Қазақ лирикасындағы көркемдік дәстүр

КІРІСПЕ
1 ЛИРИКА . КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТІҢ НЕГІЗГІ ЖАНРЫ
ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ
ІІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ КӨРКЕМДІК ОБРАЗДАР.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Көркем сөз өнеріндегі лирика дегеніміз ақынның ішкі құпия сезім қалтарыстарына, нәзік ой тұңғиығынажетелейтін ерекше жанр. Осы жанрдағы туындылар әр ақынның дүниені танудағы, сезінудегі өзіндік ерекшеліктерін айшықтап, жеке шығармашылық тұлғаның дара болмысын ғана танытумен шектелмейді. Сонымен қоса, олар тұтастай әдеби даму үрдісіндегі лириканың жанрлық құбылу, өсу, өркендеу, құлдырау жолын дәуірлік сипатта анықтауға мүмкіндік береді.
Лирикалық туынды әр ақынның творчествосында орын алуы мүмкін. Себебі ол тақырыптық жағынан табиғат лирикасы, махаббат лирикасы, философиялық лирика, қоғамдық-саяси лирика сынды бірнеше топқа жіктеледі. Ал ұлт әдебиетінен өзіндік орнын айқындаған тұлғалы ақындарымыздың осы тақараптар аясында лирикалық жанрда ой толғауы таң қаларлық жайт емес. Қазақ лирикасы шеңберінде қарастыратын болсақ, лирика жанрының ұлы ақын Абай поэзиясынан тамыр тартып, өріс ала бастағанын аңғарамыз. Осы кезеңнен бастау алатын лирикалық жанрдың қалыптасу, даму жолында назарға ілігетін ірі лирик ақындардан Абай Құнанбайұлы, Мағжан Жұмабаев, Төлеген Айбергенов, Мұқағали Мақатаев, Ж. Нәжімеденов сынды есімдерді атауға болады.
Диплом жұмысы ұлттық лирикадағы дәстүрлі бейнелерді талдауға арналған. Ал тақырыптың зерттелу деңгейіне келетін болсақ, бұл мәселені ғылыми тұрғыдан зерделеген ғалымдардан З. Ахметов («Өлең сөздің теориясы», «Поэзия шыңы – даналық»), М. Базарбаев («Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы»), Б. Кәрібаева («Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы»),
З. Қабдолов («Сөз өнері»), С. Қирабаев және т.б. еңбектерін атауға болады. Сонымен қоса, Қ. Жүсіповтің «Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік», Ш. Сариевтің «60-70 жылдардағы қазақ лирикасы. Көркемдік ізденістер»,
Т. Шапаевтың «Қазақ поэзиясындағы лирикалық тұлға проблемасы» атты диссертациялық жұмыстарды да лириканың жан-жақты зерттелуіне үлес қосқан ғылыми жұмыстар қатарында атауға болады.
Аталған ғылыми еңбектерде ұлттық лириканың дамуына сүбелі үлес қосып, көркемдік жағынан баюына айрықша ықпал жасаған ақындар творчествосы терең зерделеніп, сараланған. Алайда бүгінгі таңда ұлттық лирикадағы дәстүрлі образдарды қарастыру қажеттілігі туындап отыр. Ақындардың ішкі ой-сезім толғанысын, күйініш-сүйінішін білдіруде ерекше мәнге ие ай, күн, жел сынды дәстүрлі бейнелердің көркемдік қызметі, жеке қаламгерлік поэтикадағы ерекшелігі, осы тұрғыдағы ұлттық таным – жеке-дара зерттеуді қажет ететін келелі мәселелер. Осы аяда отандық әдебиеттану ғылымындағы жұмыстар көбіне мақала көлемінде ғана болып келеді, арнайы жазылған ғылыми еңбектердің жоқтығы, осылайша, диплом жұмысының өзектілік деңгейін айғақтайды.
1 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969.
2 Ахметов З. Лирика // Әдебиеттану терминдер сөздігі – Алматы: Ана тілі, 1998. – 216-219 бб.
3 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
4 Мәшһүр-Жүсіпов К. Өлең-сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991.
5 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973.
6 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы, 1959.
7 Жүсіпов К. Өлең – сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991.
8 Сұлтанғалиева Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері. – Алматы, 2007.
9 Гегель Г.В. Эстетика. – М.: 1969. 3 Т.
10 Соловьев В.С. Стихотворения. Эстетика. Литературная критика. – М., 1990.
11 Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы, 1970.
12Тимофеев Л.Н. Основы теории литературы. – М.: 1966.
13 Карпов А.С. Стих и время. – М.,1966.
14 Уақыт және қаламгер. – Алматы, 1974.
15 Оңғарсынова Ф. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1987. – 2 Т.
16 Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. – Алматы: Ғылым, 1974.
17 Ахметов З.Казахские стихосложение. А., 1964.
18 Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы, 2008.
19 Қирабаев С. Өскелең поэзия // Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Қазығұрт, 2007. – 1 Т.
20 Орманов Ғ. Өлеңдер. – Алматы, 1987.

21 Тәжібаев Ә. Қасым Аманжолов лирикасы // Лениншіл жас, 1981, 29- қараша.
22 Бақыт Кәрібаева. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. – Алматы, 1998.

23 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989.
24 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966.
25 Молдағалиев Т. Вагонда // Алыптар туралы аңыз. Өлеңдер жинағы. – Алматы, 1969.
26 Мақатаев М. Таңдамалы өлеңдер. – Алматы, 1999.
27 Қирабаев С. Лирика және өмір // Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Қазығұрт, 2007. – 2 Т.
28 Аманжолов Қ. Өлеңдер, поэмалар. – Алматы, 1987.
29 Оңғарсынова Ф. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы, 1997.
30 Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. – Алматы, 1960.
31 Бес ғасыр жырлайды. – Алматы, 1992. – 1 Т.
        
        КІРІСПЕ
Көркем сөз өнеріндегі лирика дегеніміз ақынның ішкі құпия сезім
қалтарыстарына, нәзік ой ... ... ... Осы ... әр ақынның дүниені танудағы, сезінудегі өзіндік ерекшеліктерін
айшықтап, жеке ... ... дара ... ғана ... ... ... олар ... әдеби даму үрдісіндегі лириканың
жанрлық құбылу, өсу, ... ... ... ... сипатта анықтауға
мүмкіндік береді.
Лирикалық туынды әр ақынның творчествосында орын алуы ... ... ... ... ... ... ... лирикасы, философиялық
лирика, қоғамдық-саяси лирика сынды бірнеше топқа жіктеледі. Ал ... ... ... ... ... ақындарымыздың осы тақараптар
аясында лирикалық жанрда ой ... таң ... жайт ... Қазақ лирикасы
шеңберінде қарастыратын болсақ, лирика жанрының ұлы ақын Абай ... ... өріс ала ... ... Осы ... ... алатын
лирикалық жанрдың қалыптасу, даму ... ... ... ірі ... Абай ... Мағжан Жұмабаев, Төлеген Айбергенов, Мұқағали
Мақатаев, Ж. Нәжімеденов сынды есімдерді атауға болады.
Диплом жұмысы ұлттық лирикадағы дәстүрлі бейнелерді талдауға ... ... ... деңгейіне келетін болсақ, бұл мәселені ғылыми
тұрғыдан зерделеген ғалымдардан З. Ахметов ... ... ... ...... М. Базарбаев («Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы»), ... ... ... лирикасының поэтикасы»),
З. Қабдолов («Сөз өнері»), С. Қирабаев және т.б. еңбектерін атауға болады.
Сонымен қоса, Қ. ... ... ... стиль және бейнелілік», Ш.
Сариевтің «60-70 жылдардағы қазақ лирикасы. Көркемдік ізденістер»,
Т. ... ... ... ... ... ... атты
диссертациялық жұмыстарды да лириканың жан-жақты зерттелуіне үлес ... ... ... ... ... ... ... ұлттық лириканың дамуына сүбелі үлес қосып,
көркемдік жағынан баюына ... ... ... ақындар творчествосы терең
зерделеніп, сараланған. Алайда бүгінгі таңда ұлттық ... ... ... ... туындап отыр. Ақындардың ішкі ой-сезім
толғанысын, күйініш-сүйінішін білдіруде ерекше мәнге ие ай, күн, жел ... ... ... ... жеке ... ... осы ... ұлттық таным – жеке-дара зерттеуді қажет ететін
келелі мәселелер. Осы аяда отандық әдебиеттану ғылымындағы ... ... ... ғана болып келеді, арнайы жазылған ғылыми еңбектердің
жоқтығы, осылайша, диплом жұмысының өзектілік деңгейін ... ... ...... ... ірі ... ... жұмысының пәні – ақындар ... ... ай, жел, күн және т.б. ... ... ... жұмысының әдіс-тәсілдері – жүйелі-функционалды, талдау, баяндау,
салыстыру.
Диплом жұмысының мақсаты – қазақ ... ... ... ... ... ... олардың идеялық-көркемдік мәнін ашу.
Осыған сәйкес жұмыста алға қойылған өзіндік міндеттер:
- қазақ әдебиетінің ... өз ... ... ... ... ... ... лирикалық жанрдың ұлттық әдеби даму үдерісін бақылау;
- дәстүрлі ұлттық образдарды анықтау.
Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер ... ...... ... ... ... үш жанр – эпос, лирика, драма. Әр ... ... ... болмысы, өзгеге ұқсамайтын табиғаты, жеке тынысы бар. Мәселен, эпос
неғұрлым кең ... ... ... баяндау негізделіп, соған ... жүйе ... ... ... қою ... ... ... іс-
әрекеттерге арқа сүйейді. Ал лирика жанрының өз алдына ... ...... ... мен ... ішкі ... сүйініш-
күйінішімен ұштастыра жырлау және ешкімге ұқсамау», – дейді Қ. ... 67 б.]. ... ... ... зер ... лирика дегеніміз – ішкі
эмоционалдық-экспрессивтік көңіл-күй әуенін ашуға деген ақынның ... өз ... ... ... ... соны ... ретінде
жеткізуі. Мұндай ерекше сезімді түрлі жағдайлар тудыру мүмкін. Қандай
ситуацияда ... ... ... ... ... өмір құбылыстарын
өзінше жеке позициядан тұжыруы субъективті ой-сезімнен тамыр ... өзге ... ... ... осы ... ... ... лирикалық туындылар тақырыбына, мазмұнына байланысты бірнеше
топқа бөлінеді:
- махаббат ... ... ... ... өткен
ғашықтық сезім басты өзекке айналады да, өмір, жаратылыс, болмыс жайлы
философиялық толғаныстардың өзі осы ... ... ... Бұл ... ... ... ... тағдырлық оқиғаларына байланысты
бірде қайғылы, бірде шаттық күйді суреттейді;
- ... ... ...... әр алуан құбылыстарды
ақынның жеке дүниетанымы тұрғысынан суреттеуі. Мұнда лирикалық ... ... ... әсем ... ғана ... ... оны өз жан
дүниесімен астастыра өрнектеуі. Ақын айналадағы ортадан нақты ситуациядағы
өз көңіл-күйіне туыс, ... ... ... Я ... ... ортадағы
табиғи құбылыстардың өзі ақын көңілінде ерекше бір сезімді оятып, шабыт
сезіміне бөлеуі мүмкін. Қай ... ... ... ... ... ... ... әлем келбетінің өзі ғана емес, оны қабылдаушы
субъектінің өзіндік зердесі, әлемді ... ... ... ... ... лирикада ақынның негізгі толғаныстары әлеуметтік
мәні зор ірі мәселелерді арқау етеді. Мұндағы лирикалық белгі ... ... ... ... ... саяси құбылыстарға
жеке-дара көзқарас танытуынан байқалады. ... бұл түрі ... ... дамыған;
- философиялық лирика ақынның өмір, тіршілік, әлем жайлы кесек ойларын
қамтып, осы тұрғыдағы дара көзқарасын ... ... ... ... туындының көркемдігінен гөрі идеялық, мазмұндық жағына баса
назар аударылады.
Біз талдау нысанына алатын туындылардың ... ... ... Олар – жаз, күз, қыс, теңіз, тау, орман, тоғай ... әр ... ... ... ... ... ... Лирикалық
өлеңдердің мазмұны да, оларда байқалатын көңіл-күйлері де, әрине, ақынның
өмірге көзқарасымен ... ... ... ... ... табиғат
суреттемесіне арналмаған лирикалық өлең-жырлардан да ақынның ішкі бір нәзік
сезім иірімдерін, ой қозғалыстарын бедерлеуге бағышталған ұлттық ... ... ... – көркем әдебиеттің негізгі саласының, жанрының ... ...... ... ... ... ... бейнелеп
көрсетеді. Лирикада ой мен сезім бірлесіп, ... ... Оған ... ... ... ... суарылған, нәрленген жалынды сезім,
Әсерсіз, құрғақ қағида-тұжырымдар оқырманды тебірентпейді. Өмір, ... ... ... ... толғаныстан тумаған, жәй сезімшілдік
лириканы жандандыра алмайды. Лирикаға жан беретін сезімнің отты нәзіктігі.
Лириканың ... ... ... сан алуан адамдардың қарым-
қатынасын, қоғамдық ... ... ... ... ... да, өзіндік артықшылығы да – міне осында.
Егер эпикалық жанрдың ең басты ... ... ... ... ... ... ... шығарманың күші, қуаттылығы
алдымен адамның көңіл-күйін, өмірдегі жағдай-құбылыстан алған әсерін
бейнелеп ... ... ... ... ... ... ... тікелей, лирикаға тән ерекше сыршылдықпен айтып жеткізудің ұтымдылығы
өмір құбылыстарын, табиғатты ... ... ... ... ... туады.
Лирикалық шығармада негізінен алғанда жеке адамның ... ... Ақын ... өз ... ... айналадағы өмірге, әр
түрлі құбылыс-жағдайларға көзқарасын сипаттайды. ... ақын өз ... ... ... өзінің арманын, қуаныш сезімін жыр етсе де, ... ... ... ... ... қуаныш-шаттығын,
тілек мақсаттарын көрсетеді. В.Г. Белинскийдің «Ұлы ақын өзі ... жеке басы ... ... да, ... тағдырын, адамзат жайын сөз
етеді» деуі ... ... ... ... жеке адамның жан дүниесін, толғанысын,
тағдырын бейнелеп, сол арқылы ... бір ... ... ... ... ... ... ой-сезімі, тағдыры өз ... ... ... ... байланысты суреттелсе,
соғұрлым ол типтік қасиеттері мол, сомдап ... ірі ... ... ... ... ... шығады.
Лирикалық шығарма ақынның ой-сезімін, ... ... ... адам ... ... тән сипаттарды, заман, дәуір келбетін
танытатын қасиет-ерекшеліктерді ... ... ... ауыз ... өлеңнің барлық түрлері – еңбек
туралы, төрт- түлік ... ... ... ... нақыл-өсиет
жырлар, тағы басқалар, ... ... ... секілді нұсқалар
жатады.Жазба әдебиет өркендеген кезде жаңа ...... ... лирика, көңіл-күй лирикасы, махаббат лирикасы,
табиғат лирикасы қалыптасып, дамиды. ... ... ... ... да ... ... ... арнау өлең, сатиралық
өлең-жырлар, ... хат ... ... ... ... ... ... [2, 217-218].
Сыншы, әдебиеттанушы ғалымдар лирикадағы елгезек сезім мен сыр жайын,
олардың ... мен ... ... ... ... ... ... қарастырмаған жөн деген пікірді ... ... ... ... ... ... қаһарманның қас пен көздің
арасындай көз ілеспес бір ... жалт етіп ... ... ... ... ... оның ... бір суретке басып алғандай үздіксіз үдерістің тек
бір ғана ... ... ... ... ... ... академик
Зейнолла Қабдолов «лирикадағы адамның жан диалектикасы» деп атаған еді.
«Лириканың бас қаһарманы – ... өзі. ... ... қасиеті де,
тәрбиелік күші де айрықша үлкен. Себебі бұл ... ... ... ... ... айналып, ақын мен оқырманның көңіл-күйлері бір-біріне
ұштасып, бірігіп, біте қайнасып кетеді. Ақын ... ... ... ... ... не ... ... тенденциямен ғана тынбайды, оған ... ... ... мен ... ... ... салады. Сонда ақын
көкірегіндегі ...... ... ақын ... сыр – оқырман
сыры болады да шыға келеді», - дейді З. Қабдолов [3, 310-311].
Лирика өзінің ... ... мен ... ... ... болып
табылады. Көркем туындының тарихы адамның сезімімен үнемі тікелей ... ... ... осы ... жанрды талдап зерттеу саласында
осы жайт үнемі ескеріліп отыруға ... Мұны ... ... ... ... ерекшелігі деп те атайды.
Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі ... ... ... ...... ... зерттеушілердің көкейкесті
сауалдарының бірі.
Лириканы алдымен, өнер туындысы ... ... ... оның
көркемдік, құрылымдық ерекшеліктерін саралаудың бүгінгі әдебиеттану аясында
қаншалықты маңызды екенін байқауға болады. Себебі өнерде қол ... ... ... ... ... Және ... өзі ... үшін
абстрактылы, тек тар аяда ғана өзекті мәнге ие.
Өнерде сапа ... ... өнер ... ... қиындықтары бар. Сөз, әрине озық ... ... ... ... ... ... ... Әйтпесе, формализмге
ұрынамыз.
Ақынды әрқашан ой теңізіне ... ... жыр, ... нұр ... ... бірі – ... әр уақыт ой теңізіне шомылдырып, жүрегіне жыр, жанына нұр
құйып отыратын дүниелердің бірі – табиғат. Сұлу да ... ... ... ... да ... ... емес. Қай ақын-жазушы болмасын, өзін
табиғаттың перзентімін деп ... ... ... нәр ... ... үн алған, сылдырап аққан өзендерінен сыр алған Табиғат
ақындардың жүрегін оятатын, сұлу ... ... қиял ... ... шабыттың шақпақ оттарының бірі. Бірақ адамсыз жалаң ... ... дене ... адам ... ... адам ... ... адам шырқамаған
әндер жоқтың қасы. Тіпті бір тақырыптың өзің әр ақын ... ... ... ... ... ... ... барша құбылыс атаулыны
адамзат баласы шарлап өткен, барлығына ой көзін жіберіп, талай рет ... Ал саф таза ... ... ... ... ... жаңа ғана
айтылғандай, бұрын көзге шалынбағандай етіп жаңғыртып, жасартып беруінде.
Яғни мөлт еткен сезімді дәл сол ... ... ... ... ... ... айналып келгенде, лирикадағы ... өзі ... сөз ... тән ... категориясының
төңірегінен табылады.
«Аспаннан да тұңғиық нәрсе бар. Ол – адам ...... ... ... ... ... Лириканың да басты объектісі адам, адамның
өмірі, ішкі ... ... ой ... ... жетекші жанры
ретінде де лирика осы адам ... ... ... ... ... келеді. Жалпы адамның рухани жан дүниесінің қыры мен
сыры қанша жырласа да ... ... ... өлу үшін туады. Бұл – ... ... ... ... ... ... Философиялық мәнде әр пенденің ғұмыры жалт
етіп сөнетін құйрықты жұлдыздың тіршілігіне ұқсайды. Ол ... ... ... Осы бір ... ... шолақ тірлігінде адам сан қилы
сезім-күйді басынан өткереді. Сүйеді, жек ... ... ... Осындай ортақ қасиеттер болса да, түрлі жағдайлар мен
себептерге, ... ... әр ... ... ... баласының жан дүниесі – қолға ұсталмайтын, көзге көрінбейтін,
ешбір дүниеге сәйкес келмейтін ... толы ... ... К. Юнг
сынды әйгілі философтар адамның ішкі жан дүниесінің ... ... ... ... зор ... ... Алайда адам атаулының құдіреттілігі
де осында жатыр. Жеке тұлғалардан жиналған қоғамның белгілі бір анықтамасы,
тұрақталған ... ... оның ... ішкі ... ... ... ... ішкі әлемін салыстырмалы ... ... ... Адам парасаты шекті, шартты, ... ... адам мен адам ... ... танып білуі ... ... да олар ... өмірден көргенін, сезгенін, ... ... ... ... ... қосып келеді. Ең
бастысы - адам үнемі іздену үстінде. Ал ... бар ... өмір ... ... күші уақыт екені даусыз. Барлық дүние уақыт
бойымен тыныстап, ғұмыр кешеді. Осылайша, өмірде қатып ... ... ... да ... ... тіпті идея да жаңарады. Сөз ... де ... күн ... ... ... ... ... лирикасы жайынан сөз қозғасақ, қазіргі лириканың
көркемдік қыры ... ... ... ... ... ... Белгілі
ақын Қадыр Мырзалиев бұл туралы былай дейді: «Ал, егер бүгінгі бірқатар
жырларымызда бір ... ... өзін ... әсіресе еңбек адамдарының қат-
қабат жан дүниесін білу жағын жете меңгермегендіктен, ... өмір ... ... ғана ... ... жасөспірім бозбала
жігітке, жаңа-жаңа бой жетіп келе жатқан қарындас – қыздарымызға ... ... ... ... кейіпкерлеріміз бар... Расын айтсақ,
ондай поэтикалық көркем персонаждар жоқ» [4, ... ... даму ... ... ... ... ... Яғни жалпы саяси-қоғамдық аяда орын алған хал-
ахуал жеке ... ... да ... ... ... М. Шаханов
айтқандай: «Ақын – қоғамдағы көңіл-күй барометрі». Кейінгі кезеңде лирик
ақындарымыздың шығармашылығында ... ... ... ... шыға ... құлазыған сезім-әсер эмоциясына берілушілік
байқалады. Мұның өзі ... ... ... ағымдардың салдары деп білеміз.
Сюрреализм, модернизм, постмодернизм сынды қоғамдағы хал-жағдайды боямасыз,
жеткізуге тырысатын ағым-бағыттар көп ... жее ... ... ... ... ... ... Жалпы жеке адамның
ұсақ күйбеңін, болмашы құлазуын күйттеп, соның шеңберінде ... та ... ... ... ... ондай даралық керек емес. Жеке адамның
көңіл-күйін даралап, шынайы жеткізе ... сол ... ... сезімін
шарпыса, даралай отырып жинақтаса, біз соны қалаған ... ... ... да жинақтауы бар. Лирикалық қаһарманның өзіндік ... ... құр ... ... пен көркем жинақтаудың
айырмасы жер мен көктей.
Бұл мәселе жөнінде Зәки Ахметов мынадай дұрыс пікір ... ... ... мен ... ... ... мен жекелік ... ... ... Осы екі жағы ... ... келгенде ғана
көркем образ, көркем бейне туып, өмірдің көркем суреті ... ... ... ... бен ... ... түп қазығы – идея.
Мазмұннан түрді ... ... ... ... ... ақын
творчествосын зерттеу ... оның ... ... ғана ... ... ... ... табыстары мен
жетістіктеріне де тоқталу ... ... ... ... ... ... ... өрнектері
болады. Мұны біз көркемдік құралдар деп ... ... ... ... ... ең негізгі мұратына – өмірді ... ... ... ... ... ... ... ұлы жазушысы М. Әуезов: «Өмірдің өзін ... ... ... тегін алдымен таны» [6, 361], – деп жазады. Ұлы жазушы
айтқан сөз ... ... ... оның ... күшінің, сиқырлы
әсерлілігінің сырын ашудан іздеу ... Ақын өзі ... айта ... ... ғана болып қалмайды. Қоғамдық ақыл-ойдың ... ... ... ... ... сүйене отырып, уақыт
тынысын, заман ... өз ... ... ... ... Олай ... творчествосында, оның әрбір лирикалық шығармасында қоғамдық адам,
адам мінезінің бір қыры ... ... ... сөз. Бұл ... әр
қилы өмір құбылысына негізделгендіктен, әрбір ... ... ... ... ... ... Бірақ бұлардың бәрі бір көзқарас,
бір идея. Өмір құбылысына бір ғана ... ... баға ... ... ... әрқилы мінездерді іштей бірлікте, тұтастықта
ұстайтын – ақын идеясы, оның өмірге ... оған ... ... ақын ... [7, ... әдебиетте бейнені жасайтын материал – сөз. «Жазушы біздің
қолымызға барлық жақсылығы мен жамандығы, ... мен ... ... ... қызығы мен қымбаты, сәні мен салтанаты ұштасқан бүтіндей бір
өмірді ... ... оның ... – сөз. Жай сөз ғана ... ... әсер беретін құдірет, күші бар, бейнелі,
көркем образды сөз» [8, ... ... ... бірі – ондағы эстетикалық ... ... ... өз басымен ара-қатынасы, яғни лирикалық
бейненің ақынның өз ... ... ... ... айырмашылығы
қай дәрежеде деген сауал. Яғни лирикалық қаһарман мен авторлық ... ... ... Гегель: «Лирикалық туындының орталық
«персонажы» оны жаратушының өзі, ең алдымен, оның ішкі ... [9, ... ... ... ... ... ... әдебиетіміздің қай-қайсысы да
ақынның сол жеке сырларының жалпы ... ... ... қояды. Лириканы «таза лирика», «қолданбалы» (прикладная) ... ... ... бұл ... ... деп ... әдепкі мағынадағы
лириканы айтып отыр, «идеалды» лириканың модельді сипаттарының ... ... ... ... сыншысы В. Соловьевтің өзі де лирикада адам
жанының ішкі ... ... ... ... үндесетіні, сол
жалпыға тән мағына-мазмұнның жеке сана арқылы көркем ... [10, ... ... ... Ф. ... ... образдары – ақынның өзінен
басқа ешкім де емес, тек бұл оның ... ... ... сондықтан осынау ұланғайыр әлемнің кіндік-тұтқасы ретінде ол
«Мен» деп ... ... ... ... бұл ... ... реалды,
«меннің» өзіне ұқсамайды, ол – жалпы әр нәрсенің тегінде, негізінде
жатқан ... ... ... ... – мән ... ...
дей келіп, осы арқылы лирикті жалаң субъективті ақын деген түсінікті
жоққа ... ... ... ... өзін бүкіл ой-сезім әлемімен, түптеп
келгенде, сол өзі жаратқан лирикалық данышпанның танымы ғана деп ...... бір ... пен ... ... сол орта мен ... ... жан тебіренісі. Оның ... ... ... ... ... ... ... мазмұны айқындалмақ. Ендеше бүгінгі
лирика – заманымыздың ... ... ... ... ой ... ... екендігі даусыз.
Лирикадағы басты образ – лирикалық ... Бұл ... түп ...... өзі ... ... ... – жинақталған,
дараланған, дәлірек айтсақ, толық мағынасындағы әдеби ... ... ... ғана ... оның ... ... ... құқығына
ие болған тұлға. Ақын мен оқырман, өлең мен оқырман ... бір ... сол ... ... мен оқырман арасындағы
қарым-қатынас тұрғысынан қарағанымыз жөн. Ақын мен ... өлең ... ... ашық ... Ақын мен ... арасында аралық,
алшақтық проблемасы жоқ. Тегі, тұлғалы ақындардың қай-қайсысын болмасын,
солардың ... ... ... ... негізгі лирикалық
қаһарманын, барша ... ... ... тұтас тірі тұлға
ретінде сипаттап шығуға болар еді...
Академик З. ... ... ... ... ... ... эпикалық образдағыдай, ұзақ, кең, мол ... ... ... ... ... кескін-кейпі де, қым-қуыт ашылған
адамдардың сыртқы кескін ... де, ... ... ... тағдыры
немесе іс-әрекеті мен қимыл-қарекеті де тұтасып көріне бермеуі мүмкін.
Оның ... ... аса ... әрі ... ашылатын әсем айшық табады»
[11, 128-129].
Лирикалық қаһарманның сезім толғанысы эпостағыдай кең ... ... ... аясы ... бола тұра, эпостағыдай мінез, бітім
ерекшелігі, өсу ... ... ... болатынын, өзіндік тартысты жоққа
шығармайды. Лирикада күрделі ... де, ... та, өсу жолы да ... ол
тек эпостағыдай аясы кең емес, алайда өзіндік ерекшелігімен беріледі.
Лирикадағы автордың жеке басы, ... өз ... ... ... ... ... ... болмайды. Бұл арада эпостағы сияқты
лирикада да автор ... ... тек ... ... жанр
талабына сай өзгеше болатынын басшылыққа алған жөн. Жалпы, өлеңде ақын
шеберлігі ғана емес, ақын ... де ... ... Сырт ... ... ... түрлі өлең жазғандықтан, онда бір-бірінен ... ... ... бар ... ... де ... ... де ақын белгілі
бір өлеңінде мұңаюын, енді ... ... тағы ... ... ... ... жырласада, сол түрлі жағдайда әрекет еткен лирикалық
«Меннің бәрін біріктіретін ... ... да ... ... ... әр жағдайдағы әртүрлі сезімді жырлайды, әрі ... ... ... қарайды десек, лирикалық қаһарманның біріктірушілік ролін
ашамыз [12, ... ... ... қаһарманның белгілі бір ақын өмірінің барлық
кезеңде бір деңгейде, бір ... бола ... ... ... ... ... танылатынын ескерген жөн. Лирикалық ... ... де ... ... жоқ, ... ... соның арқасында
көркейе түсетінін ... ... ... қаһарман мен автор ара-
қатынасын белгілеу үстінде сол қаһарманға деген ... ... ... ... ... бір тарихи жағдайдың суреткер шығармашылығына әсеріне
талдау ... ... біз ... өз сезімін білдіруімен бірге, өз
заманындағы мың-миллиондардың мұң-мұқтажын, сана-сезімін қоса ... да ... ... Сөйтіп ақынның жеке басының сезімімен бірге,
мыңдардың сезімін жинақтау нәтижесінде де, ... ... ... де жасалуы
мүмкін. Бұл арада ақынның құбылыстың бар ... ... ... ... де ... ... ... ең мәнді дегенін іріктей білуі ... ... ... жөн [13, ... бейне – ақынның өз болмысынан тұлғаланатын құбылыс. Ол ең
алдымен, ақын ... мен ... ... ... ... ... ... дүниетанымы, эстетикалық көзқарас
пайымы басты роль атқармақ. Бұған қоса лирикалық ... ... ... мен ... өмірлік детальдар, басқа да субъективтік
жайлар жақындата түседі.
Лирикалық кейіпкер – поэзиялық шығармалардан ... ... ... ... ақын ... өз ... сөйлейді. Басқа
адамның бейнесін жасап, соның атынан айтуы кейде ғана кездеседі. Мысалы,
Абай «Болыс болдым ... ... ... ... ... ... ... сәлем, Қаламқас», «Қиыстырып мақтайсыз» деген өлеңдерін
бірде жігіттің, екіншіде қыздың сөзі етіп ... ... өз ... ... ... ... бейнесі жасалады.
Себебі, ол ақынның өз бейнесі, жинақталған лирикалық кейіпкердің бейнесі
болып шығады. Ақын ... ... ... адам ... ... ... деп, ... дей отырып, сол ортаның адамы, белгілі бір ұрпақ буынның
өкілі ретінде сезіледі. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... үнемі қисынды бола ... ... ... ... ... тар ... өмірбаяндық мағынасынан
жинақтап, қорытылған жалпы адамзаттық, философиялық мәні ... ... ... ... бір ... ... ... Бір шығармада бір қырынан көрінсе, басқа ... ... ... ... бір ... ... ... басым болса, бір
өлеңде табиғат ... ... ... келеді. Бірақ көптеген өлең-
жырларды алғанда, ... ... ... ... көп ... ... елестете аламыз.
Лирикалық қаһарман – ақын бейнесінің оның ... ... ... ... ... ... қаһарманның басты ерекшелігін
айқындайтын ақынның қоғамдық, эстетикалық мұраттары, идеялдары, өмір
құбылыстарын, ... ... ... ... ... Сөйтіп,
лирикалық қаһарман деген ұғым ... ... ... ... ... ... ... танытады. Кейбір
шығармалар оның жан дүниесін ... ... ... бір ... ... айқындала түседі.
Жекеленген шығармада лирикалық қаһарман ... бір ... ... ... ... ... мысал бола алады. Біз
бұлардан лирикалық қаһарманның табиғат сұлулығын қалай ... ... ... Бұл ... пікірді табиғатты, немесе,
махаббатты жырлайтын шығармада лирикалық қаһарман үнемі бір ... ... ... деп ... ... ... ... шығармада көбіне-
көп қоғамдық күрделі ой-пікірлер, ақынның жеке ... ... ... не ... ... ... ... бір көрінісін сезінуі –
бәрі тығыз байланысып жатады. Мәселе тек қай ... қай жағы ... ... ... ... ... қаһарманның бейнесі
мейлінше толық, ... ... ... бір ғана ... көптеген
туындылары арқылы бой ... әр ... есте ... ... ... ... ... тұтатын оқырман қауымның ... ... өзін ... жоқ, ... ... күй ... ... қарым-қатынаста болды, мінезі қандай, өзі қандай еді – ... ... ... қарамастан, әркім-ақ өзін оны ақын ... ... жеке адам ... ... ... түсінетін сияқты сезінеді.
Мұның сыры, оның өз поэзиясында ... ... ... жарқын
бейнесінің, яғни біз кейде Мұқағалидің өзі деп ... ... ... кейіпкерлерінің болуында. Толыққанды лирикалық образ жасау –
тек ірі таланттың ... ... ... де осыдан көрінеді. ... ... де, ... ... ... өзі ... творчестволық
тұлғасының шығармадағы көркемдік проекциясы. Әдеби бейне ... ... ... ... ... бейнелегенде, оның сан-алуан
дара, дербес ерекшеліктерін ... ... сол адам ... орта ... танытатын типтік қасиеттері бар жанды ... ... ... ... ... ... тәрізді, лирикада да мінездің нақтылығы оның
өмірмен байланысынан көрінеді. Ақын неғұрлым заманмен, ... ... ... ... ... ... қуаты терең де ауқымды
болады. Лирикадағы нақты өмірлік және ... ... ... ... бар тума талант ғана жасай алады.
«Оқушыны ащыға да, тұщыға да үйретіп, ... ... ... етіп ...... басты шартқа айналуы
керек. Сонда ғана ... ... ... ... та, ... ... бола ... [14, 170].
Лирикалық мінездің қалыптасуы мен пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... Лирикалық поэзияда әдебиеттің басқа ... ... ... ... қаһарманның мінезін анықтауыш қақтығыс үлкен
роль атқарады. Лирикалық поэзиядағы қақтығыстың ...... ... әр ақын творчествосындағы дара стиль ретінде қарауында.
Бұрынғы немесе кейінгі поэзиядағы болсын бір ғана ... ... шын ... ... халықпен, оның өмірімен тығыз байланыста
болатындығы.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы поэзия, жалпыхалықтық жауынгерлік ... ... ... ... ... болды. Оның негіңзінде
жатқан басты қақтығыс – қиындықпен келген жеңіске барар ... ... ... үшін ... ... ... ... қажет.
Мезгіл – бұршақ жаныңа салып таңба,
Қайратыңнан қайысып, налып қаша,
Сені іздейтін аға бар тарыққанда,
Інілер бар дем ... ... ... – бәрібір жоғалмайсың
Жоғалмайтын жоқтаушы халық барда [15, 165].
Лирикалық өлең шындықты тануға ұмтылған адамдардың ... ... ... табылады, өйткені адамдардың сезімінсіз шындықты іздеу
мүмкін емес.
Қазақ әдебиетінде қай ... де ... ... ... ... ... жылдары айрықша түлеп, ... ... ... Сонда
ол, біз өзіміз кейде айтып қоятынымыздай, лириканың «еркіндік» алуымен
ғана биіктеп кеткен жоқ. ... ... ... да ... ұшпа гүлдей лирика
қазір де бар. Желпілдек ақын, жеңіл ... ... ... қамыс
шашағының үпілігіндей тез ұшып, тез көрінеді де, жоғалып кете ... ... ... тірей алмаған олар көзден де, көңілден де ... ... ... ... алыстан көрінер мұнарасы, көз ... ... ... бар.
Уақыт өткен сайын өсу, өркендеу, алға қарай ... ... ... ... ... ... ... – білімді, көркемдік талғамы жоғары қауым.
Бірақ ... ... ат ... ... ... осы ... ... талабына сай ойлы да отты жырлар жазуда. Солардың
қатарында М. Мақатаев, Ж. Нәжімеденов, Т. ... ... Қ. ... Т. ... А. ... және ... ақындар есімін атап өтуге ... ... ... ... өзіндік өрнек ... ... ... ... өлеңін жазбай танитыны да содан болса керек. Қ. Мырзалиевтің:
«Кейінгі жылдары қазақ поэзиясының ... ... өсті ... болсақ, ол ең алдымен, ... ... ... ... ... ... лирикамыздың арқасы. Қазірде лирикалық кейіпкер дегеніміз
еңселі, иықты интеллект дәрежесіне көтеріліп, оның ... жүгі ... гөрі ... ... көбейіп барады. Ол енді, біз ... ... ... жігіт, ғашық қыз немесе жаратылыстың жарқын
суретіне қызықтай қараған құмар жан, иә болмаса ... ... ... ... ... ... алып, ойға шомып, кейде тіпті бейкүнә
көңілшек кейіпкер ғана емес, ... от ... ошақ ... ... бір түтіннің ғана қамын ойлауды әрқашан ұмытып, дүйім ел, барша
жұрт ... ... ... ... ... ... ... тағдырын
ойлайтын қайраткер дәрежесіне дейін көтерілген кейіпкер» [8, 14], – дегені
де 60 жылдардан ... ... ... ... өлең ... ... айтылған.
Өлең тілінің сипат-ерекшелігін сөз еткенде, оны поэзиялық туындылардың,
өлең-жырлардың мазмұнынан бөлек алып ... ... ... поэзияның,
өлеңнің тілі, оны негізгі өзгешеліктері көркем ... ... ашу, ... ... сай ... тек тіл, сөз ғана ... емес, ой да көркембейнелі. Өлең
тіліне ... ... ... қуат беретін сол ой-сезім тереңдігі,
өткірлігі, әсерлілігі. Поэзия өмір шындығын ... ... ... ашып ... ... ... ... тіл, сөз әлгі
ақындық, көркем ой-сезімді жеткізудің құралы ғана.
Поэзиядағы, өлең-жырлардағы бейнелі, өрнекті сөздер әлде ... ... ... ... ... емес, эстетикалық сезімнен, образды,
бейнелі ... ... ... ... ... ... ... жазылған шығармадағы әрбір суретке, әрбір сөзге ... ... нәр, ... ... нәрсе – ақындық ой-сезімнің тереңдігі
мен көркемдігі. Өлең сөз кестесіндегі, тереңдігі мен көркемдігі. Өлең сөз
кестесіндегі, ... ... көп ... ... түсіну үшін ақындық
ойдың, көркем ойдың өзгешелігін, дүниені эстетикалық қабылдап-танудың
өзгешелігін жақсы ұғу шарт.
Поэзия ... ... ... ... жіктеп-бөлшектемей, оның өзгеге
ортақ жалпы сипатын жалқы, өзіндік сипатынан ажыратып бөліп алмай, ... ... ... ... етіп ... ... Әрине, өмір
құбылыстарының құпия сырын, терең жатқан мәнін, өмірдегі сан қилы қатынас-
қайшылықтарды, көп ... ... ... ашып көрсететін орасан
зор күш-қуат ... да бар. ... ... ... ... аса ... ерекшеліктерді бір нақтылы суреттің, бір көркем
бейненің бойына жиыстырып, ... ... ... ...... соның ішінде поэзияның негізгі әдісі. ... ... ... ... – түйін жасап, көп нәрсеге ортақ маңызды сипат-
ерекшеліктерді екшеп, жинақтап, типтік ... ... де, ... ... ... ... ... бейнелілік, образдылық
сипатын, даралық ерекшеліктерін сақтап қалады. Яғни, поэзияда қорытындылап-
жинақтау мен ... ... ... мен жекелік сипаттар ұштасып,
ұласып жатады. Осы екі жағы ... ... ... ғана көркем образ,
көркем бейне туып, өмірдің көркем суреті жасалады.
Әдебиетке, поэзияға тән өмір ... ... ... ... ... ... арқылы ашып көрсету әдісі дүниенің ... мол, ... ... ... ... және ... ... жан-жақты сипаттауға мүмкіндік береді. Поэзияда ... ... ... ... ... оның сан ... ... өзгешеліктерін толық сақтаған және сол адам өскен ортаның,
дәуірдің сырларын ... ... ... бар ... тұлға жасалып
шығады. Сөз шеберінің құдіретті өнерінің туындысы ... ... ... бойына жан бітіріп, қан жүргізіп қойғандай, бетінің нұры, көзінің
жанары сәуле беріп, ... ... ... – бәрі ... ... қалдырады.
Поэзиядағы өмір суретінде қандай да болсын құбылыстар, заттар өзінің
нақтылы бейнелілік ... ... ... ... табиғи қалпында
алынғандықтан, кейде сырт көзге осындай суреттер оп-оңай, дайын ... ... ... ... ... ... де ықтимал. Ал ... ... не ... құбылыстың болсын маңызды, типтік
сипат-ерекшеліктері мен әр түрлі кездейсоқ жайлар ... бірі ... ... ... ... ... ... типтік ерекшеліктер
де, сондай-ақ жекелік, даралық ерекшеліктер де ... ... ... қайта
қосып қойғандай әлде қайда көрнеу тұрады. Өмір ... ... ... ой ... өтіп, оның эстетикалық талғам-талабына сай
қорытылып шыққанда ғана поэзиялық шындыққа айналады. ... ... ... бар ... тек ... ... не ... нәрсе емес,
ақынның жан дүниесінің жарқын ... ... ... оның ... шабытты асқақ арманынан қуат алып, құлпырған, әдемілік-
сұлулыққа ынтық эстетикалық сезімінен нәр алған өмір ... Ол – ... ішкі ... ... терең ашып беретін, ... ... ... ... ... ... көрсететін шындық.
Поэзия деген сөздің өлең, жыр ... ... ... ретіне қарай,
көркемдік, әсемдік деген мағынаны да беретіні ... ... ... терең,
нәзік сезімнен туады. Ол көңілдің толқынын, жүректің лүпілін білдіреді.
Жалпы поэзияға тән қасиет – айтылып, баяндалып ... ... ... ... беру ... оны ... түрде сипаттау, суреттілік десек,
осы ... ... ... ... ... ... ... тегіне және түріне қарай ... ... ... ... былай дейді: «Поэзияның өзге шығармалары
секілді лирикалық шығарма да ойды ... ... ... ол ой ... ... ... ... сезінуі арқылы аңғарылады да, ол туғызған
елес-көріністі белгілі, үйреншікті ұғымдармен ... анық етіп ... ... ... ... өте-мөте қиын болғандығын – таза лирикалық
шығарма ... - ... ... ... ... ... нәрсе –
картинаның өзі емес, біздің көңіліміздегі ол туғызған сезім».
Сондықтан өлең сөз ... ... ... ... ... бейнелі
болып келеді. Өмірді көркемдік жолмен қабылдап, сезіну, ... ... ... ... сезімталдық – поэзия тілінің басты
ерекшеліктерін,міне, осылар белгілейді. Өлең тілінің ... ... ... ... ... ... ... көркемдігін,
бейнелілігін, сұлулығын танытады.
Бейнелеп айтуға, сұлу сурет жасауға ... ...... ең бір тән қасиет. Алайда ... ... ... ... көркем образ жасау мақсатына сәйкес келіп, ... ... ... ... де ... анық ... тиіс.
Атап айтарлық тағы бір жай – ... ... ... жадағай сипат –
ерекшелік қуу поэзияға, оның табиғатына ... жат. ... не ... ... ... ... ... ерекшеліктері өмір
құбылыстарының, адамның мінез-әрекетіне елеулі ... ... ... ... ... аңғартатын болғандықтан алынады. Өлең тілінің
көп ... ... ең ... ... ... ... олар ... бірден-бір тән дүниені эстетикалық, ақындық
сезіммен ... ... ... қалыптасады.
Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп,
Ауылдың жаны – терең сай,
Тасыған өзен күрілдеп.
Қалың ағаш жапырағы
Сыбырласып өзді-өзі,
Көрінбей ... ... ... жер ... ... ән ... ит пен айтаққа,
Келмеп пе едің жол тосып,
Жолығуға аулаққа?
Таймандамай тамылжып,
Бір суынып, бір ысып.
Деп ала ... ... ... ... бос ... айта ... бөгеліп,
Дүрсіл қағып жүрегі,
Тұрмап па еді сүйеніп,
Тамаққа кіріп иегі?
Абайдың ... ... ... ай» атты осы ... тіл ... барлық ерекшеліктер эпитет, метафора және ... ... ... ... ... ... ... қарап, эстетикалық тұрғыдан
баға беру ... ... Түн – ... ай – ... Су ... ай
сәулесі дірілдеп көрінеді. Ауылдың жанында, терең сайда өзен ... ағып ... Ақын ... ... айды ... ... ... деп
бейнелейді, сәуленің дірілдеп көрінген қалпын, өзеннің күрілдеп естілген
шуын ... ... ... ... бұл ... аулы, жалдың қай кезі,
айдың қай мөлшері, қайдағы сай, ағып ... ... су – ... ... ... ... Одан әрі ауыл ... қанша мал бар, ол кімнің
малы, малшылары кім дегенді дәлдеп ... ... ... ... ... кім екендігі де анық ... ... дәл осы ... ... бір ... қыз бен жігіттің ... ... ... мүмкін. Біздің айтпағымыз бұл емес, мәселе
– поэзияға көркем ... ... ... ... өмір ... бейнеленсе
де, тек ең қажетті, ең маңызды қасиет-ерекшеліктер ... ... ... ... өлеңдегі ақын жүрегін толқытып-толғантқан нәрсе – ... ... ... осы ... ... адам ... сұлулығымен ұштасатыны. Сондықтан өлеңнің әр ... ... де ... ... керек. Мәселе нақтылы бір ... ... ... мақсат мал баққан қазақ аулының бейнесін ... ... ... ... ... ұқсас сурет-көрініс қай ауылда болсын
бар емес пе? Қай жылы, қашан деп ... жату да шарт ... Ал ... мөлшері екенін айтып жату қажет пе? Жаздың іші екені ... ... тұр. Жаз ... ... ... ... ... жайлы, желсіз, қоңыр салқын, айлы түн болатыны бар ғой. ... ... ... ... қолы ... ... ... тыныс
алған кезі екені, малдың ауыл маңында жусап ... – бәрі де ... ... ... тұр емес пе? ... ... дауыс-үндер қандай
шеберлікпен бейнеленген десеңізші: анадайдан естіліп тұрған өзен ... тау ... ... ... иттердің үргені – бәрі ... ... дәл ... ... бағдарлап қарасақ, онда басы артық бір эпитет,
сипаттама жоқ екеніне көзіміз ... Бәрі де ... ... ... ... ... тұр. Маужыраған желсіз, әсем түн, жарық ай –
бұл детальдар ауыл ... ... ... ... ... ... ... елестетеді. «Тау жаңғырығын», малшылардың айғайы мен
үрген иттердің ... үн ... ... де – ... ғажайып
сурет. Ол жанды-жансыз дүниенің – ауыл адамдары мен оларды аясына алып
тұрған ... ... бір ... көрінген қалпын танытады. Суда
дірілдеп көрінген ай ... ... ... ... ... және ... ... Ағаштың жапырағын «сыбырласып өзді-өзі»
деп сипаттаудың өзі елдің жаңа бір жаны жай ... ... ... ... ... ... зор мәні бар. Біз айлы ... адам жанын рахатқа
бөлеп тербеткен тыныштығын сезінгендей боамыз. ... ... ... ... ... бұл ... еш бұзбайды, қайта сол сезім-
әсерімізді күшейте түседі. ... ... ... шуы, ... ... ... – бұлардың бәрі де түн тыныштығында, әсіресе ... ... ... ... ... сай деуі, өзен суының күрілдеп
жатқанын айтуы ... ... жер, ... ... мол сулы ... бар
өлкеге, шөбі шүйгін өңірге келіп қоныс теуіп отырғанын, шаруақор елдің
адамға да, ... да ... мол ... бар жер ... ... ... қысқа өлеңмен жазда өзен жағасына көшіп келіп қонып
отырған мал баққан ... ... ... суреткерлікпен бейнелеуі
ғажап-ақ. Қазақтың даласы, түні, айы, тауы, өзен-суы, жапырағы жайқалған
ағашы, жазғы ... көк ... ... шөбі, көшпелі елдің қоныс-жайлауы,
баққан ... түн ... сақ ... ... пәк, таза ... ... ... алғашқы махаббатын сағынып еске алған адамның
осындай айлы ... ауыл ... ... ... ... ... ... өлеңнен осыншама мол шындықты табамыз, ... ... ... тұтас бір картинасын көреміз. ... ... ... әсіресе
бізді тебірентетін жай – ... ... ... сұлулықты
сезінуінің қаншалықты терең, әсерлі екені де ... ... айлы ... осы бір әсем поэзиялық суретінің өзі-ақ қазақ
әдебиетінде ақындық ... ... ... ... ... шындығымен қаншалықты қабысып, тамырласып жатқанына ... бола ... ... ... ... ... ... туралы
айтқанда мына бір жайды ... ... Өлең ... ... ... ... сөздерден құралмайды. Өлеңде айтарлықтай ... жоқ және ... ... ... өзінің тура мағынасында
ғана қолданылған сөздер де аз кездеспейді. Бірақ ... ... сөз, ... болсын өмір шындығын бейнелі, образды ... ... ... Мұны ... ... болмайды. Сондықтан жай қарағанда қарапайым,
ешқандай көркемдік сапасы жоқ секілді ... де ... ... бір ... ... ие ... поэзиялық шығармада жиі кездесе
береді. Жоғарыда келтірілген өлеңдегі желсіз түн, ... ай, ... ... ағаш ... сөз тіркестері, олардағы желсіз, ... ... ... эпитеттер бұған толық мысал бола алады. Қандай сөз, ... ... ... ... көп ... жеке ... мағынасынан әлдеқайда
терең, әсерлі мән-мазмұнға ие болып, өзгеше маңызды қызмет атқарады.
Өлең шығармасында ... тың ... ой ... ... отты ... соған орай әр сөз, сөзбен мүсінделген әр сипат-бейненің ... ... ... жүгі ... ... ... ... шығармада жеке сөзді сөз тіркесінен, сөз ... ... ... ... ... ой ... ... алу қиынға соғатыны
сондықтан. Олай болса, сипаттау сөздерді – ... де ... ... ... алу ... ... тән көркемдік, бейнелілік
сол сипаттауыш сөз бен ... ... ... ... ... ... ... терең, қалың ден\ген сөздерді
өздері сипаттап тұрғн сөздерінен бөлек алып ... ... Не ... ... ... ... ол ... құр ұғым-түсінік
қана болып қалар еді. Мұны айқынырақ байқау үшін тағы ... сөз ... ... ... ... сұр ... қиғаш қас, қара көз
дегендегі сұр, ... қара ... жеке ... нақтылы көркемдік
сипат бар деп айту қиын. Өйткені түсі сұр немесе қара ... өте ... ... ... нәрсе де аз емес. Мыа бояудың түсі сұр немесе мынау ағаш
қиғаш екен ... сұр, ... ... ... мағынасы бір түрлі
де, сұр бұлт, қиғаш қас дегенде туатын ... ... ...... ... әлдеқайда күшті.
Жоғарыдағы келтірілген мысалдардағы түн, ай, сай, ағаш, бұлт, қас,
көз деген сөздерді осы ... ... ... алып ... ... суреттілік, бейнелілік күші ... ... ... ... ... ... сөз, не сөз тіркесінің өлеңнің ... ... ... ... әдеттегісінен гөрі анағұрлым зор мағынаға ие ... ... мен түр ... ... ... түрге жасайтын
әсерінің, мазмұнды көркем ... ... ... ... ғажап бір көрінісі деп ұғуымыз керек.
Өлеңдегі сөздің мағыналылығын салмағын, ... ... ... арттыруға шығарманың көркем түрін құрайтын ... ... ... ... ... ... ... өлеңде бейнелі сөздерді қолдану ... ... өлең сөз ... бірталай өзгешіліктері, өлең ... ... ... ... ... үндестігі тағы
сондайлар септеседі.
Осындай сан алуан көркемдік құралдардың түйісуі арқылы жеткізілетін
ақындық ... ... ... көркемдік қасиеті ... ... ... ... ... ... бермейді.
Бейнелі сөздерді алсақ, олар ақындық, ... ... ... ... ... ... және танытатын, көрсететін ... бір ... ... ... бейнелі сөз - әдеби шығарманң көркемдік
түрін түгелдей алғанда – бүтіннің ... Ол – сөз ... ... көп ... бір кішкене айшығы ғана.
Бейнелі сөздердің, көркем ... ... ... ... ... ... айтылатын ойды әсерлі етіп жеткізуге қаншалықты
себі ... ... ... ... ... ... сөз ... тіркестері кейде тіпті алғашқы, бастапқы мәнін мүлде жоғалтып алуы
да ... ... қара ниет ... қара өзінің тікелей
мағынасында емес, арам ... ... ... нар тәуекел дегендегі
алғашқы сөз де өзінің тура ... ... зор, ... ... ... ... ... қалайда ауыспалы, астарлы мағына сол
салыстырыла суреттелетін құбылыстардың ... ... ... ... ... туатыны даусыз. Ендеше ... ... ... ... ... ... шығармадағы беретін мағынасы, айтылатын
ойды жеткізудегі қызметі жағынан қарап ... ғана ... ... ... ... нәрселер алынып отырғанын ... ... не ... ... ... ... ... күнделікті
өмірде неғұрлым көп ұшырасатын, ... ... ... ... салыстырады. Сондықтан астарлы сөздер, ... ... ... көркем баламалар халық өмірінің шындығы мен ... ... ... елес береді.
Өлең тілі, оның сөз кестесі, жалпы поэзия, әдебиет сияқты, ... біте ... ... ... құрылыс, халықтың өмір-тұрмысы,
шаруашылығы, әдет-ғұрпы, дүние тануы, философиясы эстетикасы – осының бәрі
поэзияның ... ғана ... ... Сонымен бірге бұлар
поэзияның, әдебиеттің көптеген көркемдік ерекшеліктерінің, ... ... ... сөз кестесіндегі сан ... ... ... әр түрлі әсер етеді.
Мұны біз, ... ... ... ... бейнелі сөздердің
білдіретін мағынасында ғана емес, ой-пікірді айту тәсілі, салыстыру,
суреттеу ... де ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы шыңдалып, әбден екшелген осындай сөз
нұсқаларындағы ұлттық сипат-белгі ... ... ... ... ... ... халықтың өте маңызды эстетикалық түсінік-
ұғымдарымен терең қабысып жатқандығына байланысты екені даусыз.
Тілді, сөздің ... ... ... ... тобынан, тіпті
кейде екі сөздің бірінен дерлік ап-айқын байқауға болады. ... ... ақ ... ... ... ... душа, белое серце емес. Ал ... ... қара ой ... арам ой ... ... ... тілінде қара
ниет деп те, ақ ниет деп те ... ... Ал орыс ... ... мысли
делінсе де, белые мысли болып айтылмайды. Орысша добрая душа, низкая
душа дейді. ... бұл ... ... ... ... ақ ... жан,
пасық адам деген сияқты етіп айтқан болар едік.
Қазақ тілінің ... қара ... қара ... қара ... қара адам,
қара орман деген сияқты тіркестердегі қара деген ... ... әр ... Сондай-ақ, қарабет деген арсыз деген мағына берсе, ақ
бет деген бетінің түсі ақ ... ... ... ... ... ... ... бірталайының айтылу түріндегі
өзгешелік сөз өрнегінің тек солай қалыптасқанына, яғни сөздердің құралып,
айтылу тәсілі ... ... ... Бұл ... сөз тіркестенің
басқаша қолданылмай, тілде орныққан түрлеріне сәйкес алынуын ... ... деп ... болады. Сонымен бірге көптеген сөздердің
бітіміндегі, қолданысындағы ерекшеліктер халықтың ... ... ... анық ... Мысалы, бота көз, қой
көз, құмай көз ... ... сөз ... ... қалпынан қазақ
халқының ақындық ой-сезіміне тән ... ... де ... осы ... немесе тал бойы, бұраң бел, аш бел, ... ... шаш, ... қас, ... қас ... ... ... ой, түсініктің
өзгеше ұлттық бітім-сипатымен де, сөздердің ... ... ... Қоңыр дауыс, қоңыр кеш, қоңыр бел деген ... ... ... әнді ал ... деп атауда) қанша поэзиялық нәзіктік бар.
Халықтың тіршілік-тұрмысымен, тарихи-қоғамдық жағдайлармен тығыз
байланысты ... ... ... ұлттық бояу-өрнектерінің
айқындығымен көзге түсетін бейнелі сөздерді, ... ... ... символ, гипербола тағы сондай суреттеу, көркемдеу құралдарын
түгел қамтып, тұтасымен алсақ, ... біз ... ... ... ... жарқын көрініс дей аламыз.
Ал енді осындай сан алуан сөздердің, сөз ... ... ... ... ... ... ... ол сөздердің өзіндік
құрылыс-бітімін, айтылу қалпын түгел ... ... ... де ... ... (мысалы өлеңдерді аударғанда) поэзия тілінің ... ... ... ... ажар-көркін неғұрлым толық жеткізу міндетін
қоюдан бас тарту ... ... ... шықпайды. Бұл арада тек аударма
алдындағы міндеттің қаншалықты қиын да күрделі ... ... ... ... ... ... ... жанр. Бір ғана дәлел – халық әндеріне
негіз болған өлең ... ... ... ... баяу ... ... әні, ... өлеңі дегеннің бір ұғымға айналып кетуінде
де сыр ... ... ... ... ... өзек
етпегенмен жалпы қазақ поэзиясының тілі, бейнелеу ... ... ... М. ... Қ. ... С. ... т.б. зерттеу
еңбектерінде біршама сөз болады.
Құлмат ... ... ... жанр ... қарап нақты
үңілуі, сол сияқты жанрға тарихи әрі көркемдік ... ... ... ... қызықты. Зерттеуші түр, мазмұн, стиль, мәселелерін
бір-бірінен бөле жарып қарамайды. Көркемсөз мәселесінде ... ... ... озық ... ... жатқанын сезінеміз, құптаймыз.
Әсіресе, зерттеушінің ауыз ... мен ... ... түрлік,
мазмұндық айырмашылығын, байланысын ашатын Дулат, Абай шығармалары
арқылы ... ... ... үңілуі, оның тарихи мотивтерін
іздеуі еңбекке ғылыми сипат береді. Сөздің ... және ... ... ... Сондай-ақ еңбектің полемикаға шақыратын жақтары
жоқ ... ... ... осы әдеби зерттеудің жаңаша бағыттағы формасы,
тәсілі, түрі болашақ ... әсер ... ... мол ... біздің талдау нысанымызға жақын тұрған Б. Уахатовтың «Қазақтың
халық өлеңдері» [16] атты монографиясының ... атты ... ... тұтас жанрдың поэтикалық ... ... ... зерттеу деп білеміз. Жанрдың поэтикалық ... ... ... ... ... біз, осы еңбекке сүйене
отырып, сөз сабақтауды, ой өрбітуді жөн көрдік.
Поэзияның жалпы ұлттық ... ... ... ... құрылымдардың
генезисіне барады. Ол лириканы «қара өлең», «тарихи өлең» деп бөліп
қарастырады. Әрине, ... ... ... ... ... ... ғылыми тәсіл қолданып ... ... ... өлең құрылысының
генезисіне үңілуі – сөз жоқ поэтика мәселелерімен түйісетін ... ... ... ... ... ... ... пікір айтады: «Әр сөздің
бір-бірімен сырттай да болса үйлесіп, үндесіп ...... ... көне заман адамдары сөздің бұл кереметін бірден түсіне алмай,
әуелгі кезде тек оның ... ... ... ғана ... ... ... ... жылдар жылжып, ... ... ... ... ... ... туыс, үндес дыбыстар сөйлем ішінде ... ... ... ойда жоқ ... ... да, сөз иесінің өзін
де таңдандырғаны ақиқат. Демек мұндай табиғи ... ... ... ғалымдардың пікірінше кенеттен туып, келе-келе соның өзі
белгілі бір ... ... ... ... ... [16]. ... сөз
өнерінің спецификалық ерекшелігін қатты ескере сөйлеп отыр. «Табиғи жолмен
пайда болған ұйқастар» дегенді автор ... ... ... жоқ. ... ... ... қойнауынан іздеудің сыңаржақтылығын сезіне айтып
отырған сияқты. Осы ойын ... ... ол ... нақтырақ
айтқанды мақсат етпейтін сияқты. Ұйқасқа ... ... ... шашыраңқылық сипат алады. Ұйқас жәйлі көптеген ... ... ... Сөзіміздің дәлелі үшін ғалым З.
Ахметовпен бір ... ... ... ... арасында туған мұндай
үндестік, әрине, байқалмай қалған жоқ, тіпті мұның кейін ... ... ... ... бұл әр ... формада , алғашқыда жеңіл,
кіші-гірім поэтикалық формада (мақал-мәтел), ал, онан соң ... ... ... [17, 114].
Т. Ковальский өлеңнің о ... ... ... екі ... ... Сол екі жол ... төрт жолға ауысқан ... ... ... ол төрт ... ... бірте-бірте екіге бөлініп кету
мүмкіндігін де жоққа шығармайды. Ал ... В. ... екі ... өлең ... ... сөздердің ең алғашқы жабайы түрі» ... Оған ... ... ... мысал етіп
келтіреді. Сөз жоқ бұл пікірлер ... ... ... ... ... ... осындай жан-жақты пікірлерден шыңдалып шығады.
Сол сияқты, Уахатов та бұл пікірлердің ... ... ... ... қарсы қоя алады. Мәселен, мақал-мәтелдерге қатысты ойын
батыл айтады. Яғни, Бекмұрат ... ... ... көне ... ... ... қазақ арасына көп ... ... бірі – қара өлең ылғи төрт ... он бір ... болып
келеді» деп дұрыс байқап отыр. Жалпы ... ... орай ... жинақтай айтуында да ешқандай ... ... ... ... арғы төркініне көз жіберсек, ол бірде жеті-сегіз буынды,
бірде он бір ... ... ... ... ... Рас, бір ... буынды өлең өлшемі басымды етіп, көбірек қолданылған ... бәр ... он бір ... ... өлең ... ... – дейді де, оның себебін ... ... «Бұл ... ... ... сол ... ... ел мүддесіне байланысты ... [16, 51]. ... ... ... ... алдыңғы ғылыми
дәйектемелерге логикалық жағынан қабыспай тұрған секілді. Ел мүддесі ... ... ... ... ... ... жанама
қатысы болуы мүмкін, бірақ тікелей байланыстыру қалай ... ... ... мен ... сөз жоқ, ... бар. Бірақ тікелей көркем шығарма
формасының қалыптасу, даму ... ... ... ... шектеу дұрыс бола қоймас деп ... ... ... ... қоса ... заңдылықтары бар
дегенді зерттеуші жоғарыда өзі де ... ... еді ғой. ... табиғи жолмен пайда болған ... ... ... туып, келе-келе соның өзі белгілі, бір дағдыға, ереже қалыпқа
айналған ... ... ... мәнін аша түссе, ... ... Ол ... ... ... Яғни, өлең
құрылысының генезисіне барғанда ... оның ... ... ... ... бой ұра ... Біз мұны неге айтып
отырмыз? Ғылыми құнды еңбектің бағасын ... ме? Жоқ, ... Біз ... ... ... ... Сол төңіректе қолда не бар? Оны қалай
жандандыруға болады? Қалай өріс ашуға болады? Осы ... ... ... жанры туралы сөз еткенде біз оның образдық жүйесіне тиянақты
көңіл бөлмей келе жатқанымыз – ... ... ... ... ... ... жерде оның поэтикасы ... ... ... Ал
бүгінгі лирика поэтикасын сөз еткенде де біз оның ... ... ... ... ажырата алмасақ байыпты талдауға
бара алмаймыз. ... да бұл ... ... ... ... болмайды. Және бұл орайда жоғарыда ... ... ... ... ... ... объект ... де біз ... осы ... әлі де ... ... тура ... ... ... озық поэзиядан алған тағы бір үлгісі – табиғат
лирикасы. Табиғат – адам баласының еңбек етіп, өмір ... ... ... ... ... бәрі де ... Дәуірі мен ортасына,
өзінің жеке басының ... ... ... әр ақын оны ... ... таза ... суреттер жасаса, екінші біреулер
табиғат арқылы қоғамдық өмірді, тартысты, өз ... ... ... да ... өзінше жырлаған. Оның жылдың төрт мезгілі ... ... ... ... ... әлем поэзиясын тереңдеп
оқып, үлгі өзінше іздену, табиғаттың өз ... ... ... ... ... ... тануда жаңа үлгілер туады.
Абайдың бұл тақырыптағы тұңғыш өлеңі – ... (1886). Осы ... Абай – ... ... іріленген, шебер өнер ... ... ... ... ... мен неше ... ... құбылыс асқан
шеберлікпен суреттеледі. ... ... ... ... ... мен ... толысқан жайлау мен қонып ... ... ... ... түгелдей суретке
түседі.
Жаздүгін шілді болғанда,
Көкорай-шалғын, бәйшешек,
Ұзарып, өсіп толғанда,
Күркіреп жатқан өзенге
Көшіп ауыл ... ... ... жоны қылтылдап,
Ат, айғырлар, биелер,
Бүйірі шығып, ыңқылдап,
Суда тұрып шыбындап,
Арасында құлын, тай
Айнала ... ... ... ... ... үй тігіп жатқан қыз-келіншек, ат үстінде
мал аралаған ауыл иелері, шешесін жағалап, ... жас ... ... салпылдаған жылқышылар мен су жағалап құс салған
бозбалаларға дейін ... ... ... ауылының реалистік тіршілігі ме
табиғатын толықтырып тұр. «Өлеңнің ішінде жанды ... ... ... болғандықтан, – дейді Абай ... көп ... ... – түрі мен ... ... да аса ... қызулы жүрдектік
бар... Тұтас бітімді, келісті ... ... ... ... ... ... ... отырады. Өлең тілінде үлкен байлыпен қатар,
тапқырлық, дәлшілдік мол».
Қыс табиғатын Абай ... ... ... ... ... ...... классикалық поэзия үлгісінен ... ... ... да
табиғат қозғалыс-әрекеттегі күйде алынады. Бірақ бұл әрекет табиғаттан
гөрі, ...... ... ... ... Абай қысы ... «Аяз атасы» тәріздес.
Ақ киімді денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау, танымас тірі ... ақ ... түсі ... жері сықырлап келіп қалды ... ... ... ... ... адам (шал) ... әдеті болмаған. Бұл – Абай жаңалығы. Оның ... ақын ... ... ... ... ... ... үрей әкелген қатал
бейнеде алады. «Демалысы – үскірік, аяз бен қар кәрі ... ... ... ... ... ... ... Мазасыз, сұрампаз, еселеп
алып, тыным бермейтін кәрі құданың бейнесі ... ... да ... көшпелі елдің тіршілігін тарылта беретін жайын суреттейді. Өлеңде
мал баққан қазақ даласының қысқы ... мен ... ... ... табиғатты суреттеудегі жаңаша ізденісін, өсу-өрлеуін танытатын
туындылары – бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... желтоқсан мен сол бір-екі ай», 1889). Бұл өлеңдерде
өмір мен табиғат шындығы ... ... ... ... екі өлеңде ақын назар аудамаған көшпелі елдің жүдеу тіршілігі,
таптық, қоғамдық ... ... ... ... ... Көшпелі елдің күзгі тіршілігі мен ... ... шөп, ... жоқ ... ... ... бала шулай,
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш қурай [18, 98], ... ... ақын ... ... ... ... ... тұрмысын
көрсетуге ауысады. Күзгі суықтағы бай мен ... ... ... ... ... Үлкен адамдар ғана емес, жас бала, кемпір-шалға
дейін атап, ... өз ... ... шындығын ашады.
Кедейдің өзі жүрер малды бағып,
Отыруға отын жоқ ... ... иін ... ... ... ... қатыны бүрсең қағып.
...Қар жауса да, тоңбайды бай ... ... киіз ... ... ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ... ... жасы ... ... ... ... аулындағы таптық жікті ... ... ... көрінісін ғана емес, ішкі сырын да ... ... Ол ... ... мұңына ортақтасады. ... ... ... де жоқ, ... екеуін құдайым-ай», – деп ренжіп, байға: «Жас
бала, кемпір-шалын тентіретпей, бір қыс ... тас ... сен де ...... ... айтады.
«Жазғытұры» (1890) өлеңінде де Абай бұл мезгілдің өзіне тән суреттерін
жасайды. Мұнда табиғат әлеміне кірген ... иесі – ... ... ... ... Ақын сезімі қыстан қысылып шыққан ел
қуанышына ортақтасады.
Қырдағы ел ... ... ... ... ... қуған жастардың мойны босап,
Сыбырласып, сырласып, мауқын басып [18, ... ... ... ... мезгілдің суреттерін толық бере
отырып, оның ел тіршілігінде орынын, жанға жайлы, ... ... ... атап ... ... ақ ... ас көбейер,
Адамзат көңілі өсіп, көтерілер.
Қара тастан басқаның бәрі жадырап,
Бір ... ... ... енер
[18, 58].
Абай табиғатты жырлауға кейін де оралып отырған. Бұл тұрғыдағы ... ... оның ... ... ... ай», ... басын
ұзартып» өлеңдері жатады. Бұларда ол табиғатты сырттай тамашаламай, өлең
кейіпкерінің көңіл-күйімен, ішкі сезімімен табыстыра, ... ... ... ... кешкі табиғаттың сұрғылт суреті ақын көңілінің күңгірт
бейнесімен шебер астасу, қиюласу табады.
Көлеңке басын ұзартып,
Алысты көзден жасырса,
Күнді уақыт қызартып,
Көк ... ... ... ... ... ... ... мұңдасар,
Ой ... әр ... ... жолдар табиғаттан алған әсерді ақынның жүрек сыры ... ... Оның ... ... ... ... ... оқырманды да
ойландырады. Өз басының шарасыз күйін, іске аспаған ойларын ол адасқан
күшікке ... ... ... ... ұлып жұртқа қайтқан ой»).
Айласыз, әлсіз күшіктің көшкен елдің ... ... ... ... ол өз ... трагедиялық күйіне ұқсатады. Сөйтіп, жалғыздық
тақырыбына үлкен ... ... ... ... Адам ... ... ... әлем поэзиясынан ала ... Абай ... ... кең ... ... ... ... данышпан болса,
соғұрлым табиғатпен терең араласып, оны құшағына тұтас ... ... ... ... – жай ғана ... емес, сонымен бірге
зор ақыл-ой иесі. Бір өлеңінде ақын былай деп ... ... күн ... күн ... ... артынан ой қуар,
Желге мінсең жеткізбес [18, ...... ... қиялға салына беру емес, өрелі ой, ... әрі ... ... ой. ... да, ... ... ойлаумен, ойланумен өткен. Оның ойлайтын хал-харекеттері
де, ойланатын ... де ... еді, ... еді. ... бәрі ... ақынның заман жайындағы, халық жайындағы, оның болашағы ... ... ... мен тебіренісіне саятын.
Абай творчествосын ... ... ... да ақынның
жаңашылдығы оның табиғат лирикасынан ... ... ... ... Бұл ... да. ... ... ауыз әдебиетінде немесе
жекелеген ақындардың өлең-жырларында аратұра ұшырасып отыратын. ... ... ... ... ... ... психологиялық
параллелизм түрінде келетін. Бірақ табиғат көріністерін арнайы ... ... ... ... қасы ... ... әдебиетінде бұл
жаңалықты бастаушылар – Ыбырай ... мен Абай ... ... ... ... жанр етіп қалыптастырды. Бұлардың
жырлауында ... ... ... бар ... ақиқат
қалпында, жанр күйінде көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жетпей,
тұтас алып қарайды. Осы жанрды қалыптастыруы олардың жаңашылдығын да,
орыстың классикалық ... ... ... де ... ... ... ... – «Қансонарда бүркітші шығады аңға»
өлеңінде табиғат көріністерінің мол орын алуы және ... ... ... ... емес. Мұның өзі ақын реализімінің тереңдей
түсуіне осы ... деп ... ... себі тигенін байқатса
керек.
«Қансонарда бүркітші шығады аңға» өлеңінде табиғат ... ... ая ... ... желі ... ... отырса, ал арада үш-
төрт жыл өткен соң шығарған «Жаз» атты ... ақын бұл ... алып ... ... айтқанда мұнда адам мен ... ... ... ... ... күйде алынған. Сонымен бірге «Қансонарда
бүркітші шығады аңға» ... ... ... өмір ... оның
қайшылықты көріністері молырақ қамтылған. ... ... ... ... сырттай суреттейтін ақын кейін оның ... де ... көз ... ... ... да ... ... елелстететід. Олар: ақ білегін сыбанып, бұрала басып
үй тіккен қыз-келіншек, малын ... ... ... ... ... ... жас ... «көлеңке жерге кілем төсетіп», «сары ... ... ... ... есіп ... ... ...
«әйтеуір күн өткізер әңгіме үшін» адамдар. Олардың қоғамға, ел ... ... жоқ, «құр ... Міне малшыларға айғай салып, ауылдан ақ
көйлекті ... ... Ол ... ... ... ғана мәз. ... келешегі кесіліп, үміті үзілген. Қанша бақырып, байбалам ... ол енді ... Бұл ... ... бағдарламалық
түгіл, өткен өміріне де көз жібере ... ... да ақын ... ... бәрі ... ... ... жоқ, –
деп суреттейді.
Шығарма көлемінің шындығы лирика ақынға ... ... ... ... ... мүмкіндік бере бермейді. Оны ... ... да ... ... ... ... оның белгілі бір
ортаға, өмірге қатынасы арқылы ашылады. Оның ... ... ... ... сезімінен оқушы қиялында реалды ... ... ... әр ... ... риза болмаған бұрқанған ... ... ... ... ... ... ... тұтастырады.
ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ДӘСТҮР
ЖАЛҒАСТЫҒЫ
«Лирикалық өлеңге қойылатын басты талап – ақынның өзі ... ... да ... ете ... Ақын өзі ғана ... ... алмай, оқушыны да тарта білуге тиіс. Ақында да, оқушыны да билейтін
бір-ақ ой, бір-ақ ... ... ... ... ... әсер ... мейлі ол
саяси үгіт болсын, мейлі оқушыны бір жаңалықпен таныстыратын ғылыми негізге
құрылған өлең болсын, ... құн ... ... оны тез ... Жақсы
өлең жақсы музыка тәрізді, ақынмен бірге оқушыны да толқытады» [19, 130 ... ... ... поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі Ғали
Орманов өзінің творчествосын ... ... ... ... ... жанрдың қалыптасуы мен есеюі ... ... ... етті. Совет
адамының ой-сезімі мен ... ... ... ... Ғали ... ... ... шеберлігімен әдебиет тарихынан
өзіне тиісті орнын да алды.
Ғали ... – сол ... ауыл ... ... бейнесін танытар
көптеген шындықтардың ... Ол ... ... шеше ... жаңа дәуірдің бет алысын, ... ... жаңа ... ойға ... ... атты өлеңде ақын шаншыла біткен зәңгір құз
басындағы қыран ұясын ... ... ... долы ... ... дамылсыз дөңбекшіген айдаһар бейнесінде көреді. ... ... ... ... ... кеудесінде де бір ... ... ... біз жаңа ... ... ... жаңа дүниеге ұмтылысты
танимыз. «Қиын жол», «Жайлау желігі», «Даңғой», ... ... ... ... Ғали ел ішіндегі құрсау-қырсықтарды , қымыз ... ... ... ... байып, тоқтағанда есі кіретін
көкпаршыларды сынға алады. Осы арқылы ескі заманның ... ... ... ... өлеңінде осы жолмен ізсіз кеткен халық
тарихы туралы ойларын ортаға салады. ... ... еске ... Түгі ... ... несі ... соның бәрін ала кеткендей артында із де қалдыра
алмады. Қабірінің белгісі жалғыз ... те жел ... сел жуып ... Бұл арқылы ескінің өшуін, белгісіздікпен өткен өз ... ... ... туралы терең толғаныстар жасайды.
Ғали лирикасының геройы – осы бір жүдеу, ескілік езген ... ... жас ... Ол ... дүниеге ұмтылады, тәтті үміттер, жақсы ... ұзақ ... алып ... Осы ... ... ақын ... да
асығам», «Ұмытылмас күн», «Алғашқы адым», «Кітап», «Ұстаз», «Тай жарыс»,
«Қуаныш», «Сенім» өлеңдерінде ... ... ... толы ... ... тебендеп» Алматымен арада жеті күн жүрген ... ... ... «Сараң басқан сары тайын» шалдырып, «жол
бойында жантайып» жатқан ... ... да ... ... Ақын өмір
бет алысын:
Сахарада шалқайып
Сарғая бір жол жатты.
...Қарсы алдымнан ... ... қол ... 287 ], ... ... байқатады.
Жоғарғы өлеңдер қалаға келген геройдың кейінгі ... ... ... ... ... жеті ... ұялы балапандай
боп шыға келеді. Балалар үйі жетімдікті ұмыттырады. Бұдан біз ақын геройын
қамқорлығына алып, тәрбиелеген, жаңа ... алып ... ... ... ... ... ... талшықты кітапты алып, «Тай жарысқа» (жас
ақындар ... ... ... өлеңі оқу бітірген жастың шат
сезіміне ... ... ... ... ... ... ... көңіл
күйін суреттеуге арналады. «Сенің сөзің», «Қолқа», «Ол бір ... жыр ... ... ол қатар соққан екі жастың жүрегінен толқынды жыр
көреді. Бір өзеннің толқынындай бірге, бір ... ... ... ... аяғы ... өзен ... арна аударып кету сезімі ... ... ... ... нұры», «Жаз шырайы», «Қырау қабақ кәрі
қыс» да өз заманы ... ... шат ... ыңғайластыра
құрылады.
Отызыншы жылдардың бас кезіндегі ауылдағы ... де ақын ... елге ... ... геройдың көзімен бейнелейді. Ол
коллективтік ... ... ... ... ... ... қуанады («Басталғанын байқадым», «Нышан», «Бозторғай»), ауылға
трактор келгенін мақтан ... ... ат»). ... ... ... ... ізі ... жол тартамыз.
Туғалы дәм ішпеген
Түздерген дәм татамыз– [20, 70], ... ... ... ... ... ... ... Ғалидың «Алынған
арыс», «Өріктің өрнегі», «Қырманда», «Жер жыры», «Ырыс каналы», «Ұлбел»,
«Туған жер» атты өлеңдерінің ... ... бар. ... өмір ... ... ... ... астасып, тұтастықта көрінеді. Осы ... ... ... ... адамдық адал сезімдеріне, жақсы
қасиеті мен мінездеріне үңіледі.
Ғали – жаңа мазмұнмен ... ... ... ... ақыны.
Ол әсіресе лирик есебінде өлең өнерін биік ... ... ... пен ... ... жасады. Осы жолмен ақын
халқымыздың ерлік жолын жырлауға талмай ... ... ... жырлары да адам сезімін аялаудың, ағынан жарылған
шыншылдықтың ең биік ... Ол ... тән ... ... ... ... Мағжан лирикасының жан арбар күшітілігі де, кейде
сезімді жалаңаштап ... ... де ... Оның ... ... сы – бәрі де ... ... ақын қиялындағы бейнелері. Біріне-
бірін ұқсатпай суреттей отырып, олармен ол ... тіл, ... ... ... ... жұлдызды – жүзік, айды – алқа ғып ұсынады. Жар құшағында
тұншығып өлуге де ... ... Ол сүйе ... ... ... ... аса алмаған тағдырына аяушылықпен қарайды. «Періштелер
лебізінен, шын ... ... ... әйел ... ... «тұрмыс»
атты «тылсым» дүниенің сырына үңіледі. Сол арқылы ... ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі – адамның
азаматтық бостандығын аңсаған ақын ... ... ... ... ... іс-әрекет жолын ізденген ойдың көріністері.
Осы жылдардың бәрінде де Мағжан ұлт ... ... ... түседі.
Сөз өнерін еркін ... ол ... ... ұлттық өрнек дарытады,
ойнақылық бере жырлайды. Гүлсімнің күлкісі де, шолпының ... ... аты да, ... ... ... ... ішін сол далада, ... ... ... перісіне дейін таза қазақтық бейнелер.
Мағжанның осы қазақтың мінезі, ... ... ... ... ... ... оны туған халқынан бөле алмайды.
Қазақ лирикасында Абайдан кейін, тура ... ... ... ... әлем ... ... ... бірі – Қасым
Аманжолов. Қасым да Абай сында өлеңді өнер деп ... бір ... ... Қара ... ... ашып ... кеңітті. Сыршылдығына сыншылдық
қосты, нәзіктігін ерлікке ұластырды. Қоғамдық-әлеуметтік ... ... бәрі де Абай ... ... қасиет еді.
«Қасым әрине, жаңа заманның, жаңа дәуірдің ақыны. Оның ... ... ... ... ... емес. Бірақ сезімталдық,
өткірлік, нені айтса да ағынан ... ... ... боп ... ... ... пен Абай ... Қасымның да мектебі» – дейді Ә.
Тәжібаев ... ... ... сөз ... оның 28 шумақтан тұратын «Өзім
туралы» атты ұзақ өлеңін ... кету ... ... Бұл ұзақ ... ... ... творчествосынан бастау алған қарапайым өмірдің
философиялық арқауынан ... Ол ақын ... ... ... ... да ... ... өзгермейді. Лирикалық болмысы мен эпикалық
тынысы сәтті ұштасады. Мәселен, А. Пушкиннің «Мыс салт ... ... ... ... ... ... ақынның философиялық ой-
сезімінен өрбиді ғой. Мұнда да, ... желі ... ... ... ... ... ... табады.
Лирик ақындардың тілдік, образдық, жанрлық ізденістері осы ... ... ... ... аты ... ... барлығы да қара
өлеңнен бастаған. «Қазақтың қара өлеңі – ... онда бір ... бар ... ... Қара өлең ... ол ... көгіне
көтерілді, өнердің тылсымына бойлады.
«Кейде лирикада әсер бар, бірақ тіл ... ... ... ... ... ... ... қалатын кездер жиі болады» [22, 15].
Бір шығармада нақтылы өмір құбылысы көзге айқын елестерліктей сурет-
көрініс деп ... тағы бір ... ... ... ... қиялға негізделгендіктен ... ... ... болмай, өмірдің бір шағылған сәулесі, елең еткізетін елесі немесе
құлаққа ... ... ... ... ғана әсер ... ... Абай шығармаларында көркемдік шарттылық та, ... қиял ... ... ... өмір ... терең әсерлі бейнелеуге
қызмет етеді. Еш ... жоқ ... ... ... Осыны айта
отырып, Абай ... ... өмір ... әр ... ... тақырып, айтылған ой, ақынның көңіл күйі, жан ... ... ... ... ... ... ... Шынайылық
тұрғысынан да, идеялылығы тұрғысынан да әр поэзиялық шығармаға әр ... ... ... ... ... ... ... қойсақ болар еді.
Абайдың өлеңдері туралы айтқанда, лирикалық поэзияның ... ... ... ... ой мен ... ... терең қабысады.
Оған тартымды күш-қуат дарытатын – алғыр оймен суарылған ... ... ... адам ... ... ... толғаныстан тумаған, жай
сезімшілдік поэзияны жандандыра алмайды.
Лирикалық поэзияға жан беретін – көркемдік ... ... ... ... ... басқа жанрлардың, айталық, сан алуан
адамдардың ... ... ... ... оқиғалы шығармадан айырмасы да, өзіндік ... да, ... ... ... ең ... ерекшелігі ... ... ... байланысты болатын болса, лирикалық шығарманың
күші, қуаттылығы алдымен ... ... ... ... ұштасып жатады. Адамның жан сезімін, көңіл-күйін тікелей,
лирикаға тән ерекше сыршылдықпен суреттеп, айтып ... ... ... ... сергектік, сезімталдықпен қабылдаудан, сезім-
әсер байлығынан туады.
Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан ... ... ... сол арқылы бүкіл бір ... ... ... ... Лирикалық қаһарманның ой сезімі, тағдыры өз заманының
арман-мүддесі, ... ... ... байланысты суреттелсе,
соғұрлым ол типтік қасиеттері мол, сомдап жасалған ірі ... ... ... өкілі болып шығады. Лирикалық поэзияның ... Абай ... ... толық көрінеді. Абай лирикасынан
ақынның көңіл күйін, жан ... ... ... қана ... арқылы қазақ қоғамына, жалпы адам баласына тән сипаттарды, дәуір,
заман ... ... ... ... ... ... ... туралы айтқанда, Ахмет Байтұрсыновтың
мына сөзі ойға оралады: ... ақын ... ... ... зарын, күйінішін, сүйінішін айтып шер тарқату үшін толғайды.
Екінші ішкергі ғалымында ... ... ... ... ... ... басқаларды сол көңілінің күйіне түсіріп, халін
түсіндіру мақсатпен ... ... ... өз ... ... толғай
білуде емес, басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай ... 219]. ... ... ... ... ... бейнесін танытады
дей отырып, ол оның поэзиядағы көркемдік көрінісі ... ... ... ... негізі бір, мүлде ажыратып, бөліп алуға келе
бермейді ... те, ... екі ... ұғым деп ... жөн. Бұл ... ... ... лирикалық тұлға әсіресе сыршылдық ... ... ... ... ... бой көрсетсе, ал ақынның, автордың
бейнесі лирикалық тұлға арқылы да, сонымен бірге қандай да бір ... ... ... өзін ... ал ... ... ... уақиғаны
баяндау арқылы да танылатынын айтсақ та ... ... ... ... еңбектерде лирикалық қаһарман деп те атайды. Лирикалық
қаһарманның басты ... ...... ... ... ... өмір құбылыстарын, дәуірді, хлық тағдырын өзінше
түсініп-сезінуі. Сөйтіп, лирикалық қаһарман ... ұғым ... ... ой-сезім дүниесінің, мақсат-мұраттардың бірлік-тұтастығын
танытады. Кейбір шығармалар оның жан ... бір ... ... ... бір ... көрсететіні айқындала түседі.
Жекеленген шығармада ... ... ... бір қырынан көрінетініне
табиғат лирикасының кейбір үлгілері ... бола ... Біз ... ... ... ... ... сезінетінін әсіресе айқын
байқаймыз. Бұл айиылған пікірді ... ... ... ... ... ... ... бір жақты, тар көлемде көрінеді ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
ой-пікірлер ақынның жеке адамға деген жылы сезімі, не болмаса ... ... бір ... ... – бәрі ... ... жатады.
Мәселе тек қай шығармада қай жағы басым ... ... ... лирикалық қаһарманның бейнесі мейлінше толық, ... ... бір ғана ... ... ... ... бой
көрсететінін әр уақытта есте сақтау керек.
Абай шығармаларында ... ... мол, әр ... ... ақынның өз бейнесі, өз тұлғасы. Лирик-ақын қоғам өмірінің
шындығын өз ... ... ... арқылы, өз сезім толқыныстары, ой-
толғамдары арқылы танытады. Ақынның өз ... ... оны ... ... ... ... отырған өмірдегі алуан ... ... ... әр түрлі адамдардың іс-әрекеттеріне
оның қатынасынан, ... ... ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкері – айнымас та азбас жан. Ол жақсылық пен
жарыққа адал, ... пен ... ... ... пен шындыққа адал. Оның
мөлдір де тұнық сезімінде бір ... ... ... ... жоқ. Оның бұл ... аяқ асты етіп кірлемек,
қараламақ болғандар аз емес. Ақын мұны да ... ... да жоқ, ... да,
Ақыры өлең қылдым, жасыдым да.
Көрмеген көп дүние көл көрінді,
Кірлемеген көңілдің ашығында.
Құдай берген бұл достық – кәннің бірі ... ... ... ... ... ... ем ... мұрындай наданның жыртты бірі.
Сол досты сая таппай іздейді жан,
Жоқтайды күңіреніп, ... ... ... ... жан көрмедім,
Артық жолдас таппадым ... ... ... ... бар ... ... ... жаны
мен сезіміне, рухына дақ ... Оның сыр – ... ... мен ақтығы, пәктігі ақынның ... ... ... ... ... жарқырап көрінеді. Абайда
мұндай өлең көп. ... ... тек ... ғана ... ... қара ... нағылса да,
Аспанда ай менен күн шағылса да,
Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар ... ... ... ... асық ... да, ... да,
Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да,
Шыдайды риза ... жар ... пен ... ... да [18, ... лирикалық кейіпкердің махаббат сезімінің тереңдігі мен
тұрақтылығына, пәктігіне таңданбасқа ... ... ... ... өлең оның сол ... ... ... гимн тәрізді. Оның
сезіміне орынсыз қызғаныш түгіл, қиянаттың да ... ... ... үшін ең ... ең ... ... деп ... қағып, өзгермейді,
лапылдап күйіп те жанбайды. Бәрін де сабырлы, ... ... ... ... ... дегеннен әлдеқайда салмақты, әлдеқайда
терең сезім, ... ... ... ай ... күн ... да», ... жол сырттай қарағанда ауыз әдебиетіндегі әсірелеу, көтеріп
айту ... еске ... ... ... бұлай емес. Қайта осы
сурет лирикалық кейіпкердің ... ... ... соншалықты күшті жеткізіп тұр. Ал осыдан кейінгі:
Дүниеде, сірә, ... ... жар ... жар ... артық табылса да ... ... ... екі жол лирикалық кейіпкердің рухани тұлғасын онан ... ... ... Ол – ... ... сезіміне ғана ... ... ... ... әділ ... Осы өлеңде, осы жолдарда әр
сөз адам айтқысыз терең ... ие. Егер ақын ... ... сендей маған жар жоқ», – деп үзілді-кесілді айтқызса, ... ... ... ... ... еді. Ал соған «сірә» деген ... соң ... ... ... Сенбеске, иланбасқа шара
жоқ. Осы арқылы ақын ... ... ... да өлшеусіз
тереңдете түскен, аша ... Бұл өлең ... ... махаббатқа
көзқарасындағы демократизм мен гуманизмді де айқын танытады.
Сөйтіп, Абай ... ... ... образы – шын
мәнісіндегі ұнамды образ. Өзінің ең абзал, ең ... ... ... ... әдебиетімізде жарқырап, оқшау көрінеді.
Абай ... ... ... мен ұнамды образ айрықша орын ... ... да еді. Өз ... орыс ... ... ... ... шығаруға шақыра отырып, Белинский бұл міндетті шешу үшін
әдебиет жалпылама түрде ... да ... ... ... ... ... ... шындықты көре білу үшін және оның ... ... ... ... ету үшін адамға ... ... ... сену, сол сеніммен күш-қуат алу шарт. «Жоққа шығару
белгілі бір идеалға бола ... ... Ол ... ғана ... ... ... [24, ... ойынша, өз творчесвтосын халықпен ажырамастай етіп
туыстырған, халықтың ... мен ... ... оның ... мен ... сенген суреткерлерде ғана ... ... ... Абай дәл ... ... еді. Онда дәл осындай
идеал болды да.
Өз творчествосында ұнамды идеал ... ... ... ... Абай ... реалистік, сыншылдық сипатын әлсіреткен
жоқ, қайта күшейте әрі тереңдете түсті.
Абай ... мен ... ... сөз еткенде оның
творчествосының қай жанрына да, қай ... да ... ... болмас
еді. Өйткені, ол дәстүрлі ... ... ... ... өзінде де жаңашылдық ізденістерін көрсетпей ... ... ... ... ... өсуімен, шеберлігінің жетілуімен,
байқағыштығы және ойшылдығымен, өзіндік сипаттарының молдығымен, ... ... мен ... дәрежесімен өлшенеді... Егер ол жарқын, ақын
жанды адам болса, басқаларды қайталамай-ақ, өз дәуірі мен ... жаза ... ... ... жырлау – бұл үнемі халықпен бірге болу,
оның өмірін білу және шын жүрекпен сезіну, онымен ... ... ол ... алу, ... және ... сүю және ... ... іздеп табу
және онан сайын іздене түсу деген сөз. Бүгінгі ... ... – бұл ... ... ... ... ... болу деген сөз. 1960 ... ... ... сөз ... біз ... ... осы ... байқаймыз. Қазақ ақындары да бүгінгі өмірді жырлау арқылы
өздерінің ... ... ... творчестволық өмсу үстінде
екендіктерін танытты. Олардың өмірмен байланысы да күн ... ... ... ... поэзия да тақырыптық жағынан кеңейе түсуді.
Қоғамдық құбылыстар мен өзгерістерге бай өткен жылы ... ... ... ... болды. Сол өзгеріс, ... ... ... өз ... ... бүгінгі өмірдің
әдеби бейнесін тұтас көрсетуге талап жасады. Лирика қоғамдық ... ... ... ... ... сол ... ... ісінде зор қызмет атқарды.
1960 жылдың лирикасы осы ... ... ... ... болуымен
қатар, стильдік жағынан да алуан-алуан. Оның бірінен Магнитка ерлерінің
қажымас қайратты тұлғасын ... ... ... шексіз сүйген
патриот ақынның сезімі көрінеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... шеккен сапары нәтижесінде
«Алыптар туралы аңыз» атты кітап туды.
Барамыз ... ... ... жол ... ... ... ... қуанып,
Көңілге жүйрік көрікті сөздер оралып,
Отына жанның оралған ойды ... [25, 189], ... ... жас ... ... Молдағалиев вагон үстіндегі ақындық
сезімді аса бір жылылықпен ... ... деп ... ... ... өзі ... суретке бай, Ақын тілімен айтқанда, бұл пойыз
Қарағандыға жыр алып келеді. Сондықтан да бүгін ақын ... ... ... желмен, жүрдек пойызбен жарыса алып ұшады.
Қарағандыдағы қайнаған өмір, алып Магнитка Т. Жароковтың,
Ғ. Ормановтың, Қ. Бекхожиннің, ... Ғ. ... ... Т. ... тағы да ... ... ... жыр болып ілікті. Ол жырлардың біразы қаламен, өндіріспен алғашқы
танысу әсерін байқатса, біразы ... ... ... ... ... ... ... Қарағандының ескі досы Теміртау туралы поэма жазған
Тайыр Жароков Қарағанды кеніндей сөз байлығын ... ... ... да еңбекші халқына арнай келсе, М. Әлімбаев өзінің ... ... ... ... ... қуаныш білдіреді. Өзінің
алғашқы жинағына арқау болған бұл өлке мен оның ... ... ... да ... Сондықтан да өз көкірегінен ... ... жыр ... Мақатаевтың өлеңдеріне «Сәт сапар» жазған Әбділдә Тәжібаев
жас ақында жаңа үн ... оның ... ... ... ... ... да,
Мұқағали бұл өлеңдермен өзінің ... ақын ... ... ... Ол ... ойға ғана құрмайды, шын сезінгенін сол сезім
күйімен айта біледі. Бір өлеңінде ақын ... ... ... ... сипаттарын образды түрде ашады.
Көктем келді – өмірдің келешегі,
Көкпен бірге дүркіреп төл өседі.
Ап қашы сағым қыздың ... сап ... ... – жел ... ... ... қыз көрікті
Тап-тамаша дүние жүзге еніпті.
Асқар ала таулардан асып әрі,
Аяз атаң ... мұз ... ... ... деп аталатын өлеңі ... ... ... да ... ... бар. Өлең қыз бен ... ... Құс боп ұшып жоғалсам, не етер едің?
– Сені іздеумен ... өтер ... Отқа ... өртенсем не етер едім?
– Күл боп бірге соңыңнан кетер едім.
– Бұлдырасам ... не етер ... Жел боп қуып ... жетер едім.
– Қайғы әкелсем басыңа не етер едің?
– Қойшы, сәулем, ... де ... ... ... ... жаны ... сүйіспеншілігі ыстық жас жандардың
кейпін көресің.
Мұқағали «Іздесең, қателік көп менде» деген ... де ... ... әңгімелейді. Өлеңнің лирикалық геройы – жаны жақсы, ары ... ауыр ... ... бас ... қалмайтын жас адам. Ол
өмірінде қателік барлығын да сезінеді. Бірақ өмірден түңілмейді, оған ... ... ... көп ... ... ... жек ... жауындар, дауылдар
Болмай ма, күншуақ көктемде.
Өмірде кең, даңғыл жол қайда...
Дауылдар, жауындар болмай ма?
Бас қорғап ... ... ... мен шымшық торғай ма?
Ышқынып соғыңдар, дауылдар,
Селдетіп жауыңдар, жауындар.
Лай су шаймайтын арым ... ... ... бар [26, 48], – ... ... ... үлгі ... ... бір жағы ... Егде ақындарымыз жастар поэзиясына қызғанышпен, ... ... Олар ... бір ... ... ... қуанып, мәз болысып
жатады. Ә. Тәжібаев, Ғ. Орманов, Ә. Сәрсенбаев, Ж. Саин, Қ. Бекқожин,
Ж. Молдағалиев, С. ... М. ... және ... көп ақындар «Сәт сапар»
жазып, жақсы жырға деген қуаныш ... ... ... қанаттандыра
түсуге белсенді қатысады.
Жастық, жастар сезімі – ... ... Олар жас ... ... айтумен де, Әбділдә сияқты егде тартқандардың ... ... ... де ... жаңарып жатады. Жастықты айтқанда ... ... ... ... ... шын ...... жастығын бар
даусымен жыр етеді. Осындай жырлардан жастықтың ... өнер үшін ... шақ ... ұғасың. Бұл шақта олар әңгімелеспейді, ... ... ән ... ... көңіл күйімен, сезімімен, ақын келеді.
Өлеңге қажет шарттардың ең бастысы – ой, ... ... ... ... поэзия шындығына айналмайды.
Ақын өзі жанымен сезінбесе, салқынқанды шамалы өлең ... ... ... ... ... адамдарына арналып жазылып жүрген өлеңдерге
ақынның шын сезімі жетіспей ... ... сол ... ... ... ... жазғанын ұғасың. Сондықтан бұл тәрізді өлеңдерде
геройдың ... жан ... ... ... ... ісі сырттай ғана
тізбеленіп беріледі. Осы салқындылық Т. Жароковтың ... ... ... А. ... ... ... деген өлеңдерінен аңғарылады.
«Поэзияның, әсіресе лириканың көркемдік бағасын арттыруда ... ... жас ... ... ... атқарып жүргені мәлім.
Жастар поэзиясында өлең мәдениеті жоғары. Олар ... тіл ... ... зор мән береді. Жадағай жазуға көп бара ... ... ... ... Сағи ... ... Молдағалиевтің
тәуір лирикаларын атауға болады. Шығарма көлемінің шындығы лирика ақынға
адамның портретін беруге, оның ... ... ... ... Оны ... ортасында, тұрмыста да көрсете алмайсың. Герой сыпатын
оның белгілі бір ... ... ... ... ... Оның ... ... мен антипатиясынан, сезімінен оқушы қиялында реалды
образ туады. Абай өлеңдерінің әр ... ... риза ... ... ... ... Осындайлар барып ақынның лирикалық
геройының характерін тұтастырады» [27, 78], – ... С. ... отан ... ... ... Қасым Аманжолов туған жер
табиғатының әсем суреттерін жасаған ... ... ... ... ... ... Қиыр Шығыста басталды. Осы кезде жазылған «Байқал», ... ... бара ... жолда туған «Сарыарқа», «Ертіс», «Орал» ... ... ақын ел ... бай ... ... ... сезімімен терең байланысты көрсетеді. Лирикалық геройдың рухани
байлығы мол, сезімі ыстық. Табиғаттың әсем суреттері оның асыл ... ... жан ... ... ... тікелей қарым-қатынасқа
келтіреді.
Ұшты құстар көңілімнен,
Жанымда жыр толғадым.
Шымылдықтан төгілген
Араладым орманын .
Аспанменен егескен
Бастым зәулім шыңдарын.
Күркіреп көкте кеңескен
Бұлттың ... ... ... ойнадым,
Қақтым ұшқан құстарын.
Шолп-шолп еткен шортаның
Шоқтығынан ұстадым.
Жаттым бір кез құмартып,
Салқын салал сайында,
Би билеттім бұралтып
Ақ балтырлы қайыңға [28, ... ... ... ... ... герой сезімі өлеңде көл
суретінің көркем көрінісімен ... биік ... ... ... ... ... ... таң сәріден кернейлете құйған
өзендері, көлге ғашық боп ерте оянған таң – бәрі де ақын ... ... ... айналады. Жастық шағын өткізген ыстық қала – Оралға тоқтағанда
да, Ертіс, Сарыарқа ... өтіп бара ... да ақын ел ... ... ... мол махаббатын төгілте жырлайды.
Осыдан күрт мінезді сезімтал, патриот ақынның жаумен бетпе-бет кездесуі
де есте қаларлықтай. Қасымның ... ... ... геройы – Отан
қорғау жолында қажу мен шаршауды ... ... кек пен ... толы, аса
қайратты жан. Оның ... ... ... «сескену қорқу дегенді
білмей», соғыстың ауыртпалығын қасарыса көтеріп ... ... ... ... ... мен бұл ... ... тірі,
Жоқсың деп жала жабар қудың бірі.
Түссем де отқа, суға тозар емен.
Солдаттың ... ... сірі [28, ... хат» ... ... осы ... ... жағдайындағы
қиыншылықтың қандайына болса да ерлікпен төзе білген ... ... да, ... да, ... да ... ... ... керзі етігін
алдырады. Отаны үшін ... отқа ... ... ... ... ... ... қайда жоғалттым
Сескену, қорқу дегенді?
Есігін қақтым тозақтың
Өлеңмен келіп мен енді.
(«Ғабдолға»)
...Ажалдың мен бе көнер дегеніне
Келермін, күтші, достар, мен еліме.
(«Ғалиға жауап»)
...Үстімде сұр ... ... ... ... ... мені өлім?!
(«Үстімде сұр шинелім»)
...Солдатпын мен де өзіңдей
Қан қатқан шинеліне:
Қасарып келем көнбей
Ажалдың дегеніне.
Қасарып келем ... еш сыр ... ... ... ... ... осы ... жолдар
Қасымның әскери лирикасында тіптен мол.
Қазақтың талантты қызы Ф. Оңғарсынованың жырларын оқи ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері де оның өз басының
тіршілігімен, өзі арқылы бүкіл туған ... ... ... сол ... ... арман-мүддесімен біте қайнасып жатады. Фариза ойлары
мен қуанышы, оның ... ... мұң ... ... жеке ... ... бүгінгі дәуірдегі жалпы адамға, адамзатқа тән ... ... ... ... сыйғыза отырып, ақын заман үнін, жырын
бүгінге ... ... ... ... Онда ... ... ... өлеңінен өзгеше өмір жоғы сезіледі.
Фариза ақындығының өз замандастарынан өзгеше бір ...... ... ... ... Ол не айтса да, не жайлы ойланса
да, ылғи бір ... ... күйі ... орай айтады. Бүгінгі біздің
бақытты, ... ... мұң мен ... ... ... еткен ақын тым
сирек. Ал, шындығына қарасақ, өмір бар ... ... ... бар, ал күрес,
тартыс азапсыз өтпек емес. Оның қуаныш ... ... мен ... ... бөлер жеңілісі де болады. Айналаңа қарап, өмірдің ... ... ... ... ... ... те ... – биік сезімнің ақыны. Оның көңіл күй ырқына тез ... тез ... да ... ... адам ... ... оқыс әсер
ететін жағдайлар көп заманда бұған ... оған ... ... ... ... ... Өлгендердің ғана жаны ауырмайды. Фариза көңілін жайлаған
адалдық, ... ... ған ... ... ... ... ... үйлесімге келмейді де, ақын сезіміне кері әсер етеді. Ол
ұнамсыздыққа шыдамай күйінеді. Үнемі мұңаюдың, ... неге ... ақын ... ... Кейде ол сезіміне ақылымен тоқтау
салғысы келеді. Осыдан ... оның ... ... ... мен ... ... құрылады. Ақылды шыңға қойып, өз жанын жайлауда ұстап,
құмарлық сезімге тұсау салуды ... ... ... ... ... ... ... жеңісіне күмән келтірмейді. Өз бойынан азапқа қарсы
тұрар күш те ... ... ... мен ... тартысы ақы жырларында
(«Жыл жаңарды», «Бойым дел-сал») үлкен суреткерлікпен бейнеленеді.
Көңілімде құрсаулы қатпар ... ... аз, ... бір зар.
Қайран жігер, қайдасың, тілеулес ең,
Тұншықтырған ... ... ... ал ... ... да ... сияқты, поэзияда да әр дәуірдің өзіндік
шындығын, даму беталысын, ... ... ... ... ... ... күйлерін, психологиялық әрекеті мен ... ... ... ... орны ... – бүкіл әлемдік құбылыстардың саналы көзі. Лирика – сол ... ... ... ... таңырқау, тамашалау, сөйтіп барып, шешім
қабылдау ... ... ... ... да, ойын да ... ... ... дейінгі адам осы бағушыдан бір мезет те тыс ... Жан ... ... ... ... ... алғашқы махаббаты,
алғашқы қайғысынан бастап барлық өмірі, ерлігі, ездігі, ақтығы қаралығы,
шындығы, жалғандығы, ... ... ... ... – ақын ... ... ... айқын көрінісі. Лирик
ақын оны адам сезімінің ішкі тыныстарынан ... ... ... ... да ... ... және ... шындықты
жырлайды.
ІІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚ ЛИРИКАСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ КӨРКЕМДІК
ОБРАЗДАР.
Образ яғни  көркем  ... аса  кең  ... ... образдар   жүйесі  дегенде  ақынның  образ ... ... ... ... ... ... нендей  
компоненттерді  пайдаланғандығы,  қандай   образдарды   ... ... ... ... барар  алғашқы  баспалдақ - суретті 
сөз. Мұқағали  поэзиясында  бұл молшылық. Кез-келген  өлеңді  ... ... ... ... образды  сөз  қолданыс  жанарыңды  бірден 
жасқап, терең  иіріміне  тарта  жөнеледі. Мәселен :
                                    Тамаша  еді ... ... ... ... мәз ... ... суларда,
                                     Үйрек ұшып,  қаз қонған. 
Көкейіңе  қона  кетеді. Жанды  сурет. Маужыраған  жаз. Құлағыңа  құстардың 
құйқылжыта  сайраған  үні, тынымсыз  қимыл-қозғалысы, ... ... ... - қысқасы  хан  базардай  қайнаған  тірлігі  келеді. 
Өлең  басынан   аяғына   дейін  сан-сала  ... ... ... ... Тек  түрлі-түсті  бояу  алып,  ... ... ... ... салу,  ретімен   орналастыру  ғана  қалады.  Нәмесе  жақсы 
жырды   ... ... ... тынасың. Ерді  бірде:              
                                  “Киіктің  сүтін ішіп  ер  жеткенмін,
                                   Қуат  алып   қыранның  қанатынан  ... ... ... ... ... ... пен  тұнықтықтың, 
тектілік  пен  ... ... мен  ... ... ... да  ... салыстырудың  сонылығына,  жырдың 
жаңалығына  жан  сарайың  нұрланып,  ... бір  ... ... сұңғыла  суреткерлік, айызды  қандырар  ақындық.  Орнын  тапса, 
қиюын  келтірсе,  ... ... сан  ... құбылмайтын,  тоты 
құстай  түрленбейтін  сөз  сирек  ... ... деп  мен  ... ... ...            Халқымның  өз  айтқанын  қайталадым.
                        Күпі  киген  қазақтың  қара  өлеңін,
                        Шекпен  жауып  өзіне  қайтарамын.
Қазақтың қарапайым  ... ... - қас ... ... ... ... ... Ол  сан ғасыр жасап, сап алтындай  сараланған, сан ... өтіп ... ... ... ... Ол  ақындықтың  әліппесі, 
айтыскерліктің   аренасы. Осы қара  ... ... ... ... ... Мұқағали   өзін  абыз  халқының  ... ... ... ... ізеттілік  сақтап  именеді. Бір  ... да  ... ... ... дүниені,  екіншісіне 
аударып   құйып   қайнатушы, ас  ... ... ... ... нанымдылығы, құпия  құлпылануы  әсіресе  соңғы  қос  жолда “Күпі 
кию” – қазақтық  белгінің  тайға  басылған  таңбасындай  көзге  ... ... ... ... береді. Кешегі  бітім- болмысы  күпімен 
кескінделсе, бүгінгі  түр-сипаты  шекпен  киген ... ... ... ... мол   ... ... тұр.  Қара  өлең  жас талғамайды,
әнмен    орындауға оңтайлы. Бір жағы  ән  өнерінің  іргетасы. Қара  ... он   бір ... екі   ... ... ... болатындығы   белгілі.
Тақырыбы  жағынан  бай, орындалуы  жағынан  сан  нақышты. Қара  ... де  ... ... ол   ... ... ... ... б.].  Қара  өлеңнің   қара  анықтауышына  
қатысты айтсақ. Қара   өлеңді жинақтап, жариялаушы  ... ... ... ... ... қалпы, ежелгі  сөз, ежелгі   өлең. Қара  тау, қара  халық,
қара  сөз, ... жол деу ... тау, ... ... ... ... жол  ... білдіреді”  [15.3-18б.] - деуі  әбден көңілге
қонымды. Қазақта қара  жарыс, қара  ... ... ... екі сөз ... Бұл ... өлеңнің   нағыз баламасы, пареллель   ұғымы сияқты 
көрінетінін   біз  де  ... ... ... ... ... ... үлкен олжа салды
деуге саяды. Символизм арқасында қазақ өлеңінің ... ... ... ... ... ... ... сезімге бойлай түсті», – ... ... ... ... құбылысты  арқау ете отырып, қоғамдық-
әлеуметтік мәселені қозғау – поэзиядағы дәстүрлі тәсілдердің ... ... ... толы ХХ ... ... ... әдебиетінде
символизмнің көрініс беруі заңды болды. Өйткені сол тұстағы ... ... ... ашық та ... ... шек ... Р. Нұрғали айтқандай, «қазақ лирикасында үлкен көркемдік жаңалық
ашып, соны әсемдік арналарды негіздеп, ... ... орыс ... ... ... ... ... да еркін ... ... ... ... мистикалық, фантастикалық
сарындарға бой алдыратын аса ... ... [6; 101-102] ... құрылымына түрлі ... ... ... ...... ұлы. Ол жеке ... болмашы қайғысына
түнеріп, мардымсыз қуанышына шаттанумен ғана ... ... ... ... ... ... қажет» [7; 285] ... ... ... ... ... тиек ете ... Мағжан халық тарихындағы
алмағайып ... ... ... тың көркемдік тәсілдерге барғанын
қайталай айтамыз.
      Романтизмнің озық ізденістері мен модернизмнің тың ... ... ... ... ... Жұмабаев қазақ өлеңінің өрісін ... ... ... ... ... ... көркемдік,
эстетикалық қызметінің сан алуандығына Мағжан поэзиясынан көптеп мысалдар
табылады. ... осы ... ... ... ... даму ... жалғасын тапты.   
   Адам мен табиғат – күллі өнер туындысының нысаны. ... ... ... ... әрбір сәті түрлі тәсілмен жырланып, өзгеше бітімді көркем
бейнеге айналды. Соның мысалы ретінде қазіргі лирикамыздағы түннің ... ... ... кескінделуін сөз етсек, көп ... ... ... ... ... ... халық поэзиясында табиғат суреті, жаратылыс көріністері
үлкен орын алады. Бұлай болуы заңды да. Сахарада ... ... ... ... ... ... жыл бойы ... кең далада, төңкерілген ашық аспан
астында, өзен-судың жағасында өтетін елдің өзін ұдайы табиғаттың аясында,
құшағында ... ... ... ... ... – дейді академик
З.Ахметов.
Жұмекен Нәжімеденовтің «Түн жыры» өлеңі тың ... ... ... ... қалпы дәстүрлі суреттеулерден бөлек.
Бұталардың арасында қап-қалың,
Ұйыған түн жатты іркілдеп бөкпе боп.
Бір абайсыз ашып еді ... ... ... көк ... түсініктегі күн мен түннің арасындағы шекара өлеңде ... ... ... ... «түн – көк ... метафорасы келесі
шумақта күрделене ... ... ... ... ... «көк ... бере отырып, келесі жолдарда қара түнді қара суға ұқсатады.
     Жұмекендегі осындай сипатпен көрінген түн ... ... ... қара ... ... ... сипаты артқан:
Қап-қараңғы үрейдің арқасындай,
Мына түннен азырақ қорқасың да,
Күлген сайын сырттағы күрең боран
Жын жылайды пешіңнің қолқасында.
«Боранды түнде» атты өлеңдегі түн ... ... ... ... ... боздаған боз бағана», «сәт сайын екіленіп, кейде адамша күрсініп
терезені ... ... ... боран», бастапқыда пештің қолқасында
жылаған жынның енді ... бола ... ... ... ... ... сарынын күшейткен. Түнге тән үрей мен қорқынышты алдыңғы
орынға шығара отырып, Тыныштықбек психологиялық-эмоциялық реңкті арттырған.
Ақын үшін түн ... мен ... ... ... «Түн ... өлеңі де осыған
дәлел бола алады.
Міне, енді... Қала – қара, Ай – сап-сары,
Сарғайып жалғыз тісі тұр ... ... ... ... ... өлең ... араласса, ендігі
өлеңде әзәзіл, тажал сияқты мифо-персонаждар айтылады. Бұл персонаждар ... ... ... танымындағы түннің бейнесін аңғартуға қызмет етсе,
сонан соң қалыптасқан ... ... ... ... ... суретінің «мифтік» бояулармен суреттелуіне Ұлықбек Есдәулеттің
«Түнгі саздар» өлеңін мысал етуге болады. ... ... ... ... кеудесінің дірілі» мен лирикалық кейіпкердің «өз кеудесінің ... ... ... ... ... ... ... ән тыңдаған Ай
бейнесінен ... ... әнге ... түн ... ... ... серпіп ай да тыңдар бұл әнді
Құзар шыңға сүйеп қойып қылышын.
Ай сәулесін оның қылышы түрінде бейнелеу де тосын сурет. ... ай ... жас ... тас ... дала – ... «адамдандырылған».
     Түн мезгілі арқау болған Есенғали Раушановтың «Түннің көз жасы» өлеңін
алайық. Ақын ... тән ... ... бір ... аталмыш
өлеңнің алғашқы жолынан көрініс береді де (бұл өз алдына жеке ... ... ... ... ... етеді:
Жапыраққа айналып кетсем мен деп,
Жасырындым күн ауа топ шеңгел кеп.
Меңсіз қара ат мінген Түн мені ... ... ... жүр, сай ... ... ... ... кейіптеу тәсілінің ұлттық  поэзиямызда тамаша
үлгілері барын білеміз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... емес. Әдетте «қараңғы», «қаракөк», «қара»
айқындауларымен келетін түннің «меңсіз қара ат ... ... ... ... ... ... ... көрініп, «адамдандырылуының»  тағы бір
мысалы – философиялық астары ... «Түн ...... көр ... ... ... ... халықтарына ортақ «Көроғлы» дастанындағы көрде
туған бала жайлы сюжет ақын өлеңінде деталь ретінде ғана алынып, ары ... ... ... ой ... ... өлеңдерінен көп
ұшырасатын Түн-Күн ұғымдарының қарама-қарсылығы Есенғалида:
Күн-ағасы қылт етсе қыр астынан
Көрге кіріп кетеді қашып келіп.
жолдарымен  ... ... адам атты ... ... ішкі ... күресін
поэзия тілінде түн суретімен тұспалдай жеткізу Нұрлан Мәукенұлы ... тән ... ... ... сен бір ...
Аяй сүйген ай бір бетін,
Желпи сүйген жел бір бетін –
деп толғанған ақын мұңы түн болып ... ... ... оның әрекетін
біз ақынның тіл қатуынан ғана ... ... ... ... ... түн ... ... егіздейді. Бір қарағанда, лирикалық
кейіпкер түнмен тілдесіп, оған сыр шерткендей, өз халінің де дәрменсіздігін
айтқандай болса, енді ... түн деп ... ... – өзінің жалғыз
қалып құлазыған көңілі екенін тануға болады.
     Лирикалық поэзиядағы түннің әр ... ... ... дәрежесіне
көтеріліп, тың сурет, ... ой ... ... орын ... осы
өлеңдерден тани түсеміз. Мұндай мысалдарды әлі де көптеп келтіруге ... ... ... тамаша поэтикалық тіркестер, тілдік өрнектер
ұлттық поэзиямыздың зор ... ... ... ... ... ... ақындарымыз қатпары мол жан
дүниесіндегі сезім ахуалын табиғаттағы құбылыс арқылы ... ... ... ... бірі – ... ... Ақын ... көз сала отырып, оның әрбір сәтінен сыр түйеді және ... ... ... сол ... ... ... ... ойсыз болуы жөн емес. Ақын бұл ойды екі
нысанды (Алатау мен ... ... ... арқылы бейнелейді.
«Алатау – лирикалық кейіпкер», «бұлт – ой» жұптарымен тұтастай бейнелеулер
жүйесі түзіліп, өлеңнің ... ... ... ... ... әппақ-әппақ, үрпек-үрпек,
Жалғыз сөз көмейімде тұр кебіртек.
Ой келді басыма бір...
Ақша бұлттар
Қарайып бара жатты ... тау ... ... ... бұлт пен ... басына келген ойлар
қатарласа суреттеліп, сол әппақ бұлттың бірте-бірте ... бара ... ... ... ... ... күй ... Айтанұлының «Жер, бұлт, жел» өлеңінде бұл үшеуі бір-
бірімен тілдеседі.
Жер айтады бұлтқа қарап:
– Суретшінің бояуынан
Есеңгіреп жатырмын.
Бұлт ... ... ... ... аш, ... тұрмын,
Сезімімен ақынның. 
Жел айтады сонда оларға:
– Жер, сен жатқан бір кәрі ... жоқ, ... сен ... бір ... атты ... ... ерекше бұл өлеңнің өзіндік жаңалығы – мифопоэтикалық
құрылыммен өрнектеле отырып, психолиризмнің жаңа ... ... ... ... Раушановтың табиғаттағы құбылыс (жел) пен затты (қайың)
назарға ала отырып, тұтас ... ... ... адам ... ... ... кескіндеген төмендегі өлеңіне тоқталайық.
Бір қайың бар –
Ақ қайың, нәзік қайың,
Өскен күнге ... ... ... ... ... ... тұрамын қалшиып қазықтайын.
Табиғаттың нәзік те әдемі өскіні – ақ қайың адамның ішкі әлемінің бейнесіне
ауысқан. Бұл өлеңдегі кейіпкерлер – ... жел және ... ... ...... ауланың қожасы жел болады,
Оның өзі – сапарда,
Кем қонады.
Ылғи тосын келеді ол құйындатып,
Асты-үстіне шығарып кең қораны.
Жел ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, оған жан бітіруге жиі барады», – дейді  қазақ
поэзиясындағы стиль мен бейнелілік мәселесін тереңдей қарастырған ... Қ. ... [10, 314]. Әр ... ... тән ... ... ... өлеңдегі бейненің негізгі сипаты болып ... Сол ... ... ұғымдар халі бедерленеді. Содыр желдің қиянатшыл
әрекетінен қорғана алмаған қайыңның халі ... ... ... соң ... жоқ жел ... ... ... қайыңның халі
трагедиялық қалыппен көрінеді. 
...Дене дел-сал,
Қысқа шаш ұйпа-тұйпа,
Мұңды қайың көз жасын көлдетеді.
     Желдің жұртында жылап қалған ... ... мен ... ... ... ... ұйпа-тұйпа қысқа шаш, көз жасы – бәрі де қайғылы
халдегі жанның бейнесі. Сәтті бейнелеу сезімнің ... ... өз ... ... ... қайғылы қалпын «мұңды» эпитеті аша түскен.
     Ақын Тұманбай ... ... тау ... жиі ... ... толы ... ... туыпсың» деп басталатын өлеңінде
аңсар жанның күллі болмысы таумен егізделе, тауға ұқсатыла жырланған.
     Тау – ... ... ... ... алар жері. Адамзат баласының
рухани кеңістігі – аспан әлемі болса, тау – сол ... ... Бұл ... танымның тым көне замандарда қалыптасқаны белгілі.
Көркемдік жадымызда тұрақты орын алған таумен ... ... ... ... ... түрленеді. Тау ақын танымында адами болмыспен
кескінделеді:
Сондықтан да тау өзіңе ұнайды,
Сондықтан да ... ... ... тау ... қуанып,
Тау баласы тау секілді жылайды.
     Ақынның тауды нысанға ала отырып, рухани болмысты жырлауы, тау мен тау
баласының арасындағы ... ... ... ... жырға қосуы
поэзиядағы мифтік танымның көркемдік қызметінің бір ... ... ... сүйікті «бейнесі». Адам бойындағы рухани асқақтықты  таумен
салыстыру «Алатау», «Айтшы, Алатау», т.б. ... ... ... ... ... ... бөлекше көрінетін тағы бір ақын Светқали
Нұржаннның ... ... Бұл өлең үш ... ... ...... тамаша суретінің көркемдік тәсілмен берілуі, «Хантәңірі-ІІ»
– ақынның өзі ... ... ... ...... ... Үш өлеңге де мифопоэтикалық бейнелеу тән.
     «Хантәңірі-І» өлеңінде аталмыш шың ... яғни ... ... Өлеңнің мифологиялық бастауы айқын. Табиғаттағы әрбір
зат ой-санаға ие, олар тірі рух деп ... ... ... ... мазмұнның негізіне алынған. Табиғаттағы әрбір зат пен құбылыс
көркем ... ... ... ... иеленген. Хантәңірідей шыңды күткен
қалыңдық Күн бейнесінде көрінген. Жауыннан соңғы табиғат ерекше жарқын
қалыппен танытылған:
Сосын ... ... ... ... ... көк тіреді.
Көк пердеге оранған Күн-сұлудың
Деміменен дидарын кептіреді...
Өптіреді...
      Жігіт-шың мен ... ... ... ... ... кілт (код) ... тұр. Табиғатқа көшірілген адами
болмыс сипаты өлеңнің мифологиялық ... және ... ... тұтастырылған. Бұл тұста көркемдік мән-мағына ұғымына ерекше
назар аудара кеткен жөн. Белгілі ... ... ... ... мағына мәселесі мәтін табиғатын саралаған кезде ... Ю.М. ... ... ... ... атты ... бұл мәселеге
тереңдей барлау жасайды. «Мағына – семиотикалық циклдағы ғылымдардың
барлығы үшін ... ... ... ... кез келген таңбалық жүйені
зерделеу мақсаты оның ... ... ... табылады. Мұны әсіресе,
қосымша бейнелеушілік жүйені зерттеушілер ерекше байқайды: мәдениет пен
өнер, әдебиет ... жүйе ... ... ... бөлек қалғанда
барлық мағынасын жоғалтады», – дей ... егер дәл осы ... жүйе ... ... ... қанағаттандырмаса, онда талдау қиынға соғатынын
ескертеді [12; 46]. Көркем ... ... сөз ... бұл ... ... қайта кодтау мәселесімен тығыз байланысты болады деп
көрсетеді де, мағынаның өзі ішкі ... және ... ... ... ... [12; 47-48]. Осы негізде біз шың мен жігіт, күн мен ... ... ... ... ... (перекодировка) түрінде
қарастырамыз. Бұл жерде «қайта ... деп ... ... ... ... ойлауға тән анимистік сенім ... ... мен ... ... рух тән ... ... ... жүйесінде
бұл түсінік бейнелеулерге тірек болғаны белгілі.
      «Хантәңірі-ІІ» өлеңі ертегілік мазмұнда. Мұнда екі басты ... Бірі – Көк ... ...... ... ... ... әрекеті бар. Алдыңғы өлеңдегі бірлік пен тұтастық бұл
өлеңде жоқ. Мұнда қайшылық, келіспеушілік, ... ... ... Тәңірі билік пен беделдің, Хантәңірі асқақ рухтың ... ... ... ... ... азаттық керек.
Ұлы ақынның маңдайындай шың басы,
Әлі талай жанарларды қарыр кіл. ... ... ерек ... түсе ... ... ... шың екен деп ... Тәңір сонда мекенін.
«Көрсетейін, – деді сосын, – мен ... ... имеу ... не ... ... ... ... шыңның адам тұлғасына енуіндегі басты
белгі сияқты. Асқақ рухты ақын бейнесіндегі ... ... иесі Көк ... тиюі кәдімгі тіршіліктегі, қоғамдағы ... мен ... ... ... ... ... шыңның асқақтай көрінуі
символдық мәнде. Рухтың мәңгіліктігі, асқақтығы, еркіндігі осы Хантәңірімен
ишараланып, ... аты ... ... биік ... тірі, адамдандырылған
рухани бейнесі адам мен ... ... ... ... поэтикалық
бейнелеу екенін тағы бір еске салып өткен жөн. «Табиғат – мәңгіліктің, жеке
тұлғадан тыс жалпы халықтық құндылықтардың мызғымайтын тірі ... ... ... ... пен Отан ... ... бір түбірден болуы
тектен тек емес», – деп, бұл маңызды мәселені Селезнев те ... ... [13; 66]. ... ұлттық ұғымымызда табиғат пен туған жер арасындағы
байланыс ауқымы тіптен тереңнен тамырланған. ... ... ... ... ... кешу ... ... ойлау жүйесін туындатты.
Бұл жүйе ұлттық танымның негізіне айналды. Магиялық фольклордан бастап,
эпостық жырларға, қара ... ... ... тілдесу, оны тірі рух деп
танып, құрмет тұту классикалық жазба поэзияда барынша ... ... ... ... Бұл поэтикалық үлгілер көркемдік дәстүр
қалыптастырды.
Халқына жырымен де, үнімен де қызмет етіп ... ... ... ... ... даусыз!
«Тау» өлеңінде:
Ассалумағалейкум, Алатауым,
Естілер тізе бүгер дара тауым.
Кіндіктің шұқырындай Алматыңа,
Көшіп кеп тігі жатыр дала отауын...
90-жылдар кезеңінде де поэзиядан ойып орын ... ... ... қана ... ұлт ... өз деңгейлерінде кеңінен жырлады. Қазақ
халқының мұң-мұқтажын, қуанышы мен қайғысын ... ... ... ... ... ... алды. Сол ақындарымызға тоқтала кетсек,
жазып отырған еңбектің мазмұнын ... ... ... белгілі.
Бір ескеретініміз: қазақ ақындарының туындыларындығы Жер Ана образы өз
санамыздың түкпіріндегі байырғы ... ... ... ба, әлде орыс және ... ... ... ... бе деген
мәселені анықтап – ажыратудың қиынға соғатындығы.
Жас буынның сыншысы Т.Шапаев 70-80 жылдар поэзиясының туған жер ... ... ... отырып, арнайы зерттеуінің «Тағыда
дала ... және ... ... төңірегіндегі кейбір пайымдар» атты
тарауында талассыз мысалдардың негізінде жоғарыдағыға үндес ... ... «... ... ... ... көп ... тақырып аз. Бірақ сол
өлеңдердің жалпы сарыны көңіл–күй әуені, әуен –сазы, үн–бояуы көбіне –көп
біртекті, бір ... ... ... ... көк ... ... ... қалған балалық, алғашқы махаббат естеліктері... Шиыр емес, сартап
болған даңғыл»
Қазіргі ... ... ... келе ... дәстүр жалғастығы
айқын көрінеді. Осы тұста мысалға келтірер болсақ, «әйел» тақырыбында
жазылған ... да ... Бұл әйел ... ... ... бері ... келе жатқан тақырып, бұрынғы жыраулар поэзиясында
әйелді ... ... құт ... жұт ... кесір әйел, жақсы деп қарастырады
өздерінің өлең жырларында. Ал, ... ... осы әйел ... ... өлеңдерінде келелі ой жүргенін ашық байқаймыз
Мәселен, ... М. ... ... ... ...... өтеді.
Ж.Нәжіменов «Әйел»:
Үбектейді, үй– іші,
Көлденең шөп жатпайды
Столыңды жиысып,
Кітабыңды қаттайды
Келгеніңде ... ... ... сен ... ... ... Шаханов «Әйелдер»:
Әйел – еркек намысының қорғаны
Нағыз сұлу әйел табу–
Бүкіл еркек атаулының арманы, – деп ... ... ... ... көз ... ... ... соғысқа ерлерін
жіберіп, ешқандай еркексіз қалған ауылды, ... ... ер ... әке ... әке, шеше ... шеше ... отырған әйелдерді жырға қосады.
Яғни бұл ақындардың шығармалырында әйел тақырыбы сол ... ... ... ... жырлап өтеді. Дәстүр жалғастығы анық байқалады.
Мысалы, жыраулар поэзиясында әйел туралы «есіктегі төрге ... ... ... ... сүйрейтін де әйел» немесе «әйел мойын, еркек бас ... ... ... бас ... ... ... ... жақсы қылатын да
әйел , ... ... ... ... да әйел» деп жанұяда әйелдің ерекше ... ... ... ... да, бауға да, жауға да сүйрейтін яғни әйелді
еркектің ... ... ... осы ойды ... ... ... М. Шахановтың «Әйелдер» өлеңінде «әйел – еркек намысының қорғаны»
деп ойын жалғап белгілі бір келе ... ... ... ... ... ... ... әйелді қазақ үйде, қазан ошақ суреттесе, қазір
жаңашылдықпен Ж.Нәжімеденов «Әйел» өлеңінде:
Үбектейді, үй– ... шөп ... ... ... – деп жырлап өтеді.
Сондай – ақ, осы әйелдер тақырыбы бізге жыраулардан бері ... ... ... келешекке қалдаы деген ойдамын.
Қазіргі ақындар поэзиясында ұлттық дәстүрімізді жаңашылдық мотивпен
жырлау кең өріс алды және ... деп ... ... дәлеле бар. Өйткені,
жаңару кезеңінде болмасын не көне түркі жырларымызда болмасын немесе ... ... ... ... жалғастығы күні бүгінге дейін қолданылса,
сүт бетіндегі қаймақ тәрізді қолданыстан әсіресе, одан ... ... ... ... емес. Бұл рас.
Өлеңдерінде халқымыздың қанына сіңген мінезі, салт-дәстүрі, тыныс-
тіршілігі ... сөз ... ... ... бірі ... ... Әлі
З.Қабдолов: «Мырзалиев поэзиясында үзілмейтін өзекті желі ... ... ... ... жинақтала тұлғаланып келе жатқан бір
күрделі образ бар. Ол – ... ... ... - деп ... ... ... үшін қазақ даласы – ана да, дана да. Даласы ... ... ... ... ... ... ... дидары», «Ой орманы», «Домбыра» кітаптарын оқи
отырып ... ойың - осы. ... ... ... ... ... әр қырынан ашылады. «...бір өлең осы даланың күлкісі, ... ... ... бір өлең әні мен назы ... енді бір өлең мұңы мен ... ... күші мен ... болса, бір өлең әлсіздігі мен ... ... ... өріліп-тұтасып кете барады. Жоқ кете бармайды, ... ... ... шындық құбылыстардан қызық-қызық ойлар, философиялық
байыптаулар парасатты түйін тұжырымдар ... ... ... «Бабамыздың шоқ басқан табанымен
Бірдей екен жақсысы жаманымен.
Бір жаманы –тынымсыз көше берген,
Бір жақсысы –қимаған даланы кең...
- деп, ... ... ... ойша ... , ... ... да,
жаман жағын да ашып айтып жинақтап береді.
Ақындар поэзиясының дүлдүлі ақыны – Қадыр ... Әлі. Оның ... ... ... дәстүр, жаңашылдық кең өріс алады. Мысалы, ақынның
«Домбыра» өлеңінде:
Екі ішектің бірі қатты, бірін сәл кең ... ... ... ... ... ...... келсе біздің жайды сожан сұра тек дала,
Одан асқан жоқ шежіре, одан асқан жоқ дана.
Бұл шумақта ... ... ... ... шебер тілмен баяндап береді.
Нағыз қазақты тек домбырадан көруге болады. қазірде көне көз қарияларымыз
бен әжелеріміздің ... ... ... ... ... ...... домбырасын көреміз. Қадыр ақын бұл өлеңде ұттық аспатың сонау
күмбірлеген үнін, сыңғырлаған күйін Құрманғазы мен Дина, ... ... ... ... ... өнердің әлемге паш еткен Әміре
Қашаубаевтың зор дауысы мен күмбірлеген домбырасын айтып жырға ... ... ...... ... халық. Кезінде Қазыбек би: «сен ... та, біз ... ... ... ... ... де, ... көмір,
ерткелі келгенбіз, Танымайтын жат жерге танытуға келгенбіз» – деп қалмақтың
қаны Қонтажыға жауап бергені тарихта үлгілі сөз болып қалды.
Бұл ... ... ақын да ... ... жүрген жігіт бағып қой,
Дос келді деп жасап жатыр анық той.
Бұрынғыдай есігі ашық–шашық
Біздің қазақ, міне осы ... қой, – ... ... ... ... ... ... жазалысың
Қазақсыз той–думансыз өткен өмір
Қазаққа саналмайды қазақ үшін.
Бұл екі шумақта да Қадыр ақын «Қазақтарды шетелдік қонақтарға таныстырып»
отыр.
Қадыр жырлары – ... асыл ... ... асыл ... ... дәстүр жаңашылдық ақын поэзиясында өте көп.
Ауыз әдебиетіндегі тұрмыс-салт өлеңдерінен бастау алып, ақын-
жыраулардың терме, ... ... ... ... ... ұлттық мазмұн мен көркемдік нақыштар қазіргі қазақ лирикасында
дәстүрлік сипатпен ... ... ... ... Сол ... ... қазіргі лирикамыздың ажырамас бір бөлігіне айналған ... ... айта ... ... ... ... ұлт ... тумысынан тән нәрсе. Әрі
бұл қасиеттің өлеңдерінен толық көрініс алуы да ... ... ... ... ... ... ... қазақ лирикасының
эстетикалық деңгейін көтерген ақындарымыз – Төлеген Айбергенов, Қадір Мырза
Әлі, Тұманбай Молдағалиев, Сағи Жиенбаев, ... ... т.б. ... ... ... М.Мақатаев пен Т.Айбергеновтың әсері үстемдеу
болғанын бәріміз мойындаймыз. Бұлардың ... ... ... ... та ... ... ерекшеленді. Бұл лириктеріміздің
тілдік, образдық, ... ... қара ... тарап жатады. Қара өлең
арқылы олар көркемдік көгіне көтерілді.
Бұл лириктеріміздің тілдік, образдық, жанрлық ізденістері қара өлеңнен
тарап ... Қара өлең ... олар ... көгіне көтерілді. Қазіргі
қазақ лирикасының даму тенденциясын осы ... ... ... ... жұмысына арқау болған тақырып ғылыми тұрғыда әлі ... ... ... ... ... бұл мәселе
әлі де әдебиеттану ғылымында күн тәртібіндегі көкейкесті ... орын ... ... ... ... ... зерделеу
ұлттық поэзиямыздың даму барысын, болашағын бағдарлауға, жас ақындарымызға
жол сілтеуге мол көмегі тиетін келелі іс болмақ.
Зерттеу ... ... ... ... ... өскен, өркен жайған тұсында нақты, айқын бейнелейтіні байқалды.
Тағы бір айта ... жайт – ... ең ... ... ... ... ... ғана лирикалық ұлттық дәстүрді арқау
ететін дәстүрлі образдардың теориялық ... сыры мен ... ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйіні, қазақ лирикасындағы дәстүрлі
образдарға айналған ұлттық образдарды ... ... ... Абайдан бастау
алатын ақындардың өлеңдерінен бастап ... ... ... ) ... ... ... ... қалыптасуы, дамуы,
кезең – кезең бойынша да ақын өлеңдерінен көрінеді.
Қазіргі қазақ лирикасындағы дәстүрлі образдар жасауда ақындардың бір
– бірінен ... ... ... ... ... ... ... жалғастығын көреміз. Жоғарыда атап өткеніміздей Абайдың табиғат,
махаббат лирикасыннан кейін, ... ... ... ... Қадыр Мырза Әлі, Т.Молдағалиев, М.Шаханов, Ф.Оңғарсынованың
өлеңдерінен байқалады. Сайып келгенде, бұл дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... дамуы өзі қоғамдық факторларға
тікелей тәуелді. Ал, әдебиетке келетін ... ... ... ... еліктеушілік, үйрену т.б. дүниелердің бар екені даусыз.
Айталық, Абайдың табиғат лирикасы «Жаз», «Күз», Ғали ... ... ... ... «Жаз ... ... қабақ кәрі қыс», сондай– ... ауыл ... ... ... ... «Жайлау желігі», ауыл өмірін
шебер суреткерлікпен, ауыл адамдарының бойындағы жаңа сипатты ... ... ... ауыл өміріне қатысты «О дала!», «Кең дала»,
т.б.өлеңдерінде суреттейді, ал ... ... ... ... ... «Әйел», М. Шахановтың «Әйелдер»,
Т.Молдағалиевтің ... көз ... атты ... әйел ... ... аса ... ... – әдебиеттің, соның ішінде поэзияның аса белсенді салаларының
бірі. Өзінің өсу, өркендеу ... ... ХІХ ... ұлы ... ... Құнанбайұлының шығармашылығынан бастайтын қазақ лирикасы бүгінгі таңда
жанрлық табиғаты жағынан да, көркемдік ... ... да ... жанр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – ... ... ... ... З. ... // Әдебиеттану терминдер сөздігі – ... Ана ... – 216-219 ... Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
4 Мәшһүр-Жүсіпов К. Өлең-сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, ... ... З. Өлең ... ...... ... ... Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы, ... ... К. Өлең – ... ...... Жазушы, 1991.
8 Сұлтанғалиева Ж. Қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері. – Алматы,
2007.
9 Гегель Г.В. Эстетика. – М.: 1969. 3 ... ... В.С. ... ... ... ... – М., ... Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы, 1970.
12Тимофеев Л.Н. Основы теории литературы. – М.: ... ... А.С. Стих и ...... Уақыт және қаламгер. – Алматы, 1974.
15 Оңғарсынова Ф. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1987. – 2 ... ... Б. ... ... ...... ... 1974.
17 Ахметов З.Казахские стихосложение. А., 1964.
18 Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – ... ... ... С. ... ... // Көп ... ... жинағы. – Алматы:
Қазығұрт, 2007. – 1 Т.
20 Орманов Ғ. Өлеңдер. – Алматы, 1987.
21 Тәжібаев Ә. ... ... ... // ... жас, 1981, 29- ... ... Кәрібаева. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. – Алматы, 1998.
23 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989.
24 Нұрқатов А. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1966.
25 Молдағалиев Т. Вагонда // ... ... ... ... жинағы. – Алматы,
1969.
26 Мақатаев М. Таңдамалы өлеңдер. – Алматы, 1999.
27 Қирабаев С. Лирика және өмір // Көп томдық ... ...... 2007. – 2 ... ... Қ. ... ... – Алматы, 1987.
29 Оңғарсынова Ф. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы, 1997.
30 Тәжібаев Ә. Өмір және ...... ... Бес ... ...... 1992. – 1 Т.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері13 бет
Әдеби тек. Драма. Лирика. Эпос4 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Әдеби тек.драма.эпос.лирика10 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
«М.Мақатаевтың» портреті38 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь