Көркем әдебиет тілінде кездесетін бейәдеби элементтер (дөрекі сөздер,одағайлар, орыс тілі элементтері, қарғыс сөздер)

КІРІСПЕ 5
І.тарау. Бейәдеби элементтердің көркем шығармада алатын орны, маңыздылығы 8
І.1. Дөрекі сөздердің сипаттамасы 8
І.2 Одағай сөздер 19
І.3. Қарғыс сөздер 24
І.4. Шығармада орыс тілі элементтерін қолдану . жазушы шеберлігінің бір қыры 29
ІІ тарау. Әдеби нормаға жатпайтан сөздер мен сөз тіркестерінің көркем әдебиеттегі қолданысы 32
Қорытынды 59
Қолданылған әдебиеттер тізімі: 61
Көркем сөз өнерінің небір майталмандары сөз өнерінің бастауын жалпы халықтық тіл қорынан алатындығы жаңалық емес. Жалпы халықтық тілді жаңарту, байыту, жаңа қырынан жарқырата қолдану - әрбір жазушының жеке шығармашылық жемісі. Тиесілі сөздің тетігін тауып пайдалану сөз өрнегін келісті сала білген жазушының шеберлігін танытады. Қандай да бір көркем шығарманың көркі, шұрайы сол шығарманың тілі арқылы көрінеді, тілі арқылы бағаланады.
Тіл – стильдің жаны. Әр жазушының өзіндік қалыптасқан стильдік мақамы бар. Көптеген халыққа танымал ірі қаламгерлердің үлкенді-кішілі атақты шығармаларын қолға алып үңіле түссең-ақ, кімнің шығармасы екенін айнытпай айтуға болады. Әдемі өрнек, сұлу сөзге тұнып тұрған, ұзын сонар ширатылған Әуезов сөйлемдерін, өлең жолдарындай өзара ұйқасын тауып, үйлесіп, төгіліп тұратын, артық деп бір сөзін алып тастауға көнбейтін Аймауытов сөйлемдерін, есте ұстауға ерекше икемді, әрбір кейіпкерін "өмірдің өзінен ойып алған" Майлин сөйлемдерін ешкіммен шатастыруға болмайды.
Тақырыптың өзектілігі
Көркем әдебиет тілін зерттеу – филология ғылымдарының алдында тұрған бүгінгі таңдағы қажетті міндеттердің бірі.
Көркем шығарманы талдау арқылы көркем әдебиет тілінде экспрессивтік-эмоциялық жүк көтеріп, өзіне соншалықты міндет артып тұрған сөздер мен сөз орамдары, сөйлемдердің үлкен маңызы, мәні бар екенін байқаймыз. Осындай таңдаулардың көмегі арқылы ғана жазушының сөз қолдану ерекшелігі жан-жақты ашылады. Жазушы қолданған әрбір элементтің мейлі ол әдеби нормаға жатпасын алатын орны ерекше.
"Көркем әдебиет тілінде кездесетін бейәдеби элементтер" деген тақырыптың қазақ тіл білімінде біраз зерттелгенімен, ол – монографиялық ізденіс ретінде әлі де толықтыра, айқындай түсуді қажет ететін проблема.
Көркем дүниедегі бейәдеби элементтердің стильдік қызметін зерттеу арқылы оның сыры, маңыздылығы ашыла түседі.
Виноградова В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. Москва, 1963
Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы Ана тілі А. 92
Виноградов В.В. О языке художественной литературы. Москва, Гослитиздат. 1959 (стр. 212)
Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы, 1974
Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: Санат, 1997
Әуезов М.О. Қазақ әдеби тілінің мәселелері. Алматы, 1950
Сыздықова Р. Сөз құдіреті. Алматы: Санат, 1997 223 бет
Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. Алматы: Ғылым, 1984
Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1962
Колесов В.В. Язык города. Москва. Высшая школа. 1991. 190стр
Литературная норма и просторечие. Сб.ст. Москва. Наука, 1977-254 стр.
Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптасуы. Астана: Елорда, 2001
Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы.
М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. Алматы.
М.Әуезов. Шығарманың жинағы. Алматы, 1979, 19 том.
Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Алматы, 1960
Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1967
Жұбанов Қ. Исследование по казахскому языку. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, 1966
Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газетінің тілі. Алматы, 1971
Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. Алматы, 1968
Қазақ тілінің қысқаша этамологиялық сөздігі. Алматы, 1966. 124 бет.
Ахметов Ә.Қ. Түркі тілдеріндегі табу мен эффемизмдер // филол. ғыл. докт. Дисс. Алматы. 1995
Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі алғыс пен қарғыс мағынасындағы тұрақты сөз тіркестері // Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 2-шығуы, Алматы, 1960. 121 б.
Багиров. Особенности языка азербайджанских советских романов Автореферат канд. диссерт. Баку, 1955
Курбатов Татарская лингвистическая стилистика и поэтика. Москва, 1978
Хамраев М.К. Основа тюркского стихосложения Алматы, 1963
Сыздық Р. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. Алматы: Ғылым, 2002 184 бет
Шалабаев Б. Көркем проза тілі Алматы: Білім, 1994 128 бет
Бизақов Сейдін Тілдік норма және варианттылық Алматы: Ғылым, 1997-208 бет
Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі Алматы, 1960
Исаев Ж.Т. Көркем әдебиет шығармаларының тілі мен әдеби тілдің өзара байланысы. Филол. ғыл. Канд. дис. Алматы, 1999-124 бет
Шоқын Г.Т. Көркем проза тілінің стильдік ерекшеліктері Алматы, Ғылым, 2001-94 бет
Мұратова Г.Ә. Көркем әдебиет тіліндегі қажеттілік пен кездейсоқтық Алматы, Б.б., 2002-138 бет
Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі Алматы, 1968
Шалабай Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері. Дис. Ф.ғ.д. Алматы, 1997 333 бет
Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі А. 1997
Нұрғожина Ш.И. Эмоционально-экспрессивная лексика казахского разговорного языка. Дисс. На соискание уч. Степ. Канд. филол. Наук. Алматы, 1989, стр. 145
Белбаева Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы Алматы, Мектеп, 1976
Кеңесбаев І. Қазақ тілінің
Майтанов Суреттеу мен мінездеу Алматы, 1991
Смағұлова Г.
Смағұлова Г. Қазақ фразеологизмдерінің варианттылығы.
Сыздықова Р., Шалабаев Б.
Абдуллаева Л. Лексическая стилистика узбекской художественной литературы. Ташкент. Фан, 1979. 150 стр.
Милехина Т.А. Стилистические различия разговорн. и худ. диалог. // Автореф. Канд. филол. Наук. Саратов 1988 142 стр.
Моисеев А.И. Богатство языка и культура речи С.п.Гос.ун. 1995-85 стр.
Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы Алматы, 1994 183 бет
Сарыбаев Ш.Ш. Междометие в каз. языке А-А, 1959, 87 стр
Томанов М., Сайрамбаев Т. Қазақ тіліндегі қаратпалар Алматы, 1980ж.
Қазақ тілінің грамматикасы. Ғылым. Баспасы Алматы, 1967
Аманжолов С. Қазақ тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы, 1940, 112 бет
Балақаев М.Б., Қордабаева Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1974, 180 бет.
Балақаев М., Сауранбаев Н. Қазіргі қазақ тілі Алматы: Санат, 1997-240 бет
Нұрмұқанов Х.М. Сөз және оның контекстегі қолданысы. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін даярланған диссертация. Алматы-1994 392 бет. Жет. Сызд.
Еңсебаева К.К. Қазіргі көркем әдебиеттегі кейіпкер тілінің стильдік қызметі. . Филол. ғыл. Канд. диссертация. – Алматы. 1999. 182 бет.
Рысбаева К.Қ. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері. Филол. ғыл. Канд. диссертация. – Алматы. 1997. 175 бет.
Глухов В.М. Свойства просторечно-диалектной фразеологии // Образование и функционирование фразеологических единиц. Ростов на Дону. Изд. Рост. Ун., 1991. 77-82 стр.
Дегтерова Т.А. Выразительная сила слова // Язык и стиль Москва. 1965. 56-95 стр.
Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі Алматы, 1983
Сәрсеке Г., Р.Сейсенбаев шығармадағы кейіпкерді мінездеуші. Тілдік-стильдік тәсілдер // Автореф. Фил.ғыл.канд. Алматы, 1998
ТІЛДІК МАТЕРИАЛДАР АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

Қадыр Тайшықұлы. Күлмеске не. Алматы: ҚКӘБ. 1936.
Б.Майлин. Таңдамалы повестер және әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1977. 544 б.
Ғ.Мүсірепов. Бес томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1991.
Ә.Кекілбаев. Екі томдық таңдамалы шығармалар мен әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1989.
А.Тоқмағамбетов. Фельетондар мен сықақтар. Алматы: Қаз. Мем. Көркем әдебиет баспасы. 1958. 214 б.
С.Адамбеков. Қожанасыр қақпасы. Алматы: Жазушы, 1989. 384 б.
О.Әубәкіров. Сиқыр. Алматы: Жазушы, 1971. 151 б.
Ш.Смаханұлы. Елпекбайдың телпегі. Алматы: Жазушы, 1987. 214.; Өткірдің жүзі. Алматы, 1985. 302 б.
Көңілашар (құрастырған Кенжебаев). Алматы: Жазушы, 1971ү
Көңілді көшенің жігіттері. (құрастырған О.Әубәкіров). Алматы: Жалын, 1981. 144 б.
О, несі әй? Алматы: Жазушы, 1991. 351 б.
"… деген екен". (құрастырған О.Әубәкіров). Алматы, Өнер, 1994.
Әубәкіров О. Қайда безіп барасың. Алматы: Жазушы, 1989-254б.
Әубәкіров О. Ұзын сөздің қысқасы. Сықақ әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1967-100 б.
М.Әуезов
Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Алматы, Жазушы 1994, 496 бет 1-2т.
Бөкей О. Қайдасың қасқа құлыным повестер. Алматы, Жазушы 1993 200 бет
Бөкей О. Құлыным менің пьесалар. Алматы, Өнер. 1986 ж. 368 бет.
Исабеков "Қарғын" роман. Алматы, Жалын. 1980, 280 бет
Исабеков Д. "Тіршілік" повестер. Алматы, Жазушы. 1975, 256 бет.
Исабеков Д. "Қара шаңырақ" повестер. Алматы, Жазушы. 1973, 216 бет
Исабеков Д. Жеті желкен пьесалар Алматы, Өнер. 1987, 304 бет.
Ысқақов Қ. Таңдамалы  томдық. Алматы, Қайнар. 1997.
Ысқақов Қ. Тұйық роман. Алматы, Қайнар. 1997, 320 бет
Ысқақов Қ. Ақсу-Жер жаннаты. Роман. Алматы, Қайнар. 1978, 508 бет.
Ысқақов Қ. Жарық дүние пьесалар. Алматы, Өнер. 1983, 288 бет
Әкімқұлов Е. Жібек жел. Алматы, Жалын. 1977. 280 бет.
Әуезов М. Абай жолы, Роман эпопея. Алматы, Жазушы. 1989 1-ші кіт. Абай 608б., 2-ші кіт. Абай жолы 616б.
Күмісбаев Ш. Қаладағы келін. Алматы, Жазушы 1989 272б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 5
І-тарау. Бейәдеби элементтердің көркем шығармада ... ... ... ... ... ... сипаттамасы 8
І.2 Одағай ... ... ... ... 24
І.4. Шығармада орыс тілі элементтерін қолдану - жазушы шеберлігінің бір
қыры 29
ІІ тарау. Әдеби нормаға ... ... мен сөз ... ... қолданысы 32
Қорытынды 59
Қолданылған әдебиеттер тізімі: ... ... ... ... кездесетін бейәдеби элементтер (дөрекі
сөздер,одағайлар, орыс тілі элементтері, қарғыс сөздер).
Жұмыстың ... 52 ... ... ... ... ... ... ұйымды білдіретін термин мен сөз ... ... ... дисфемизм, какофемизм,
қарапайым сөздер, диалог, монолог, ... ... ... ... ... ... ... тіл нормасы, одағай
сөздер, сөйлеу тілі, қарғыс сөздер, діни ... ... ... қала ... ауыл ... ... ... көздері
Жұмыста М.Әуезов, Р.Сыздық, М.Балақаев, Б.Шалабай, М.Серғалиев т.б.
ірі ... ... мен ... ... ... ... мен міндеттері:
Көркем әдебиет тілінде кездесетін ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі қолдану мақсатын айқындау;
Көркем шығармадағы бейәдеби ... ... ... ... ... қолданылған әдіс-тәсілдер
Жұмыста сипаттау, жүйелеу, талдау әдістері қолданылды. Бейәдеби
элементтердің ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Зерттеу материалдары М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов,
О.Бөкей, Д.Исабеков, ... ... және т.б. ... ... ... және жұмыстың ғылыми жаңалығы
Қазіргі қазақ көркем әдебиет ... ... ... толығымен,
дерлік зерттелмегендіктен көркем әдебиет тіліндегі бейәдеби элементтер
деген тақырып алынып отыр. Көркем әдебиет тіліндегі ... ... ... ... да ... ... ... қомақты екендігі
теориялық және практикалық жағынан ... ... ... ... мен ... ... ... және жан-жақты болуы үшін 15 ... 230 ... ... сөз ... небір майталмандары сөз өнерінің бастауын жалпы
халықтық тіл қорынан алатындығы жаңалық емес. Жалпы халықтық тілді ... жаңа ... ... ... - ... ... жеке шығармашылық
жемісі. Тиесілі сөздің тетігін тауып пайдалану сөз өрнегін ... ... ... ... ... Қандай да бір көркем шығарманың
көркі, шұрайы сол шығарманың тілі арқылы көрінеді, тілі ... ...... ... Әр ... ... қалыптасқан стильдік мақамы
бар. Көптеген халыққа танымал ірі қаламгерлердің үлкенді-кішілі атақты
шығармаларын қолға алып ... ... ... ... ... айнытпай
айтуға болады. Әдемі өрнек, сұлу сөзге тұнып тұрған, ұзын сонар ... ... өлең ... ... ... ... ... төгіліп
тұратын, артық деп бір сөзін алып ... ... ... ... ... ... икемді, әрбір кейіпкерін "өмірдің өзінен ойып алған"
Майлин сөйлемдерін ешкіммен ... ... ... ... ... ... – филология ғылымдарының алдында тұрған
бүгінгі таңдағы қажетті міндеттердің бірі.
Көркем шығарманы талдау арқылы көркем әдебиет тілінде экспрессивтік-
эмоциялық жүк ... ... ... ... артып тұрған сөздер мен сөз
орамдары, сөйлемдердің үлкен маңызы, мәні бар екенін байқаймыз. ... ... ... ғана ... сөз ... ... жан-жақты
ашылады. Жазушы қолданған әрбір элементтің мейлі ол әдеби нормаға жатпасын
алатын орны ерекше.
"Көркем әдебиет тілінде ... ... ... ... ... тіл ... ... зерттелгенімен, ол – монографиялық
ізденіс ретінде әлі де толықтыра, айқындай түсуді қажет ететін проблема.
Көркем дүниедегі ... ... ... қызметін зерттеу
арқылы оның сыры, маңыздылығы ашыла түседі.
Зерттеу деңгейі
Қазақ көркем әдебиеті ... ... ... үлес ... ең ... деп ... Әуезовты айтуымызға болады. Ол
сонау 50-жылдардың өзінде "Манас" жырының тілдік өрнектерін талдау ... мол ... ... ... ... ... ... қомақты үлес қосып келе жатқан
ғалымдардың бірі – Рабиға Сыздықова. Зерттеушінің стилистикаға байланысты
жазған ғылыми еңбектерінен ... сөз ... ... ... ... мен ... тұжырымдарды көре аламыз.
Осындай ірі тұлғалардың ірі пікірлеріне сүйеніп, қазақ көркем ... ... үлес ... жүрген зерттеушілеріміздің есімін атап
өтпеуімізге ... ... Б, ... Р, Бизақов С, Сәрсеке Г, Майтанов Б
т.б. осы ... ірі ... ... мен міндеттері
Қазіргі қазақ әдебиет тіліндегі бейәдеби элементтердің қызметін
көрсету. Ол ... орай ... ... ... ... ... ... бейәдеби элементтердің алатын
орнын, маңыздылығын зерттеу;
Бейәдеби элементердің ... ... ... ... ... шығармадағы бейәдеби элементтерді маңыздылығын мысалдар арқылы
дәлелдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
Осы көрсетілген міндеттерден де аңғарылуы тиіс, дегенмен нақтырақ
айтсақ:
Қазақ ... ... ... ... ... ... орны, мүмкіндіктері лингвистикалық стилистика тұрғысынан көрсетілді;
Көркем шығармадағы бейәдеби элементтер нақты материалдар (мысалдар)
арқылы талданды;
Дөрекі сөз, орыс тілі ... ... ... ... осы ... баса көрсетілді;
Аталған бейәдеби элементтердің образ жасауға қатысы нақты мысалдармен
көрсетілді.
Зерттеу жұмысының көмегімен ... ... ... ... ... әдеби нормаға жатпаса да шығармада алатын орнының
қомақты ... ... ... ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы
Жұмыс ... ... сөз ... сөздердің не сөз оралымдарының
қолданылу заңдылықтарына қанықтыра түсуде, ... ... ... ... ... ... көрсететін лингвистикалық
тұрғыдан талдауда ... ... ... мен ... ... ... кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
І-тарау. Бейәдеби ... ... ... ... ... Дөрекі сөздердің сипаттамасы
Көркем әдебиет тілін зерттеу – филология ғылымдарының алдында тұрған
бүгінгі таңдағы қажетті ... ... ... туынды белгілі бір
оқиғаны оқырман сезіміне әсерлі, бейнелі етіп жеткізетіні белгілі. ... пен ... ... ... ... ... Шығарма
тілін талдау әдеби шығарманың көркемдік әрі эстетикалық қасиетін ... ... ... ... ... болмысын анықтауға
мүмкіндік туғызады және стилистиканың көптеген мәселелерін шешуге көмегін
тигізеді.
Көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... қолға алынды. Соның өзінде жекелеген жазушылардың немесе
олардың белгілі бір шығармаларының тілін талдау түрінде қалыптасты. Мұндай
зерттеулер ... ... ... ... тағы ... ... ... пайда бола бастады.
Оларда ұлттық әдебиетті дамытуға зор үлес қосқан ақын, ... ... ... ... құрылысы, бейнелеу құралдары жан-жақты
талдау нысаны болды. Түркологияда осы ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан да қарастырған еңбектер жарық көрді.
Және проза ... ... өлең тілі ... ... де ... (24; 25; 26).
Сонымен бірге түркологияда көркем әдебиет тілін әдеби тіл ... ... ... шешу жағы басым болып, ал көркем шығарма тілін ... ... ... ... жағы ... қала ... әдебиет тілін зерттеудің қазақ тіл біліміндегі жалпы, ... ... ... ... оның ... ... тарихы,
жасалған үлгісі, жинақталған тәжірибесі бар. 50-жылдары ... ... (14;4) т.б. ... ... ... ... бұл
сала алғашқыда жекелеген жазушылардың тіл ерекшеліктерін анықтау, ... және ... ... ... ... ... тұрғысынан қолға
алынса, кейін қомақты жалпы теориялық және нақты ... ... ... Бұл еңбектерде көркем ... ... ... ақын ... ... ... ... үлесін анықтау тұрғысынан
да, сөз қолданудың көркемдік қырларын, шеберлік сырларын сөз ету тұрғысынан
да жүргізілді. ... ... ... тілін зерттеудің теориялық мәселелері
де қаралады. Жекелеген көріктеу ... да ... және ... ... ... ... үлгілері де жасалды (28;31;33;30;32).
Бұлардың қай-қайсысыда қазақ көркем әдебиеті ... ... мол ... ... көркем әдебиеті стилистикасының ғылым саласы ... ... ... ... ... солай дегеннен көркем
әдебиет тілін зерттеудің теориясы мен ... ... ... ... шықпайды. Бүгінгі таңда біз әсіресе көркем әдебиет тілін зерттеудің
жалпы теориялық мәселелеріне ... Сол ... ... ... ... ... көзқарастарға тоқталсақ, Мұхтар Әуезов көркем әдебиет
тілі туралы арнайы зерттеу жұмысын жазбағанмен, сөз өнерінің көркем тілдік
материалы туралы ... ... әлі ... ... ... тың ... ... айтып, оны талдаудың үлгісінде атақты "Манас" жырының
тілдік өрнектерін талдау арқылы көрсетіп берген еді.
"Поэзиялық лексика – жай ... ... Оны ... үшін әрі ... ... болу ... (15,276) деп, ... әдебиет тілінің өзіндік
ерекшелігін дөп басып, дәл тапқан ғалым, "сол тілдегі зерттеуші ғалым ... ... ... әдебиет тілінде грамматикалық ... ... ... ... ... ... барын таныр еді. Оның ұғымынша көркем
шығарманың бір ... ... сөз ... қана ұғым, түсінік бермейді.
Соны берудің үстіне ол әралуан қосымша ... ... ... ...... ... ... Бұндай қатарда, жеке сөз өзінің орны ... ... ... ... жанданып кетеді… Оның көркемдігімен қатар сөйлем
ішінде өзінен-өзі ... атып ... ... ... ... көркем әдебиеті тілін зерттеуге қомақты үлес қосып келе ... бірі – ... ... ... тіл ... ... ақын-жыраулар
шығармашылының орны, рөлі туралы зерттеулері ғалымды ақын-жыраулар тілінің
көркемдігіне, дара стиль мәселесін зерттеуге алып ... Ол Абай ... мен ... ... ... келе тілдік жүйенің Абай
поэзиясының құдіретті қуатын ... ... ... аударды. Сол арқылы
әдеби тілінің өзіндік заңдылықтары бар дара ... бола ... ... ... ... ... ... шеберлігі туралы мәселені оның
мәнері (стилі) деген ұғыммен байланыстыра қарайды (34,319). Ал "жазушы тілі
дегенге ... ол - ... ... ... тіл ... алып
көпшілікше қолданған, көптеген жазушыға тән сөздік ... пен ...... ... ... ... яғни жазушы тілінің сүйегі"
(34, 319).
Осындай ірі тұлғалардың үлкен пікірлеріне сүйеніп, қазақ көркем
әдебиет ... ... үлес ... жүрген зерттеушілеріміздің есімін атап
өтпеуімізге ... ... Б, ... Р, ... С, ... Г, Майтанов Б
т.б. осы бағыттағы ірі зерттеушілеріміз (28; 36; 37; 38; 35; 29). ... – "кең ... ... (35, ... талдау арқылы көркем әдебиет тілінде ... жүк ... ... соншалықты міндет артып тұрған сөздер, сөз
оралымдары, сөйлемдердің үлкен маңызы мәні бар екенін ... ... ... ... ғана ... сөз ... ерекшелігі жан-жақты
ашылады. Талдау барысында жазушы қолданған ... ... ... ... ... түсінуге ерекше көңіл ... ... ... ... ... құралы ретінде оқырманның сезіміне әсер етіп, ... ... ... ... ... қолданылатын сөздер мен сөз ... ... тіл ... мен сөз ... ... ... ... Бұл назар аудару өте орынды, әрі маңызды.
Көңілімізге әр жағдайда әртүрлі сезім беріп, жүрегімізді ... ... ... ... ... ... ... қызметі ерекше.
Тілімізде әдеби тіл нормасына сіңісіп, қоғамдық өмірдің барлық
саласында бірдей ... ете ... ... қызметте берік
орныққан, соған орай ... ... тілі ... жиі ... біршама қалың қабаты бір екені белгілі. Оның ... ... ... табу мен ... ... (4, 44), енді біреулері
бұған дисфемизм (какофемизм) сөздерді де қосады (38, 36). ... ... ... айырма болғанымен (бірі-қарадүрсіндеу, бірі-сыпайы, бірі-
дөрекі), қызметтері жағынан, стильдерге қатысы жағынан бірдей сөздер, соған
орай оларды «қарапайым ... деп ... ... ... дұрыс санадық. Бұл
топтағы сөздердің изогласы (таралу шегі) жоқ ... да ... ... күштілігінен де қаламгерлер өз туындыларында ... ... ... Бірақ оның өзі де білікті, ... ... ... орай ... ... ... әр жазушыда әртүрлі ... ... де ... өз ... ... ... ... тұлғасын
сомдауға, оны жан-жақты ашуға тілдегі амал-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... оның аузына сөйлеу тілі
элементтерін салады.
Шебер суреткердің стиль даралығы кейіпкер аузына сөз, сөз оралымдарын
белгілі мақсат көздеп ... ... Ол ... ... ... бойлай, татымды керегін ұтымды тәсілмен ала білген, сөз қазынасын
молынан игеріп, оны ... ... ... ... ... өрнектеледі.
Көбінесе жазушылар өз кейіпкерлерінің бейнесін диалог, полилогтердегі
сөйлеу үрдісімен толықтыра түседі.
Диалог – тілдік қатынастың бастапқы және ... ... Оның ... сөйлеу тілі. Ал сөйлеу тілінің өзіндік ерекшелігін көрсететін белгі
– кейіпкердің сөйлеу мәнері. Ол ерекшелік ең ... ... ... ... тілі ... ... ... қарапайым, тұрпайы, дөрекі
сөздер, жаргон сөздер және диалектизмдер мен кәсіби сөздер енеді. ... ... ... сөйлегенде қолданылады. Көркем шығармада
жазушы мұндай сөздерді кейіпкер аузына белгілі бір мақсат көздеп ... ... ... сөзі ауызекі сөйлеу тіліне жақын келеді.
Бірақ көркем әдебиеттегі ... ... ... бар. ... ... -
жазушының қаламымен өңделген, автор идеясына бағынған тілдік кесте.
Диалог қысқа, икемді, бай ой-тұжырымдарға ... Оның ... ... ... ... қозғалыс береді.
Кейіпкер тіліндегі дөрекі, қарапайым сөздер оның мінезінің бір қырын
аша түседі. Қарапайым сөздер – жазушы үшін кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... ... экспрессиясы
арта түседі. Сөздердің мұндай қасиетін байқаған тілші-зерттеушілеріміз бұл
сөздерді эмационалды-экспрессивті ... ... ... ... топ ... эмоционалды-экспрессивтікті кең түсініп, оны
стилистикалық бояумен байланыстырса, екінші топ ғалымдар стильдік бояу ... де ... ... ... ... ... ... тұжырымдардың, осы құбылыстың қазақ тіліне де тікелей қатысы бар.
Эмоционалдық және экспрессивтілік мәселелерінің ... ... ... ... ... еңбектерінде көрініс тапты.
Соңғы жылдары А.Абдуллаев, ... ... ... ... аталмыш мәселе кеңінен зерттеле бастады. І.Кеңесбаев:
«Фразеологизмдердің ... ... ... ... ... де ... ... және сөйлеу процесі ... ... реңк ... ... - деп ... (9.30). Ал ... өз
жұмысында эмоционалдық пен экспрессивтілік құбылыстарын синтаксистік
құрылымдар мен ... ... меже ... ... ... құрамдас бір бөлігі ретінде алады (30.10).
Тіліміздегі эмоционалды-экспрессивті сөздерді зерттеген ... ала ... ... ... ... ... ... лексиканы алты түрге жіктейді. Олар:
Жалпы қолданыстағы лексика;
Қарапайым сөздер;
Тұрмыстық лексика;
Әдепсіз, балағат сөздер;
Диалогтілер;
Варваризмдер;
Эмоционалды-экспрессивті лексиканың алты түріне де ... ... ... да ... ... ... және ... сөйлеу тіліндегі қарапайым сөздердің экспрессиясы күшті ... ... олар ... ... сол ... ... ... (37.220) деп, оған мысалдар келтіреді: Ана сорлы таздың жамандығы
ғой. Әшейінде адамсып, ... ... еді, енді ... қалды екен?
(Б.Майлин. Раушан-коммунист) немесе мынадай мысал, «Жалап-жұқтау» деген сөз
бе екен, - ... ... ... - ... ... деп ... ... Мөлдір махаббат).
Эмоционалды-экспрессивті лексикада сөйлеу тіліндегі ... ... орны бар. Бұл ... ... «… ... ... потенциально способные выразить ... ... и ... При этом ... типы ... слов ... ... признако в разной степени ... - деп ... ... ... ... сөздер тез әсер етумен ерекшеленеді дей
келіп, мынадай мысалдар келтіреді:
-Әй, шал, сен де бар ғой, бет жоқ ... ... ... жоқ. Обал жоқ ... ... ... ... үстіне барғанша
өлсейші, - деп күліп жүрген құрбылар да аз емес (С.Адамбеков. ... ... ... ... ... ... тіл ... шығып
отырады. Оның бағалаушылығы номинативті-функционалды категория бола отырып,
айтылатын зат пен оның тыңдаушысының қатысын көрсетеді.
Эмоционалды-экспрессивті лексиканы «жағымды» және ... ... ... ... ... ... Л.Абдуллаева «жағымдыға» құрметтеу,
кішірейту еркелету сөздерін жатқызса, «жағымсызға» дөрекі, ... және ... ... ... Сонымен бірге «Жағымсыз
мәндегі эмоционалды лексика тек жаман кейіпкерді сомдау үшін емес, сонымен
қатар жағымды ... ... ... ... ... ашуын
суреттеу мақсатында да пайдаланады» (44.23) дейді.
Қарапайым, дөрекі сөздердің тіл нормасына ... ... ... ... әрі ... қолдану тілді тұщылықтан сақтап, оны
өткір де әсерлі етеді. «Все средства языка выразительны, надо лишь ... ... имиң (1.53) ... ... ... құлақ
түрсек, қарапайым, дөрекі сөздерді де өз ... ... еш ... ... ... ... дөрекі сөздер сөйлеу тілінің лексикасына жатады. Сөйлеу тілі
лексикасына функционалдық ... ... тән ... жатады. Сөйлеу
лексикасы өзіндік ерекшелігіне байланысты мынадай топтарға бөлінеді:
А) тұрмыстық қарапайым лексика
Б) варваризмдер
В) әдеби сөйлеу лексикасы
Дөрекі сөздер осы ... ... ... ... ... күнделікті өмірде, тұрмыстық қарым-қатынаста қолданылатын жалпы
халыққа белгілі, сөйлеу тілінің аясындағы ... ... ... ... ... бір ... бағасын кеміту, құнын түсіру,
төмендету мақсатында қолданылатын стилистикалық бояуы бар ... ... ... сөздер көркем шығармада образды ... көп ... ... ... ... қасиет - қарапайымдылық. Олай болса,
ауызекі сөйлеу тілін (қарапайым, дөрекі, дөкір ... ... ... ... ... ... ерекше бір сипаты. Бұл жердегі қарапайымдылық
дегеніміз - өмір ... ... ... – шындыққа жүгіну, ал ... – сол ... ... алып ... - ... О.Бөкей.
Осы ойымызды ғалым Р.Сыздықованың мына пікірі толықтай ... Ол: ... гүлі ... ... ... үшін табиғат шіркін
тікенектерді де ... етіп ... ... сөз ... ... ... ... сөздерді шебер қолдануға да баратын боларң, – дейді.
Мұндай дөрекі, ... ... мен сөз ... көркем әдебиетте өз
орнымен келген кезде, кейіпкер болмысын ашуға зор ... ... ... ... ... ... жиі ... – болмыс шындығын
ашуға мейлінше мүмкіндік беретін суреткер шеберлігі.
Қаламгер шеберлігі сөз қазынасындағы дайын қалпында қолданыла беретін
тіркестерді ұтымды, орынды ... да ... ... қарапайым
фразеологизмдерді көркем әдебиетте қолдану жазушы шеберлігін шыңдайды.
Әдеби тіл нормасына сай келмейтін жай, дөрекі тұрақты тіркестерді
қарапайым ... ... ... ... ол әдеби тіл нормасына
жатпағанмен, көркем әдебиетте ... ... үшін ... ... ... әлеуметтік халін, мінез-құлқын көрсетеді.
Сөздікте қарапайым фразеология – жоғарғы экспрессиямен, еркін
қолданылуы және ... ... ... ... ... категория.
Қарапайым фразеологизмнің айырым белгісі ретінде олардың төменгі –
дөрекілеу ... ... ... олар еркін ауызекі тілінде қолданылады.
Ауызекі сөйлеу тіліндегі фразеологизмдер әдеби тілге жататын болса,
қарапайым қолданыстағы фразеологиялық тұлғалар көбінесе ... ... ... «Просторечные выражения могут допускаться ... ... речи лишь с ... ... мотивировкой, так
чтобы читатель сразу же понимал целесообразность и ... ... ... ... ... ... слова или
выражения со стороны автора и применение ... ... в ... ... являются теми обязательными условиями, при которых
просторечные элементы не ... в ... с ... ... деп
айтқанындай (60,62), қарапайым ... ... ... абай болу ... ... ... ... қолданылады деп айтуға да
болады. Мысалы В.М.Глуховтың «разговорная и ... ... ... национального языка бытует преимущественно в устной форме и служит
для ... ... ... Ныне ... ... ... ... широко используется не только, как это
было прошлом, безграмотный и отсталый частью населения, но и ... ... ... ... и те ... ... языка,
которые в совершенстве владеют литературными нормами. Ср., например,
наличие ... слов и ... в речи ... телеспектаклей и художественных произведений (59,77)ң, - деп
айтқан пікірі қазақ ... де ... ... ... ... ... өте кең. Көркем әдебиет
тілінде, сондай-ақ ... ... ... да өте ... ... ... аз ... фразеология күнделікті тұрмыстағы сөйлеу тілінде жұмсалады.
Олар – алғыс, ... ... жек ... тағы ... сол ... ... ... Олардың мағыналары да дөрекі болып келеді.
Қарапайым фразеологияға әдетте жағымсыз эмоционалды-экспрессивті
мағынаға ие болатын және ... ... тілі мен ... ... кейіпкерлер тілінде қолданылатын, әдеби тілдің нормасына сай ... ... ... ... ... көбіне әдепсіздік, тұрпайылық,
ожарлық тән.
Қарапайым фразеологиялық ... ... ... әр ... айта кету ... ... ... емес, көңілге қатты тимейді,
яғни ауызекі сөйлеу стиліне жақын; ... ... ... ... ... емес ... ... бірінің аузына бірі түкіріп
қойғандай; бірде бие, бірде ... ... атқа ... ... ... ... ... құйрығы қоныс таппау;
3. Өте дөрекі: көк инені көтіне түртпеу, т.б.
Қарапайым фразеологиялық тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... Бұл көркем әдебиеттерде көптеп кездеседі.
Дегенмен біраз ... ... олар ... болып келеді екен.
К…і ашылу
К…і көріну
К…і айналғыш
Есектің артын ... ... ... ішкені зәр болу
Зәрін ашшу
Бірде биенікі, бірде түйенікі
К…і шелектей болу
Арты (к…і) ашылу
Көк инені көтіне түртпеу
К…іне бақпау
Сідік ... ... ... кері сию
К…і тесілгенше отыру
К…інен су аққанша отыру
Салдақы қар
Көріп отырғанымыздай дөрекі ... ... ... ... ... ... бір-ақ әрпін немесе басқа әрпімен соңғыларын
қалдырып, басқаларының орнына көп нүкте ... кету ... ... ... тыйым салынған сөздерді ауыстыруда рөл ... бірі – ... Бұл – ... бір ойды ... ... ... ... түсіп қалуы. Кейбір сөздер дөрекілігінің
немесе айтуға ерсілігінің салдарынан мәтіннен жорта, яғни әдейі ... Бұл ... ... ... ... өздері немесе олардың
шығармаларын жарыққа ... ... ... жиі ... кездесетін дөрекі сөздер туралы белгілі зерттеушіміз
Ә.Ахметов былай дейді: «Мақал-мәтелдерде ... ... ... ... ... ашық ... ... дөрекінің аты-дөрекі.
Бірақ, қазақта «сөзге сөз келгенде, сөйлемесе атасы өлер» деген сөз бар,
сондықтан ондай ыңғайсыздау ... ... ... ... ... ... тігісін жатықтау етіп көрсету үшін, алдымен «Ұлы сөзде ұят жоқ» деген
мәтелді бет перде етіп ... ... ... ғана оғаш сөздерді қымсынбай
айтып жібереді. Әйтпесе, тыңдап ... жұрт ... сөз ... ... ... ... ... шығармаларға келетін болсақ, мақал-мәтелдерде кездесетін
дөрекі сөздер сол қалпында немесе бұдан бұрын айтып өткендей, ... ... ... ... Мысал келтірсек:
Сенген қойым сен болсаң, күйсеген аузыңды……
Тышқан ……. көріп жаралы ... ….. дәрі ... ... елде….. жейтін қарғалар бөгде елге келіп, жыл құсы ... ... ... ... сол қалпында шығып отырады.
Көркем шығармаларда басқа тілден енген дөрекі кірме сөздердің де
қызметі ... ... ... ... ... ... ... араб және парсы
тілдерінен енген кірме дөрекі сөздердің дәл мағынасын, ұғымын білдіретін
сөздер қазақ тілінде де ... ... ... нәжіс, зайып, анар,
кейуана, сүндет, зинақор т.б. ... төл ... гөрі осы ... ... ... ... ... жатықтау екенін ешкім жоққа шығара
алмайды. Мұндай дөрекі кірме сөздер көркем әдебиетте өз ... таба ... ... ... ... ... ... образға сай сөйлетеді.
Кейіпкер сөзі оның бейнесін жасауға тікелей ... ... ... бірі болып саналады.
Кейіпкер тілінде ауызекі ... ... ... тіл
ерекшеліктері, кірме сөздер, бөгде тілдік элементтер молынан көрінеді.
Көркем әдебиет халық тілінің негізінде ... Олар ... ... мен сөз ... ... ... көркем шығармаларда кездесетін дөрекі қарапайым
сөздердің алатын орны қай жағынан болса да ерекше.
І.2 ... ... ... көңіл-күйін, еркін білдіретін, дербес грамматикалық
тұлғалары жоқ сөздер – одағай сөздер (53.218). Одағайлар ... ... ... болғандықтан, олар таңданғанда, күдіктенгенде ерекше
интонациямен айтылады.
Одағайлар сөйлеу тілінде қаратпа ретінде жиі ... Әрі ... ... ... сөйлемдер де көп кездеседі.
Адамның көңіл-күйі құбылмалы болып келетіні баршаға аян. ... ... ... ... ... анық ... ... сөйлем жасауға қатысатын одағайлар негізінен а, ә, ау, япыр-ау,
япырай т.с.с. болады. Профессор Ш.Сарыбаев «қазақ ... ... ... е, әу, өй, әй ... ... қай ... қандай мағынада
қолданылатынына тоқталған. Мысалы, «ә» одағайы 1) ... ... 2) ... ... ... ... 3) біреуге ашуланғанда
және оны қорқытқанда, 4) сөйлемнің ең соңында, яғни ... ... ... табы ... ... ... әр уақытта сұрау мағыналы болады
(48).
Жазушылар одағайларды сонымен бірге кейіпкердің таңдану, өкіну, разы
болу, сүйсіну, ... ... ... үшін де ... ... ... ... ай, құдай-ай сияқты одағайларды салу арқылы автор ... ... қапы ... көз ... ... ... ... т.б. одағайларды кейіпкер аузынан естісек,
кейіпкердің сүйсініп, ұнатып, қуанып тұрғанын бірден байқарымыз сөзсіз.
Жоғарыда айтып өткеніміздей ... ... ... ... ... жиі ... ... өзіне тән сөз қолдану тәсілі оның суреткерлік талантына
байланысты. Көркем әдебиетте ... ... ... мен стильдік
қызметі ерекше. Жазушы кейіпкер бейнесін әсерлі етіп беру үшін қаратпаларға
стильдік жүк ... ... олар ... алғашқы түсінік қазақ тіл білімінің негізін
салушы Ахмет Байтұрсынов еңбектерінен басталады. Ахмет ... ... ... ... ... ... қарағанда «бұратанаң деп атауы,
әрине, олардың оқшауланып тұратындығы, яғни бүкіл ... ... ... ... ... ... өзін қазіргідей одағай ... ... ... ... деп үшке ... тек ... ... сөздер деп
екіге бөліп көрсетеді. Соның ішінде автор қаратпа сөздерді «сөз ... ... ... ... айтылатын сөзң (2, 125) деп, оның негізгі
қасиетін ... ... ... қаратпа сөздер туралы ойы ... оның ... ... ... ... ... ... саған
айтамын, келінім, сен тыңда! Сөз ... ... Әй, ... қайда
барасың? Құдай, оңда! Оңға баста…» сөйлемдерін объектіге ала ... ... ... ... әлеумет, әй, әлжан, құдай сөздері қаратпа»
деп қаратпаларды берумен шектеледі (2).
Қаратпа ретінде одағайлардың жұмсалуы мектеп, жоғары оқу ... ... тек ... ... тіркесіп келуі туралы ғана айтылып
келді. Ол негізінде үнемі болып отыратын жай. Сондықтан одағайлар ... сөз ... ... ... ... ... назардың біреуге
арналуына дем беретіні анық. Мысалы: Әй, досым! ... ... сөз ... ... зат есім де, ал ... Сол досым деген сөзге назар
аудартудағы күшейтпелі элемент. Әрине, одағайлардың бұлайша ... ... ... ... де ... ... белгілі жайт. Ал одағайлардың өзі
жеке қаратпа ретінде жұмсалуы жайында ... тіл ... көре ... мектеп грамматикасында қаратпалар тек зат есімнен ғана
болады деп беріп келсе, енді одағай, оның ішінде шақыру ... ... ... ... қазақ тілінде алғаш көрсете білді. Ей, мұнда кел!
(51-25). Автор осы пікірін 1950 жылғы басылыммен ... ... ... ... ... ... ... 1967 жылғы академиялық грамматикада осы тақырып
төңірегінде ... ... ... әй, ау, ей, ой, уа, ... ... ... ... кейде қаратпалармен бірге жұмсалуына, сол
сияқты олардың семантикасы туралы да біраз мәлімет берген (50).
Профессор М.Балақаев оқшау сөздер оның ішінде ... ... ... ... ... тоқталған. Әсіресе, автор қаратпа сөздер оның
кімге арналғанын білдіреді дей келіп, оған қосымша ретінде тағы да ... ойға сол ... ... ... үшін ... алғаш нақтылай
түсті. Автор қаратпа сөздердің жеке сөз және сөз ... ... ... ... бір ... ... ... немесе
одағайлардың бірге келуіне назар аударған. Сол сияқты автор ... ... ... ... ... сөзде қолданылатындығын
алғаш көрсетті (52.93).
Қаратпалардың әр түрлі стильдік реңктерін ашып көрсетуге тырысқан,
қаратпалардың мағыналық жағын баса ... ... ... «Қаратпа сөз
сөйлемнің коммуникативті талабына сай түрліше мағыналық өң алады, ... ... ... ... түр алады. Ол бірде сөзді
қатал, суық, сұсты етіп көрсетуге қызмет етсе, ... ... ... үшін ... ... ... ол ... түрлі демеулік сөздерді
үстейді», - деп қаратпалардың әр түрлі реңктерін де көрсетеді (59).
Қаратпа туралы М.Томанов пен ... ... да ... ... ... жалпы оқшау сөздер, олардың негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... қаратпа сөздер, сөз тіркестері және сөйлемнің
синтаксистік құрылысы (дара, ... ... ... мәселесіне
арналған. Авторлар қаратпаның табиғаты туралы айта ... ... ... ... ... ... айтылып жатқан, айтылатын ... ... ... сөз ... ... сәттегі іс-әрекетке араластыру
мақсатын көздейді. Қаратпалардың синтаксистік топ құрамындағы ... сөз ... ... ... ... ... байланысты іске
асыру болып табыладың (49) деп бекітеді.
Ш.Сарыбаев одағай туралы айта келіп, Әй! Уа! Ей одағайлары, қаратпа
ретінде ... деп ... Әй, бұл кім? Әй, ... (Б.Майлин). Сол
сияқты зерттеуші ау, әу одағайлары да қаратпа ретінде жұмсалады дейді (48).
Көркем шығармадағы өмір ... ... ... ... бірден көзге түсетін жері – диалогтар. Қаламгер кейіпкерлерді
сөйлеткенде оны ... ... дәл ... сөйлеткісі келетіндігі
бәрімізге белгілі. Сондықтан да қай шығарманы алсаңыз да ... ... ... ... ... жазушы кейіпкер тілін әрлеп, оның сөз қолданысына поэтикалық өң
береді. Суреткер ... ... ... түрлі сөз, сөз оралымдарын салып
стильдік мақсат көздейді.
Әр кейіпкердің қоғамда алатын орнына, ой-өрісіне, өмірге ... сай ...... ... ... аша ... амалдың бірі.
Дегенмен, көркем шығармадағы шындық кейіпкер тілінен көрініп тұрады.
Одағайлар ... ... ... ... сөз ... олар ... ... сөйлемдерде кездеседі. Ал, шығармадағы
адамның ... ... ... бірі – лепті сөйлемдер.
Лепті сөйлем – ойдың айтылу мақсатына ... ... ... ... ... ... ойға ... эмоциялық сезімін қоса білдіру үшін
жұмсалады. Лепті ... ... ... ... ... ... ызалануы сияқты көңіл-күйін білдіреді.
Тікелей адамның көңіл-күйіне байланысты болғандықтан, ... ... ... түрлеріне қарай Еңсебаева К. былай топтайды:
Өкіну, қапы қалу, аңсау ... ... ... ... жек көру мәнді лепті сөйлемдер;
Таңдану, қуану, разы болу мәнді лепті сөйлемдер;
Сүйсіну, ұнату, тілек мәнді лепті сөйлемдер ... ... ... ... әдебиет тіліндегі кейіпкер тілінде
түрлі мағыналық реңктерге ие болады. ... ... ... ... кейіпкер бейнесін ашып қана қоймай, оның сезім-күйін
тереңдете суреттейді.
Жазушы одағай ... мен ... ... ... ... кейіпкер аузына үстемелей сала отырып, оның ... ... ол ... ... ... ұтымды береді.
Одағай сөздердің дөрекі сөздер секілді фразеологизмдер құрамында
ұшырасатындығы туралы Смағұлова Г. ... ... ... ... сөз
таптарына қатысты фразеологиялық тұлғалар ішінде жиі болмаса да, ауызекі
тілде үнемі ... ... ... бар. ... бір тобы –
одағайлы сөздермен қатар келіп ... ... ... ... ... Жалпы алғанда одағайлы тұрақты сөз ... ... ... ... сөзбен айтып, айтушының (сөйлеушінің) күшті эмоциясын
аңғартадың. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... қал! Қап, құдай-ай! Құдай тоба! Уа, ... Бәсе ... ... ... ... бес! Мәссаған безгелдек! т.б. (42.30).
Одағайлар көркем әдебиетте әр түрлі қолданылуы мүмкін. Тосыннан
көрген, білген, естіген ... адам ... ... болатыны белгілі.
Дәл осындай сәттерді оқырманның көз ... ... ... ... ... Мұндай сәттерде жазушыға көмекке келетін сөздердің бірі -
одағайлар. Көркем ... ... ... ... айтылуы
кездеседі. Дыбыс созылыңқылығы қарым-қатынас жағдайындағы сөйлеушінің
эмоционалдық күйі, коммуникация ... ... ... ... және сөз ... ... ерекшеліктеріне қарай айтылуы
жағынан ұзағырақ ... ... ... ... ... ... Мысалы: ой-ма-а-й, қа-а-ап, Е-е-е-е т.б.
Көркем шығармада фоникалық ... ... ... басындағы эмоционалдық, психологиялық күйді білдіруде;
-индивидуумның ерекше сөзсаптам машығын сипаттауда;
-уақыт пен ... ... ... ... ... ... ... проза тіліндегі контекстік әуезділігі - жазушы
көздеген ... бір ... ... ... көркемдік
құралдардың бірі. Жеке лексикалардағы дыбыстық қайталаулар мен ырғақты сөз
орамдары жазушы сомдар образдар суретін қанықтыра ... оның ... аша ... ... ... ... саналады.
Көркем шығармада одағайлардың дыбыстарының созылыңқы болуы көбінесе
кейіпкер басындағы эмоциялық, психологиялық күйді білдіру кезінде ... қай ... ... да ... ... ... алатын
орны ерекше.
І.3. Қарғыс сөздер
Әр автордың өзіне тән сөз қолдану тәсілі оның суреткерлік шеберлігіне
байланысты. Бұл ... де ... ... тілі ... ... іс-
әрекетінен, мінез қырларынан, тіпті ішкі жан дүниесінен де хабар береді.
Кейіпкер тіл ... ... ... ... мол экспрессивтік
реңктерімен оқшауланады. Осы қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... мақсатта қолданылуына
мүмкіндік береді.
Көркем шығармадағы әр кейіпкердің сөз саптауы мен сөйлеу мәнері бір-
бірен ұқсамайды. ... ... ... дағдысы болады. Бұл әртүрлілік
тілдің лексикалық және грамматикалық қабаттары арқылы іске ... ... ... пайдалану суреткер қаламының шеберлігіне байланысты.
Әр адам ұлт тілінің өкілі ретінде өз болмысы мен ... ... ... ... ... әрі сол ұлт ... дамытуға, сөздік
құрамын байытуға үлесін ... Яғни ... ... мәдениетін
қалыптастыруда жеке тұлғаның ықпалы ерекше. Ұлттық рухани мәдениетіміздің
бірі тіл екені ... ... Тіл ... - ... ... ... ... білу дегеніміз - қазақ ... ... ... ... ... тілдік бейнелі сөздермен сөз орамдарының
ұлт мәдениетін танытудағы рөлін ... ... ... ... тілімізде (күнделікті тілімізде немесе көркем
әдебиетте) кең ... ... ... мен сөз тіркестері - ұлтымыздың
өзге ұлттардан менталдық айырмашылығын ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге көмектесетін құрал-
көркем шығарма екендігі бәрімізге мәлім. ... ... ... бірі - ... ... Дәл осы ... ... - қазақ ұлтының
мәдени өмірінің куәсі.
Қазақ ұлтының мәдени өмірінде ежелден қалыптасқан әдет-ғұрыптар көп.
Солардың бірі – ... ... ... Мұндай дәстүрлі мәдениет
үлгілеріне байланысты айтылатын сөздер мен сөз ... ... ... сөз ... өте ... рөл ... Солардың
бірі – осы магиялық әсері ... ... ... мен ... ... ұлтындағы бата беру, тілек айту, теріс бата айту ... ...... ... бойы ... көркем сөз
үлгілері.
«Қазақ тіліндегі күні бүгінге дейін сақталып келе жатқан ... ... сөз ... сыры ... ... ... ... деп жауап береді: «Оның сыры ... ... ... ... ... ... ... мен мәнерлілігінде» (41.93).
Тілек-бата сөздерінің айтылу ерекшеліктеріндегі алғашқы жолдары
ұқсас, бірыңғай діни ... ...... аударатын нәрсе. Тілек-
батаның өзі құдайдан сұрау, ... ... ету ... ой ... ... діни тіркестердің орын алуы заңды.
Қазақ тілінің діни лексикасы, діни ... ... ... терминдер шартты түрде алынып отыр.
Тілек-бата сөздерінің атына заты сай айтылар орны мен жағдайы бар.
«Батаң ұғымының түп-төркінін зерттеушілер ... ... ... ... туындатады. Мұнда жаратушы мен оның Елшісіне мадақ сөз
айтылады.
Тілек ... ... ... ... ... ... ... әсіресе соңғы уақыттары дастархан, той үстінде тост көтеру
салтында «мықтап түрленіпң бара жатқанын еске ... ... ... ... ... қолданыс қызметі жіктеліп барады.
Сөз магиясына сенудің бір көрінісі халықтың ертеректе ... ... ... ... өте мән ... ... ... жоғарыда айтып
өттік. Мұндай сөздердің немесе тіркестердің ... ... ... ... былай түсіндіреді: «Бұлардың негізгі идеялары көбіне діни
ұғымдармен байланысты. Кісінің аузынан ... ... мен ... ... ... мен ... өмір ... өзгереді. Мұндай сөздердің
көмегімен адам ... ... ... ... ... ... Ал ... арналған мұндай сөздер олардың ауруынан
жазылуына немесе ауруға душар болуына, тіпті ... ... ... ұғымнан
келіп туындағанң (23.101).
Ел арасындағы қарғыстың таралуы жөнінде ... ... ... да ... да ... ... деп, ... мысалдар келтіреді. «Мәселен,
адамға байланысты: көк соққыр! көгермегір! ... ... ... ... үйің күйгір! Тілеуің құрғыр! тағы сол сияқты қарғыстар
айтылатын ... ... ... ... ... қарасан келгір!
Жамандатқыр! Кебенек келгір! тағы сол сияқты лағінеттер ауызға ілігеді», ... ... ... сөз ... ырыс деген ниетпен адамға берілетін оң бата,
алғысқа жақсылыққа бастайды деп ... ... ... тап ... ... пен ... батадан соншалықты қорқатын. Соңығлардан қорқып қана
қоймай, әдетте ... ... ... адамның қара ниеті орындалып
кетпесін ... ... және ... ... ... өзінде өз басына
көрінсін деген мақсатпен: тілің тасқа! Тіліңе шоқ ... ... ... т.с.с. «қаға берісің бар ... ... ... ... ... ... сөздерді кейіпкер тіліне салып
беретін жазушы кейіпкер бейнесін ашып қана ... ... яғни ... ... танытады. Мұндай сөздер мен тіркестердің бір белгісі
– эмоционалды-экспрессивтілік болатын болса, эмоционалды-экспрессивті
лексиканың ... ... орны ... бір ... Олар қазіргі уақыттағы
көркем шығармаларда болсын, өмірде болсын молынан пайдаланылады.
«Культтік ...... ... ... ... ... ... білдіретін және қолданылуы дәстүрге айналған
алғыс және қарғыс мәнді сөз тіркестері ерекше ... топ ... ... ... формулалар, фразеологиялық штамптар болып
келеді де, адамдардың бір-біріне жасайтын әр ... ... ... көзқарасын білдіретін экспрессивті-эмоциялық сипаттағы одағайлық
сөз орамында қолданылады. Бұл тіркестер кемінде екі не одан да ... ... ... жеке сөйлем сияқты болып та келедің, - деп
түсіндіреді К.Рысбаева (57.57-58).
Әдетте қарғыс ата-анаға, үлкенге тілі, қолы ... ... ... ... ... кір келтірген, көпке зәбірі тиген, кісі өлтірген тағы басқа
жат қылық, ерсі іс ... ерсі ... ... ... ... ... ... де көркем шығармалардан да кездестіре ... ... ... ... дәл беруге тырысқан жазушының кейіпкерін
оқырман дұрыс қабылдайды. Өйткені әдебиет - өмір ... ... ... қарғыс сөздерді мынадай етіп жіктесек дұрыс болатын сияқты.
Жалпы адамдарға айтылатын қарғыстар:
Атауыңды іш, аузыңа қолың жетпесін, әруақ соқсын, ... ... ... ... ... ... жұмыртқаласын, дәм-тұзым атсын, ит
өлімін берсін, көріңде өкіргір, қарғыс атсын, қатының өліп, қазаның сынсын,
екі дүниенің қызығын ... ... ... түссін т.б.
а) Жас балаға арналған қарғыстар:
Жер жастанғыр, ... ... ... ... жеті ... ... қал, жер жұтқыр, қарныңа қара ... ... ... жұлының үзілсін, жетпегір, көзің ағарсын, көк шешек келгір, көктей
сол, қыршыныңнан ... ... ... мен ... ... ... өткір, байың өліп, бақытың ... ... ... ... бетеге болғыр, жесір қалғыр, қара жамылғыр, қара бет болғыр т.б.
2 Малға, жан-жануарларға айтылатын қарғыстар:
Арам қатқыр, ... ... ... ... ... ... ... кебенек келгір (ешкіге), киеңкі болғыр (жылқыға), қарасан келгір
(сиырға), қара талақ болғыр (ірі малға), қарақаптал ... (ірі ... ... ... болғыр (түйеге), қақпан басқыр, маңқа болғыр ... ... (қой, ... ... ... түссін, індет келгір т.б.
Дүние-мүлікке, заттарға арналған қарғыстар:
Адыра қалғыр, жау алғыр, жау тигір, отын болғыр, иесіз қалғыр, ... су ... ... ... ... болғыр т.б.
Көріп отырғанымыздай қарғыстың түрлері көп, олар ... ... ... ... ... жан-жануарларға арнап айтылады.
Мұндағы әйелге айтылатын қарғыстар бөлек олар тек ... ... ... ... ... ғана ... тиіс. Жан-
жануарларға, малға айтылатын қарғыстың өзі де ... ... ... ... де жеке ... қарғыстар жетерлік.
Қарғыс сөздердің эмоционалды-экспрессивтілігі басым болғандықтан,
оларды ... ... ... ... көре аламыз.
Қарғыс өзіне қиянат жасаған адамдарға өлім немесе сондай ... діни ... ... ... кернеген ашудан, кек пен ызадан
шығады. Қарғысқа зәрлі, қаһарлы, өткір сөздер қолданылады. ... ... ... да ... ... қатты ашуланғанын оның аузынан
шыққан қарғыс сөздерінен байқауға болады. Жай ғана ... ... улы ... ... ... шығуы оның образын аша түседі.
Сөздерді көркем шығармада дұрыс қолдана білетін ... ... ... ... ... басын біріктіріп қолданатын кездері
болады. Бұл үшеуінің де эмоционалды-экспрессивті бояуы тым қою болғандықтан
шығарма әрлене ... хақ. ... ... ... ... ... ... ызалы болғанда, күйінгенде, қорланғанда шығып отырады.
Адамның көңіл-күйінің өзгерісін білдіретін, белгілі бір іс ... ... ... ... ...... ... Қарғыс сөздер де
адамның эмоциясымен байланысты болғандықтан, бұйрықты сөйлемнің құрамында
кездеседі.
Мұндай бұйрықты сөйлемдер ... ... ... ... барысында көзіміз жетті.
І.4. Шығармада орыс тілі элементтерін ... - ... ... ... тіл білімінде кейіпкер тілі – сол ... ... ... көрсететін материал. Ал қазақ тілінің ... ... ... ... оның қазіргі тіл мәдениетінің жағымсыз сипатын
танытады.
Тіл мәдениетін ретке келтіруші – көркем ... Оның ... ... ... де ...... ... Қазіргі таңдағы
қазақтың сөйлеу мәдениетінде қандай кемшіліктер барлығын, ... орыс ... ... ... ... ... дағдыға айналып
бара жатқандығын өзіміз байқамасақ та, ... ... ... ... ... ... ... сөздердің қолданылуы жеке
адамдарға ғана қатысты емес, ол - қазіргі сөйлеу тіліндегі ... ... ... 50-60 жыл ... ... ... ... көпшілігі екі
тілді бірдей меңгерді. Орыс тілін нашар меңгергеннің өзінде де орыс ... көп, ... ... ... ... т.б.) көбінесе орыс тілінде
сөйлеп жатады. ... ... орыс ... ... сөйлеу еріксіз орын алып
жатады. Міне осыны көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... орыс ... кейіпкер
бейнесін ашуға, оның мінез-құлқын, тәрбиесін, мәдениет дәрежесін жасауға
көмектеседі.
Ауызекі сөйлеу тілі қазынасын орынды ...... ... ерекше бір сипаты. Сөйлеу тіліндегі дөрекі, қарапайым және орыс
тілі сөздері образды аша түсуге молынан қатысады.
Орыс тіл ... ... ... және ... ... ... ... Әсіресе «язык городаң деп ... алып ... ... жеке ... ... тіл – нормасы қалыптасқан, коммуникативтік тіл. Кез-келген
дамыған тілде қалалық жаргондар әдеби ... ... ... ... ... ...... пәс, төмен ететін сөздер. Бұл процесс ескі
«жаргонныңң орнын алмастырады. Негізі дұрыс «қаланған ... ... ... ... Ол қала ... ... қала тұрғындарының
көпшілік аумағын қамтидың.
«Просторечиең - әдеби тілдің «пәс, төменгі сатысың күнделікті қарым-
қатынаста қолданылады, бұл ... ... тіл яғни ... тілдің ауызша
варианты, интелегенцияның сөйлеу тілі. Қала тұрғындары тілінің ... ... ... ... ... Бұл – ... жаңа
сапасы.
Зерттеушілер «городское койнең (қалалық койне) - өзіндік норма, тек
жазба тілде ғана емес, ... ... ... қалыптасады, - дейді. Осыдан
келіп ... «Не ... а ... ... ... деген қағиданы
шығарған (10), (11), (45), (46).
Дәл осындай құбылыстың қазақ тілінде бар екендігін аңғарған Еңсебаева
К.: «қазақ ... ... ... ... ... ... ... қоймаған танымдар кездеседің (56.78). – дейді және «қала адамың,
«дала адамың деген екі таным туралы да айтып өтеді.
Қала мен ... ... ... көзге көрініп тұрады. Қала
халқының тілі ауыл адамдарының тілінен ... ... ... ... ұлт ... көп ... қала ... тілінде орыс
элементтері көп кездеседі. Әрине, барлығында бірдей ... ... ... ... ... ... оны сөйлетуде жазушы орыс
сөздерін қолданады. Автордың кейіпкерлер аузына орыс сөздерін салуы – ... ... ашу ... ғана ... оқиғаның болып отырған кезеңіндегі
тілдік мәдениетті де көрсету.
Эмоционалды-экспрессивті лексиканың комика ... орыс ... ... тек келеңсіздікті, білімсіздікті келекелеп ... ... ... олар ... тудырудың әсерлі құралы болып табылады.
Қазақ халқы көршілес елдермен ерте кезден-ақ тығыз ... ... ... ана ... ... да ... ... тигізетіні
дәлелдеуді қажет етпейтіні өмірдегі шындық. Осыған сай, ... ... ... ... бірі – орыс ... ... кейіпкер
аузына әдейі салады. Әрі ол сөздердің дыбысталуын толық сақтай ... ... те ... Суреткер шеберлігінің бір қыры астары мысқыл,
қалжыңдарды орынды қолдана ... ... ... әсерлі болуын, сөзді
бейнелілік пен экспрессиялыққа ұластырады.
Қорыта айтқанда, шығарманың ... ... ... орыс тілі ... ... ең өнімді тәсіл екенін аңғардық.
ІІ тарау. Әдеби нормаға жатпайтан сөздер мен сөз ... ... ... ... қарапайым адамнан (Байжанның) бейнесін сомдаған,
"Оянған өлке" романының авторы, сөз зергері ... ... ... ... өз ерекшеліктерімен көзге түседі. Ол кейіпкері Байжанның
тілі арқылы көркем бейнені ... ... ... ... ... кейіпкердің сөйлеу мәнері, өмірі оқырманның көз ... ... әсер ... Оған ... ... ... ауызекі тіл,
бейнелілік сипат, мәнерлі де ... сөз ... ... ... бояуы қою, тұрпайы, дөрекі сөздер ... ... ... ... ... кәрі ... ... ит, т.б. Бұлар
кейіпкер бейнесінің бір қырын, мінез-құлқының реті келген ... ... ... атты ... мына ... келсек:
Сен, әй, сұрқия сұрдың сұмырай байы, мына кісілерге өтірік лапкеңді
көрсетпей, шын лапкеңді ... – деді әлгі ... әйел ... да айыр ... ... көп ... ... сыбап кетті. Жалмауыз
саудагердің қызы… Жалмауыз сұмырайдың ... ... ... атың Ұрқия
еді, сұрқия –сұр деп жай атанған жоқсың, сен ... ... ... ... сұмырай байы, жалмауыз
саудагер жалмауыз сұмырайдың ... ... ... ... мен ... бір қарағанда оқушыға жайсыз әсер етуі ... ... ... ... ... ... ... елестетіңіз: аштықтан үзілгелі тұрған азапты өмір.
Ауылнай складында (қоймасында) тығылған ... ... ... ұн, шай, ... аш. Бәрі де азған-тозған, арығы жеткен, ашынған әйелдер". Тығулы
астықты көрген әйелдердің ... ... ... ... ... ... шыңғырған шындықты айту үшін жазушы шеберлігі қажет-ақ. Ол жай ... ... қару ... ... шын ... ... ... да.
Әйелдердің бір ауыздан сыбамай көп ауыздан сыбауы да шындыққа
сыйымды. Дәл осы ... ... ... сұлу ... беру ... де
мүмкін емес. Сондықтан да жазушы қолданысындағы бұл сөздер ... ... ... да ... ... тапқан сөздер. "Сөйлеу стиліндегі тым
қарабайыр сөздер ... ... ... ... ... контекст
көлеміндегі көркемдік пен еш үйлеспейді, ... оны ... ... ... (4.44).
Біз бұл тұжырыммен толық келісе алмаймыз. Себебі, жазушылардың
барлығы дерлік қарапайым ... ... және ... ... те. ... қоғамдық ортаның айқын суреті, кеіа-пкердің жан-дүниесін, тыныс-
тіршілігін, мінезін ... ... ... ... ... ... сөйлеу
тілінде көп кездесетін сөздер болғандықтан қарапайым, халыққа да түсінікті.
Мұндай сөздер болсын тіпті басқа сөздер болсын иесі – ... ... ... ... ... ... шырайын келтіріп
тұрады.
- Адыра қалғыр, Калашокін алпыс деп сәндемей-ақ бастықтың консаралы
қайсы деп ... ба? ... ... ... - деп ... та ... ... қарапйым сөздерді үйіп-төгіп қолданбағанымен, талғаммен, аса
жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... жынды, боз
сабалақ (Боранды түнде);
антұрған, сайтан қатын, көк соққан қатын (Тарландар);
аузы мұрныңды қан жалатам, құдайы ... ... өшір ... ... ... ... ... төрт сағатта).
Мұндағы сөздер мен сөз ... оқып ... ... ... бірінен-бірі асқандығын байқаймыз. Бұл сөздердің
немесе тіркестердің көңіл толмау, жек көру, ұрсу ... ... ... қай ... ... қолдану керектігінен де хабарымыз бар. Ондай
болса жазушы да ... ... ... ... ... ... өзі ... шындығын шарайландырып, оқушысын сендіру мақсатында жүзеге
асырылады.
Енді мына мысалдарға көңіл аударып ... қу ... ... ... ... ... Асырап
отырған шешеңді жұттың. Енді бізді құртайын деген екенсің, қу қаншық. Күні
бойы не бітірдің, терген тезегің ... ... ... Енді не ... ... күң!
Енді үйге кірші, шашыңды жұлып қолыңа берейін, бетің тілінгір бетпақ!
Ой, сорлы басым-ай, мұндай сорлы болармысың. Ойбай-ай, енді ... ... да ... ... ... ... ... қыз" туындысынан алынған
үзінділер. Келтірілген мысалдар арқылы Мұхтар Мағауиннің дөрекі, одағай
сөздерді өз ... ... ... ... одағай
сөздердің де, дөрекі сөздердің де эмоциалық бояуының қою екендігін көреміз.
Кейіпкердің (жеңгесінің) адуынды әйел екендігін аузынан шыққан сөзі ... неше ... ... өтсе де жыны ... кәрі ... Қара ... кейіпкердің қатты ашуланып тұрғанын көрсетумен бірге, оның
қандай адам екенін бірден ... ... ... ... ... ... ... әсер ету күштілігі өте орасан, дөрекілігі де жетіп асады. ... ... ... ... ... ... жоқ ... дегенмен осындай
жай сөздерді бір-бірімен әдемі байланыстырып бұйрықты сөйлем жасаған автор,
сөйлемнің эмоционалды-экспрессивтілігін арттырып, оқырманды өзіне баурайды.
М.Мағауин ... орыс тілі ... де өз ... ... ... тоқта-а, көда пайдөш?!
Тауға шығып қайтайық деп…
Нелзә! Алма украт будеш!
Ағасы кішкене сыпайырақ…
Қуатит! – ... ... ... жоғалт көзіңді! Әйтпесе ат
бауырына сап, ... ... ... ұры деп ... ... ... тез
кет! Дамой иди! К шорту иди!…
Шығармаларда кездесетін орыс тілі ... ... ... ... ... де ... көмектеседі. Жасыратыны жоқ, орысша
сөйлемесең сөзің өтпейтін ... ... рас. Сол ... ... де аз ... ... Дәл осы уақытты көрсететін шығарма
– "Қара қыз" ... ... – сол ... ... мен ... арасындағы диалог. Күзетшінің әрбір сөзіне араласқан қисық орыс
сөздері оның өзінің де қисық адам екендігін ... ... ... ... жері – ... тілі. Мұнда
олар белгілі бір мақсат көздей жұмсайды. Мұндай сөздердің эмоционалдық
әсері күшті болғандықтан, қаламгерлер оларды ... ... ... қарапйым сөздер қаламгер лексикасына енгенде ... ... ... ие
болады, тіпті мағына жағынан күшейіп, өткірленіп кетеді. Мысалы:
- қарай гөр… ... ... ... ... қышынып отырсың-ау,
шырақ.
Оның рас, қара тілді қазақпен қажаспағалы қашан?! (О.Бөкей)
– Сойталдай үш ұлың бар, қатын неге ... ... ... ... ... ... да сендей заржақпен құда болмаспын. Дәмесінің зорын –
Пішту! (О.Бөкей)
- Қап, мына бүкірдің қорлығын-ай! (Қ.Ысқақов. ке.)
– Сумырын, сен жүрген жер тек ... ма еді, - деп ... ... бір ... алды да, жай ... жүре берді (Қ.Ы.Қ.к.е.)
- Теке сасыған сорлы, тұншығып өлейін деп пе едің?! – деп ... ... ... ... көрсетілген сөздердің барлығы да ауызекі сөйлеу
тілінде жиі ұшырасатын сөздер. Түпкіш-ай, сойталдай, заржақ, ... ... ... теке ... сорлы деген сөздер мен ... ... да жеке ... ... сөздер емес екендігі
көрінеді яғни бұлардың барлығы ауызекі сөйлеу тіліндегі тұрпайы, ... ... ... ... ... жеке алып ... бұл екі ... мақсатына, контекстегі орнына қарай жағымды да, ... ... ... ... ... ... ... мағынасы жеке тұрғанда
жағымсыз екендігі көрінеді. Ал келтірілген мысалда бұл сөз ешбір ... ... ... ... ... бұра ... ... сезіледі.
Ал қатын сөзі қазіргі қазақ тілінде өзінің ... ... ... өзгеріске ұшырау салдарынан жағымсыз мәнге ие
болған. Абай дәуірі кезінде қатын сөзі ... ... ... ... ... ... ... кейбір жағдайда. Әсіресе ауызекі тілде қаратпа сөз ретінде
«Қалайсың-ей, қатын!ң «Сен ... ... ... ... сөйлемдерде
жағымды мәнде де қолданылады.
Басқа түркі тілдерімен салыстырғанда қазақ ... ... ... айнала бастаған сөздердің бірі - қатын. Ал ... осы ... ... ... деген сөз, керісінше эвфемизм ретінде
дәл сол ұғымды білдіретін, бірақ мағынасы одан дөрекілеу арвад деген сөздің
орнына ... ... Бұл сөз ... ... сөздікте былай
делінген: «Қатын/хатын сөзінің бастапқы мағынасы – ханым, ... ...... ... әйел, зайып. Бұл сөз ... ... ... ... ... басқа қосымша ұғымға ие болған. ... ... ... ... ... ... ... айтылатын өрескел
сөз ретінде қолданылады» (21).
Екінші мысалдағы сойталдай сөзінің үлкен сөзін күшейту мақсатында
жұмсалып тұрғаны ... Бұл ... ... ... ... ... болсақ
(үлкен үш ұлық бар), онда сөйлемнің сапасы төмендеп бояуы сұйылар еді.
Өмірде адамның кемшілігін ... ... даяр ... ... ... Дәл осындай адамның образын жасауда жазушы түрлі ... Сол ... 4,5,6 ... ... ... ... жай ... аузынан шыға бермейтіні белгілі. Аталған ... теке ... ... ... мен сөз ... әрбір кейіпкердің
аузынан екінші кейіпкерді кеміту мақсатында шығып отырғаны айдан анық және
бұл сөздердің мәтінде ... ... ... ... ... Бекеңе төртінші курста кездестім ғой, оған дейін қай қыз сау ... ... ... ... ... ғой ... де. Сол жас, ... кезінде қазіргісінен де ебедейсіз еді сорлы. Өзін сонша ұната да
қойғам жоқ едім… Бірақ Бекеңді ... ... ... ... кеткеніме таң қалам
(М.Мағауин. Әйел махаббаты).
Келтірілген 7 мысалдағы сорлы сөзі мен 6 мысалдағы сорлы ... жер мен ... 6 ... ... ... ... мақсаты
бөлек. Ол біреуді жеку, бетін қайтару мақсатында айтылса, 7-ші мысалдағы
сорлы кейіпкердің өз күйеуінің ... ... ... ... ... ... артында аяушылық пен қоса ұнатпаушылық сезімі де бар.
Қазақта неме ... ... ... ... дөрекі сөзбен
тіркесіп айтылады. Мысалы, сорлы неме, көргенсіз неме, ит неме т.б.
«Көргенсіз неме, тілінің ... ... - деп ... бірі
қамшымен тартып-тартып жіберді (Қ.Ысқақов).
- Әй, Қайран-ай, суға кетіп кешіккенді «ит өлдің деп шақырмаушы ма
еді, соны да ... ... рет ... ... өзі!… Бетті қара… Жағал-жағал болып жетіп келуін… сатпақ
неме! (Қ.Қазиев).
Келтірілген екі мысалдың белгілі бір объектіге бағытталып ... ... ... сөздер біреудің істеген ісі, сөзі не ... ... сол ... қаратыла айтылғаны көрініп тұр. Бұл жағынан
екі мысалдың атқаратын қызметі бір болғанымен, көздеген мақсаты екі түрлі
екенін ... ... 1-ші ... үлкендердің бірі деп отырған жанама
кейіпкердің ... ... ... сондықтан көргенсіз неме деп айтуына тура
келгенін көре алсақ, 2-ші ... ... ... (Гүлзаттың) Қайрошқа
өзімсіп, іш тарта ... ... ... Мұндай сәттермен өмірде
ұшырасып тұратындықтан, оқырман ... ... аса мән ... ... ... тілі, сөз саптауы, ... ... тым ... «жер ... жік ... көрінуі мүмкін. Мысалы:
- Өзіңнен бес жас кіші байыңа мақтанамысың?! Бай құтаймайтын қанды
етек қаншық!
Сенің де сырың мәлім. ... ... ... ... шыжбаңдап
жүрсің! Қу жатыр болған бедеулігіңді менен көремісің? (Бәрі де майд. ... ... – деді ... шаңқ етіп. Жатыры кепкен жалмауыз.
Ойнастан болса да бақыр ... бала ... ... талақ қалмас едің
(Жесірлер, 363б).
Мысалдардағы шыжбаңдап, қу ... ... ... ойнас, талақ сияқты
сөздердің халықтың күнделікті сөйлеу тілінде жиі кездесетіні мәлім.
Ондай сөздер кейіпкер аузымен оның қатты ашуланып, таусыла ... ғана ... ... бұл ... соғыс кезінің ауыр
тіршілігін, ... ... ... ... ... әрқилы мінез-құлқы мен образдарын сомдау ... Тағы бір айта ... жайт – ... ... ... тілде тура,
дәлме-дәл баламасының кездесе бермейтіндігі. Мұндай сөздер белгілі ... тән ... ... лексикаға жататын болғандықтан, ұлттық болмыс
пен психология ... ... ... ... ... айтқан сөздері
қаншалықты дөрекі ... оның ... ... ұлттық болмыс
жатыр. Бұл мысалдағы сөздердің әр қайсысының өз орнын тауып орналасуы –
жазушы ... ... сөзі бар ... ... көркем шығармада еркін қолдана беретіндігін І тарауда айтып
өттік, ... ... болу үшін ... келтірсек:
Құйысқанға қыстырылған нәжістей, жүрген жерімді Итбайдың тіліне ерем
деп былғап болып ем, енді осындай бір ерлік істегім келді (С.Мұқанов).
«Иттің бірдемесі дәрі ... ... ... ... ... ... мына Қошғұлдың (С.Мұқанов).
Ызаға бой алдырған ол:
- Құйысқанға қыстырылған нәжіске ұқсап, саған не жоқ?! – деп ежірейді
(Т.Әлімқұлов).
Не болса о болсын! ... ... ... мәткесі еді. Оны
көзірдің тұзымен бастық, ұл болмаса күл ... уақ ... тағы ... жоқ ... боғымен піссін (Ана тілі 1993 №47).
Келтірілген мысалдардың ... ... та, ... ... ... мен ... бар. Бұл ... кейіпкер аузынан шығып
отырғандығы олардың мінезі мен дөрекі сөз саптауын көрсетіп қана ... ... ... ... ... ... ... өрісінен де хабар
береді.
Салыстырулар барысы қазақ әдебиетінде қарапайым сөздерді ... мол ... ... Әбіш ... екенін көрсетті. Жазушы оларды
авторлық ремаркаларда да, төл ... де ... ... ... ... ... әсерден айырылып, қарадүрсіндікке ұрынғаны
байқалмайды. Керісінше, ... ... ... ... ... арта ... ... де бейнесі ешбір авторлық
түсініктемесіз айқындалып қалады. Автордың ... атты ... ... ... Уа, ... Қап, мына ... ... Қашатын шыбыштың
құйрығындай шыжбаңдап тұрмауын… Қап, мына қатынды ма? ... ... нені ... ... ... Уай, бұл ... жер жұтып кеткен бе
түге!ң – деген ... ... ... ... Осы ... ... қанықтығымен қатар, ашушаң, сауатсыз қарт Есболайдың
бейнесін бірден-ақ ашып ... ... Осы ... ... ... мына ... Мұздағы конькидей тайғанап тұрмауын…ң, - ... ... ... ... ... ... ... айтқан екі
сапаны жоғалтып алған болар еді, ең бастысы шыншылдығынан ... ... ... ... ... ... стильдік жүгі осында. Осы
әңгімеде одан әрі «малғұн, қақпас, жалбаңбай, былшылбай, найсап, дударбас,
қыл борбай, үш ... ... ... ... жылмаңтөстер, пәшту,
мәтіби, адыраңбай, заңғар/қарғыс ... ... ... ... ... баяндау мен көркемдік бояудың бір әуенділігін, ... ... ... тұр. Ә.Кекілбаев өзге де шығармаларынан
қарапайым сөздердің қалың тобын табуға ... Олар ... ... ... ... ... топ, ... жермешел, жел қуық ұрғашы, ит
сарығыр, түбіт-иек жігіттер, дырқу, көгермегір, ... ... ... ... ... құбақай тірлік, құйтақандай,
шелтеңбай, дызақтап т.б.ң.
Сөйлеу ... ... ... ... сол ... өмірден,
қоршаған ортадан алатыны, сондықтан да қазіргі оқырманға тым ... ... ... ... ... ... ... олар да халықтың
қазынасы сондықтан да оларды тәрк ету М.Әуезов айтқандай, «астамшылық пен
қоқырлықң болар еді.
Бей ... ... ... ... шығармаларда көптеп
қолданылатынын зерттеу барысында байқадық. Олардың айтылу интонациясы мен
мәнерлігі юмордың ... бір ... ... ... ... өкілінің бірі, қазақ сатирасының саңлағы
Оспанхан Әубәкіров шығармашылығы көптеген ... мен ... ... ... ... ... заман ерекшелігіне ... ... ... негізгі мәні ескіліктің қалдықтарын,
жемқорлықты, мансапқорлықты ортамызда қай күн, қай ... ... ... ... көз ... ... жайттарды шенеп, мінеуден тұрады, сонымен
бірге әркім бойлай бермейтін тереңдік пен әркім дөп ... ... ... ащы ... та ... ... табылады.
Оспанхан Әубәкіров әңгімелерінің баршасы таза ұлттық, қазақи оқиғаға
басым. Күнделікті күйбең тіршілік иелерінің ақ-қарасын аша ... ... ... ... ... алуан түрін көз алдыға
тартады. Иә, қазақи мінез. Бұл жазушының қай шығармасының да ... ... ... ... ... тілдік қатынаста жиі қолданылатын қарапайым
сөздерді сатиралық талапқа ... ... ... ... ... сөздер тура мағынасында ... ... бояу ... де, ал мәтін сол ... ... ... үйде ... ... Үй бір жаққа қашады ғой дейсің бе? Қарашы мұның
төтесін. Егер бір аяғың сынса, бір ... о ... ... О, ... бұ не ... ... а? Мына ақымақтың басын кесіп алса… О, тақырбас
тажал! Уһ! (Ұ.с.қ. 14-14б).
Әнеу күні «қатындардың кітабың деген ... деп ... ... ... ... балам осы жолыңнан танба. Ал, кемпір қырықтың ... ... ... айдап келген ғой, айналайын (Ұ.с.қ. 27б.).
– Ой қара басқыр-ау, неге ... ... ...... екен деп ... ... шалдар сәлем бермесең, жер-жебіріңе жетіп
ұрсады. Қарасам, Әупік ақсақалдан ... бір шал ... ... деп едім…
Өй, ит-ау, шалың не? Тіпті әкең болса да атпадың ба?
Өй, шошқа-ау, шалда соншама ... бола ... ... ... ... шал ... сонаға скіре ме?
Өй, ақымақ-ау! Шалдың төрт аяғы бола ма? ... ғана ... ... ... бір ... ет ... аттады да кетті. «Кедейдің аузы
керауызң деген. Өй, езуіңді… ... ... Өй, құры әрі! Арақ ... деп ... ... ... толтырып
тұрып алдына қоймадың ба? (Ұ.с.қ. 49-50).
Ой, дүние-ай, өтіп бара жатқан заман-ай, о да біразға кеп қалған екен-
ау.
Е, оттайды. Ысқырма ... «үһң адам ... ... ... - деді (Ұ.с.қ. 59-61б.).
Тіпті оған тілі жетпесе, оның бір жағындағы «Ақымақң, ... ... ... ... ... ... сөздер аузына түспей
«Сасыған бюрократң деуін қарашы. Әй, құдай-ай. Дүниедегі ... ... ... кеп ... ... ... ... ме дейді ғой.
Иттің балалары, естеріңде болсын, менің қолымнан ешкім алмайды. Құдай
атты деген осы. Дәл тозақтың түбіне келіп ... - деп ... ... ... біраз бөгеліп қалдым (Ұ.с.қ. 78б.).
О.Әубәкіров шығармаларындағы дөрекі қарапайым ... ... орыс тілі ... ... ... бірі ... бір ... адамды
есеңгіретіп тастауы мүмкін. Алайда өз орнымен ... бұл ... ... ... ... ... көмектесіп тұр.
Келтірілген мысалдардағы кейіпкерлерді мінез-құлқы бірінен-бірі ... ... ... ... сөздерінен-ақ қандай адамдар екендігін
білдіріп тұр. Сатиралық ... ... ... ... ... көрсетіп, оларды мазақ етумен бірге шенеп, мінеп алады. ... ... ... ... туғызады.
Оспанхан Әубәкіров орыс тілінен енген сөздерді пайдаланудың үш түрлі
тәсілін қолданады. Олар: орыс тілі сөздерін ... ... ... ... ... ... ... қолдану; қазақ тілінде сол сөздің
мағынасын дәл беретін сөз болмаған жағдайда өз қалпын сақтау, ... ... ... ... ірі ... ұшыратып, орынсыз тықпалаған
кейіпкердің тіл ерекшелігін ажыратып көрсету үшін пайдаланады.
«Осында Алматының мал дәрігерлік институтынан келген бір ... ... бар еді, сол да ... ... ... ... ... келді, білем: -
Ата, бұ сиырдың құйрығы тым ... ... сүті аз. Неге ... ... ... байланысты. Жайылымда жүргенде наверно мұның ... ... ... ... ол ... әсер ... ғой, ата, бұл уже нервный ... ... ... Но өзінің
жұдырығы тастай екен, прямо қатты ұрып жіберді, - деп қыз жаңағы сиырдың
«жұдырығың іліп ... ... ... ... ... даяр тұр ... үзіндіде сатирик орыс сөздерін орынсыз тықпалап, тыл шұбарлауды
әдетке айналдырған адамдарды әжуалап, ... ... ... ... алып ... соң ... демін мұрнымен тартып аузын шығарады да М-
буфор, ... ... ... ... (Қайда без. Барасың? 142).
Жазушы шеберлігі орыс сөзінің ... ... ... ... ... ... орыс ... енген сөздерге қазақ тілінің ды, -ді, -ға,
-ге, /-ты, -ті/ ... ... ... ... ... ... өзгертіп, шығарманың ойын ашуды негізгі мақсат ... ... ... бері ... – деп бұйырды. Жеңгей сондықтан
бір буда қағазды әкеп алдымызға қойды да шығып кетті (Қ.б.б. 136б.). Осының
ішіндегі асыл ... бәрі ... ... ақ ... ... қызметке,
аптариқаға зардабы (Қ.б.б. 2030.).
Мұндағы дәкіменттер документ, семиә семья ... ... ... ... жұмсалуда.
Спірәпке беріліп отыр Шабдарұлы Жабаққа. Неге десеңіз, бұл бала сәті
түсіп, тұп-тура бірінші май 190… өзінің шешесінен туылған (Қ.б.б. 136б.).
Бұл ... шала ... ... орысшасы сол кездегі өмір
шындығынан мол мәлімет беріп тұр.
Соғыс ... ... осы ... айырпланында аспаз болып, ... ... ... мысалдан да автордың юморлық сөз қолданысының шеберлігін көреміз.
Жалпы юмор мен сатира тек юморлық-сатиралық шығармаға тән деп ... ... ... ... ... ... де кездесіп, жылы юмор
туғызатыны белгілі.
Енесі байғұс та пыс-пыс етеді. Томашадай болып шаршамайды өзі.
Әй, қатын, бол, ... Күн ысып ... ... үй ... ... ... ... әмір беріп тұр. Оған орақ ... қара ... қына ... шешек шыққыр, сені сол жерге тұсап қойған шығар, - деп бір ... ... ба ... ... ... жөнелді. Торғын мырс етіп күліп
қойды (Ә.Кекілбаев).
Анада ... ... ... ... ... ... бере ... тұрып күлсін-ай кеп.
Оу, шошқа-ау, мынауың не, үйінді ... ... ... Мына бір ... кебежелерін модадан шыққалы қашан! «Бирюсаң
дегендеріңді ... де ... ... ... сыра ... ... немесе:
Бұл да бір біраз сөзбұйдаға салып көріп еді, шаршайтын Шара ма:
Әй, дөйқара, тоқсандық ... ... ... деп ... ... өтіп ... білмей де қаласың. Командировка сұрап жүруді ыңғайсыз
көрсең, ... ... ... ... ... Кисловодскінің суы сен бір
жыл бармағаннан тартылып қалмас, - деп кейуаналық айтты (Ә.Кекілбаев).
Шығармада қарапайым сөздердің де ... ... ... ... ... ... ... шошқа-ау, дөйқара сөздері мәтінде экспрессивтік мән үстеп
тұр. Кейіпкерлер тілінің тағы бір сипаты одағайлар, қарапайым қарғыс ... ... ... ... ... аша ... ... Әй, Алдан! Ей, үнің өшкір, қайдасың?
Алдан: Ау, мама, не боп ... Әй, ... ... ... жуып қой. Жабысқыр, еденді
жу. Еңбекке үйрен. Сен, жетпегір, көгермессің.
Алдан: ... ... Әй, ... ... ... ... ұғып ал, ... сөз – жарым
ырысң дейді халық. Жақсы сөзді жаттап ал (О, ... ... ... ... ... ... ана ... және Жақсы сөз – жарым ырыс
деп ... ... ... ... ... ... оқырман не
тыңдаушы ... ... Әйел ... ... ... қуаты мол. Оны тудырып тұрған кейіпкер тіліндегі қарапайым
сөздер. Қаламгерлер кейіпкерлер ... ... ... ... тіл,
сөйлеу тілі элементтерін қажетті тұста кеңінен қолданады. Сөйтіп, кейіпкер
тіліндегі мұндай жөнімен ауытқудың ... ... ... ... ... ... Қаламы жүйрік жазушылар осы субнорма үлгісін кейіпкер
тілі арқылы таныта ... оның ... ... ... көркем әдебиетінде ... ... ... ... бірі - ... Оның ... диалогтар автордың
кейіпкер образын берудегі қолданған құралы болып табылады. Шығармадағы
кейіпкерлер ... мән ... ... адам шын ... ... ... сияқты сөз додасының куәсі болады. Автор әр ... өз ... ... ... тілінде ащы әжуа, астарлы теңеу, кекесін,
тұрпайы әрекет, қарабайыр қоқан-лоқы шым-шымдап өріс алады.
Қ.Ысқақовтың ... ... ... ... ... ... қиыр ... сүріп жатқан қарапайым халықтың тыныс-тіршілігі нанымды суреттелген.
Шығармада әдеби нормадан тыс ... ... ... ... мен ... немесе тұрпайы сөздер, стильдік пәс (стилистически
сниженные) сөздердің ... ... ... ... ... ... диалогте кейіпкер образын өзінің сөзі арқылы ... ... ... молынан қолданған.
Жазушы құрамы 5-6 адамнан тұратын балташылардың бастығы Әбдіжапар мен
бухгалтері Есенқұлдың диалогінде Бұғағын бұқаның әукесіндей сияқты ... ... ... ... ... ... деген әжуаны, жұт, жұт тәрізді
қайталауды, жұтқан жұтамайды, ит білет, қай жыртыққа ... ... ... ... ... қой ... сөз үлгілерін және ... ... деп ... ... кейіпкердің аузына салу арқылы олардың
бір-бірінен қалыспайтынын, жеу жағы мен әпербақандықтарын аша түсу ... ... ... ... диалогтердің көбінен табылады.
Автор Әбдіжапардың аузына арам қат деген қарғыс адалымыздан ... біз жоқ ... ... апормит қыл, абанс бер тәрізді орыс
сөздерін, со келіншектің сауыны ... жиі ... ма ... сөз ... ... ... басқа жақпайды, каждый год, ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі, ой өрісі бір-
бірінен қалыспайтын кейіпкерлер – бір ... ... ... ... ... ... ... оңтайлы қолданысы. Егер жазушы аталған сөз
үлгілерін кейіпкер тілінде бермесе, олардың образы ... ... ... да ... еді. ... ... ажуалы, кекесінді сөздер оның
одағайларды жиі келтіріп сөйлеуі де жазушы үшін стильдік амалдардың бірінен
танылады. ... әр ... өз ... ... ... Ысқақовтың «Менің ағаларымң шығармасындағы кейіпкерлер тілінде
дөрекі, ... ... ... ... ... ... ... одағайлар
жиі кездеседі. Автор сөзімен айтсақ, айналдырған үш жылдың ішінде әйелімен
үш рет ажырасып, үш рет ... ... ... конторында есепші боп
істейтін Жанымхан деген кейіпкердің тілінен жоғарыда айтылған ... ... ... Атап ... өй, атаңа нәлет, беталдыңа көкіме, мына
иттің қорлығын-ай ә!…, т.б. осы сияқты ... ... ... ... ... бірден байқалады. Осы шығарманың өн бойынан Жанымхан
бейнесінің әр қыры шым-шымдап өріс алады.
Осы шығармадығ Жанымханның ... ... бап ... да бет ... оның ... ... ... құдай атқыр… Желік суын ішіп-ішіп мас болып келді де, ... ... ... ... ... үйден қуып шықты… - деп ... ... ... кірді, - құдай атқырды құдай да алмайды, адам да алмайды…
Тіл қатысынан-ақ ... ... бір қыры ... тұр.
Бұл шығармадағы ана образы бір ғана мысал арқылы толығымен ашылып
отыр. ... ... тән ... ... үшін ... ... сол ... бұл
шығармадағы анаға да тән.
Жанымханды біреу желкеден түйгіштеп алып бара жатқандай-ақ: ... ... гөр. Уа ... ... ... гөр ... деп өз-өзінен
күбірлеп тәубесіне сиынып отыр.
Кейіпкер тілінде сөйлеу ... ... ... ... ... ... екі түрі ... – таныс адамға, екіншісі – таныс-
бейтаныс адамға қатысты қолданылады) бар ... ... ... ... қатысты
қаратпаны жоғарыда келтірілген мысалдан тауып отырмыз.
Әрбір ұлы халыққа тін бір қасиет болуы керек (тиіс ... те ... Ол - өз ... өзі көре ... көре ... Ал қоғам мерезін,
халқының жаман қылығы мен жағымсыз қасиетін жазушыдан асып кім айтып бере
алмақшы? Дәру-емді кім ... ... ... ... ... күн, ... ... Осы әңгімеден біздің қоғамымыздың барлық кемшілігі,
қасіреті, мерезі айқын көрінеді. Қаламгер шығармасында «мына әдеттен ... ... ... ... ... ... жоқ, тіпті ешқандай тұжырым
да айтпайды. Өйткені, айтарлықтай ... жоқ ... тек ... ... ащы шындығы сабақтасып жатыр.
Ауыл жанындағы апанда үш түп помидор өсіп ... Осы ... ... үшін ауыл ... ... ... ... жиылады, әңгіме
қылады, таласады, ерегіседі.
«Невадада ядролық қару сыналыптың, - деді Виктор. - ... ... ... - деді ол ... соң, - Дәл ... қару ... ... де
жарылыпты.
Жұрт оған көзінің астымен қарап қойды.
Пікән шыдай алмай шарт кетті.
Әй, оттамай аузыңды жапшы-ей, деді ол ... ... ... – Не ... ... ... басы ... тұрса, қайдағыны айтып қақсай
бергені несі?
Оның пікіріне жұрттың бәрі қосылды. (Д. Исабеков. Талахан-186).
Сырттай қарағанда, бұл ... ... ... жоқ. ... ... ... сәл ойланып көрейікші?!
Осы диалогтың өзінде үлкен мән жатқанын байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... бауыздап отыр.
Автор осы шығармасы арқылы: «Өмір шындығы дегеніміз осы. Қайдағы
помидордың сорты қандай, ... өнім бере ... басы ... ... алаңдауға тиіс хабарға «Әй, оттамай аузыңды жапшы-ей!ң деп ... ... ... ... ... ... келгенде бойкүйез,
салғыртң – деген әлеуметтік астары терең ой түйдіреді.
Көркем әдебиет өмірдің ... ... сөз ... ... бір түрі ... ... ... диалогтыі-ң қолданылуы да
табиғи құбылыс деп тұжырымдауға болады. ... ... ... оның ... ... ... ... бойындағы өзгеріс-құбылыстарды көре ... ... ... ... ... (қуаныш, реніш, ашу-ыза) бір-біріне
ауысуын қадағалау тіпті қызық. Айталық, Д.Исабековтің «Ақырмаштан наурызға
дейінң ... ... ... оқып ... ... салған посылканы
алмаққа пошташы Отарға келеді. Әрі қарай екеуінің арасында ... ... ... мәшинеңді ашып, посылкеңді бере қал, - деді. Ол бермеймін
деді.
Е, неге?
Кеңсеге барып тіркеу керек.
Одан қашан келесің?
Ертең.
Ойбай-ау, осы ... ... кете ... Сонан кейін тіркерсің.
Кеңсе жүріп кететені пойыз емес шығар
Бермеймін. Ертең паспортыңызды алып ... ... ... ... бе, ... ... бе?
Заң солай, паспортқа сенем.
Қап, қап мына қызталақты-ай, ә?!
Ақсақал, боқтамай сөйлеңіз.
Боқтағаны несі, кім сені боқтады?
Сіз боқтадыңыз. Ол сөзіңіз үшін жауап бересіз.
Неғыл ... мына ... ... а? – ол ашудан терісіне сыймай кетті.
Жауап ... ... ... ... ... ... ... өз баламның поселкесін өзіме бермей пашпортыңа берем деп ... ... ... ... деп ... ... ... қария мен почташы Отардың арасындағы диалог арқылы олардың
мұндай ситуацияға ... тап ... ... ... ... болғанын
білеміз. Олардың ауызекі сөздерінен мінез сапасын, характерін топшылаймыз.
Тынышбай Нұрмағамбетовтың суреттер объектісі – ... ауыл ... ... адамдары, еңбекторылары, ақ көңіл қарттар мен ақ
пейіл балалар, кетпен мен қамшы ұстаған ауыл ... ... ... шығармасын алсақ та, ауыл өмірін
терең білетінін, ауыл ... ... ... ... ... «сушың әңгімесінің кейіпкері Жаманқұлды мінездеуге аса қатты көңіл
бөледі де, оның «ойлау мен сөйлеуң мәнерін ашады.
«Әлгінде ғана салмақты болып тұрған ... ... ... ... ... Мұрташты көре сала-ақ: Әй, сен мамырлама. Білдің бе? Құрттай
болған неме, суды неге ... ... ... ... кім ... деп ... ... ашып, жан-жағына қараса, серейіп жерде жатыр екен.
Өзі Мұрташтың астында жатса да, ... ... ... ... ... ... ... ғана күшігі, алманың сабағындай болған мойныңды үзіп ... ... ұн ... ... бе, осы? – ... ащы дауысы тіпті алысқа кетіп жатты (Т.Нұрмағамбетов. Сушы).
Бұл үзіндіден біз ... ... боп, ... ... ... ... артынша-ақ «өз қадірін өзі кетіргенң қызба,
«аузымен орақ оратынң адамның ... ... Оның ... ... оны ... ... Кейбір адамдар жеңіліс тапқанын біле тұрса
да, тілін тартпай, қарсыласады. Ол оның төмендігін көрсетеді. Осындай төмен
адамның ... ... ... де ... сай ... ... барысында
аңғарғанымыз қай автордың көркем шығармасын ... та ... ... ... ... ит, ... ... иттің күшігі деген итпен
тіркескен т.б. сөз тіркестері жиі ... Бұл ... ... ... жек ... ... ... ісінің ұнамағанында оны итке теңеуі көп
жағдайда оның ашуланған шағында болады. Оны мына мысалдардан көреміз:
– Тфу! Атаңа нәлет ит ...... ... үні ... де ... быж етті (Қ.Ысқақов. Бұқт.сар.).
–Ой, ит-ай! – деп кіжінді. Өзі емес, әлде біреу ... ... ... сыңайы бар. (Қ.Ысқақов. Б.С.).
– Мына иттің қорлығын-ай, ә! Мына иттің! Апырмай! – деп ... ... ... ... ... столды жұдырығымен салып-салып
жіберді. (Қ.Ысқақов М.ағал.).
Берілген мысалдың қайсысынан да ... ... үнін ... ... бір адамға өте ренішті сондықтан да оны итке теңеп,
зығырдандары қайнауда.
Қ.Ысқақовтың ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер былай сөйлейді:
Әй, байғұс-ай, қатын алмай қайын алған сенің не теңің еді?! Ол шұнақ
қар қыз ... ... ... ... сауған жүзіқара еді ғой!..
Осы екі-үш сөйлемдегі қарапайым сөздердің молдығынан ... ... ... ... ... кейіпкер бейнесін ашуда
қарапайым сөздерге стильдік жүк артып тұр.
Дулат Исабековтың «Әпкең драмасындағы (екі ... ... ... ... ... ... ... әйелдің тілінді қарапайым сөздердің
алуан түрі ... Атап ... ... боп ... байы ... баланың
қасында отырса қатын боп қалмас.
Бұл сөздер де көрші әйелдің бейнесін еш түсініктемесіз-ақ ашып тұр.
«Талақң комедиясында ... ... ... ақл, арам қат, ... келгір,
қағыңғыр, қараң қалғыр қу ... ... қал ... ... ... ... ... тілінің үлгісін жақсы көрсетеді.
Осы комедиядағы Айдарбек тілінде әй, қатын, әй, жап аузыңды, әй, тарт
тіліңді, ... ғана ... ... ... талақ т.б. қарапайым сөздерді
автор кейіпкер аузына тегін салмаған. Бұл ... ... ... мәдениетсіз бейнесі танылады.
Сөйлеу тілінде одағайлар қарапайым және қарғыс мәнді сөздермен
тіркесіп келіп кейіпкер ... аша ... ... ... Сейпен
байдың бұрынғы құлақ кесті құлы Айдарбек аузынан мұндай дөрекі, қарғыс
мәнді сөздерден басқа өрнекті тіл күту ... ... ... ... және көрші әйел ... ... ... мол. Оны тудырып тұрған кейіпкер тіліндегі
қарапайым сөздер.
Ілияс Жансүгіровтың Қазан ... ... ... ... туралы «Бадырақң атты романы жаңадан табылды. Романның тілі
айшықты, желісі шымыр, ... ғана ... ... ... суреттер
оқырманын ә дегенде-ақ өзіне үйіріп әкетеді. І.Жансүгіровтың шебер ... ... ... ... ... ... ... оның шебер жазушы
екендігін тағы да мойындатқызды. Сағындық деген байдың жалшысы, жасы жиырма
екідегі Бадырақ деген жігіт байдың ... ... ... Екі ... де ... ... Роман сол уақыттағы шындықты бізге ... ... ... ... автор дөрекі қарапайым сөздер,
одағай, орыс тілі элементтері, қарғыс сөздерді пайдаланған.
Мұны көріп дәті шыдамаған Бадырақ жүгіріп келіп баланы ... ... ... карташы Қуанышбай:
А, тексіз кедей, байдың баласына жаның ашып бара ма, - деп ... алып ... ... салып-салып жіберді.
Шығармада ешбір жазығы жоқ нәрестені аяған ... сол ... үшін ... ... ... ... ... Қуанышбай деген
кейіпкердің аузына ісіне сай балағат ... ... ... ... ... ... Өзі қалада жүріп көрінгенді алдап, карта ... ... ... ... сөздер шығатыны белгілі. Өз тегіне қарамай,
Бадырақты тексіз кедей деп балағаттауы оның ... адам ... Бұл ... оқи ... ... ... ... байланысты
болатынын мойындаймыз. Халқымыздың тіліне қазан төңкерісі уақытында кірген
орыс тілі сөздерін осы шағырма арқылы көре ... ... ... тілі ... мен ... ... кейде дұрыс, кейде бұрыс
қолданған автор тіл тарихынан хабар береді. Шығармада көп ... ... ... ... ... ... т.б.
– Ей, қақбас, сақал текеде де бар, жоқтан өзгеге саудаламай-ақ қой
(Жетім ... ... ... ... ... ... ... қол ұшын берейін деп
барған жігітті неге нақаққа күйдіресің (Ж.Б., 367б.).
Мысалдардағы қақбас, албасты сияқты сөздерді автор кейіпкер бойындағы
қазақылықты, қарт ... тін сөз ... мен ... ... ... үшін
қолданған.
Көркем шығармаларда осы тәрізді дөрекі сөздер өте көп. ... өз ... ... ... ... ... ерсі ... Бірақ
еш сөкеттігі жоқ. Жазушылар дөрекі сөздерді ... ... ... дөрекі сөздерді қолданған. Жалған төркінді дөрекі сөздерді О.Бөкей
де кейіпкер мінез-құлқына сай өте шеберлікпен ұтымды пайдаланған.
Плебал, сенің сенің отыз бес ... ... ... ... орысша "плевал" (түкірдім) деген сөздің орнында.
Жазушы кейіпкер ... сала ... оның ... де ... мінез-құлқын
көрсетіп отыр. Ал мұндағы орыс тілі сөздерін әдейі ... ... ... ... ... тән стильдік әдісі десек те болады.
Ах, подлец! Ах, подлец! – ол менің жағымнан тартып ... ... ... ... ағаларым, 110).
Бұл жерде Қ.Ысқақов кейіпкердің өте ашулы, ызалы екендігін көрсетіп
отыр. Мұндағы жалған ... ... ... ... жағы ешқандай
өзгеріске ұшырамай, сол күйінде алынған.
Одағайлар ... ... ... болғандықтан, олар
таңданғанда, күдіктенгенде ерекше интонациямен айтылады. Мұны төменде
келтірілген ... ... де ... ... кезек күтіп отырған Бозым безілдете жөнелді:
Әй, Әліқыз, әлі үйдемісің, әй, былай, біздегі бас қосу күнде ... ... ... оның ... ... ... екен. Мен бір жасанайын
деп ... ... ... Әй, ... ... ... іліп барған жеңі
ұзын көк көйлегің бар емес пе… соны сатсаң да бір ... ... ... (О, ... ... ... ... не дейді?
Андабек: Әй, Аңдамас десе аңдамассың-ау, ... шық ... ... ... ... бір ... ... жайып:
Қап, бауырым-ай! Құй сен, құй сенбе, мәшине сатып алуын сатып алсам
да, "право" сатып алуды ұмытып кетіппін ғой, - ... екен ... ... әуре ... ол менің әшейін ұйқы ашарым еді, -
дегенде,
Ақан: - Қап, шын пері дегенім пері ... сен ... ғой, қап! ... бір-ақ соғыпты. Бұл гәпті екеуіміз ғана білейік. ... ... ... ... ... ... ... болған іс жата ма… (Көңілашар).
Сақан: Бөссе, бөсе берсін, отчет-тастай, көр, тексер…
Мақан: Мәссаған! Әй, досым, осындай да оспадарлық бола ма? Бір ... ... шеге ... деп ... Әй, ... ... адам ... құдай
да сенбейді ғой. Бұның не?
Сақан: Сен сенсең, құдай қайда қашады ... ... ... ... ... ... Бұл болмайды! Мен заңсыз документті қабылдай алмаймын. ... не деп ... ... ... ... ... бар ... қора салмай жора салып кеткен екенсіңдер. Тексеру комиссиясы ... ... мына ... ... ... ... ... сен былай етеді деп, менің үш ұйықтасам түсіме кірген
емес.
Мақан: Өң-түс керек емес, іс керек.
Сақан: ... бұл ... ... Сол үшін ... бір тай ... ... шаш ... пайда табамыз. Жаңадан үй салып алмақ ойым бар. ... да ... ... ... Әй, сен ... көңілімнің кілтипанын дәл таптыңе-ей
(О, несі-әй?!).
Мақан аузынан одағай сөздердің шығуына қарап, әкелінген ... ... ... ... деп ... ... көңілінің
кілтипаны табылғасын, мысқылдап күле отырып, әй, сен дәл таптың деп өзгеруі
және ... ... ... ... ... ... екені өткір
көрсетілген.
Ол хатшысын шақырып алып, оңашалап сұрап жатыр:
-Ауданнан келген кім дедің?
-Шумақаев.
-Ол қандай сумақай, қайдан ... ... ... – деді де ... қалды, көптен кейін:
-Райкомның өзінде істей ме екен?
-Жоқ, жай бір ... ... ... – деді де, ыңқылы басылыңқырап, ьір-екі кесе шай ұрттады. Бірақ,
тамақ жөнді ... ... Ол ... ... тағы ... ... жайында баяндамаңыз қойылса керек.
Оһо!
-Басқа кімдерді шақырыпты?
-"Мақталы", "Ынталы" колхозының бастықтарын…
-Еһе, көппен бірдей көрсек ... жоқ. ... ... ... мақта
теруді қойып алдық-ау өзі. Әрине, бұған аспан айыпты. Біресе қарын, біресе
жаңбырын жіберіп…(А.Тоқмағамбетов). Оһо!, еһе! ... ... ... ... ... ... екенін шебер көрсеткен. Тосыннан болса,
Оһо!, деп, жай ... ... еһе! деп ... түсуінің өзі күлкілі немесе
мақта шығынының нашарлығына табиғатты кінәлауы өте әдемі келекеленген.
Адамның көңіл-күйін, ... ... ... ... ... ... одағай сөздер комика жасаудағы ең өнімді
тәсіл болып табылады.
Өз ... ... ... ... ... ... ... образдармен елестетіп көрсетеді.
Өз шығармаларында уақытқа үн қосумен бірге жаңа уақыттың аяқ алысымен
бірге келе жатқан ... бірі – ... ... Ол ... ... ... ... бейнесін сомдауға талпынады.
Жазушы өмір шындығының нағыз қайшылықтарын бар толық мәнінде
бейнелеуге ... Ащы ... айта ... ... ... ... – оның ... бағыты. Оның шығармалары қазіргі кезең адамдарының
сөйлеу мәдениеті мен мәнерінен де хабар береді. Оның ... ... әкөн ... жігіттің арақ ішіп, өмірдің ... ... ... ... ... жатырқамай жүрген Бомж деген атауға ие
болғаны (яғни есімге), өмірінің бұралаң кезеңі кеңінен суреттеледі. ... дәл ... ... ... қоғамнан бөлініп, сырт қалған адамдардың
өмірінен түсінік береді. Әйел, баласынан айрылса да ... ... ... өмірін ит тірлігін көз алдыңа келтіреді.
–Иттен туып, іннен шыққан… "Иттен туып, іннен шыққан хайуан" – ... Сен не ... ... ... ... ... шыққан хайуан! Өлексе…
- деп Ваня кочегарды ыза буды. Ит ұрламаймын ... ей мына ... ... кет, сен сорлы! "Ұрламаймын" дейді, ит емес, адам
ұрларсың аш ... Адам ... ... ... Сені адам ... кім, а?
Мен. Құдайыңды ұмытайын деген екенсің… Ұмытқанды көрсетермін әлі. ... ... ... қара ... ... ... ... қалды ма, жаңа
ғана тақылдап, берместің ... ... ... ... ... ... тұр едің ... үш аша қармақ көмейінен қабылған кавказдық овчарка аузын арандай
аштыра жетектеп жөнелді. Жаңа ғана жау алардай ... дуал ... ... ... ... ... қысып сүлкөктей ерді.
Е, не боп қалды? Сенің үлесің мол. Жолыңда жеңіл екен, оп-оңай ... Өзі ... ... ұртымыз майланып, ішегіміз айланып, нағыз май
тышқақ болатын ... қой ... ... пе ең, одан ... - ... Ваня ... ынжық - деп Ваня кочегар өзі ұмтылды.
Әкел бері, шошқаша-ақ жан ... мен ... ... баласы! Сен не деп ырылдап тұрсың?
-Өлімтік! – деді алқынып - қаныңды ішем… жаның барында ...... етін жеп, ... де асып ... ... ... ... Жан түршігеді, түршіге отырып шығармадағы ит болып итаяққа
тиіп жүрген ... сөз ... ... ... ... ... адам
өмірінің өзгеруін тек іс-әрекетінен ғана біліп ... ... ... де ... ... бір дәрежесінің өзгерісін көре ... ... ... деген қызығушылығының төмендігін бір күндік ас
үшін өмір ... ... ... ... бара ... ... ... қазіргі өмірдегі келеңсіз жайт, келелі мәселені қозғайды.
Қарғыс сөздер және олардың көркем ... ... ... ... ... ... айтып өттік. Енді соларға мысал
келтірсек:
а) -Құдай сілегір, ... ... ... ... ... бермедің ғой
сен-ақ! – деп, жылатқан бойында итеріп тастады (М.Әуезов).
Берілген үзіндідегі балаға әбден ыза болған Байдалының дәл кейпін
берген мына ... ... ... ... ... реңктерін ашып тұр.
Мұндай алла жазаңды ... ... ... ... ... жай да ... ... алғыр, кешегі таққан белбеуім қане? Бибіш үн-түнсіз іздеп
көп жүретін (Е.Әкімқұлов)
-Құдай тапқыр! ... үйге ... ... еді де ... ... ек,
енді алысқа құлауды шығарды ғой бұ шарду басқыр! (Е.Әкімқұлов)
ә) ортақ қарғыстар
– Шық, көрінбе көзіме, ... ... ... ... Тас ... ... Айуан шошқа! Деп айдап шықты (М.Әуезов).
–Осы отырған қалың би сендерді құдай ... ... ... қаны ... ... ... өкір!
Тәкежанды құдай атсын, құдай атқырды (М.Әуезов).
Б) малға айтылатын қарғыстар да адамның көңіл-күйін (малға ... ... ... ... арам ... ... бар болса қарасан келсін. Қасқыр жесін.
Қарғанып-сіленген күйі Аққағаз адымдай басты ... ... ... бар ...... ... айтылған дуалы
тіркестерді қарсы бағыттайтын қарғыстар. Мұндай Ұлы жазушымыз М.Әуезовтың
"Абай жолы" эпопеясынан ... ... ... бір ... ... ... Әмір мен Абай екеуіне қатар бір ғана шұғыл кек ойлады.
Ойлады да ... ... ... ... сол ... тез ауды.
Талып жатқан күйінен есін жиып, екі көзін алартып ашып ... ... қос ... ... ... сырт ... ... мінәпсәт қимылын, суық тілек қимылын жасады. Әмір мен Абайға
қатар созды. Нұрғаным мен Ызғұтты екеуі екі ... ... ... ... ... ... елең алма! Не сұмдық! Қарғыс ... ... ғой, ...... ... үн ... Бірақ Құнанбай енді оларды пеуейіне де
ілген жоқ. Жүгініп алып, көлденең жатқан немересінің ... ... ... алақанын жайып тұр. Абайға да қатал қолдарын жиі нұсқайды.
Қызарып атқан таңда… Айттым ататлың қарғысымды. Менен туған арам қан,
бәдбәхіт нәсілдерім мына ... ... ием, иә ... ... ... ... Бендең болған бар тілегім, ақ тілегім сол ... Ал ... ... ... ақ ... ажалыңды. Уын, зәрін өзгегег жаймай
тұрғанда, жой көздерін, жоғалғырлардың! – деп ... ... ... етіп ... ... ... Құнанбайдың балаларына деген реніші өте қатты
екенін байқаймыз.
Адамға тез, ... әсер ... ... бар ... ... ... ішіндегі ең әсері күштісі қарғыс сөздер екенін ... ... ... аузынан шыққан уытты сөзден денең түршігеді. Аузынан ... ... ... ... ... қатты екенін аңғару қиын емес. Дуалы
ауыздан ... ... ... Нұрғаным мен Ызғұттының кері бата яғни қаға
берісі бар сөздер айтуы шығарманың ... ... ... күшейтіп, жазушының хас шебер екендігін дәлелдейді.
Қорытынды
Жұмыстың бірінші тарауында дөрекі сөздердің, одағай сөздердің, қарғыс
сөздердің және орыс тілі ... ... ... ... ... сөз ... сөздер – жазушы үшін кейіпкер бейнесін жасауға қажет тілдік-
стильдік ... ... ... ... ... экспрессиясы арта
түседі. Олар сөйлеу тілінің лексикасына жатады. Одан ары ... ... ... ... ... ... және О.Бөкейдің "Жазушы
дегеніміз – шындыққа жүгіну" ... ... ... ... сөздерден
қышпайтындығы және одағай сөздердің де адам көңіл-күйін білдіретіндігі
олардың да сөйлеу тілінде қаратпа ... жиі ... сөз ... ... ... ... қарғыс сөздердің ұлттық менталитетімізден хабар
беретіндігі жайында да біраз айтылды.
Қазақ ... сөз ... өте ... ... Солардың бірі –
магияның жоғары тілек-бата сөздері мен ... ... ... ... ... ... өлім немесе сондай бақытсыздық
тілеуден, діни ұғымнан, сенімнен, бойды ... ... кек пен ... ... ... өткір сөздер қолданылады. Мұндай сәттер көркем
шығармаларда да болады. Кейіпкердің қатты ... оның ... ... ... ... ... сәттерде кейде кейіпкер аузынан қарғыс
сөздер шығады.
Осы тараудағы орыс тілі ... ... ... ... ... ... кейіпкер аузындағы орыс сөздері кейіпкер бейнесін ашуға,
оның мінез-құлқын тәрбиесін, мәдениет ... ... ... ... ... ... ... бірі – орыс сөздерін
жазушылар кейіпкер аузына әдейі салады. Әрі ол сөздердің дыбысталуын ... ... ... Орыс тілі ... ... бірге халықтың
белгілі бір уақыттағы сөйлеу мәдениетінен хабар береді.
ІІ тарауда осы ... мен ... ... мысалдармен келтірілді.
Мысалдар бізді мынадай қорытындыға әкелді. Көркем ... ... ... ... ... орны ... ... және олардың
кейіпкер бейнесін жасауда, кейіпкердің мінез-құлқының өзгеру сәтін беруде
үлкен рөл ... ... ... ... В.В. ... ... поэтической речи. Поэтика.
Москва, 1963
Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы Ана тілі А. 92
Виноградов В.В. О ... ... ... ... 1959 (стр. ... М., ... М., ... Е., Манасбаев Б Қазақ ... ... ... Ә., ... Ғ. ... ... ... лексикологиясы мен
фразеологиясы. Алматы: Санат, 1997
Әуезов М.О. Қазақ әдеби тілінің мәселелері. Алматы, 1950
Сыздықова Р. Сөз құдіреті. Алматы: ... 1997 223 ... М. ... ... тілі және оның ... ... Ғылым, 1984
Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. ... ... В.В. Язык ... Москва. Высшая школа. 1991. 190стр
Литературная норма и просторечие. Сб.ст. ... ... 1977-254 ... Р. ... норма және оның қалыптасуы. Астана: Елорда, 2001
Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы.
М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. Алматы.
М.Әуезов. Шығарманың жинағы. Алматы, 1979, 19 ... Н.Т. ... тілі ... мен ... ... 1960
Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1967
Жұбанов Қ. Исследование по казахскому языку. Қазақ тілі ... ... ... Б. ... ... газетінің тілі. Алматы, 1971
Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. Алматы, 1968
Қазақ тілінің қысқаша этамологиялық сөздігі. Алматы, 1966. 124 бет.
Ахметов Ә.Қ. ... ... табу мен ... // ... докт. Дисс. Алматы. 1995
Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі алғыс пен қарғыс мағынасындағы тұрақты
сөз тіркестері // Қазақ тілі ... мен ... ... ... ... 1960. 121 б.
Багиров. Особенности языка азербайджанских советских романов
Автореферат канд. диссерт. Баку, ... ... ... ... и ... ... ... М.К. Основа тюркского стихосложения Алматы, 1963
Сыздық Р. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. Алматы: ... ... ... Б. ... ... тілі ... ... 1994 128 бет
Бизақов Сейдін Тілдік норма және ... ... ... 1997-208
бет
Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі Алматы, 1960
Исаев Ж.Т. Көркем әдебиет шығармаларының тілі мен әдеби ... ... ... ғыл. ... дис. ... 1999-124 ... Г.Т. ... проза тілінің стильдік ерекшеліктері Алматы, Ғылым,
2001-94 бет
Мұратова Г.Ә. Көркем ... ... ... пен ... Б.б., 2002-138 ... Р. Абай ... тілі Алматы, 1968
Шалабай Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық ... ... ... 1997 333 ... М. Көркем әдебиет тілі А. 1997
Нұрғожина Ш.И. Эмоционально-экспрессивная лексика казахского
разговорного ... ... На ... уч. ... ... филол. Наук. Алматы,
1989, стр. 145
Белбаева Қазіргі қазақ тілінің ... ... ... ... І. Қазақ тілінің
Майтанов Суреттеу мен мінездеу Алматы, 1991
Смағұлова Г.
Смағұлова Г. Қазақ фразеологизмдерінің ... Р., ... ... Л. ... стилистика узбекской художественной
литературы. Ташкент. Фан, 1979. 150 стр.
Милехина Т.А. Стилистические различия разговорн. и худ. ... ... ... ... ... ... 1988 142 стр.
Моисеев А.И. Богатство языка и культура речи С.п.Гос.ун. 1995-85 стр.
Аманжолов С. ... ... тілі ... ... ... ... 183 бет
Сарыбаев Ш.Ш. Междометие в каз. языке А-А, 1959, 87 стр
Томанов М., Сайрамбаев Т. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... Баспасы Алматы, 1967
Аманжолов С. Қазақ тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы, 1940,
112 бет
Балақаев М.Б., ... Т. ... ... ... Алматы, 1974, 180
бет.
Балақаев М., Сауранбаев Н. Қазіргі ... тілі ... ... ... Х.М. Сөз және оның ... ... Филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін даярланған диссертация.
Алматы-1994 392 бет. Жет. ... К.К. ... ... ... ... ... ... . Филол. ғыл. Канд. диссертация. – Алматы. 1999. 182 бет.
Рысбаева К.Қ. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері. ... ғыл. ...... 1997. 175 ... В.М. ... просторечно-диалектной фразеологии //
Образование и ... ... ... ... на Дону.
Изд. Рост. Ун., 1991. 77-82 стр.
Дегтерова Т.А. ... сила ... // Язык и ... ... 1965.
56-95 стр.
Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі Алматы, 1983
Сәрсеке Г., Р.Сейсенбаев ... ... ... ... ... // Автореф. Фил.ғыл.канд. Алматы, 1998
ТІЛДІК МАТЕРИАЛДАР АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Қадыр ... ... не. ... ... ... ... ... және әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1977.
544 б.
Ғ.Мүсірепов. Бес томдық шығармалар жинағы. ... ... ... Екі ... ... ... мен әңгімелер. Алматы:
Жазушы, 1989.
А.Тоқмағамбетов. Фельетондар мен сықақтар. ... Қаз. Мем. ... ... 1958. 214 ... Қожанасыр қақпасы. Алматы: Жазушы, 1989. 384 б.
О.Әубәкіров. Сиқыр. Алматы: Жазушы, 1971. 151 ... ... ... ... Жазушы, 1987. 214.;
Өткірдің жүзі. Алматы, 1985. 302 б.
Көңілашар (құрастырған Кенжебаев). Алматы: Жазушы, 1971ү
Көңілді ... ... ... О.Әубәкіров). Алматы: Жалын,
1981. 144 б.
О, несі әй? Алматы: ... 1991. 351 ... ... ... ... О.Әубәкіров). Алматы, Өнер, 1994.
Әубәкіров О. Қайда безіп барасың. Алматы: Жазушы, 1989-254б.
Әубәкіров О. Ұзын ... ... ... ... ... Жазушы,
1967-100 б.
М.Әуезов
Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Алматы, Жазушы 1994, 496
бет 1-2т.
Бөкей О. Қайдасың ... ... ... ... ... 1993 200 ... О. ... менің пьесалар. Алматы, Өнер. 1986 ж. 368 бет.
Исабеков "Қарғын" ... ... ... 1980, 280 ... Д. ... ... ... Жазушы. 1975, 256 бет.
Исабеков Д. "Қара шаңырақ" повестер. Алматы, Жазушы. 1973, 216 бет
Исабеков Д. Жеті ... ... ... Өнер. 1987, 304 бет.
Ысқақов Қ. Таңдамалы ( томдық. Алматы, Қайнар. 1997.
Ысқақов Қ. ... ... ... ... 1997, 320 ... Қ. Ақсу-Жер жаннаты. Роман. Алматы, Қайнар. 1978, 508 бет.
Ысқақов Қ. Жарық дүние пьесалар. ... ... 1983, 288 ... Е. Жібек жел. Алматы, Жалын. 1977. 280 бет.
Әуезов М. Абай жолы, Роман эпопея. ... ... 1989 1-ші ... 608б., 2-ші кіт. Абай жолы 616б.
Күмісбаев Ш. Қаладағы келін. Алматы, Жазушы 1989 272б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүн матасының ассортименті7 бет
Одағай26 бет
Одағай туралы түсінік5 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь