Қарым-қатынас үдерісіндегі кинесикалық амалдар

РЕФЕРАТ

ГЛОССАРИЙ

КІРІСПЕ

1 БЕЙВЕРБАЛДЫ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ПАРАЛИНГВИСТИКА ҰҒЫМЫНА ҚАТЫСТЫ ТҮСІНІКТЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ым тілінің зерттелу тарихы
1.2 Паралингвистика құбылысының жалпы сипаты

2 ПАРАТІЛДІ АМАЛДАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚЫЗМЕТІ
2.1 Паралингвистиканың кинесика саласы туралы түсінік
Қарым.қатынас үдерісіндегі кинесикалық амалдардың қолданысы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША
Бітіру жұмысы қарым-қатынастағы бейвербалды амалдарға, олардың ұлттық табиғатына арналып отыр. ХХғасырдың соңғы жылдары лингвистика саласында паратіл амалдарын ғылыми тұрғыдан қарастыру қолға алынып келеді. Қарым-қатынас кезінде ауызша және жазбаша қолданыстармен бірге паратілдік құралдарды қолданудың маңызы өте зор. Сөйленістің вербалды тәсілдерімен бірге жүретін кинесикалық, проксемикалық, просодикалық амалдардар, қимылдар лингвистикада бейвербалды қатынастың құрамында болатынын түсіндіреді. Соның ішінде біздің қарастырып отырған қарым-қатынас үдерісіндегі кинесикалық амалдар қолданыста жиі ұшырасады.Көңіл-күйді білдіретін кинесикалық құралдардың туа біткен қасиетке ие екендігіне көз жеткізе аламыз,ал қарым-қатынастағы ұлттық-мәдени ерекшелікті және универсалдылықты білдіретін бейвербалды амалдар туа біткен қатынас құралдары емес,олар қатынас жасау барысындағы қабілет арқылы пайда болған.Осы секілді кинесикалық амалдарға қатысты мәселелер жұмысымыздың теория және практика бөлімдерінде қарастырылған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Бітіру жұмысымызда қарым-қатынас барысында әр түрлі ұлт өкілдерінің кинесикалық амалдардың лингвомәдениеттану тарапынан қарастырылуы зерттеу жұмысының өзектілігі болып табылады.Қазақ тіл білімінде паралигвистика саласын көп ғалымдар зерттемеген. Ал түрлі халықтардың қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдарды зерттеген ғалымдар жеткілікті.Зерттеулерде нысан ретінде белгілі бір тіл алынып, олар салыстармалы және салғастырмалы түрде қарастырылады. Орыс тілінің қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдарды А.А. Акишина, И.Н. Горелов, Г.В. Колшанский, Е.В. Красильникова, А.А. Леонтьев, Т.М. Николаева т.б. ғалымдар; Т.Т. Железанова – неміс тілінің қимылдарын, Д.А. Абдуазизова, А.Н. Нұрманов, М.М. Сайдханов – өзбек тілінің қимылдарын, С.Б. Бейсембаева, К.Ш. Қажығалиева, М.М. Мұқанов, Ж.Қ. Ибраева, А.Д. Сейсенова, С.С. Татубаев, М.П. Ешимов сынды ғалымдар бейвербалды амалдарды қазақ тілін басқа тілдермен салыстырмалы, салғастырмалы,сипаттамалы аспектіде, психолингвистика тарапынан зерттеген. Енді біз зерттеуімізде паралингвистиканың бір тармағы болып табылатын кинесиканы қазақ тілін сипаттамалы және қытай, парсы тілдерімен салыстырмалы аспектіде қарастырамыз.
Зерттеудің мақсаты  қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардың мән-мағынасын ашып, қимылдардың ұлттық табиғатын ашу. Түрлі халықтар қарым-қатынасындағы кинесикалық амалдарды қарастыра отырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, мәдени ерекшеліктерді анықтау. Осыған байланысты бітіру жұмысында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- бейвербалды амалдарға семантикалық талдау жасау, олардың ұлт мәдениетімен, халықтың тұрмыстық дәстүрлерімен байланысын анықтау;
- қарым-қатынас әрекетіндегі кинесикалық амалдардың қызметін анықтау;
1.Татубаев С.Жесты как компонент искусства.- Алма-Ата, 1979.
2.Сейсенова А.Д.Лингвистикалық мәдениеттану: Фил.ғыл.канд.дис.- Алматы,1998.
3.Есенберлин І.Ғашықтар.-Алматы,1992.
4.Момынова Б, Бейсембаева С.Қазақ тіліндегі ым мен мен ишараттардың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі.-Алматы,2003
5.Ибраева Ж.Қ.Невербальная коммуникация в контексте казахской культуры- Алматы,2002.
6.Нұрсұлтанқызы Жазира.Паралингвистика(О.Бөкеев шығармалары бойынша. Оқу құралы) -Алматы: КазНПУ им.Абая,2007.
7.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған Т.Жанұзақов. –Алматы: Дайк- Пресс,2008.-968б.
8.Есенберлин І.Көшпенділер.Тарихи трилогия.Үшінші кітап.- Алматы: Жазушы,1976.
9.Есенберлин І. Махаббат мейрамы: Роман – Алматы: «Көшпенділер» баспасы,2002.- 232б.
10.Кекілбаев Ә. Екі томдық таңдамалы шығармалар.- Алматы: Жазушы,1989.-Т.1: Роман және повестер.-400бет,суретті,портр.
11.Кекілбайұлы Ә.Он екі томдық шығармалар жинағы.- Алматы: «Өлке» баспасы.- Т.1.-1999.-400бет.
12.Мұқанов С.Таңдамалы шығармалар.Он алты томдық.Т.9- Алматы: Жазушы,1976.
13.Тіл білімі сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған профессор Сулейменова Э.Д.- Алматы: Ғылым,1998.-541б.
14.Колшанский Г.В.Паралингвистика. –М.,1974.-80c.
15.Горелов И.Н.Невербальные компоненты коммуникации.- М.: Наука,1980- 104c.
16.Крейдлин Г.Е. Невербальная семиотика: Язык тела и естественный язык.- М.: Новое литературное обозрение,2002.-592с.
17.Ибраева Ж.К.Национально-культурная специфика конвенциональных фразеологизмов с соматизмами: Дис.канд.филол.наук.- Алматы,1999 -124c.
18.Бейсембаева С.Б.Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке: Дис.канд.филол.наук. – Алматы,2002.-120c.
19.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Жалпы редакциясын басқарған А.Ы.Ысқақов.7 том.-Алматы,1983-671б.
20.Әуезов М.Шығармалар,10 том.- Алматы,1982.
21.Волос Р.П.Введение в изучение невербальной коммуникации русского языка// Страноведение и преподавание русского языка иностранцам/ Под ред. Е.М.Верещагина и В.Г.Костомарова – М.: Издательство МГУ,1972.-C.74-82.
22.Муканов М.М.Этнопсихологическая специфика невербальных коммуникативных знаков// Психология,Интелект и речь.-Алма-Ата,1972.-Вып. №92.-C.114-118.
23.Жарықпаев Қ.Жантану негіздері.- Алматы,2002.-415б.
24.Есенберлин І.Ғашықтар.-Алматы,1973.
25.Есенберлин І.Көлеңкеңмен қорғай жүр.- Алматы,1974.-224б.
26.Геворкян К.У. Кинесический язык (Введение в кинесику): Авторефер. дис. ... д-ра филол. наук: 10.02.19.  Ереван, 1991.  33 с.
27.Фрумкина Р.М.Психолингвистика: Учебник для студ. высш. учеб. заведений.  М.: Издательский центр «Академия»,2001.-320c.
28.Лингвистический энциклопедический словарь.-M.,1998.-221c.
29.Жұбанов Қ. Қазақ тілінің жоғарғы курсы.- Алматы: Қазақ университеті,1999.-112б.
30.Қобыланова А. Қазақ сөз этикеті: Филол.ғыл.канд.дис.- Алматы,1993.-151б.
31.Нарожная В.Д. Невербальная коммуникация как этнокультурный феномен.-Республика Казахстан:Кокшетау,2010.
32.Шмелев А.Д.Символические жесты и их отражение в языке.- М.: Наука, 1988
33.Смолькина Т.П. Невербальная коммуникация в педогогическом процессе. Основы педогогического мастерства.- Караганда,2009.
34.Акынова Д.Х. Қазақ тілінде мақұлдау,мақұлдамау модальділігінің жағдаяттық және паралингвистикалық құрал арқылы берілуі// ҚазҰУ хабаршысы.- 2007.-№6.
35.Пиз А.Язык телодвижений.Как читать мысли других людей по их жестам- М.:ЭКСПО,2004.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ... ... ... тіл ... ... жұмысы
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ҮДЕРІСІНДЕГІ КИНЕСИКАЛЫҚ АМАЛДАР
Орындаған:
4 курс студенті________________________________Мухамбетжанова Қ.Т.
Ғылыми жетекші
филол. ғыл. канд. доцент__________________________Уматова Ж.М.
Норма бақылаушы_____________________________Таусоғарова А.Қ.
Кафедра меңгерушісі
филол. ғыл. ... ... ... ... 7 » маусым 2011 ж.
Алматы, 2011
РЕФЕРАТ
Диплом жұмысының тақырыбы: Қарым-қатынас үдерісіндегі ... ... ... ... ... құрылымы: Диплом жұмысы реферат, ... екі ... ... ... ... және ... ... зерттеу нысаны: Этномәдени саланың феномені болып
табылатын қарым-қатынастағы кинесикалық амалдар табиғаты.
Диплом жұмысының ... мен ... ... ... ... ... ... мен әмбебаптығын
анықтау.Қазақ жазушыларының көркем шығармаларда қолданылатын кинесикалық
амалдарды ... ... ... қазақ ұлт өкілдерімен қарым-
қатынас, әңгімелесу барысында қолданылған кинесикалық ... ... ... ... ... ( (лат. communicatio байланыстыру, қарым-қатынас жасау,
ортақ ету) ағыл. Communication ( ... ... ... ... жүйесі арқылы қоғамдағы адамдардың ақпарат алмасуы.
Ым-ишара тілі ( (ағыл. sign language ( ым мен ишара жасауға негізделген
коммуникативті жүйе (кинетикалық ... ... ( (лат. aktus ( ... ағыл. speech act ( ... ... бір ... әлеуметтік-тілдік мінез-құлқының қағидаларымен
реттелетін, алдын ала ойластырылған, мақсатты, нақты бір ... ... ... ... ... сөйленіс.
Пантомимика ( сөзсіз ымдау, ишарат көрсету, мәнерлі дене қозғалысы.
Мимика ( ішкі психологиялық жағдайды ... бет ... ( кең ... кинесика ( бұл дене мен оның бөліктерінің
тілі туралы ... тар ... мен оның ... ... ... ... «Кинесика (грекше kinesis ( ... ... ... ... адам ... қатынас жасау үшін
қолданылатын барлық ым-қимылдарды (кинемалар) зерттейтін ғылым (2, 174 б.(.
Паралингвистика ( (грек ... ... және ... ... ене отырып, вербалды амалдармен бірге мазмұнды ақпарат
беретін бейвербалды амалдарды зерттейтін тіл ... ... ... ... ... ... бірлігі.
Паратілдік амалдарға мынадай анықтама беріледі: дене қимылы, ... ... ... қол ... ... әр ... қимылдар жасау).
Бейвербалды амалдар ( вербалды амалдарды ... ... ... ... коммуникативтік актіні жалғастыруға ... ... ... ... ... көмектесетін қарым-
қатынас түрі.
Кинесикалық амалдар ( қарым-қатынас ... ... ... дене ... ... аяқ алысы сияқты ұғымдардың жиынтығы.
Просодика ( тембр, ... ... ... ... ... т.б. ... қабылдаушының көңіл-күйін,сезімін сипаттаушы амалдар.
Проксемика - коммуникативтік ... ... ... ... зерттеуді нысана етіп алады.
МАЗМҰНЫ
| |РЕФЕРАТ | |
| | | |
| ... | |
| | | |
| ... | |
| | | |
|1 ... ... ... МЕН ПАРАЛИНГВИСТИКА | |
| ... ... ... ... | ... |Ым тілінің зерттелу тарихы | ... ... ... ... сипаты | |
| | | |
|2 ... ... ... МЕН ҚЫЗМЕТІ | ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| | | |
| ... | |
| | | |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ | |
| | | |
| ... | ... ... ... ... ... олардың ұлттық
табиғатына арналып отыр. ХХғасырдың соңғы жылдары лингвистика ... ... ... ... ... ... алынып келеді. Қарым-
қатынас кезінде ауызша және жазбаша қолданыстармен ... ... ... ... өте зор. Сөйленістің вербалды тәсілдерімен
бірге жүретін ... ... ... ... ... бейвербалды қатынастың құрамында болатынын түсіндіреді. Соның
ішінде біздің қарастырып отырған қарым-қатынас ... ... ... жиі ... білдіретін кинесикалық
құралдардың туа біткен қасиетке ие екендігіне көз жеткізе аламыз,ал қарым-
қатынастағы ... ... және ... ... амалдар туа біткен қатынас құралдары емес,олар қатынас жасау
барысындағы ... ... ... ... секілді кинесикалық амалдарға
қатысты мәселелер ... ... және ... ... ... ... Бітіру жұмысымызда қарым-қатынас
барысында әр ... ұлт ... ... ... ... қарастырылуы зерттеу жұмысының өзектілігі
болып табылады.Қазақ тіл білімінде ... ... көп ... Ал түрлі халықтардың қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдарды
зерттеген ғалымдар жеткілікті.Зерттеулерде нысан ретінде белгілі бір тіл
алынып, олар ... және ... ... ... Орыс
тілінің қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдарды А.А. Акишина,
И.Н. Горелов, ... ... ... т.б. ... ... – неміс тілінің қимылдарын,
Д.А. Абдуазизова, А.Н. Нұрманов, М.М. Сайдханов – өзбек тілінің қимылдарын,
С.Б. Бейсембаева, К.Ш. Қажығалиева, ... ... ... ... ... ... ... қазақ ... ... ... ... аспектіде, психолингвистика тарапынан зерттеген.
Енді біз зерттеуімізде паралингвистиканың бір тармағы ... ... ... ... ... және ... ... тілдерімен
салыстырмалы аспектіде қарастырамыз.
Зерттеудің мақсаты ( қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардың мән-
мағынасын ... ... ... ... ашу. Түрлі халықтар қарым-
қатынасындағы кинесикалық амалдарды қарастыра ... ... ... ... ... ерекшеліктерді анықтау. Осыған байланысты
бітіру жұмысында төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- бейвербалды амалдарға семантикалық талдау ... ... ... ... тұрмыстық дәстүрлерімен байланысын анықтау;
- қарым-қатынас әрекетіндегі кинесикалық амалдардың қызметін анықтау;
- басқа ұлт өкілдерімен араласу ... ... ... ... ... олардың тіліндегі амалдармен салыстыру, қолданылу
себебін ашу, ... ... ... дейін жазылған зерттеу жұмыстарына сүйене отырып тұжырым жасау.
Зерттеудің нысаны – этномәдени саланың феномені ... ... ... ... болып табылатын кинесикалық
амалдар.
Зерттеудің пәні – мәдениеттер ... оның ... ... ...... ... тұратын, білім алушы әр түрлі ұлт
өкілдерінің қарым-қатынас, араласу ... ... ... ... ... ... ... белгілеудегі негізге
алынған сипаттамалы әдіс, салыстырмалы әдіс, қарым-қатынастағы ... ... және ... ... үшін салғастырмалы әдіс,
материалдарды жаппай іріктеп жинақтау, топтастыру тәсілдері қолданылады.
Зерттеу материалдары ретінде әр түрлі ұлт ... ... ... ... арқылы жиналған материалдары болып табылады.
Жұмысты жазу ... ... ... кинемалар, тілдік
бірліктер жинақталды. Осы ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысында келесі лексикографиялық
дереккөздер қолданылды:
Қазақ тіліндегі ым-ишараттардың ... ... ... ... Қазақ тілінің 10 томдық ... ... ред. ... ... ... ... ... жұмысының теориялық маңызы. Зерттеу барысында алынған жалпы
ұлттық және универсалды кинемалармен және олардың ... ... ... ... ... тіл ... және лексика
саласының теориялық тұрғыдан толыға түсуіне үлесін қосады. Бітіру жұмысы әр
түрлі тілдердегі кинесикалық ... ... ... қарастырады.
Зерттеу жұмысының практикалық мәні. Жұмыста алынған нәтижелер ... ... ... ... ... лингвоелтану пәндері бойынша арнаулы курстарда, сонымен қатар оқу-
әдістемелік материал құрастыруда, сөздіктер жасауда пайдалануға ... ... ... ... МЕН ... ... ТҮСІНІКТЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Ым тілінің зерттелу тарихы
Тілдік орта қарым-қатынасты іске асыру үшін сөйленіс ... ... ... ... ... және тілден тыс, тілдік емес, тіл
айналасындағы ... ... ... ... Осы тіл
айналасындағы құралдарға ольфакторлық, тактильдік, көзбен көретін, құлақпен
еститін тілдік және ... емес ... ... ... құралдарды ғылым
тілінде вербалды элементтер деп атасақ, тілдік емес ... ... деп ... ... осы аталған екі элементінің
арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі
таңда қалыптасқан ғылыми пікірлердің өзіндік жүйесі бар.
Вербалды және бейвербалдылықты ... ... ... ... ғалым
Г.В. Колшанский осы меже турасында былай дейді: «Вообще паралингвистический
аспект ... ... в ... с изучением вербального общения.
Случаи так называемого неязыкового общения лежат вне сферы паралингвистики,
на стыке ... с ... и ... Бұл ... ... ... ... элементтердің паралингвистикалық құралдарға ұқсастығы
болатынын, бірақ оларды параамалдармен ... ... ... ... ... ... ғылымның өзге салалары қарастыруға
тиістігі жөнінде айтылған пікірді оқимыз.
Орыс тіліндегі невербальные ... ... ... бейвербальды
элементтер деген терминдік атауы филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... тіл ... түсіндірме
сөздігінде ұсынылады.
Бейвербалды сөзі -бей префиксінің (сөзалды жұрнақ) түбірге жалғануының
нәтижесінде жасалған. Қазақ тіліндегі төл ... ... ... ... табиғатында ондай қосымша түрі жоқ. Мұндай
қосымшалар кірме элементтер болып ... Осы ... ... ... ... -бей, ... -агро, -аван, т.б. префикстерін
жатқызуға болады.
Ал -бей сөзалды жұрнағы арқылы жасалған ... ... ... көп емес,
саналуы ғана, солардың бірі ( бейвербалды ... ... ... ... қатысы жоқ, вербалдылыққа жатпайды, вербалды емес дегенді
білдіреді.
Бейвербалды ... ... ... ... ... амалдар, бейвербалды элементтер, қатынастың бейвербалды
құралдары деп ... ... жүр, яғни ... ... ... ... ... сатысына жете қоймаған. Тілдік қатынастың осындай
элементтерін дене ... тән тілі деп те ... ... еске сала кетеміз.
Бұл атаулардың ішінде қатынастың бейвербалды элементтері табиғатына ... ... ... ... бере ... атау деп ... оның ... тілі біліміндегі нағыз ғылыми зерттелуі біртіндеп жолға
қойылып ... Осы ... ... ... тілші-ғалым Б.Қ. Момынова:
«Кең ауқымдағы танымдық (когнитивтік) тұрғыдан да дене ... ым ... ...... ... ... лингвистика сынды
салаларының фактілерін салыстыра отырып, ... ... ... ... теориялық тұғыры әлі толық қалыптаса қоймаған жаңа бағыт екенін»
айтады.
Халық психологиясы ғасырлардың жемісі, ол ... бойы ... ... ... тұрарлық түрлі жайттар мен құбылыстар көп кездеседі.
Соның ішінде кейбір сезімді, іс-әрекетті сөзбен айтпақ-ақ, ыммен, ... ... ... іс-әрекеттер бар. Сондай әрекеттердің ішінде
ымдау немесе ым ... ... бет ... ... ... тұрады. Қазақ халқы іспен, күшпен, іс-қимылмен ... ... ауыз ... ғана емес, бет-пішіннің түрлі қозғалысқа түсуі арқылы, дене
қимылдарымен-ақ ойын сездіроіп, ... ойын ... ... ... кей ... кей ... ойын жеткізуде ым мен ишарат тиімді
болып келетін жағдайлар да ... Бұл тек ... ... ғана емес, өзге
тілдерде де қалыптасқан көңіл аударатын қызық жағдай. Сондықтан да: ... ... что для ... ... ... ... ... чем язык, сравнить: в обычном диалоге главное время фатической и
конативной функции возлагается на кинетическую коммуникацию, что ... один и тот же ... ... ... ... ... в виду ... жестов по сравнению с речевыми элементами», ( ... ... ... ... ... ... ренжіген жазықсыз баланың отты көздері жарқ ... ... ... (М. ... ... ... ... гөрі екпіні қатты,
алқымды алған ашу мен ашынуды отты ... жарқ етуі мен ... ... ... ... ... өте ... болып тұрғанын байқау қиын
емес. Мұндай жағдайларда ауызша сөйлесу ... ... ... ... ... не ... ... болуының байқалатыны бар. Келтірілген
мысалда бүкіл ... ой, ... ... сөз бір ғана ... тұр. Бұл ... қаншама экспрессия мен эмоция, сезім
жатқанын қара сөзбен айту дәл мұндай әсерлі шықпас ... да, ... ... ... ... сезім-күйді жеткізу
кезінде ауыздан шығатын сөзбен бірге түрлі қимылдар, ... ... ... ... ... ... ... қатты қуану;
- шаттану;
- ренжу;
- өкпелеу;
- ризалық таныту;
- мақұлдау, құптау;
- қарсыласу;
- жаратпау;
- жақтырмау;
- ... ... ... ... ... т.б. ... жасалуына бейвербалды амалдар еркін қатыса
береді. Осы аталған сезім күйлері сияқты ... ... ... қарым-қатынастың хабарлама жеткізудің тілдік емес амалдары
болып табылады, олар елімізде көптеп кездеседі. Ондай ... ... ... ... ... ... ... жеткізу жетімсіздеу
көрінгенде, болмаса сөйлеуші экспрессия үстемелегісі келгенде,
жеткізілетін ақпаратының ... ... ... түсу ... мақсат еткенде кірістіреді. Осындай кезде сөйленіспен қатар
ым мен ишарат жарыстыра ... ... ... ... жеке бір
ұлтқа тән ым мен ишараттың сөйленіспен ... ... ... ... ... ... ... тіпті қажетті көрініс
болып саналады. Сондықтан бейвербалды амалдардың жалпы адамзатқа ортақ
түрлерінен гөрі ұлттық сипатпен қаныққан ым-ишараттардың мөлшері ... ... ... ... қарағанда саны жағынан, мән-маңызы
тұрғысынан, ... ... мен ... ... ... де басым
түсіп жатады.
Ым мен ишараттардың түрлері, таралу шеңбері әр түрлі. Ым-ишарат:
а) бірнеше ұлтқа ортақ болып келетін түрлері;
ә) ... ым мен ... әр ... ... тілінде мағыналары жағынан
қарама-қарсы, бір-біріне жасалуы бір болғанымен, мағынасы мүлдем ... ... ... ... сөз ... ... тән белгілердің бәрі, атап ... ... ... құбылыстар, олардың қатарында көп мағыналылық
бар, бәрі де – бейвербалды элементтерге де жат ... айту жөн. ... тіл ... бейвербалды элементтердің мұндай ... мен ... осы ... ... ... зерттеу нысаны болмай
келгені белгілі.
Бір ғана ымның я ... ... ... мағынаны білдіретін кездері
жиі ұшырасды. ... ... оның ... ... ... ... аз болатындықтан, семантикалық жақтан мағыналары нақтылықтан гөрі
жайылыңқы болып отырады, нәтижесінде ым мен ишараттардың ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Бірақ ым ... көп ... ... өту ... ... де ... ... қатысушы тараптардың бір-бірімен түсінісуін
қиындатпай, ақпарат жеткізуге кедергі келтірмейді.
Айталық, қарсылықты, ... ... ... ... ... ... ... қол сермеу, бас шайқау, қабағын түйіп,
бас шайқау, орнынан үнсіз тұрып жалт ... ... ... ... ... ... ... тұрып жалт бұрылып кету; қырын қарап отырып алу; екі қолының
алақанын сыртқа ... ... ... ... ... ... ... алу;
- үндемей, жай бас шайқау;
- төмен қарап көзімен жер шұқу;
- кісіге тура қарамау;
- қол ... екі ... ... төмен қарата ұстап, қол сермеу;
- басын көтермей аяғымен жерді ... т.б. ... ... ... ... ым мен ... ... қарсылықтан өзге де
мағыналарды жеткізе алады. Орнынан тұрып кету қарсыласумен ... ... ... ... ... уақыты
жоқтығын; кездесудің аяқталғанын; жүре тыңдаудың; көңіл қоймаудың; т.б. да
мағыналарды білдіреді.
Сес, ... ... ... ... ... тісін қайрауы; саусағын
шығаруы; саусағын безеуі; бүкіл денесін шалқайта ұстап шірене түсуі, т.б.
мүмкін.
Кез келген қоғамда заттардың өмір сүру алғы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері. Бүгінгі күні коммуникацияның өзі
жан- жақты зерттеліп, әр түрлі ғылыми ... ... ... Дүниеде қайталанбас тұрақты бір тіл бар, ол ... ... ... ... ... ... саусақтардың сәл қимылынан адамның
ішкі ойларын оқуға болады. Сөйтіп тұрған ... ... ... де ... ... қиындығы жоқ. Адамның беті, оның құбылысы-
оқи білетін жанға сан алуан сыр ашатын тамаша бір қиял ... ... ... ... арқылы түсінісу,хабарласу әрекеттерінің ежелгі
замандардан бері келе жатқанын,оның адам қоғамының өте ... ... де мол ... ... ... ... демейді. Бұл мәселені
зерттеуші мамандар оны хайуанаттар дүниесінде кездесетін әр ... ... ... емес пе ... ... де ... жүрген әр түрлі
ымдау, нұсқауларымыз адамдардың хайуандар тобынан ... ... ... де ... ма ... ... ... Қазіргі хайуанаттар дүниесінде
осыған ұқсас әр ... ... ... дене ... ... тым арғы ... ... пікірдің жаны бар. Оны бірақ дербес
қатынассыз өмір сүрген деуге ешқандай дәлел жоқ. ... өмір ... ... ... ... ... ... көмекші ретінде
қолданылатынын көрсетеді. Ым мен дене қимылдары қарым- ... ... ... әлеуметтік мотивацияға ие болады. Ым тілінің қызметі жағынан
басқа семиотикалық таңбалардан елеулі өзгешеліктері бар. Ым тілі,ең алдымен
жасанды ... ... ... ... ... беріліп отыратын
табиғи құбылыс. Шарттылық ретінде тым ... ... сол ... ... бірінің тілін бірі білмейтін адамдар да ... Осы ым ... ... ... ... ... Паралингвистика құбылысының жалпы сипаты
Паралингвистика адамның жазу,бейнелеу,қысқарту үлгілеріне қарап та көп
құпияның ... аша ... ... ... ... сөйлеу
қатынасын құптау факторларын зерттейтін жаңа ... пән ... ... ... тілінен «маңында» және «лингвистика») ... ене ... ... ... ... мазмұнды ақпарат
беретін бейвербалды амалдарды зерттейтін тіл білімінің бөлімі; ә) сөйлеу
коммуникациясына ... ... ... ... Егер ... ... ... жіктелмей,сөздік емес қатынастың барлық
түрін белгілеген болса,қазіргі кезде ол тіл білімінде айқын белгіленіп, ... ... ... ... ағым ... Э. Холл, Т. Себеон,
Л. Вест, Дж. Трейгер сынды Америка ғалымдарының еңбектерінде салыстырмалы
түрде ... ... ... ... ... ... зоосемиотика
мен проксемиканы, Т. Себеон, Л. Вест саңыраулар тілін, В. Стока таңбалық
тілді, Дж. Трейгер ... ... ... ... ... сияқты салаларды
қарастырды.
Американдық ғалым А. Хилл ұсынған паралингвистика термині бақыланушы
паралингвистикалық ... ... ... ... саяды. Оны
Э. Сепир еңбектеріне жүгінді ... ... ... әдебиетте
қалыптасқан пікірлерге сүйенсек, зерттеушілердің жаңа саласының шарасын
едәуір ... ... ... ... Ол дыбыстық сипаттағы
паралингвистиканың құбылыс ретінде ауызекі сөйлеу тілін қарастыруды ... ... ... бұл ұғым ... ... ... ... Бұл салаға кинесикалық құбылыстармен ... ... бір ... ... ... соңғы жылдары бейвербалды мінез-
құлықтан сөйлеу қалпын бөліп қарауға деген тенденция пайда болып отыр ... ... ... ... және ... жатпайтын белгілердің өзара
әсерін жеке-жеке қарастыру).
Семантикалық зерттеулердің негізінде ... ... ... ... гөрі аумақты қоғамдық-мәдени
ерекшеліктерге байланысты саланы зерттейді.Бұл аталған саланың аса ... ... ... ( бұл ... ... ... компоненті,яғни вербалды коммуникативтік жүйенің қызметін
толықтырушы коммуникативтік астарлы жүйе. Паратілдік амалдар ойды ... ... ... ... шығатын),
бүркеншікті паратілдік(ой білдіруге байланысты тұрақты) және ... ... ... ... үшке ... ... эмоция психологиясы және әлеуметтік қатынас
саласының маманы О. Клинеберг 1940 жылдың ... ... ... ... ... барлық адамзат қоғамдастығына ортақ
екендігі күмәнсіз»-деген пікір ... ... ... ... ... қуаныш,қайғы,қорқу белгілерінің берілуі туралы айтқысы
келген. Сонымен бірге ол нақты ... ... бет ... мен ... ... ... ... көңіл,ықылас Еуропалық тіл білімінде антикалық заманнан
белгілі. Бұл кезде тілдің шығуына байланысты ... ... ... ... ... дамығаны туралы теория болған. Қимыл тілінің біздің
кезімізде зерттелуі семиотика,әлеуметтік ... және ... ... іске асып ... мен Ресейде халық алдында жақсы қимыл жасай ... көп ... ... ... ... қайраткері М.М. Сперанский «Қол тек
қимылдау керек,жүрек қолға қарай соққан кезде ақыл оған ... ... ... ... жазды.ХХ ғ. аяғында бейвербалды салада ғалым-социолог
маманының жаңа түрі пайда болды.Ориентологтардың ... ... ... ... ... мен ... ... да
рахатқа кенелетін тұстары болады.
Ал, бұл мәселені зерттеудің техникалық жағына «body ... ... ХХ ғ. ... 1872 жылы ... ... Ч. Дарвиннің «Адамдар
мен жануарлардың эмоцияларының көрінісі» еңбегі ең құнды ... ... ... ... ... әсерін тигізді, ал Ч. Дарвиннің
көптеген ойлары мен бақылауларын қазір бүкіл ... ... ... ... бері ғалымдар 1000-нан астам белгілер мен сигналдарды
белгілеген. Альберт ... ... ... ... ... арқылы
7 %, дыбыстық амалдар арқылы(дауыстың үнін,ырғағын қосқанда) ... ... ... ... 55 %-ға іске асатынын белгілеген.
Қимыл мен дене қимылы сөзбен тығыз байланысты және ойдың көрінісі бола
отырып, ол сөзді ... күн ... ... ескертеді.
Атақты режиссер К. Станиславский өз актерлеріне «Жанның, әр қимылдың
дауыста, қимылда, бет ... ... ... бар» ... көп қайталаған
екен.
Мылқаулар тілінің негізінде алынған қимылдар әр ... ... ... ... Ол көп ... ... ... болады,бірақ кейбіреулері өздерінің бейнелік қасиеттерін
сақтап ... ... ... ... көрсетілгенде,мағынасы
түсіндірілгенде әңгімелеушілер қимылдардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... қимылдар бірінен-бірі
ажыратылмайды. Адамдар бақытты болғанда жымияды,күледі, ... ... ... ... қарайды. Бұндай қимылдардың бәрін ... ... ... ... ... нақты шарттары басталған кезде паралингвистика
лингвистикаға айрықша жақындай түседі. Көбінесе бұл қарым қатынастың нақты
шарттары қалыпқа айналады ... ... ... ... амалдардың
негізінде жасалған тілдің қызмет етуінің моделі, түрі ... ... ... барлық тіл маңындағы амалдар, ал бірінші кезекте
қимыл мен бет қимылы жатады.
Соңғы уақытта тіларалық және ... ... ... ... ... тіл ... ... және
психологтардың назары әр түрлі мәдениет өкілдерінің қарым- қатынас процесін
зерттеуге аударылған. Өйткені, лингвомәдени ... ... ... және ... ... деңгейдегі қарым- қатынастардың
нәтижесінде әсер ететіні ... бір ... ... ... ... ... соңғылардың тілінде сөйлей отырып, бәрін «өз» мінез құлық модельдері
бойынша жасайды, «өздерінің» ... ... ... ... мәдени білімдеріне жүгінеді.
Көрсетілген паратілдік амалдарға лингвистикалық ... ... ... «Кинесика (грекше kinesis ( ... ... ... ... басқа адам өзара қатынас ... ... ... ... (кинемалар) зерттейтін ғылым [28, 174 б].
Кинесика тіл білімінде тілдің шығу мәселелері және семиотикадағы қарым-
қатынас теориясына байланысты ... ... ... ... ... ... ... өздеріне аудартқан. Кинесиканы қарым-
қатынастың көмекші амалы ретінде қарастырады.
Сондықтан ... ... ... ... ... қарым-
қатынасы кезінде тілдің өзара әсер етуінің ... ... ... бұл ... ХХ ... 50-ші жылдарының басында
Р.Л. Бердвисел, У. Лабарр т.б тіл ... мен ... ... ... ... ... ... сынды шетел
ғалымдарының еңбектерінен бейвербалды ... ... ... ... Ал ... ... Одағын қамтитын елдерде соңғы жиырма-
отыз жыл көлемінде осы ұғым ... ... ... ... ... Т.М. Николаева, Г.В. Колшанский, ... ... ... Н.И. Смирнова, В.В. Андриянов
т.б. ғалымдардың зерттеулерінің негізгі тақырыбы болып отыр, атап ... ... ... ... ... мен ... С.А. Григорьева, И.А. Стернин,
Г.Е. Крейдлин, Н.Р. Добрушина, П.С. Тумаркин, Д.А. Абдуазизова бейвербалды
амалдардың қарым-қатынастағы рөлін ... ... ... ... аты аталған ғалымдар зерттеу ... ... ... ... ағылшын, неміс т.б. тілдердегі ... ... ... ... Ал ... ... бейвербалды амалдарды зерттеген ғалымдар:
А.Д. Сейсенова, Ж.Қ. Ибраева, С.Б. Бейсембаева, М.П. Ешімов т.б. Атап айтар
болсақ, ... ... ... лингвомәдениеттану тарапынан
зерттеп, зерделеген. Ол қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардың берілуін,
ұлттық түрін, қазақ ... ... ... орыс ... ... оның әдеп ... сай ... қарастырған (28(.
Ал Ж.Қ. Ибраева қарым-қатынас актісінде жүріп отыратын ... ... ... ... ... амалдарды қазақ
тілімен қоса, ағылшын,орыс тілдеріндегі ым-ишараларды салғастыру әдісі
арқылы ... бас, қол, көз, ... ... ... ... ... жеке алып қарайды (29(. Осы ... ... ... мен ... тұжырымдарына сүйене отырып С.Б. Бейсембаева
коммуникациядағы паратілдік құралдарды тек қана қазақ тілі ... (30(. Осы ... ... ... мен ... ... ым-ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігін құрастырды.
Онда авторлар алдымен қазақ тіліндегі ым-ишараттардың берілуін, содан кейін
оның орыс тіліне ... ... ... жазады (31(.
Сонымен қатар қазақтың ... ... ... өз ... ... ... пайдалана білген қаламгер ( О. Бөкеев, оның
шығармаларының бағалылығы бейвербалды ... ... ... ... ... ... білуінде жатыр. Бір кинеманы шығармада
қайталап қолдана ... ... ... өңін ... ... тарттырады. Жазушы
шығармаларының тілдік күшін, ой-қуатын осы бейвербалды ... ... ... ... ... ... ( мәндес, мағыналас бейвербалды
амалдардың арасынан бейнелі сурет жасауда ... ... ... ... Осы ... ... Г.В. Старикова: «Жестикуляция, мимика,поза
определются ситуацией. Это связано прежде всего тем, что, как ... ... ... ... ... ... глаза можно воспринимать
как симптом каприза или решимости, легкую усмешку ( как знак презрения ... ... ... ... отбирает такое значение жеста,
мимики, позы, которое в ... ... ... ... ... замысла, то есть является определенной характеристикой
внутреннего мира портретируемого», ( ... ... ... ... қуаныш, қорқу, ашу, табалау, уайымдау, өкіну, қайғыру,
сасқалақтау сияқты эмоциялар тән. Бұндай эмоциялардың барлығы ... ... ... дене ... ... арқылы
білінеді. Жалпы, эмоция терминінің сөзбе-сөз аудармасы – ... ... сөз. ... ... әлемдік ғылым ертеден-ақ зер
салған. Бұл саладағы алғашқы ... ... ... бірі ... және ... эмоцияның бейнеленуі», И.М. Сеченовтың «Жүйке
жүйесінің физиологиясы». Ал мұны кейінірек жан-жақты терең зерттеген ... ... ... эмоцияның табиғаты, сыр-сипаты, оның адам
өміріндегі мән-маңызы ... ... ... ... ... зерттеулерде айтылған анықтамалар, қағидалар,тұжырымдар
баршылық. Ә. Алдамұратовтың айтуынша, ... ... ... ... қанағаттандыру не қанағаттандыруға байланысты туатын психикалық
күйлер» Эмоцияны Қ. Жарықбаев бірнеше топқа жіктейді:
1) жағымды,ұнамды эмоциялар;
2) жағымсыз,ұнамсыз ... ... ... ... ... «адамның тіршілік қажетіне
орайлас оның ішкі өмірінің шарықтап, жан-жақты өсу ... бірі ... ... ... ... ... қоштық т.б. Осындай
эмоциялардың енді бір тобы жағымсыз не ұнамсыз эмоциялар ... ... ... ... ... келтіретін қорғаш сезімдер. Мұндай
эмоцияларға қорқыныш, қайғы,абыржу, налу,үрейлену,үмітсіздену т.б. жатады.
Қарапайым эмоциялар ... ... ... ... туып ... Мысалы,күрделі түрлеріне көңіл, аффект,құмарлық
эмоциялары кіреді».
О. Бөкеев шығармаларында кездесетін адамның қуанған ... ... ... ... қатары мынадай:
1) бөркін аспанға ату;
2) бетінен сау-тамтығын қалдырмай сүю;
3) қол шапалақтау;
4) санын ... ... осы ... ... ... ұшатын самолетте істейтін
әріптестері арқылы жең ішінен жалғасып ... ... Ерік ... ... ... Александровичтің бетінен сау-тамшығын ... еді ... ... ... ... ... тұрған Дарханның қуанғаны соншалық,
орденді өзі аоғандай масаттанып,қолын шапалақтап жіберіп еді,қалған ... ... («Өз ... ... ( Уа, ... ... бе? Шөкең қандай шыдамды, (екі алақанымен
санын шапалақтады) ура, ... арақ ... ... ... ... ... жібердім («Бәрі де майдан»(.
Бұл амалдың мағыналық реңкі әр ... ... ... ... ... ... сәйкес болып келеді. Қуанған сәтте адам баласы
эмоцияға ... әр ... ... қолданады. Мысалы, қолын шапалақтау,
санын шапалақтау, бөркін аспанға ату, ... ... ... қуанғаннан жылап
жіберетін жағдаяттар да кездеседі. «Бөркін аспанға ату» кинемасы қатты
қуану, ... ... ... ... ... гендерлік
ерекшеліктеріне орай жазушы шығармаларында ер адамдардың қарым-қатынасында
кездеседі. Қуанғанннан құшақтау,бетінен сүю ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысынан, дүниетанымынан,
кейіпкерлеріндің ... ... ... қуанғанда қолданатын
ишаралары. «Қуану – адам мінез-құлқының,алған әсерінің жоғары деңгейі. ... ... адам жеке және ... ... ... ... олар ішкі сезімдерін,алған әсерін бүкпей қасындағыларға ... ... ... қуану түрлі деңгейлі, бірнеше өлшемді болады».
Қатты қуанған жағдайларда әйел ... ... та ... ... ... ... әйел адамдар ер адамдарға қарағанда ішіндегі
эмоцияларын ... ... ... ... ... ... ... бір психикалық сезімді, қуанышты білдіретін ... амал ... Бұл амал ... шығармаларында сөз тіркестері арқылы жүзеге асады:
қуаныштан екі езуі құлағына жетті, жадырап қоя берді, езу жимады т.б. ... күлу ... ... ( ... ... Қ. Жұбанов: «Жылау мен
күлуді сол тілмен ... ... кім ... да түсінуге болады.
Жылап отырған не ... ... ... ... ... тұрған,өзі
қазақша білмейтін орыс,неміс,қытай әлгі қазақтың жылап отырғанын не күліп
отырғанын біле алады.Олай болса,жылау мен күлу- адам ... ... ... ( ... ... ... эмоциясына байланысты бейвербалды
синонимдер қатарын да кездестіруге ... ... ... процесс
ретінде ең алдымен адамның бет-пішінінен аңғарылады. Ашуланғанда адам ... ... ... ... керіп, қабағын түйеді. Басын тік ... ... ... ... ... нық ... жүре бастайды. Ч. Дарвин
осы күнгі адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстардың біразы біздің ... ... ... орын ... әрекеттің қалдығы екенін
айтады. Мәселен, қатты ашу ... адам ... ... ... ... түйіп булығады, демін әзер алып, танауы делдиіп кетеді, жүрегі тарс-
тарс соғады. Осындай мәнерлі қозғалыстардың әрқайсысынан өзінше шығу ... ... ... ... ... (жабайы аңдармен) айқасқа
түсейін деп тұрған адамның келбетін, даярлық ... ... ... ... ... ... ... түсердің алдында денесін соған
бейімдеп ... ... ... ... болған. Мәселен, О. Бөкеев прозасында
ұшырасатын бейвербалды синонимдердің тағы бір ... ... ... ... ... ... тістеу;
3) тізесін тоқпақтау;
4) тісін шақұр-шұқыр қайрау;
5) жұдырығын түю;
6) асасымен жер сабалау;
7) қолы дір-дір ету;
8) көзі қанталау;
9) ... ... ... ... ... столды салып қалу;
12) өңі сұп-сұр болу;
13) түкіру.
1) – Сенейін,сенбейін алдыма арыз ... соң ... ... ... ... ( деді ... ... шытып.
2) – Өй, бітім шайыңның ішін ұрайын, ( деп әкем ... ... ... ... ... ... сарт-сұрт шыға жөнелді.
3) Бағанадан бері өз тізесін өзі тоқпақтап,әрең отырған кемпір шорт
кетті:
( Әй, Әкемков, ( деді ... ... ... Үлкендер жағы: «Жағыңа жылан жұмыртқаласын,өз басыңа көрінсін,
жетпегір жаман ырым бастағаны несі», ( жер ... ...... ғана қоян жүрек қорқақтар деп,тісін шақұр-шұқыр от ... ... ... ... ... ... кісінің мөңкіп, тулағаны қызық екен, титімдей ғана жұдырығын
түйіп,тап-тап береді.
7) – Құлағын кескен шұнақсың,құйрығын кескен шолақсың, ( деп,қу ... мен ... ... ... ... қара ... ... ашуланды: қолы дір-дір етеді,көзі қанталаған.
8) Оны естігенде жұрт шамданып «мыстан кемпірдің жағы ... ... ... деп долданып,өз отының басын өзі сабалайды.
9) – Соғысқа аттанатыныңызды жеңешеме ... ... ... жұлып ойбайлайды-ау.
10) Бөлімше бастығы алақанымен столды салып қалып: «Алатай қыстағына
сен барасың? ( ... ... ... ( Өңі ... ... ... ... Достары аға трактористің
ашуланғанын тұңғыш рет көруі еді,таңырқай қарады («Қар қызы»(.
12) Бірақ тұлан тұтып,шарқая қатындарша бетін тырнап шаптықпай,сол ... ... ... ... ... пешке шырт еткізіп түкірді;
түкіріп алды да, тістене зілмен сөйледі.
13) ( Жоқ ... ... ... деп ... ... Мә-
мә мынаны аласың! ( деп, соңынан топырақ шашып,қолымды шығарып долдандым.
Міне, осындай бейвербалды синонимдерді ұтымды да ... ... ... ... өзіндік характерлері, көңіл-күйі,
жан дүниесі мен бір-біріне деген қарым-қатынасы ашылған. Жазушы бейвербалды
амалдарды орынды жерінде қолданып, олар арқылы ... ... ... жан-
жақты бейнелеп отырған. Келтірілген бейвербалды амалдардың ішінде қабағын
шыту, ернін жымқыра тістеу, тісін ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданса,жер тепкілеу, асасымен
жер сабалау, отының басын ... ... көзі ... сияқты
бейвербалды амалдарды ашулану эмоциясының ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... отының басын сабалау, асасымен жер
сабалау сияқты бейвербалды амалдар қоғамның дамуына қарай қолданыстан ... ... ... ... басын сабалау амалына белгілі этнограф
С. Кенжеахметұлы өзінің «Әдет, дағды,ишара» атты ... ... ... «Ел ... ... зорлық-зомбылық болмай тұрмайды. Әлі
келгендер әлсіздердің немесе ... ... ... ... ... болған. Осындай жағдайларда есесін алуға шамасы келмейтін әлсіздер
зорлық қылғанның аулына ... үйін ... от ... ... ... Есесі кеткендер бұған қанағат тұтып, өшін алғандай сезімде ... ... амал ... ... ер ... ашуланған
кейпін беруде қолданылады. «Шашын жұлу» кинемасы ... ... әйел ... ... ...... тап болған әйелдер өз шашын өзі жұлып зар
шегіп,жылап жоқтау айтқан.
Екіншісі ( ... ... ... долылықтан туындайтын кинема.
Ашуланған кезде әйел адамдар шашын жұлса,ер ... амал ... ... ... Қатты ашуланған кезде біреудің
орынсыз іс-әрекетіне қарсы бармақ шығару кинемасы да жазушы ... ... ... ерсі ... және ер ... қолданысындағы
кинема. Дегенмен, О. Бөкеев ... бұл ... ер ... да, әйел ... ... да ... беретіндігіне
жоғарыдағы мысалдар дәлел. Қазақ халқында бұл кинема тыйым-бейвербалды амал
ретінде танылады.
Баяншы қарым-қатынас кезінде ... ... ... немесе затты
қолымен,саусағымен,иегімен, қабағымен, көзімен, ... ... ... ... ... ... ... затпен нұсқауы мүмкін. Мұндай
кинемаларды ... ... ... деп ... ... ... ... амалдар қатарына жатқызады. Осындай ... әр ... дене ... ... ... ... ... бір.
Ол – назар аударған нәрсені нұсқау, меңзеу. ... ... ... ... нұсқау;
5) өзін нұсқау.
О. Бөкеев шығармаларында кездесетін нұсқау ... ... ... ... осы, сен, ол ... ... ... актіні жалғастырады. Әрине, мұндай кинемалар ... ... ... Дегенмен, қазақ халқының ұлттық-мәдени ... ... ... бірі – ... ... ... келіспейтін жағдайда О. Бөкеев кейіпкерлері ... ... қол ... ... кинемаларды қолданады. Бұл кинемалар өзара
синонимдес болып келеді. Бас шайқау кинемасы вербалды жоқ сөзінің орнына
жүреді. «Қол ... ... қос ... я ... бір ... қалу ... ... ( Ақсақал, не болды сізге? ( деп сүймекке жақындаған ... ... ... ... ... ... жасады («Өз отыңды өшірме»(.
2) Көзін жалма-жан ашқан Бати басын шайқады:
( Керек емес, ( деді ... ... ... ... ... ... бейвербалды синонимдерде шығармада кездеседі. Оларға: жағасын
ұстау, таңдайын қағу, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және ұлттық топтарда қимыл мен бет қимылының ... бар. Олар ... ... ... ... ... де ... қарым-
қатынаста қолданылады.
Бұл паратілдік амалдардың айтылудағы, сөйлеудегі ... ... ... және ... ... оның шығуы және биологиялық
тұрғыдан қарым-қатынас үрдісінде ұшырасуы табиғи болып табылады.
Олар ... ... ... қана қоймайды, оны қалыптастырады,
яғни ... ... ... ... ... ... құралдарын зерттейтін ғылым үш саладан
тұрады: фонация, кинесика, графемика. Олардың ... ... ... ... ... ( ... салалары
Адамдар қарым-қатынасында, қоғамда сөз, сөйлем басты амалдардың бірі
болып саналады. Сонымен бірге сөз, ... ... өзге ... да ... (ым тілі, қимыл). Сөйлеу барысындағы қарым-қатынаста
бейвербалды ... ... ... ... ... және де олар
бейвербалды әлеммен сөйлесумен сәйкестікте жүреді. ... ... екі ... әлем ... отырады. Адам өмірге келгеннен соң өзінің
сөйлеу қызметінен гөрі аса ... ... ... қарым-қатынастық
актінің вербалды және бейвербалды бөлімдерінің арасын ажырата ... ... ( ... ... (15, 25 б.(.
Негізінен тарихтан белгілі бейвербалды қарым-қатынас жеке ғылым ... ХХ ... ... ... ... ... шын мәнінде 60жылдардың басынан оқытыла бастады. В. Мироненконың
пікірі бойынша, мыңжылдар бойы бейвербалды ту қатынас ... ... ... ... ... дамымаған [33].
Ал қазақ ғалымдарынан алғаш М.М. Мұқанов өзінің зерттеуінде ым-ишараға
анықтама ... ... ... 28 ... ... ... Ол ым ... зерттеу қарым-қатынастың теориясын дамыту үшін өте
маңызды деп, сонымен қатар қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... пікірі бойынша,
солардың ішінде 22 бейвербалды белгіде қазақтың көшпенді өмір ... ... ... ... ... бар, ал ... 6 ... басқа шығыс
халықтары өмірінен кіріккен, діни түсіндірмеге ие.
С. Татубаев ым-ишараны өнер компоненті деп ... ... ... ойынша, ымның өзіндік қызметі бар. Сөзсіз ... жеке ... ... шыға ... ... ... ... халқында қолданылатын ым-ишараларға сипаттама беруге тырысты.
С. Бейсембаеваның еңбегінде қазақ тіліндегі кинетикалық бірліктердің
классификациясы ... ... ... әдеби туындыларында
көрініс тапқан қарым-қатынастағы бейвербалды компоненттердің ұлттық-мәдени
құндылықтары тарихи аспектіде зерттелген.
З. Нұржанова ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Б. Момынова: «Кең ауқымдағы танымдық когнитивтік тұрғыдан да дене тілі,
ым мен ишаратты зерттеу тілдің әлеуметтік, психологиялық лингвистика ... ... ... ... ... ... ... іске
асатынын, теориялық тұғыры әлі толық қалыптаса қоймаған жаңа бағыт», ( деп
жазған[41].
Ж. Аймауытовтың еңбегі ... ... ... ... ... ... мен сезім, сондай-ақ түрлі мәнердегі келбет
ілімі, көз ... ... ... ... дене ... ... ... өмірінен алынған қызғылықты материалдар
арқылы зерттелген», ( деген пікір білдіреді.
Түсіндірме сөздіктерде паратілдік ... ... ... ... қимылы, әсіресе, сөйлеу мәнерлілігін арттыратын қол қимылы (қолмен әр
түрлі қимылдар жасау) (19, 97 б.(. Мимика ( ішкі ... ... бет ... Бір ... бет қимылдарымен көрсету. Мұндай
қимылдарды көркем актерлік ... ... (19, 213 б.(, ... ішкі ... және оның ... ... ... үшін мына
амалдар қолданылады: иықты қозғалту, құшақ жаю, қолды жүрек тұсына қою,
адресаттың арқасынан қағу, бас изеу, бас ... ... ... ... соматизміне байланысты қол алысу, қол беру, қол қусыру, қол соғу,
қол жаю, қол сермеу,қол бұлғау, қол ... т.б. ... бар. ... барлығы жағдайы мен қатынас ерекшеліктеріне байланысты сараланады
[1, 1-15 бб.]
Адамдар қарым-қатынасында ым тілі – ... ... herios) ... ... ... барысында дене мүшелерінің ішінде қол
қатысымен жасалынатын ... жиі ... ... ... ... Тынышталыңыздар!.. (шу басылады) (12,54].
Кинесиканың ерекшеліктері мен функционалдық жүйесін ғылыми ... рет ... ... ... ... ... тиді. Зерттеуші
тілдің шығу тарихы мен дене ... ... ... ... ... АМАЛДАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚЫЗМЕТІ
2.1 Паралингвистиканың кинесика саласы туралы түсінік
Паратілдік амалдарға фонация (сөйлеу тембрі, дауыс екпіні, әуезділік
құбылыстар, ... ... және ... (ым, дене ... ... ... ... болады және этнос мәдениетінің ... ... ... ... ... мен ... дене ... мағынасы мен
қолданылу ерекшеліктеріне байланысты жүйелеу әрекетін Р. Волос, ... т.б. ... ... ... ... ... ... қарастырған. Дене қимылдарының қандай да бір түрлері сөйлеушінің
әлеуметтік, кәсіби және ұлттық сипатына байланысты түрленіп ... ... ... ең ... оның негізгі қасиеті –
қимыл жасайтын, субъектінің ... ... ... ... ... Бейвербалды қарым-қатынастың бұл құрылымы кинесика
деп аталады.
Кинесика арқылы әңгімелесуші адамдардың ... ... ... де ... беретін, көзге көрінетін қимылдардың шеңберін ... ... ... ... қарым-қатынастың негізгі бөлшегі
деп бөлу дәлелді қажет етеді дейді. Кинесика негізінен қол, бет, ... ... ал бұл ... ... ... дербес түрі
ретінде дәстүрлі, талапқа сай зерттеледі. Кинесиканың ... ... ғана ... сонымен бірге адам өзі жасап ... ... ... қарым-қатынасын айқындауға қолданылатын қимылдардың белгілі
пәні жатады.
Кинесика бейвербалды ... ... ұғым ... ... өзі ... ... ... және әңгіменің ауысу барысын бақылайтын
түрлі ... ... үшін ... ... ... ... ... авербалды қимылдардан гөрі нақты ... ... ... мен белгілер қатарын құрайды.
Кез келген қоғамда заттардың өмір сүру алғы шарты қарым-қатынас немесе
өзара араласу, пікір алмасу мүмкіндіктері. ... күні ... ... ... әр ... ... ... орталығына айналып
отыр. Дүниеде қайталанбас тұрақты бір тіл бар, ол ... ... ... ... ... іс- ... ... тілі. Бет
әлпеті, дене тұрпаты, аяқ-қолдың, тіпті саусақтардың сәл қимылынан адамның
ішкі ... ... ... ... ... ... ... тіпті
үндемесе де пиғылын ажыратудың қиындығы жоқ. Адамның беті, оның ... ... ... сан ... сыр ... тамаша бір қиял ғажайып кітап!
Cонымен қатар, дене қимылдары арқылы түсінісу, ... ... ... бері келе ... адам қоғамының өте балаң
кездерінің өзінде де мол кездесу мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... оны ... дүниесінде кездесетін әр түрлі
дене әрекеттерімен төркіндес емес пе ... ... де ... ... ... ... нұсқауларымыз адамдардың хайуандар тобынан бөліне қоймаған
кезінің өзінде де болмады ма деген болжамдар ... ... ... ... ... әр ... ... қарағанда дене қимылдары арқылы
түсіндірудің тым арғы заманда дейтін пікірдің жаны бар. Оны ... ... өмір ... ... ... ... жоқ. Қайта өмір тәжірибесі дене
қимылдарының ... ... ... ... ... ... ... Ым мен дене қимылдары қарым-қатынастық мақсатқа
жету кезінде әлеуметтік мотивацияға ие болады. Ым тілінің ... ... ... ... елеулі өзгешеліктері бар. Ым тілі, ең
алдымен ... ... ... ... ... мұра ... ... табиғи құбылыс. Шарттылық ретінде тым елеусіз, ... ... ... құрал,оны бірінің тілін бірі білмейтін адамдар да
түсіне алады. Осы ым тілін зерттейтін ғылым саласы ( паралингвистика.
Паралингвистика адамның жазу,бейнелеу,қысқарту ... ... та ... ... аша ... қарым-қатынасқа қатысушылардың сөйлеу қатынасын
құптау факторларын зерттейтін жаңа тілдік пән ... ... ... ... ... және ... а) сөйлеу
хабарламасына ене отырып, вербалды амалдармен бірге мазмұнды ... ... ... ... тіл ... ... ә) ... қатысатын бейвербалды амалдардың бірлігі. Егер ... ... ... ... емес ... барлық
түрін белгілеген болса, қазіргі кезде ол тіл ... ... ... ... алды. Паралингвистика ғылымы ағым ретінде Э. Холл, ... ... ... ... ... еңбектерінде салыстырмалы
түрде жаңадан бастама алды. Бердвистелл кинесиканы, Э. Холл ... ... ... ... ... ... В. Стока таңбалық
тілді, Дж. Трейгер сөйлеу тіліне жатпайтын дыбыс амалдар сияқты ... ... ... ... ... термині бақыланушы
паралингвистикалық құбылыстардың байланысын білдіреді ... ... ... ... ... ... ... Лингвистикалық әдебиетте
қалыптасқан пікірлерге сүйенсек, зерттеушілердің жаңа ... ... ... ... Дж. ... ... Ол дыбыстық сипаттағы
паралингвистиканың құбылыс ретінде ауызекі сөйлеу тілін қарастыруды ұсынған
Дж. Трейгер паралингвистиканы ... бұл ұғым ... ... ... түсті. Бұл салаға кинесикалық ... ... ... бір ... ... ... ... жылдары бейвербалды мінез-
құлықтан сөйлеу қалпын бөліп қарауға деген тенденция ... ... отыр ... ... ... ... және ... жатпайтын белгілердің өзара
әсерін жеке-жеке қарастыру).
Семантикалық зерттеулердің негізінде ... ... ... ... гөрі ... қоғамдық-мәдени
ерекшеліктерге байланысты саланы зерттейді. Бұл аталған саланың аса ... ... ... ( паратілдік жүйенің ерекше функционалды
компоненті, яғни вербалды коммуникативтік жүйенің ... ... ... жүйе. Паратілдік амалдар ойды жеткізуге байланысты
өзіндік паралингвистикалық (ойдың, сөйлеудің өзінен шығатын), бүркеншікті
паратілдік (ой ... ... ... және аралық (эмоцияны қалыпты
сипаттайтын) болып үшке бөлінеді.
Американдық психолог,эмоция психологиясы және әлеуметтік ... ... ... 1940 жылдың өзінде-ақ «Белгілі бір
экспресивті мінез-құлық ... ... ... қоғамдастығына ортақ
екендігі күмәнсіз» ( деген пікір ... Бұл ... ... ... басты
мақсат ретінде қуаныш, қайғы,қорқу белгілерінің ... ... ... ... ... ол ... эмоцияларға белгілі бет мүшесі мен аумағының
бекітілгендігін дәлелдей білді.
Қимылға деген көңіл, ықылас Еуропалық тіл білімінде антикалық заманнан
белгілі. Бұл кезде ... ... ... ... ... ... ... көлемінде дамығаны туралы теория болған. Қимыл ... ... ... семиотика, әлеуметтік лингвистика және коммуникация
зерттеулері негізінде іске асып ... мен ... ... ... жақсы қимыл жасай білуге көп көңіл
бөлген. XIX ғасырда ... ... ... М.М. ... «Қол ... ... ... қолға қарай соққан кезде ақыл оған ... ... ... ... жазды.ХХ ғ. аяғында бейвербалды салада ғалым-социолог
маманының жаңа түрі пайда ... ... ... ... ... алғанындай, бейвербалды таңбалар мен сигналдарды тамашалай
да рахатқа кенелетін тұстары болады.
Ал, бұл мәселені зерттеудің ... ... «body ... ... ХХ ғ. ... 1872 жылы ... ... Ч. Дарвиннің «Адамдар
мен жануарлардың эмоцияларының көрінісі» еңбегі ең құнды болды. Ол ... ... ... ... ... тигізді, ал Ч. Дарвиннің
көптеген ойлары мен бақылауларын қазір бүкіл әлемнің ғалымдары мойындайды.
Сол ... бері ... ... ... ... мен ... ... Мейерабин хабардың берілуі вербалдық амалдар арқылы
7 %, дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... арқылы 55 %-ға іске асатынын белгілеген.
Қимыл мен дене қимылы сөзбен тығыз байланысты және ойдың көрінісі ... ол ... ... күн ... ... ... режиссер К. Станиславский өз актерлеріне ... әр ... ... бет ... ... ... бар» дегенді көп қайталаған
екен.
Мылқаулар тілінің негізінде алынған қимылдар әр түрлі ... ... ... Ол көп ... ... ... болады,бірақ кейбіреулері өздерінің бейнелік қасиеттерін
сақтап қалады. ... ... ... ... ... ... қимылдардың белгілі бір нәрсені көрсете
алғандығымен келіседі.
Бүкіл әлемде ... ... ... ... ... бақытты болғанда жымияды,күледі, қайғырғанда қабақ
шытады, ренжігенде ашулана қарайды. Бұндай қимылдардың ... ... ... ... ... ... ... шарттары басталған кезде паралингвистика
лингвистикаға айрықша жақындай түседі. Көбінесе бұл қарым қатынастың ... ... ... да, жалпы түрінде барлық паратілдік амалдардың
негізінде жасалған тілдің қызмет етуінің моделі, түрі ... ... ... ... тіл ... ... ал бірінші кезекте
қимыл мен бет қимылы жатады.
Соңғы уақытта тіларалық және мәдениетаралық қатынастардың ... ... ... тіл ... ... ... назары әр түрлі мәдениет өкілдерінің қарым-қатынас процесін
зерттеуге аударылған. Өйткені, лингвомәдени қоғамдастықтардың ұлттық-мәдени
ерекшеліктері тілдік және тілге ... ... ... әсер ететіні сөзсіз.
Белгілі бір лингвомәдени қоғамдастықтың мүшелерімен ... ... ... ... ... ... бәрін «өз» мінез құлық модельдері
бойынша жасайды, ... ... ... ... ... мәдени білімдеріне жүгінеді.
Көрсетілген паратілдік амалдарға ... ... ... ... ... ... kinesis ( қозғалыс) –
сөйлеу аппаратының қимылдарынан ... адам ... ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым [28, 174 б.].
Кинесика тіл білімінде тілдің шығу мәселелері және семиотикадағы қарым-
қатынас теориясына байланысты қарастырылды. ... ... ... ... ... назарын өздеріне аудартқан. Кинесиканы қарым-
қатынастың көмекші амалы ретінде қарастырады.
Сондықтан түрлі лингвомәдени қоғамдастық өкілдерінің тілдік ... ... ... ... әсер ... ... ... жасалады.
Лингвистикада бұл мәселе ХХ ғасырдың 50-ші ... ... ... т.б. тіл мамандары мен психологтартардың
жұмыстарында қарастырылады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... амалдар туралы мәліметтерді
кездестіре аламыз. Ал бұрынғы Кеңес Одағын қамтитын елдерде ... ... жыл ... осы ұғым ... ... ... ... ретінде
Б.А. Успенский, Т.М. Николаева, ... ... ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулерінің негізгі тақырыбы болып отыр, атап айтсақ,
С.В. Сенченко, ... ... ... ... мен ... ... И.А. Стернин,
Г.Е. Крейдлин, Н.Р. Добрушина, П.С. Тумаркин, Д.А. Абдуазизова бейвербалды
амалдардың қарым-қатынастағы рөлін анықтап, талдауға ... ... аты ... ... ... ... негізгі объектісі ретінде
орыс, ағылшын, неміс т.б. ... ... ... ... ... Ал ... ... бейвербалды амалдарды зерттеген ғалымдар:
А.Д. Сейсенова, Ж.Қ. Ибраева, С.Б. Бейсембаева, ... т.б. Атап ... ... ... ... ... тарапынан
зерттеп, зерделеген. Ол қарым-қатынастағы бейвербалды амалдардың берілуін ,
ұлттық ... ... ... ... ... орыс ... аударылу
жолын, оның әдеп ұғымымен сай келуін қарастырған ... ... ... ... жүріп отыратын ым-ишараларды
соматизмдермен байланыстыра қарайды. Ғалым бейвербалды ... ... ... ... тілдеріндегі ым-ишараларды салғастыру әдісі
арқылы зерттеп, бас, қол, көз, ... ... ... ... амалдарды жеке алып қарайды [17]. Осы аталған ғалымдардың
ғылыми жұмыстары мен ... ... ... ... ... ... құралдарды тек қана қазақ тілі негізінде
зерттейді [18]. Осы жұмыстың ... ... мен ... ... ым-ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігін құрастырды.
Онда авторлар алдымен ... ... ... берілуін, содан кейін
оның орыс тіліне аударылуындағы ерекшеліктерді түсіндіріп жазады ... ... ... және ұлттық топтарда қимыл мен бет қимылының арнайы
жүйесі бар. Олар ... ... ... қатар жүреді де күнделікті қарым-
қатынаста қолданылады.
Бұл паратілдік ... ... ... ... ... ... және ... жағынан оның шығуы және биологиялық
тұрғыдан қарым-қатынас үрдісінде ұшырасуы табиғи болып табылады.
Олар вербалды ақпаратты жеткізіп қана ... оны ... ... ... паратілдік компоненті болады.
Бейвербалды (паратілдік) қатынас құралдарын зерттейтін ғылым үш саладан
тұрады: фонация, кинесика, графемика.
Адамдар қарым-қатынасында, қоғамда сөз, сөйлем ... ... ... ... ... ... сөз, ... қатар өзге амалдар да кең
қолданылады (ым ... ... ... ... ... ... ... әлемдік қалып танытады және де олар
бейвербалды әлеммен сөйлесумен ... ... ... процесінде
осы екі айтылған әлем ескеріліп отырады. Адам өмірге келгеннен соң өзінің
сөйлеу қызметінен гөрі аса ... ... ... ... ... және ... бөлімдерінің арасын ажырата алу
тәжірибесі қалыптасады, ( дейді Н.И. Горелов [15, 25 б.].
Түсіндірме сөздіктерде ... ... ... анықтама беріледі:
дене қимылы, әсіресе, сөйлеу мәнерлілігін арттыратын қол қимылы (қолмен әр
түрлі қимылдар жасау) [7, 97 б.]. ... ( ішкі ... ... бет ... Бір ... бет ... ... Мұндай
қимылдарды көркем актерлік қабілетпен көрсету [7, 213 б.], ... ішкі ... және оның ... қатысын білдіру үшін мына
амалдар қолданылады: иықты қозғалту, құшақ жаю, қолды ... ... ... ... ... бас изеу, бас бармақты жоғары көрсету, саусағын
безеу.
Паратілдік амалдарға фонация (сөйлеу тембрі, ... ... ... кідірісті элементтер) және кинесика (ым, дене қимылы) міндетті
түрде болады және этнос мәдениетінің негізгі категориялары ... ... ... мен ... дене ... ... мен
қолданылу ерекшеліктеріне байланысты жүйелеу әрекетін Р. Волос, Л. Кулиш,
М. Родионов т.б. ғалымдар орыс, ағылшын, ... ... ... ... Дене қимылдарының қандай да бір түрлері сөйлеушінің
әлеуметтік, ... және ... ... ... ... ... ... зерттеуді ең алдымен оның негізгі қасиеті –
қимыл жасайтын, субъектінің оптикалық ... ... ... ... ... ... бұл ... кинесика
деп аталады.
Кинесика арқылы әңгімелесуші адамдардың ... ... ... де ... ... көзге көрінетін қимылдардың шеңберін түсінуге
болады. Х. Миккин кинесиканы бейвербалды ... ... ... бөлу ... ... етеді дейді. Кинесика негізінен қол, бет, ... ... ал бұл ... бейвербалды мінез-құлықтың дербес түрі
ретінде ... ... сай ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге адам өзі ... ... ... ... ... ... ... қимылдардың белгілі
пәні жатады.
Кинесика бейвербалды қарым-қатынасқа ... ұғым ... ... өзі ... ақпарат беретін және әңгіменің ауысу барысын бақылайтын
түрлі қимылдарын белгілеу үшін қолданылуы тиіс. Осыған байланысты ... ... ... гөрі ... ұғымды білдіреді. Олар
бөлшектер мен белгілер қатарын ... ... ... ... білу үшін ... әр ... ала отырып эксперимент жасайды. Оның байқауынша, беттің төменгі
бөлігінде ашу, ... ... ... ... анық білінетін болса,
таңдану эмоциясын байқау қиынырақ ... ... Ал ... ... ... ... ... қорқу эмоцияларының білінетіндігінен хабар берсе,
жақтырмау эмоциясын бірде-бір адам көрсете алмаған.
2.2 Қарым-қатынас үдерісіндегі кинесикалық амалдардың қолданысы
Ал енді ... ... ... ... жіктеп, мән-
мағынасын ашып, нақты мысалдар арқылы көрсетейік.
Қуанудың беттегі универсалды және барлық халық оны бірдей қабылдайды.
Қуану ... екі езу ... ... ... әжімдер пайда болады.
Қуаныш әлеуметтік байланыстарды жеңілдетіп, оларды нығайта ... ... ... ... адамның бет жүзінде күлкінің пайда болуына себепші
болады.
Алақанын шапалақтау – бұл ... өз дос, ... ... оң ... ... жағымды хабар естігенде қолданылатын ишара. Бұл – қуанудың
бір белгісі. Мысалы, Жігіттер төсекті Аяужанның ... ... ... жас ... ... шапалақтай күлді (І. Есенберлин. Ғашықтар(.
Менсінбеу, жақтырмауын адам теріс қарау, ... ... ... ... ... ... көзін аларта қарау сынды қимылдармен білдіре
алады.
Мұрнын тыржиту – менсінбеу, жақтырмаудың ... ... ... ишараға маңдай, бет тыржиту жатады. Мысалы, ( Мұқанның баласы ... ... ... ... ... ( дей сала ... маған тыжырына бір қарап қойып.
Бет адамның эмоциясынан хабар бере алатын, оның көңіл-күйін білдіре
алатын орталық ... ... ... ... ... қызметіне, оның
өзгеруіне байланысты адамның дәл сол кездегі жағдайынан хабардар ... ...... ... амалы құру, шарасыздықтың белгісі.
Осы кинемамен мағыналас қимылдар да бар. ... ... ... ... ... ұру. ... Заң білмейтін надан ауыл қалаға барған жастарды қуа
алмайды, бармағын тістеп қала береді (С.М., Өмір мектебі(.
Қайғыру – ең ... ... ... Ол адам ... да ... атқарып және қазіргі кездің өзінде де биологиялық және психологиялық
қызмет атқаруын тоқтатпақ емес. Қайғыру мен ... ... ... ... Бұл ... ... ғалымдары біраз сөз айтқан. Қайғы біздің күнделікті
күйімізде ұшырап отыратын ... ... ... Теоретиктер мен
экспериментаторлардың белгілеуі бойынша, қайғының пайда болуына бірден-бір
себепші – оның туған-туысының немесе жақынының қаза ... деп ... жұлу – ... ашу, ыза. Бұл ... ... бұрынғы кездері
ерлерінен айырылған әйелдер шаштарын ... ... ... ерін жоқтайтын
болған. Бұнысы үлкен қайғыны білдіреді. Шаш жұлу тек қайғыны ғана емес,
сонымен ... ... ... да ... ... ... бұл ... ым-ишараға
мысал бола алады. Мысалы, Сөйткенше болған жоқ «ой, бауырымдаған!» қаралы
топ хан жанынан өте ... Тек ... ... ... көріп екі-үшеуі
бері бұрылды. Алдыңғысы кәртең әйел ... ... ... ... тізгінін
бос қоя беріп, екі қолымен шашын жұлып, бетін тырнап, ойбайлап келеді [8,
25 б.].
Зерттеушілер ... ... ... ... көздің қимылдарын
жатқызады. Адам ағзасы ... ... көз ... қызмет атқарады.
Себебі оның көмегімен біз айналада болып ... ... ... ... Адам ... кез келген құбылыстарды көзбен көріп қабылдайды
және осы органның көмегімен ... мен ... ... ... қарым-қатынасында көз арқылы ең нақты және анық белгілер беріледі.
Себебі олар адамзат организмінде орталық қалыпта орналасқан. Егер ... ... ... барысында бір адаммен өзімізді еркін, жақсы сезінсек,
енді біреулермен жаман және ... ... ... барлығы оның сізге
қандай көзқараспен қарағандығымен, көзқарасының ... ... ... ... қатар көзқарастарды іскер көзқарас, әлеуметтік
көзқарас, интимдік көзқарас деп бөлуге болады. Бұл ... ... ... ... ... Ғылыми зерттеулердің нәтижесінде ғалымдар мынадай
маңызды ... ... ... 8 % миға көру ... арқылы
түссе, 9 % есту және 4 % басқа да ... ... ... ... ... Адам баласы осы органның көмегімен көңіл-күйі мен психологиялық
жағдайын білдіре алуы да мүмкін. Көзге байланысты ... ... ... ... мен ... де көп. ... бірі ... жанының
айнасы» деген мақал. Осы мақалдан аңғарып отырғанымыздай көзге қарап адам
жанының түрлі ахуалын білуге ... ... ... ...... ... Тыңдаушының
жетіспеушілігін, кемшілігін көрсету, біреудің қылығына келіспеушілік
білдіру. ... ... ... біз әлең ... ... деп ... ... Өмір мектебі(.
Таңдану жүйке стимуляциясының тез көбеюінен туындайды. Ол көбіне
күтпеген ... ... ... ... Таңдану кезінде қас көтеріліп,
маңдайда әжімдер пайда болады. Ал ауыз ... ... ... ... сезімі
бәріне таныс болғанымен оны сипаттап жазып беру қиын нәрсе. Бізге тек ... ... ... созылмайтындығы белгілі. Мұны, яғни ойлау процестерін
тоқтатып қойған күйде ... ... оң ... ... қою ... ... ... папуастары тілін шығару арқылы немесе жұдырығын мұрнына
апару арқылы, ал ... ... ... т.б. ... ... ... ... армяндарда былай кездеседі: Оң қолын саусақтарымен ... ... ... ... соң сол қол ... көтеріледі де бұрынғы
қалпына келеді, ал оң қол төмен түсіп тұрады (26, 15] .
Ұят ... ұялу ... ... арасында басты рөл атқарады. Ұялу
кинемасының физикалық қалпын ... оңай ... Адам өзін ... көз ... ... бетін бұрады жіне ... ... ... ... ... ... мен көзді әр жаққа жүгірту
кинемалары да ұялуды білдіреді. Бұған қоса ... ... ұялу ... ... ... бірі – қызару. Ал ... ұялу ... ... ... Қазақ тілінде осындай көңіл-
күйге байланысты мимикалар да көп кездеседі. Мысалы, ... ... ... ол бір ... ... ... Ең ... сүттей ақ көйлегінің жағасынан
көрініп тұрған мойны қызғылттана бастап, содан кейін құлағы, маңдайы, сосын
барып екі беті ... боп ... (25, ... адам ... бір ... күткенде болады. Қорқу сезімінің
күштілігі келе жатқан ... ... ... ... Үрейі ұшқанда адам қозғала алмай қалады. Қорқу ... ... тік және сәл ғана ... көзі ... маңдайға көлденең әжімдер
пайда болады. Қорыққан адамның бетінен берілетін қимылдарды басқа мимикалық
эмоциялардан оңай ... ... Осы ... барысында адамда өзіне деген
сенімсіздік, қорғансыздық сезімі пайда болады. ... ... ... ... және т.б. эмоцияларды білдіретін бейвербалды
амалдар көптеген халықтарда бірдей мағынаны білдіреді. ... ... ... селк ету, түсі ... ... кету, терлеп кету, көзі
шарадай болу қимылдары жатады.
Жоғарыда келтіріліп, сараланған мысалдардың барлығы да жасалу ... ... әр ... ... мағынасы жағынан бірдей, яғни бір
мағынаны – қорқуды білдіреді.
Ендігі кезекте адамның дене мүшелеріне ... ... ... Көркем әдебиеттерде бір немесе басқа ... ... ... ... білуде қызықты материалдар береді. Көптеген
көркем шығрмаларда басын ... бас ... ... ... тілде де ұшырасады. Бұл көңілсіздену, мұңаю, терең ойға ... ... ... ... Бұл ... түрі қазақ, орыс, ағылшын,
өзбек халықтарының тілінде бірдей, мағыналас болып келеді. Мысалы, Иығының
басы салбырап,екі қолы жең ... тек ... іле ... ... барады
[Н.Ә., Қан мен тер]. Орыс тіліндегі бұл қимылмен склонить голову фразасы
қолданылса, қазақ ... бас ... ... тұрақты тіркесі
қолданылады. Ал ағылшын тілінде «hug(to give hug)»сөздерімен келіп отырады.
Басын шайқау – таң қалу, ... ... ... ... ... өзін таң қалдыратын әңгіме естігенде немесе қандай да бір ғажайып
құбылысты, нәрсені ... ... ... ... Мысалы, Құраннан өз
бетімен мағына ... ... ... – деп ... ... таңдайын қағып қояды [С.М., ... ... ... ... аяу ... да қолданылады. Мысалы, Киім
алып беруші әйел арбаның соңынан қарап басын шайқады, ( ... ... ... ... ( ... ... ... жылы үйдің төбесінен құлап, бел
омыртқасын жарақаттап алыпты. Содан бері, ері ... ... ... қорғай жүр]. Қытайда таң қалу қимылын көзін бақырайту арқылы
бере алады.
Бас изеу ( мақұлдау, келісу. ... ... ... пікірімен
келіскен кезде, оның айтқандары көңіліне ұнап отырған кезде қолданылатын
кинеманың бірі бас изеу болып табылады. Онда ... ...... ... риза ... ... Мысалы, Ол ... ... тіл ... әлденеге риза болғандай басын изеп қояды.
Кейде тіпті ... ... ... басын изейді.
Басын сипау- адамды еркелетуде қолданылатын ... ... ... баласын еркелетуде басынан сипайды. Мысалы, Оның! «Құлыным!» ( деп
күс-күс қолымен басымнан сипағаны маған зор ... ... ... ... ... ... өзі жаныма жалын егіп, көңілімді шалқытып ... [І.Е., ... ... ... түрі ... Ресейде, Өзбекстанда
т.б. елдерде де еркелетуді білдіреді.
Қолын сілтеу – пікір алысып отырған адмдардың бірі екіншісінің пікіріне
қарсылық ... ... сол ... ... бір ... жоққа шығаруды
білдіреді. Бұл «жоқ» сөзінің ... ... ... ( Абай аға ... ... адам өле ме?
Абай. ( Жоқ, қарағым, бекер сөз ол, жоқ ... ( ... ... беріп, құлай бастап). Ендеше... біттім...
әттең... (Керім мен Әзімхан жаққа қолын созып, ... ... ... Сенбе! Сенбе! [М.Ә., Шығармалар жинағы].
Арқаға қағу( риза болу, ... ... ... ... ... бейвербалды амал. Бұл қимылмен қоса рақмет!,
бәрекелді!, жарайсың! деген ... ... да ... Бұл сөздердің
қолдануынсыз-ақ бұл бейвербалды амалдардың сөз орнына жүріп отыратындығын
аңғару қиын емес. Мысалы, Барбар ... ... ... ... кім
таныс дауыс қой өзі. Жаным-ау Теміршот қой! (Ұшып тұрады. Барбар Теміршотты
құшақтай алады). Теміршотымбысың қалқам. ... ... ... ... аға (Арқасынан қағып).
Француз халқында бір нәрсе қатты ұнап қалса, саусақтарының ұшын сүйеді.
Ал, егер де ... ... ... ... ... ... ... инвективаларды тамаша қолдана алады. Француз
тілін білмей-ақ ... ... ... ... ... оңай білуге
болады екен. Бұл туралы Ю.С. Шевченко ғылыми мақаласында айтып өтеді
Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... Адам ... мүшелерінің ішінде көз ерекше қызмет атқарады.
Себебі оның көмегімен біз айналада болып жатқан құбылыстарды ... ... Адам ... кез ... ... ... көріп қабылдайды
және осы органның көмегімен көңіл-күйі мен психологиялық ... ... ... өзі ... ... ... тіркестерде
кездеседі: көз тікті, көзін қадады, көз алартты, көзін қысты, көз тастады
т.б. және осы органның қызметіне ... тіке ... ... ... ... ... т.б. кинемалар взгляд және ... ... ... ... ... ... әңгіме айтушы мен тыңдаушы бірде бір-біріне тіке
қараса, бірде ... ... ... көз ... ... ... еркін
ұстап, ұялмай әңгімелесуіне кедергі жасайды. Американ психологтарының айтуы
бойынша, сол елдегі адамдар ... ... ... 10 секундтай көз
алмай қарайды екен. Ол көз алмай қарау арқылы ... ... ... білдіреді.
Е.И. Роговтың айтуы бойынша, адамдардың 30-60 %-ы пікір алысу ... көз ... ... ... екен. Егер де ... ... ... ... ... бір ... қарап, қайтадан
әңгімелесушіге қараса, бұл әңгіменің бітпегендігін, әлі айтары ... ... ... ... ... тіке ... ... туралы айтқысы келгендігін аңғартады.
Бейвербалды индикаторларды қарым-қатынаста қолдану дәстүрі ертеден
келеді. Ежелгі Қытайдың өзінде сатушылар ... ... ... ... ... көзқарасына назар аударатын болған. Егер көзі ... оған ... ... ... ... бақыраю,бажыраю – бұл қатты ашудың нышаны болып табылады. Адам
қатты ашуланған кезде көзі бақырайып, шарасынан ... кете ... ... ... ... көзі ... ... омонимі болып
табылады. Мысалы, Аржағында ашуға булығып қалған Шәйке кебежені ... ... ... оған ... қоймады... Долданып кеткен Шәйкенің ... көзі ... ... ... түсті [12, 90 б.].
Тістену, тісін қайрау ( ... ... ... қимыл. Ашулы адамды
тістеніп отыр немесе ол біреуге тісін қайрап жүр ... Бұл ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркеске
айналған. Қазіргі кездің өзінде де ... ... беті ... ... оның бір ... ... ... байқауға болады.
Қарым-қатынас жасау барысында семантикасы жағынан кең қолданылатын
кинеманың түрі – түкіру ... ... ... да бір ... ... ... түрі болады. Ер адамдар ... ... ... ... ... Бұлардың онысы өзінің ісіне, ... ... нық ... ... ... Бұл ...... жатады. Жалпы қарым-қатынас кезінде символикалық түкірудің және
оның түрлі мағыналарының ... ... осы ... зерттеуші
А.Д. Шмелев те айтады [11, 96 б.].
Сөйлеу барысында айтар ойынан,сөзіне ... ... ... ... ... кейінгі сөзіне оралатын кездер де қарым-қатынаста ... Осы ... ... бұл ... ... ... ... түкіру кинемасы да ашулануды, ызалануды ... ... ... ... ... ... бұл ... де білдіре алады.
Алайда көп жағдайда жерге түкіру ашуланудың нышаны. Мысалы, ( Айырылса ... ... ... ... жолымыз екі бөлінді дейміз.
( Сен кәпірден оны күтуге болады. – Зікірия қатты ашуланса ... Бұл жолы да ... [3, 110 ... түю, шыту – ... ... барысында қолданылатын бейвербалды
амал. Қабақ түю,шыту кинемасы алдында айтылып кеткен көзі ... ... ... ... жасалу және берілу жолдарымен ажыратылады.
Мысалы, Бұлай келе жатқандарынан әлдеқандай секем ала қойған сұңғыла Ақбала
қабағын ... ... қас ... байланысты бүтін фразеологиялық ... ... ... ( ... ішкі ... ... жақсы
анықтай алатын адамға қатысты айтылатын фраза.
Қабағын аңдыды, қас-қабағына қарады ( бет-жүзіне қарап көңіл-күйін,
қалауын ... ... ... ... ... тыржиту ( жақтырмау,менсінбеу мағынасында.
мұрнын көкке көтеру (менсінбеу,өзін жоғары санайтын адам туралы.
танауы едірею ( қатты шошынып ашулану.
аузын ... ( ... ... ашу ( ... таңы ... ... ( ... қорқу.
тілін шығару – мазақтау, келемеждеу.
қабағын түю ( ашулану, көңіл-күйдің болмауы.
қасы дірілдеу ( қорқынышты білдіретін ... ... ( ... ... ... ... ... ( жақтырмау, көңілі толмау.
беті қызару ( ұялуды білдіретін ишарат.
өңі қашу ( адам басындағы ... ... ... ... ... ( тітіркену, қорқу.
көзінің астымен қарау ( сынай, жақтырмай қарау.
көзін аларту ( жақтырмау, келіспеу.
ала көзімен қарау ( ұнатпай, жағымсыз ... ... ... ( ойлану, шошыну.
көзін қысу ( ойнау, қалжыңдасу, ымдасу, мақсатының бір ... ... ... ( ... ... ... басу ( ұялу, бір нәрсені көргісі келмеу.
көзін жартылай қысу ( шақыру, көңіл білдіру.
көзі қанталау ( ашулану.
ернін тістеу ( ... ... ... ... шығару ( жақтырмау, мазақтау кинемасы.
ернін шүйіру ( жақтырмау, менсінбеу.
ернін сылп еткізу ( менсінбеу, жақтырмау.
тісін қайрау ( ашулану, амалы ... ... ( ... толмау.
қабағымен нұсқау ( назар аударту, нұсқау.
Тактильді қатынас ... ... ... ... ... сүю
бетін тигізу
басын сипау
шашын сипау
маңдайын сипау
санын соғу
төсін қағыстыру
бауырына басу
көзін шұқу
түртіп ... ... ...... ... мадақтау, қолпаштаудың әсерлі
түрі, сезімі, аса зор ... ... жиі ... ... ... Раушанның бұл шығып сөйлегенін мен құттықтаймын! –
деп Мариям қол шапалақтады. Болыс та басқа ... де ... ... түю – ... Бұл «көрсетемін» деген күш, ... ... ... ... жұдырығын түйген күйде
адресатқа бағыттайды.Оның бұл қимылы қорқытуды ... ... ... ( ... ... ... ( деді ... тістене сөйлеп, Ермішке
жұдырығын көрсетіп, ( мына жұдырық тисе, кеңсірігің жапырылып ішіне кіріп
кетеді.
Алақанын ... – іске ... ... ... ... ... ... қатар алақанға түкіру мен алақанды уқалау қулық
сезімді де ... ...... ... ... ауа толтырып алған секілді екі
ұрты томпайып тұрады. Бұл ... ... ... ... ... көтеру – бұл қимыл да адамның қарым-қатынас барысында бір сөзге
немесе оның қылығына ренжіген, өкпелеген түрі. Иығын ... ... ... ... ... қимылы вербалды жоқ сөзінің бейвербалды түрі болуымен бірге,
барысында да ... ... жоқ ... ... ... Оны біліп,түсіну үшін әңгіме барысындағы қимылдарды сөздеріне де
ден қойған дұрыс. Мысалы, ... ... ... ... шайқап). Ғажап!
(Айналаға қарап).
Ұят немесе ұялу қимылы адамдар қарым-қатынасында басты рөл ... – ашу және ... ... ... аз ... ... физикалық қалпын суреттеу оңай нәрсе. Адам өзін ... көз ... ... ... ... және ... ... (төмен қарайды). Көздің қиығын төмен түсіру мен көзді жан-
жаққа ... ... да ... білдіреді. Бұған қоса Ч. Дарвиннің
белгілегеніндей адамның ұялу ... ... ... ... Ал ... ... ұялу эмоциясы қызарусыз-ақ беріледі.
Шетел ғалымы К. Изард өз ғылыми еңбегінде ұялуға ... ... ... ... және т.б. ... ұялу мен ... сәйкес
жағдайларда сынаққа алынушылардың 18 %-ы жоғары деңгейдегі ... ... 58 %-ы ... баға ... ... 56 %-ы қолайсыздық
тудыратын жағдай деп бағалады, ал 46 %-ы ... ... біз ... адам ... бір мін іс ... ... ... сезімі болады. Жер жүзінде ұялмайтын адам жоқ. Бірақ білімі, тәрбиесі,
мінезіне қарай әр ... ... әр ... болады.
Осы секілді жұмысымызды енді эмоцияға байланысты топтастырудан шегініс
жасап,адамның дене мүшелеріне қатысты жіктеуге бет бұрамыз.
Маңдай.
Маңдайынан сипау – еркелету,жақсы ... ... ... ... ... да, ... бұрылмастан,күтіп тұрған қолға қарай желе
жөнелді [8, 50 ... сұқ ... ... ... ( уайым-қайғыдан бастың
ауруына байланысты қолданылатын ишара.
Көз.
Көзін ...... ... мен ... ... Көмейіне қанша
тықсаң да жұта беретін,аузын алып қойған, ( деп Нұртаза көзі алақтап, тісін
қайрады (C. Жүнісов, Ақан ... қысу – ... ... ... көзін қысып,қас-қабағымен
ишарат білдіріп, Балзияны нұсқады ... Өмір ... ( Апа, ( деді ... ( Мына ... тым суық ... ... ... қойыңыз. – көзін қысты.
Көзін жыпылықтату – таңырқау, таң қалу: ( Қайдағы жылқы? Батыр-ау, не
сұрап отырсыңдар? Тағы да тілімнен ... игі ... ( деп су ... көзі ... ... шын ... нышан білдірді (С. Жүнісов, Ақан
сері(.
Көзін қадау (оқты көзін қадау) ( жиіркенуді, жек ... ... өз оқты ... ... ... алып ... ... (Ғ.Сланов, Асау
арна(.
оқты көзімен одырая қарады; таңдану, ... ... ... ... ... мені осы жаңа ғана көргендей көзі бадырая қарады
(О. Бөкеев, ... ... ...... толмау, жек көру: ( Бұл байғұс ұрлықты
жоқшылықтан істеп жүр ғой, ... ... ( ... ала ... Өзің де бар ... Ән ... төмен салу – мұңаю, көңілінде кірбіңі бар екенін аңғарту: Еламан
оны байқаса да,өңін алдырмай ... ... ... ... ... Қан мен ... ... опа-далап тозаңданып, бет-аузы бір уыс боп көгеріп
кеткен, ерні ... әрең ... ... қасында түрегеп тұрған, дене бітімі
келісті, ұзын бойлы,атан түйедей еркекке ... ... ... ... отыр ... ... қарау – жек көру, жақтырмау: ... ... ... ... асулы тұрған қылышының сабына бір қолымен сүйеніп
тұрып, ... ... ... елге үрпиіп, сызданып қарады (М.Әуезов, Қилы
заман(.
Көз алартысты ( ... Я ... ... ... ... па? ... айырмады ( қадалып көп қарады: Өздері шарбақ арасынан баспалап
қарап, Әбенннің қарасынан көз айырмаған [20].
Көзбен атты-жақтырмай ... Таяқ жесе де, ... ... ... ... ... ... елге қожаңдап тұрған Хитровты көзімен атып
тұр (Ә. Шәрипов(.
Көзбен жеді-тесіле қарады: Әр келген сайын қаймақ ... ... жеп ... (Ө. ... ... шолып қарап, бағдарлады: Көзбен шолып егін ... Әбіш ... тұр ... қара мұрт (Т. ... ... місе тұтпады: Ол бұларды көзіне ілетін
емес,шалқасынан ... күйі ... (Ә. ... ... ... ( ... қойды, жұбанды, жұбанышы болды,қайғыдан
арылды: Кемпір мен шал ... ... жылы ... ... елге ... көз жасы ... жетпес ( алыс, қиыр шет (Жай көзбен қарағанда ажыратуға ... Көз ... ... да ұшып ... ... жер ( ... өлшем. Жай көзбен қарағанда ажыратуға болатын
арақашықтық, кісінің шолып көре алатын жері: ... ... ... ... көз ... ... ... еткен жан жоқ (Ә. Әбішев(.
Көз жүгіртті ( шолып қарады; шола іздеді; ой жіберді: Бүгін таң алдында
барлық өткен өміріме көз жүгірттім, ( деді ... (Т. ... ... ... ( ... ... ... астымен қарады:
Басын төмен салып,терең ойдың түбінен өзіне керегін теріп отырған ... көз ... бір ... алды (Ә. ... ... қанды ( қарап, көріп, құмардан шықты.
Көз құрғатты ( ... ... ... ... ... қызды ( құмартты, әуестене ынтықты: Баланың мына
ойыншыққа көзі қызды білем,бере сал, тағы істеп аларсың (Ауызекі ... ... ( ... ... ... Ауылым жайлап
отыр көк сеңгірді, Көз сүзіп сіздің жаққа еңсем құрыды (Жамбыл(.
Көз талды ( ... ... ... ... ... алыс қалып,
Сағынғаннан қараумен ... ... ... тартады-көзге түседі,көзді алады,көңіл аударады: Балқия көз тартар
көрікті болмағанмен,заманымыздағы қазақ қыздарының ... ... ... тоқтатты- анықтап қарады,кідіріп қарады; көңілі алаң ... ... ... ... көз ... ... қарай алмаған Мәкен
(М. Әуезов(.
Көзі жарқ ете түсті ( жаны рақат ... Бір ... ... ішіп ... жарқ ете ... ... ( қиылып қарады,көбіне күнәсіз, адал қарас
туралы ... ... сөзі жоқ, құр көзі ... бірдеме дәме етіп,
ілесе береді [20].
Көзі шатынады ( көзі шарасынан шығып ... ... ... көзі ... өз ... өзі ... ... түсіп жата кетті
(К. Оразалин(.
Көз ілмеді ( ұйқы көрмеді,ұйықтамады: Келер таңды көз ... ... ... ( ... ... ... қысып, қас-
қабағымен ишарат білдіріп,Балзияны нұсқады (С. Омаров, Өмір асулары(.
Қабағын шыту – ... күш ... ... ренжу,қатты
ашулану,көңілі толмау: ( Жә, болды, ( деп ... ... ... Ән ... ( ... керу – таңданысты білдіру: ( Гүлмира ... ... ... ... ... жоғары көтеріп менің бетіме қарады да, ұзын қасын ... ... ... ... ( ... байқалды, көңілі жадырады: Жанды ма
өшкен шырағым? Ашылсаңшы қабағым, Өлгенім тіріліп келіп тұр, ... ... ... ... ( кербезденді: Білезігі жарқырап, Қабағын сәндеп кереді
(С. Сейфуллин(.
Қабақ қақты ( ишарат ... ... ... ... қақса қабақ
(Д. Еркімбеков(.
Мұрын.
Мұрнын тыржиту – мазақ қылу,жаратпау: Шұнақ ... жалт ... ... ... бір тыржитып, үйіне қарай жүгіре жөнелді (Т. Дәуренбеков,
Біз әлі кездесеміз(.
Мұрнын ...... ... ... ... ( ... бар,
( дейді Лариса Петровна сыңғырай күлуге тырысып. ... ме, ... ... ... ...... жақсы екенін білдіру. Бұл күрделі
ишараттың бір компоненті. Ишарат бас бармағын шошайтып ... ... ... ... ... көз ... келе ... бір уақытта бас
бармағын көрсетіп, екі ұртын томпайтататын.
Ерін, езу.
Ернін сылп еткізу – ... ... ... ... ысқаяқ жеңге
болып, түсін өзгертіп, ернін сылп еткізген.
Ернін шүйіру – жақтырмады,менсінбеді: Абай жақтырмай ернін шүйірді.
Ернін тістеу ( «Үндеме!», «Үніңді шығарма!» дегенді ... ... ( ... (Әйел әжуалауы туралы): Көршінің
әйелі маған ернін шығарып күлді! Әне, қақпа алдына тағы ... үйіп ... ... ... әйелі жылап жіберді.
Ерні кезерді-шөлдеді деген мағынада айтылып тұр: Аузы құрғап,ерні ... ... ... ... ...... жақтырмау.
Езу тарту – әлдекімді мазақ ету,мысқылдау, кекету.
Мұртынан күлу ( ... ... ... ... ағам ... Жоғының
ізіне мені сала береді, ( деп ... ... ... мұртынан күліп
отырады да, ( мал жоғалса ұрыдан ... ме еді, осы, ( ... Қан мен ... сылп еткізу – жақтырмау,риза болмау: Шатақ «балама берейінші» деп
екі бүйректі алғанда,ішек-қарын аршып ... әйел ... ... ... ... ... ашу – таңырқау,таң қалу:Нұржанның таң қалғаны соншама,аузы ашылып
қалды.
Аузын тамсану – таңдану: Мұса ... ... ... оқып
шықты,аузын бір тамсанып қалтасына сұға салды.
Аузын ...... ... мағынасында.
Аузы ашық ( сыр сақтай алмайтын, құпияға осал кісі туралы айтылады:
Сендей аузы ашық ... ... ... ( ... тез ... Бұл сөзді айтқанда Дәметтің
аузы-аузына жұқпады (Ғ. Мұстафин(.
Аузы-мұрны қисаймай ( бет-аузы бүлк етпей, ұялмай, ... ... ... қисаймастан: өлсең борыштанбай өлсеңші, неңді бересің
деді-ау (Б. Майлин(.
Аузынан суы ақты-таңғалды, таңырқады; құмартты, қызықты: ... ... ... ... төбеге үш қасқыр да шығып, аш көздерін ... ... ... өңиіп, ауыздарынан сілекейі ағып ... ... ... ашты ( ... жұтып қоярдай төнді, ашқарақтанды; аузын
кең ашты: Жалмауыз ажал аузын арандай ашып, досымды алғалы келе ... да ... ... бақты ( абайлап, байқап сөйледі: Бағып сөйле аузыңды, Еліре
берме, Шашубай (Жамбыл(.
Аузын қақты ( ... ... ... ( Жә! Болды,
Тәуке болды! ( деп Танакөз одан әрі сөйлетпей, ауызға қақты (Ғ. Мұстафин(.
Ауыз жаппады ( дамылсыз сөйлей беру; үздіксіз күле беру т.б. ... Кеш, бос ... бұл төре ... ... ақ сақал, қара
сақал, Елеу, Әзімбай, Сәмендей жас атқа мінерлер ортасында ауыз жаппай есіп
сөйлеп, ... ... ... ... ... жиғызбады ( күлдірді: Бұлардың ортасында біздің ... ... ... ... ... қағу – ... қалды: Баймағамбет пен Мұқа
таңдай қағып, бас шайқасып, Базаралыға соншалық ... ... ... ... ... ... ( тақ-тақ сөйледі: Құран оқып қабылдап, Түгін қоймай
талдайды, Таңдайлары тақылдап, Підиясын санайды.
Тіл.
Тілін ...... ... ... ... шығарып: (
Әшейін айтам ( деді (Ж. Аймауытов, Күнекейдің жазығы(.
Қол.
Қол сілтеу,сермеу,сілку – 1) бір нәрсені қажет етпеу,қабылдамау; ... не ... ... ... ... 3) қасындағы адамның
пікіріне немқұрайлықпен ... ... ... аспау; 4) тыныштықты
тілеу,талап ету.
Қолын шығару – әлденеге үзілді-кесілді қарсылық білдіру, бір ... ... ... ... ... бермеудің, ештеңенені алмаудың
белгісі.
Біреудің көңілін аудару; ... ... ... ... айту;
қабылданған шешімге қарсы шығу немесе жақтап дауыс беру.
Қолын беру, ұсыну, созу – танысу, ... ... ... ишараты.
Саусақтарын ұсыну – танысу үшін жасалатын ишарат.
Қол алысу – сәлемдесу; екі жақ,екі тараптың келісімге келуі.
Оң қолын ... қою – ... ... ... және ... ... ... қою – сәлемдесу.
Қолды кеудеге апарып,бас ию – сәлемдесу ишараты.
Қол бұлғау – қоштасу; жанына шақыру, жақын келуді сұрау, өтіну.
Қол жаю – ... оқып ... ... ... ишарат; қолын алға созып,
алақанын жайып қайыр тілеу.
Қолымен нұсқау – сілтеу,бағыттау.
Қол қусырып,бас ию – ... беру ... ... – сәлем беру ишараты.
Қолын тістеу – күйзелу, ашулану, бір нәрсенің шешімін таппай қиналу.
Қолымен түртіп қалу – біреудің көңілін, ... ... ... ... ... ( ... ... берілу.
Қол соғу,қол шапалақтау – құптау, мақұлдау, риза болу.
Қолымен ымдау ( біреуді қасына шақыру ишараты.
Саусақ.
Саусағымен шақыру ( біреуді ... ... ... ( бағыт сілтеу, нұсқау.
Жұдырық түю ( күш көрсету, сес көрсету, қоқан-лоқы таныту.
Бармағын тістеу ( ... ... ... ... ... көрсету ( «Бәрі жақсы», «Бәрекелді!» дегенді білдіру.
Саусағын шошайту – айтылған хабарға көңіл бұрғызу, назар аударту.
Сұқ саусағын ерніне ...... ... ... ... ... ... (бұл қимыл көптеген әлем
халықтарынының тілінде қолданылады) Израильдің ... ... ... ... ... «сен ... пікір айттың» дегенді, ал мароккандық
еврейлердің мәдениетінде қарама-қарсы мағынада жұмсалады. Оның мағынасы:
«сен ақымақсың» ... ... ... бәрі бос ... ... бұның мағынасы «сен жынданғансың ба?», ал румындарда ( «мен
ойланып ... ... ... ... ... береді.
Сұқ саусақты шекеге апарып, алдыға-артыға айналдырып көрсету ( ... ... ... ... – «сен жақсы пікір айтып отырсың», АҚШ-
«мен не істеп отырғанымды өзім білемін» дегендерді білдіреді.
Сұқ саусақты ... ... ... ( ... «сен
ақымақсың» деген кинема. Бұл ... ... ... ... ... ... самайға тигізетін болса,
екіншісінде қолдың саусағын самайға тигізбейді, тек қана ... ... ... ... ... бағыттау ( Қытай халқында «сен ақымақсың»
бармағын төмен бағыттап, қолды иық деңгейінде ... ... ... ... сұқ саусағын (х тәрізді) айқастыру ( Қытайда 10 деген санды
білдіреді. Сонымен қатар жұдырығын түю ( 10 ... ... сан ... ... кинема.
Оң қолдың төрт саусағын бүгіп, бас бармақ пен ... ... жазу ( ... 6 ... ... ... қолдың саусақтарын біріктіріп,тігінен ұстап тұрып көрсету (
Қытайларда 7 ... ... ... тік ... ал сұқ саусағын алдыға созып, ал ... ... ... кинемасы ( Оңтүстік Қытайда 7 санын аңғартады,
ал Солтүстік Қытайда 8санын аңғартады.
Алақан.
Жүрегін алақанымен басу – жасы ... ... ... ... ... қолын кеудеге басу – сәлемдесу әрі құрметтеп сый көрсету.
Шаш.
Шашын жұлу – қатты күйзелу,тығырыққа тірелу (қазақ халқына тән).
Шашын жаю ( ауыр ... ... ... ... ... дәстүрлі
ишараты.
Шашын сипау ( еркелету немесе сүйіспеншілікті білдіру.
Шашты қолмен сілку – бір ... ... ... ... ... шашын сілку ( құрбылардың арасында қалжыңдасу ишараты(қытай
халқына тән).
Бас.
Басын шайқау ( ... ... ... ... ... ... біреудің ойымен,пікірімен үзілді-кесілді келіспеу.
Басын изеу ( келісу, құптау, ... ... ... ... бас
изеді (М. Әуезов, Абай жолы(; жаны ашу, ... ... ... ... ию ( 1) ... ... мойындау; 3) құрметтеу, қадір
тұту, қадірлі адамға сый көрсету; 4) басқа біреудің ... ... ... ( ... ... Әбіш ... ... барынша ден қойып,
басын қайта-қайта шұлғыды (М. Әуезов, Абай жолы(.
Басынан сипау ( ұнату,жақсы ... ... ... ... ... салу ( ұялу, қымсыну, қысылу; ішкі алай-түлей сезімді
өзгелерге білдірмеуге тырысу.
Басты сұқ саусақпен нұсқап ... ( ... ... ... есің ... ... мағынада.
Басын құшты ( құшақтап аймалады,төсіне басты: Білмеді не болғанын
айырылды естен, Аймалап Құлагердің басын құшты ... ... ( ... ғана көрсетті; басының бір шетін ғана шығарды.
( Әжем ішсін деп ... ( деді ... ... ... ... ... түсті,жүні жығылды,сұлқ түсті: Басы ... ... ... теріс бұру – жақтырмау, жаратпау, жек көру; жиіркену, жирену:
-Ой,тәйір-ай,-деді кітапты көрген ... ... ... ... ... екен ... екен ғой!... (С.М. Өмір мектебі).
Ұялшақтықты, қарапайымдылықты, қысылып-қымтырылғандықты білдіру.
Бетін тырнау-аса қадірлі, ет ... ... ... ... ... ... салттық ишараты: Аса аза тұтқан әйелдердің ерін
жоқтап, ... ... ... ... ... ... ... бетін өзі
тырнап жосадай қылған Әлима миғұла адам ... ... ... ... қорқуды, шошынуды білдіру:-Алла, алла! Субухан алла!
–деп Ғабидолла бетін басты.- ... Ақан ... ... ... ... ... ... тұйыққа тірелуді білдіру: Аяқ-қолы кісендеулі
сүйретіліп келе жатқан туған інісін көргенде, Әбдісаттар бір ... ... ... ... ... қалды(І.Есенберлин.Көшпенділер).
Ұялу: Бетті бастым,
Қатты састым,
Тұра қаштым жалма-жан(Абай).
Бетім-ай!- әлдекімнің қылығын, ... ісін ... ... ...... сүю- ... жақсы көруді білдіру: Ірі, қапсағай денелі Әптай
қараңғыда аюдай қорбаңдап кеп Ақанды ... ... ... ... ... ... ... жолығысқанда бір-біріне білдіретін
ишараты: Ел тұрмысында көп ... ... ... ... ... ... ... аймалап сүйді(С.Жүнісов. Ақан сері). Жоғағарыда қытай қарым-
қатынасында диалект қимылдардың кездесетіндігің айтып ... ... осы ... ... ... ... қарап отырып соған тағы көз
жеткізе түсеміз.Он бір санын оң және сол ... сұқ ... ... ... ... тұрып көрсетеді. Оң қолдың сұқ ... сол ... сұқ ... мен ... ... тігінен ұстап көрсету
кинемасы он екі деген санды білдіреді.
Қытай қарым-қатынасындағы оң қолын кеудесіне сосын екі ... екі ... ... ... ... созу ишарасы «мен сені сүйемін,жақсы көремін»
дегенді аңғартады. Орыс ... ... ... ... қимыл-
қозғалысына басын шайқау, қабағын түю, күлу сынды кинемаларды жатқызған.
Көпшілік қытайлардың сұрау мағынасын білдіретін – қас ... ... ...... ... ... ... қолданатындығын айтқан.
Ғалым К.У.Геворкянның тұжырымдауы бойынша, армян халықтарының қарым-
қатынасында кездесіп отыратын қимылдар универсалды[20,17].
Жалпы ... ... ... қимылдар вербалды тілмен қатар
жүріп, әгімесінің, сөзінің құндылығын немесе бір ... ... бір ... бейнелеуін т.б. кинемаларды білдіреді. Қимылдардың
құндылығын аңғару сезіну үшін оны қарым-қатынасқа түскен уақытта ғана, ... ... қана ... оның ... көз ... ... ... қимылдарды салғастыру, салыстыру барысында ... ... ... ... оның тілмен ара ... ... ... ... және ... суреттеудегі қимыл
түрлері ажыратылып, белгілі бір мысалдар арқылы дәлелдене түсті. Сонымен
қатар әр ұлт өкілдерін қатыстыра ... ... ... ... ... бейвербалды амалдардың универсалдығы ... ... ... ... болатындығын аңғардық. Біздің
жүргізген сұрақ-жауабымызға Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... ... кинемалар мен сырттай бақылау арқылы ... ... ... факт ... ... ... ... кинесикалық амалдардың
семантикасы мен универсалды және ұлттық ... ... ... ... ... мен ... ... 1 - бөлімде бейвербалды амалдардың зерттелу тарихын шолып,одан
кейін қолданылу құрылымына талдау жасауға ... ... және ... да бейвербалды құралдарға тоқталып,олардың ... ... ... қатар эмоцияны білдіретін кинесика-просодикалық
амалдарды сипаттап, олардың ... ... ... ... ... кездері қарым-қатынастағы бейвербалды амалдарды салғастыра,
салыстыра,сипаттамалы түрде зерттеу әдістері кеңінен қолданылып ... әдіс бір тіл ... ... ... әдіс екі не
бірнеше тіл негізінде қарастырылады. Осы ... ... ... ... кинесикалық амалдардың универсалдылығы мен ұлттығын және
олардың басқа тілде өзге ... ие ... ... мүмкіндік
жасайды. Мысалға алатын болсақ, қарым-қатынастағы сәлемдесу рәсімдері әр
халықта әр түрлі болып келетін тұстары да және ... ... да бар. ... күнделікті тұрмыста бір қолдап,қос қолдап, айну халықтары ... ... ... Жаңа ... ... ... ... рәсімін жасайды екен. ... ... ... амандасу
түрлерінің ұлттық және универсалды болатындығын көрсетеді.
Қарым-қатынас барысында қимылдар этикет ... және ... ... ... және сол этикет пен әлеуметтік нормаларға
тәуелді болып отырады.
Жазушы ... оқи ... ... ... ... ... кездесетініне көз жеткіздік. Көбінесе кинесикалық және
просодикалық амалдар, проксемикалық амалдарға ... көп ... ... ... ... бір ұлттың немесе халықтың тұрмыс-
тіршілігінен, салт-дәстүрінен мол ... бере ... ... де ... ... кездесіп отыратын кейбір кинемалар көркем шығармаларда
кездеспей жатады. Бірақ бұл ... ... емес деп ... ... ол ... ... ... қабылдаушы мен халыққа
түсінікті болып отырады. Кейбір ұлттар ... ... ... ... ... да болады. Осыған байланысты бірнеше мәдениетке
ортақ, қарым-қатынастық қызметке бірдей ... ... ... өмір ... ... бірліктердің ұлттық ерекше түрлері және
универсалды ортақ жақтары болады. Бұл кинемалардың универсалды ... ... ... ... жақын елдерде ортақ мәнге ие.
Осыларды қарастырушы кинесикалық құрылым ... ... ... Адам қалпы, көз байланысы, мәнерлі қимылдар ара-қашықтықты
айқындайды, адамдардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... дене қимылдары ым арқылы беріледі деген ғұлама
Цицерон пікіріне сүйенсек, бейвербалды амалдар ұлттық тұлғаның ... ... ... рөл ... ... ... элементтер тілдік қатынасқа үстеме мағына береді. Олар әр ... ... ... ... ... ... ... сақтауға үлес қоса ... ... ... жүзінде
мәдениетаралық қарым-қатынастарды дамытуға, ... ... ... қабылдауына ықпалын тигізері даусыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Татубаев С.Жесты как компонент искусства.- Алма-Ата, ... ... ... Фил.ғыл.канд.дис.-
Алматы,1998.
3.Есенберлин І.Ғашықтар.-Алматы,1992.
4.Момынова Б, Бейсембаева С.Қазақ тіліндегі ым мен мен ишараттардың
қазақша-орысша түсіндірме ... ... ... в контексте казахской культуры-
Алматы,2002.
6.Нұрсұлтанқызы Жазира.Паралингвистика(О.Бөкеев шығармалары ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі/ Жалпы редакциясын ... ... ... ... І.Көшпенділер.Тарихи трилогия.Үшінші кітап.- ... І. ... ... ...... ... ... Ә. Екі томдық таңдамалы шығармалар.- Алматы: Жазушы,1989.-
Т.1: Роман және повестер.-400бет,суретті,портр.
11.Кекілбайұлы Ә.Он екі ... ... ... ... «Өлке»
баспасы.- Т.1.-1999.-400бет.
12.Мұқанов С.Таңдамалы шығармалар.Он алты томдық.Т.9- Алматы:
Жазушы,1976.
13.Тіл ... ... ... ... басқарған профессор
Сулейменова Э.Д.- Алматы: Ғылым,1998.-541б.
14.Колшанский Г.В.Паралингвистика. –М.,1974.-80c.
15.Горелов И.Н.Невербальные компоненты ... М.: ... Г.Е. ... ... Язык тела и естественный язык.-
М.: Новое литературное обозрение,2002.-592с.
17.Ибраева Ж.К.Национально-культурная специфика ... с ... ... ... ... ... ... коммуникации в казахском
языке: Дис.канд.филол.наук. – Алматы,2002.-120c.
19.Қазақ тілінің ... ... ... ... басқарған
А.Ы.Ысқақов.7 том.-Алматы,1983-671б.
20.Әуезов М.Шығармалар,10 том.- Алматы,1982.
21.Волос Р.П.Введение в изучение невербальной коммуникации ... ... и ... русского языка иностранцам/ Под ред.
Е.М.Верещагина и ... – М.: ... ... ... ... ... знаков// Психология,Интелект и речь.-Алма-Ата,1972.-Вып.
№92.-C.114-118.
23.Жарықпаев Қ.Жантану негіздері.- Алматы,2002.-415б.
24.Есенберлин І.Ғашықтар.-Алматы,1973.
25.Есенберлин І.Көлеңкеңмен қорғай жүр.- Алматы,1974.-224б.
26.Геворкян К.У. Кинесический язык (Введение в ... ... ... д-ра ... наук: 10.02.19. ( Ереван, 1991. ( 33 с.
27.Фрумкина Р.М.Психолингвистика: ... для ... ... ... ( М.: Издательский центр «Академия»,2001.-320c.
28.Лингвистический энциклопедический словарь.-M.,1998.-221c.
29.Жұбанов Қ. ... ... ... ... ... ... А. Қазақ сөз этикеті: Филол.ғыл.канд.дис.- Алматы,1993.-
151б.
31.Нарожная В.Д. Невербальная коммуникация как этнокультурный феномен.-
Республика Казахстан:Кокшетау,2010.
32.Шмелев ... ... и их ... в языке.- М.: Наука,
1988
33.Смолькина Т.П. Невербальная коммуникация в педогогическом процессе.
Основы педогогического мастерства.- Караганда,2009.
34.Акынова Д.Х. ... ... ... ... және паралингвистикалық құрал арқылы берілуі// ҚазҰУ хабаршысы.-
2007.-№6.
35.Пиз А.Язык телодвижений.Как читать мысли других людей по их жестам-
М.:ЭКСПО,2004.
-----------------------
фонация
кинесика
графемика
Екпін,темп,сөйлеу әуені, ... ... ... диалектілік
және әлеуметтік ерекшеліктері.
Ым,бет-әлпет,қимыл, кейіп(кинема)
Графиканы кескіндеудің түрі мен тәсілдері, символдар,шрифт
ерекшеліктері(графема).
такесика
проксемика
Жанасу, сүйісу, сипау, қол соғу т.б.
Ара қашықтық, төр-босаға, ... т.б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
3-сыныпта көбейту мен бөлуді игерту әдістемесі15 бет
Алгебра жалпы ұғым ретінде51 бет
Алгебралық материалды оқыту әдістемесі22 бет
Арифметикалық амалдар26 бет
Арифметикалық амалдар және олардың қасиеттері мен заңдары.6 бет
Арифметикалық амалдарды жазбаша орындау тәсілдері18 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқытуда ақпараттық құзыреттіліктерді дамыту25 бет
Бастауыш сыныпта математика сабағында арифметикалық амалдарды оқыту18 бет
Бастауыш сыныпта математиканы оқытудың жалпы мәселелері19 бет
Бастауыш сыныпта оқытудың есеп шығару тиімділігін қалыптастыру11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь