Сталин заманы» деп аталатын, ұзын-
ырғасы 30 ... ... ... бір ... өтіпті. Бұл тұстағы ақын-
жазушылардың бір сөзбен қапастағы бұлбұлдар» деп атауға болар еді. ... ... ... ... ... Жаттанды әуендерді айтуың
керек.өзгеше үн шығарсаң, барар ... ... ... ... ... ... ... Отызыншы жылдары «халық жауы» атанып, топ-тобымен
атылып кеткен таланттар соның дәлелі». Одан кейінгі ... ... ... «кең ... ... ... ... теңейді,
олардың шығармаларын ... ... ... ... орыс ... Михаил Шолоховтың «Біз
өз жүрегіміздің қалауымен жазамыз. ... ... ... ... ... ... ... романдарының бәрін де ортақтастырып тұрған бір
мәселе – ... ... ... Бұл ... сол ... ... ... соны еді. Қазақ тарихының көркем шежіресіндегі тың беттер еді. ... ... тек ... қана ... қазақ көркем әдебиетінің
қаһармандар ... ... ... ... бір сипатпен келген
кейіпкерлер еді. Олар «Соңғы көштегі» Жасыбай бай, ... ... ... т.б. ... ... ... ұқсамайтын дара келбетін, авторлық концепциясын танытатын
оның сомдаған образдары ... ... ... ... жазушының осы
үрдістен таныла алатындығын атап өтсек артық ... ... ... ... ұғым ... ... ... бір кезеңнің қоғамдық-
әлеуметтік, рухани жүгін көтеріп тұрған заманның, дәуірдің ... ... [17, 69]. ... қай саласында болсын, табыну мен жағыну орын алған жерде оның арты
жақсылыққа апармайтыны ... ... ... ... жат ... – әр ... рухани қуаты. Оны ешкімге де жығып беруге ... сен ... ... ... деп ... онда қолыңа қалам алмай-ақ
қой! Дүниеде атақты жазушылар аз ... ... ... ... ұлы болғанымен,
қазақ әдебиетіне бір жол жазып бермейді. ... ... ... ... өз ... ... ... тыс тұратын жазушы жоқ». ... ... ете ... ... ... мақтауды сынға алады. Қырғыздың
атақты жазушысы Шыңғыс ... ... ... ... туғызбайды,
әдебиеттегі орнын айқындаймын деп лепіре, асыра ... ... ... ... ... швн талант мақтаусыз-ақ, ... ... ... ... мақтауды қажет етпейді, оны
танып алар халық бар, екшеп, електен өткізер уақыт бар. Осы екі ... ... ... ... ... ... ... өлмейді. Автордың негізгі
идеясы ... ... ... ... ... ... орыс ідебиетінің шыңымен өлшеу
тенденциясы етек алғаны бүгінде ешкімге жасырын емес. Ұлы қаламгер, табиғи
талант Мұхтар ... күні кеше ... ... деп «ұлы ... ... ғасыр өзімізге абырой, атақ көріп келгеніміз де – шындық.
Бұл мақтаулардың артында ұлтымызды кемсіту, ... ... ... ... па, әлде ... пе? ... ... осындай әсіреқызыл нәрсеге қызықпайтындығы, оның «тез
оңатындығында» болса керек. Оны «оңдыратын» да сол ... ... ... ... ... ... ... өзіндік концепциясын
даралайды. Осының бәріне дәлел – бүгінгі таңда өзінің мәнін жойған «кеңес
дәуірінің құндылықтары». ... де, ... ... ... ... ... өзгенің ғана емес, алдымен өз туындыларына да
үлкен жауапкершілікпен қарайды, ... ... ... ... ... ... керектігі» принципін өзінен ... ... [17, ... шығарма жазар алдында
ел аралап, желмаямен жер кезетін себебім, ... ... ... ... ... іздеймін. Өйткені қазақ даласының ұшы-қиыры жоқ.
Оның ... ер ... ауа райы ... ... ... ... ... мінез-құлқы, демографиялық ахуалы да әр басқа. Ал
көркем шығарма үшін мұның бәрі ... ... Сол ... ... елінің
кәсібі, өсетін шөбіне дейін маңызды роль атқарады. Бұл шығармаға деректілік
сипат беріп, шынайылығын арттырады», - ... ... біз ... ... ... және кеңістік мәселелеріне үлкен мән беретіндігін, ... ... ... ... ... ... ... – осындай ерен еңбегінің жемісі.
Романның басты тұлғасы – ... ... ... Осы ... туралы жазбас
бұрын автор қазіргі қазақ әдебиеті мен тарихындағы етек алған ... ... ... ... тыс ... Осы ... жылы ... баспасынан Балғабек Қыдырбекұлының ұсынуымен шыққан ХҮІІІ
ғасырда өмір өмір ... ... ... бек ... «Түп-тұқияннан
өзіме шейін» атты кітабын қатты сынға алады. Мұнда бізді қызықтыратын –
аталмыш кітаптың ... ... ... өз ... автордың сол
тарихи дүниені сынау кезінде ұстанған тарихи принциптері, белгілі ... ... ... ... ... тарих туралы, адам туралы не айтса да,
дәлелсіз сөйлемейді. ... ... ... ... тек баяндау ғана
емес, пейзаж, роптрет, мінездеме, суреттеме, ... ... ... ... ойларға жетелейді. Бұл, әрине, өз алдына бөлек
әңгіме. Біз оны сөз реті ... соң ... ... [17, ... ... ... тарихи
романдардағы сомдалған ... ... ... ... ... ... роман-дилогиясы) өзінің танымын ұсынады. Кез келген
дәуірде өмір сүрген тарихи адамдардың ... ... ... ... да сол ... өмір ... халық ұғымындағы бағалармен келісу
керектігін, шындықтың соған лайықты болуын ескеру керектігін ... ... ... ұсынады. Яғни жоғарыда аталған романдарға социалистік
реализмнің ... ... атап ... ... ... ... өз
ұлдары, батырларына, хандарына, билеріне сөзден мәңгі ... ...... ...... көлденең тартады. Ал Әбілқайыр
жайлы тарихи жырдың кездеспейтіндігінде басқаша астар жатқан жоқ па деген
ойға ... Және оның қара ... ... үшін ... ...... тастап, әскери қолын алып кетуін ханның адамдық, хандық болмысына
сын қылып тағуы ... ... ... мен ... ... Мәселе,
бұл жерде Әбілқайыр ханға қатыстылығында ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... салмаққа байланысты.
Қ.Жұмаділов «Дарабоз» тарихи ... ... ол ... ... ... ... ... саралай келгенде, ХҮІІІ ғасырдағы басты оқиға біреулер
айтып жүргендей, Қазақстанның «өз еркімен» Ресейге ... ... ... жоңғарға, тағы басқа басқыншыларға қарсы жүргізген азаттық соғысы
екені анықталды. Ал ғасырдың ... ...... ... ... ... ... Әбілқайыр емес, қазақ жерінің азаттығы, бүтіндігі
жолында қан ... ... хан мен оның ... ... ... ... ... келдік. Әбілқайырдың Ақпатшаға хат жазып,
көршінің қолтығына тығылуы, ел қамын ... ... ... ... астындағы тағын күйттеген сатқындықтан туыпты. ... сол ... ... оның ісін осылай бағалаған. Асыл текті Барақ
сұлтан ... ... ... ... ... кезде, қазақтың үш
жүзінен құралған жеті бидің соты оны ... ... ... Осы оқиғадан
кейін абыройы асқан Барақты Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... да көп нәрсені аңғартса керек» - дейді автор. ... ... да ... ... ... үкіметке қадірсіз жағдайда ғұмыр
кешкен» жазушының өмірлік кредосы осындай – ар-ұяттың тазалығы, өз ... ... ... [17, 72]. ... тілі ... ... болсақ, жазушыға қойылатын басты шарт – ол ана
тілінің бар байлығын бойына сіңірген адам ... ... - деп ... ... ... ... ... емес, аз сөзбен көп
айтудан көреді. ... көп ... ... ... ... жан ... тән ғашықтық сезімді жеріне жеткізе жырлай білуі – ... тап ... ... дүние» романының көркем бейнелеген объектісі қоғамдағы
әлеуметтік-психологиялық құбылыстар, адамның жан ... ... ... өсу, ... ... ... табылады.
Қабдеш Жұмаділов мемуарлық оқырманды өзінің тағдырына ... ... ...... ардың ісі екені аян. Жазушы не ... кім ... да, ... осы ... ... оның шығармасы көпке ортақ ... ... ... романдарының поэтикасын қарастырғанда, біз автордың өзі роман деп
атаған, 1969 жылы жарық ... ... ... ... ... алдымен бұл туындының жанрына қатысты болмақ. Шығармада бүгінгі
замандас бейнесі ... яғни ... ... ... қаланың
салт-дәстүрін арқау етіп алған. Басты кейіпкерлері – Жәнібек, оның ғалым
әкесі, өгей ... ... ... ... оқиғалар Жәнібекке
байланысты өрбіп отырады. Қала ... мен ауыл ... ... бейнелеу
арқылы адамның өмірі, моральдық бет-бейнесі т.б.мәселелерді қамтыған.
Жазушының идеясы ... ... ... ашылып отырады. Біріншіден,
көркемдік жағынан татымды дүние болғанымен, ондағы ... ... ... адам ... ... шешімі жағынан алғанда роман
жанры көтеретін жүктің салмағынан жеңілірек. ... да біз оның ... деп ... жөн ... ... ... Қирабаев та шығарманың жанрын повесть деп атайды. Ол
өзінің «Биік талаптар ... ... ... ... ... «Көкейкесті» атты кітабын «роман» деп атапты, бірақ бұл шын
мағынасындағы роман емес, повесть», - дей келе ... ... ... ... Сол ... ... ... та осы пікірді қолдаған:
«...Дәуір тынысы, уақыт рухы – Жәнібек тағдыры, ғалым ... ... ... жылмақай аспиранты мен астамшылыққа ... ... ... ... ... арқылы танылмаса ... бұл ... осы ... ... ... қойылатын көркем
талаптарға жауап бере алмайды. Сонымен «Көкейкесті» шығармасын роман деп
атауға әлі де ... ... ... ... ... заңдары
мен принциптеріне келмейтін, тек екі-үш сюжеттік желіге құрылған ... ... деп ... ... - дей келе, Қабдеш Жұмаділовтің тіл
кестесінің көркемдігін, ... мен ... ... ... ... ... пен шыншылдықты баса айтып өтеді [17,
73].
Үшіншіден, «Көкейкесті» ... ... ... ... өзі былай
дейді: «Көкейкесті» көлемді шығарма жолындағы алғашқы ... ... ... жоспарға «повесть» деп енгізіп едім, кейін
жігіттер оқып көріп, ... ... деп ... ... роман болған
соң, бұрын қасқырға түспеген бала бүркіттей қорқа соққан, ... ... бар ... ... өзінің де повесть деген пікірден алыс еместігін ... ... ... ... ... жанрына қарай ыңғайлаған.
Бірақ бұл шығарманың ... ... ... ... қандай жұмбақ болса, адамның да жан-дүниесі соншалықты күрделі, ... ... ... ... ... ... ... да
күрделі. Көркем шығарма – автордың адам тану, өмір тану, ... ... ... ... төл ... оның ішінде 1960-80 жылдардағы қазақ әдеби
процесіндегі ... ... ... ... ауқымды жаңалығы бар екені дау
туғызбас. ... ... мен ... ... ... көп. ... бірі –
жазушының композиция құру шеберлігі. Шығарманың ... мен ... ... ... ... ... бітімі бар характерлер әрекет
ету арқылы идеяны бейнелей келіп, шығарма композициясының негізін құрайды.
Характер мен ... ... ... өзі ... Характер
өзгерту барысына сюжеттік желілер тартады. Қоғамдағы, ... ... ... ... ... ... пайда болатын
келіспеушіліктер немесе үйлесімдер тартысқа, я ... ... ... 74]. ... ... «Тағдыр»
романдарындағы Шығыс Түркістан халқының тағдырына байланысты авторлық идея
өзіндік сюжет желілерін, соған қатысты ... ... ... тұр.
Романдардың сюжеттік-композициялық құрылымының өзіндік сипаты үлкен тарихи
оқиғалардың фонындағы өткен мен бүгіннің ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Ретроспективті эпизодтар адамның тарих ... ... ... ... Әр ... өмір ... тұлғалардың өмірі мен өнегесін
негізге ала ... ... ... ... ақ пен қараны, жақсылық пен
жамандықты, өсу мен ... ...... ... айналған құбылыс.
Тарихи оқиғаларды бейнелеу күрделілігі динамикалық
сюжетті, соған лайық өзіндік бітімі бар ... ... ... ... ... ... асыруда түрлі композициялық құралдарды ... ... ... ... ... ... пролог т.б. Осылардың
қай-қайсысы да романдардың өн бойынан ... ... ... табиғи
өріліп отырады. Автор туған халқының рухани болмыс-бітімі мен этнографиялық
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... басты ерекшелігі – идеялық-
композициялық, ... ... ... тұтасып, іштей
сабақтасып жатады. Олардың композициялықшымырлығын, ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардың
философиялық терең мәні мен әлеуметтік мазмұндылығы да, айналып келгенде,
осы композициялық ... ... дер едік [17, ... ... өсу жолын, сюжеттік желінің өрбуін ғана емес, ... ... ... ... көркемдік тәсілдер жүйесін де қамтиды.
Оқиғаларды қамтуы, мінездерді ... ... ... ... идеяларының мәнділігі жағынан Қабдеш
Жұмаділов романдары қазақ әдебиетінің биік ... бірі ... ... [17, ... ... ... ... жанрға жол
салған С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу», С.Мұқановтың «Өмір мектебі»,
Ғ.Мұстафиннің «Көз көрген» ... ... ... ұя» ... ... ... іргелі туындылар. Әдебиеттану ғылымында
аталған шығармалардың жанрлық табиғаты, образдар жасау ... ... ... ... жан-жақты қарастырылған.
Ғалымдар пікіріне ден қойсақ, бұл шығармалар бір ... ... ... ... ... ... ... өзінің
көркем болмысымен жалпы қазақ ... ... өсу, ... ... ... да ... ықпал еткен туындылар. Әдебиетте жаңа жанр
туды, қалыптасты. Енді ол дәстүр ... ... ... ... Ә.Нұршайықовтың, М.Мағауиннің, Қ.Жұмаділовтің ғұмырнамалық, яғни
автобиографиялық ... ден ... ... ... ... сөз ... деп отырған туындыдағы тарих өмір арасына салынған
рухани ... ... ... ... ... ... халқының
тарихи шежіресін шерткен «Таңғажайып дүние» атты ... ... орны ... ... Бұл ... – тарихи шежіре. Шежіре деп
отырғаным жазушы осы шығарма арқылы бүкіл қазақ халқының ешкімге ұқсамайтын
ерекшелігін, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жадының мықтылығын, бүкіл тіршілік ... мен ... ... ... ... өз ... суреттей отырып, ұлттық
тарихты танытқан. Ұлттық тарих дегеніміз ... ... ... ... ... ... жеріне жеткізе зерттеп, қазақтың шынайы,
төл ... қол ... ... ... ... ... оқырманы үшін таңсық есім емес.
Аталған ... ... ... ... ... «Атамекен»,
«Көкейкесті», «Бақыт жолында» т.б.іргелі ... ... ... ... айналып кеткелі қашан. Ата жұрттан ... ... да ... ... бар ... мұндағы ел алғаш Қабдеш Жұмаділов
шығармалары арқылы кеңінен білді десек өтірікші бола ... ... ... ... ... келіп, қазақ көркем әдебиетін тың,
соны тақырыппен биік өреге көтере ... ... ... ... ... ... ... аулының көркем суреті, құнарлы сөзі,
кесек ... ... ... ... ... жазылған «Таңғажайып дүние» атты
ғұмырнамалық романның өзегі – қос империя ... ... ... ... десе де болғандай. Мұнда жазушының тұтас өмірі суреттеліп қана
қоймайды, алуан түрлі адам ... ... ... ... бар. ... ... туып-өскен жер жағдайын, қыр қазағының мінезін суреттеуге
келгенде тым жүрдек. ... қана ... ... ... оқиғалардың тізбесі деп ... ... ... ... сол кездегі қоғамға, империялық
құрылымға деген өзіндік көзқарасы, ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың бір ғасырлық шеменді ... Осы ... бәрі де ... ... ... бай
тілімен әсем ... ... ... заты сай ... ... оқи ... сіз
таңғажайып әлемге енесіз. Таңғажайып әсерге бөленесіз. ... куә ... ... ... ... Ақыр ... ... өзіңіздің де таңғажайып өмір сатыларынан өтіп, ... ... көз ... рух, ... ... ... қайраткерлік деген қасиеттер туралы
ұғымымыз бұрын бұлдыр болса, енді сіз киелі қасиеттердің қандай болатынын
«Таңғажайып дүниеден» ... ... ... тиер әр ... ... тиер тар ... деген қазақы тәмсілдің өмірден ойып тұрып алғанына
да осы шығарманы оқу барысында көз жеткізесіз. Алуан мінезді, сан ... ... ... ата-жұртын алыс жатқан ағайынның алмағайып өмірін
көркем сөзбен щежірелеп беру осы кітаптың ... ... ... ... біз енді ... ең ... батырын, ең соңғы биін, ең соңғы
көшін, ең ... ... ең ... ... ең ... ... шығуын жазушы
шығармаларынан ғана оқып ... ... ... ... ... із-тозсыз кетпей жазушы қаламы арқылы таңбаланып қалуы.
Еліміз
егемендігін алып, ... ... ... бостандыққа қол жеткеннен
кейінгі жылдары ... ... ... Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние»
романы жаңа сапасымен ерекшеленеді. Мазмұны тәуелсіздік пен азаттық аңсаған
ұлттың руханият ... ... ... ... тек ... ... шығу, ірі тақырыптарды қозғау бар. ... ... ... ... келуімен байланысты, мемуарлық
түрге қарай жаңару пайда болды. ... ... ... ... ... биографиясын тұлғаның қалыптасу жолына қарай өрбітіп жатады. ... ол ... ... ... ... мәліметтерін
өзінің қоғам, орта туралы ... ... ... әрі ... ... барынша терең жазылған «Таңғажайып дүние» ... ... ... ... әрбір сағат, әрбір минут, күні айы
түгел қамтылмаса да, автордың өмірінің аса бір ... де ... ... ... ... ... ... өмір ... адам ... жүйелі берілуінде авторлық басты концепция жатқандай.
Жалпы ... ... ... суреттелуі, композициялық-сюжеттік
формалық жақтарынан қарайтын болсақ, әр шығарманың өзіне тән ... ... ... ... ... ... бүгінгі беті түрлердің
алуан түрлі болатының ... ... ... ... да бар.
Ол негізінен барлық бейнелеуді өмірбаяндық деректерден ... ... ... романының көркемдігінде өзге деректер мен
кейіпкерлер толғамдары тұр. ... ... ... ... ... ... тарихындағы
қиындығы мол кезеңдердегі шындықтың өз өмірлеріне әсерін, ықпалын шебер
үйлестіріп бере білуі қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... пен халық тағдырының қайшылықты сәттеріне
жан-жүрегімен бойлады. Өйткені, талантты қаламгерлердің ... елі, ... ... ... ... ой-толғамдарының барша бастауы сол еді.
Сондықтан да Қ.Жұмаділовтің шығармашылығында оның өз тағдырының шындығы мен
сырлары мол ... ... ... да ... бағдары айқын.
Автор-кейіпкерлері өз аузынан баяндалатын оқиғалар тізбесінен, өз өмірі мен
өзі өмір сүрген қоғам шындығын өзара ... ... ... ... ... бейнеленген өмірлік материалдарының бастау
арналары, даму, өрістеу, шарықтау, түйілуі әр ... ... ... ... ... алып екі ... ... аламан өмірдің
шындығын көркемдікпен игеруге дәйекті, деректі бұрын-соңды әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... ... атап ... тағы бір
ерекшелік, ... өзі ... ... ... дайындап
алуына тура келеді. Мәселен, Қытай мемлекетінде қазақтар барын, онда өзгеше
өмір қалыптасқанын біле бермейтін ... ... ... ... ... ... ендіруіне тура ... ... ... ... орны бар, ... ... ... өзіндік мектебін қалыптастырған Қабдеш Жұмаділовтің
жазушылық өнер ... ... ... да қаламгерлік өнердің
пәлсафалық негізін ... ... ... ... ... ... зор ... ... ... суреткер әдебиетке өз өмірбаянмен келетіні, өмірбаянына орай төл
тақырыбын да ала ... ... ... ... ... ... осындай шындықтар негізінде дүниеге келген
шығарма. Жазушының концепциясы, стилі, ... ... осы ... ... ... сол тақырыпты игерудің өзі ... ... ... ... материалын тынымсыз ізденіс үстінде,
тарих қойнауын ақтарып жүріп табатын болсаң, енді бірде ... ... сені ... ... ... алып ... ... Қабдеш Жұмаділовтің ғұмырнамасының бас идеясы – автор –
кейіпкердің ... ... орай ... ... ... туындаған пәлсафалық ой тұжырымдарының рөлі
аталатын тараушада Қазақстанның халық жазушысы, ... ... ... ... ... зертханасына ерекше назар
салып, олардың өзіндік ерекшеліктері мен шығармашылық ... ... ... ... ... ... ғұмырнамасында автор-кейіпкер
жолы романның сюжетіне айналып отырған. ... ... ... ... авторлық стилі, білімі, гуманистік ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларды таразылап,
кеңес құрып қана тынбайды, ол сол өткеннің ішінен ... ... ... ... ... ... ... тарихи және әдеби
материалдарды оқырманға бірдей жеткізеді. Олар ... ... ... еңбекте зерттеу нысанына айналып отырған
Қ.Жұмаділовтің мемуарлық романында ұшырасатын жекелеген ... ... ... ... көңіл бөлуіне олқы соға қоймас еді.
«Қазақ әдебиеті тарихы» академиялық ... ... ... ... ... тарихты бейнелеп берудің әдіс-тәсілдері мол. Соның ең
сенімдісі, мүмкіндігі мол жолы мемуарлық ... ... ... ... ... дәуір келбетінің көрінуіне қатысты
келтірілген ойлармен үндес. Егер де жазушы өз туындысында тарихи ... ... ... мен ... ... ... жоғары
көркемдік деңгейде бейнелеп шықса, ондай мемуарлық романды тарихи ... ... ... ... сөзсіз. Жазушы ... ... ... буа ... ... шындығының аясында ұлт тағдырына қатысты өзекті
мәселені айтуға да ... етуі ... ... ... ... ... ... көрмегенін ескерсек, бүгінгі тәуелсіздік кезеңінде ұлт
пен тіл тағдыры ... ашып ... ... ... ... мемуарлық үлгіде
жазылған романдар саны саусақпен санарлық мөлшерде ғана. Солардың ... ... ... ... ... тиген бұл жанрдағы шығармалардың
көркемдік-эстетикалық деңгейінің жоғарыларының бірі ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетінде ғұмырнамалық шығармалардың
саны көп емес еді. «Таңғажайып дүние» арқылы осы бір кенже қалған ... тағы бір ... ... ... аса ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде
ғұмырнамалық шығармалар қатарын толықтырған, оны үлкен бір ... ... ... ... ... өз ... бұл ... қайта-қайта айналып
соғып ... ... ... Омаров Н.Қ. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық (автобиографиялық)
романдардағы тарихи дерек пен көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ... – Алматы,
2009. -38 ... ... М. ... – Алматы: Жазушы, 1968. – 3 т. -325 ... ... Қ. ... ... // ... – 1998. -
№1. – 68-115 бб. 4. ... ... ... ... // ... ... ... сериясы. – 2006. - № 3 (93) – 140-
142 бб. ... Л.Н. Соб. соч. В 10-ти ... ... ... 1961. – Т.10. – 527 ... ... С. Заман
шындығының айнасы // Парасат. – 1997. - №1. – 15 б. 7. ... Из ... ... ... ... ... ... «В
людях»: автореф. ... канд.филол.наук. – Москва, 1960. – ... ... ... ... ... ... – Алматы: Тамыр, 1999. – 624 б.
9. Горький ... ...... Жазушы, - 1964. – 125 б. ... В.Н. ...... 1991. -518 ... ... Ю.П. ... де Коммин и его Мемуары // Филипп де Коммин
«Мемуары» - ... ... 1986. – 436 ... Ақыш Н.Б. ... ... романы: филол.ғыл.докт. ... автореф. –
Алматы, 2009. – 38 ... ... ... ... // ... Хабаршысы. Филология
сериясы. – 2007. - № 1 (100). – 188-190 бб. ... ... ... сипаты // ХҚТУ Хабаршысы. – 2006. - №2 (57). – ... 15. ... ... ... // ... тілі мен әдебиеті. – 2008. - № 3. 61-65
бб.
16. «Таңғажайып дүние» романының ... ... // ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияның
еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ, 2006. – 13-14 қазан. – 87-90
бб.
17. ... А. ... ...... Жазушы, 1980. – 312 б.
18. Шындалиева М.Б. Қазақ очеркінің қалыптасуы, дамуы. ... ... ... ... ... ... Т.8. – Алматы: Қазақпарат.
2005. – 993 б. 20. ... Н.Т. ... ... ... ... концепция // Қ.Жұмаділов шығармаларының
поэтикасы. – ... ... 2008. – ... ... Ә. Мен және ... ... – Алматы:
Қазығұрт, - 2005. – 8т. – 472 ... ... А. ... ... «Таңғажайып дүние» романы
// ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2010. – № 1\2, ... ... Ж. ... ... ... ... ерекшеліктері // Қазақ және әлем әдебиеті. – 2006. - № 6. – ... ... Ж. ... жазушысы халыққа не дейді: Жазушы
Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» атты ... ... пен ... // Үн. – 2006. - №1. - ... ... Б., ... Ж.Н. ... топырақ шашпайық: [«Жұлдыз»
журналының 1998-1999 жж.сандарында жарияланған Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып
дүние» атты романындағы Әбілқайыр ханның бейнесі ... // Ана ... ... – 15 ... (№ 28). – ... Қазіргі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық ... ... // ... ... - 5» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференция еңбектері. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ, 2006. – ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Жанрлық даму (тарихы, кезеңдері)10 бет
Көп дауысты хорларға, ірі формадағы (кантата, ораториядан білімдер опералық) жанрлық кесек ірі музыкалық көркемділігі бай күрделі шығармаларға түсініктеме5 бет
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер15 бет
Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері10 бет
Р.Л. Стивенсонның «Қазына аралы» романының қазақша аудармалары47 бет
Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету131 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь