Көркем прозадағы психологиялық талдау

КІРІСПЕ
І ТАРАУ: КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
1.1 Психологиялық талдаудың түрлері
1.2 Психологиялық талдаудың көркемдік қызметі
II ТАРАУ: ҚАЗАҚ КӨРКЕМ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ҚАЛАМГЕРЛІК ШЕБЕРЛІК
2.1 Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы ішкі монологтың өзіндік ерекшелігі
2.2 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі ой ағысы
2.3 М.Әуезов әңгімелеріндегі жалғыздық мәселесі
2.4 Ә. Кекілбайұлының «Аңыздың ақыры» романындағы сана ағымы
2.5 О.Бөкей шығармаларындағы психологиялық параллелизм және пейзаж
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
«Көркем прозадағы психологиялық талдау» атты курс жұмысында әдеби кейіпкердің жан диалектикасын, ішкі рухани әлемін, құпиясы мол күрделі табиғатын зерттейтін әдебиеттану ғылымындағы психологизм поэтикасының теориялық мәселелері жан-жақты қарастырылады. Психологиялық романның өзге жанрлық түрлерден ерекшелігі кейіпкердің жан дүние бейнелеуінен көрінеді. Суреткер кейіпкердің жан дүние диалектикасын, белгілі бір іс-әрекетке бастар көңіл-күйінің себеп-салдарын көркемдік тұрғыда талдап жазғанда ғана шығармада психологизм өріс алады [1, 13]. Бұл ойымызды нақтыласақ: "Әдебиеттегі психологизм – кейіпкердің ішкі әлемнің толық суреттелуі шығармадағы эстетикалық әлемнің бөлігін құрайды" [2, 834].
Шынында да көркем шығармада кейіпкердің әр түрлі қалыптағы қарама-қайшы дүниетанымын, көзқарастарын, іс-әрекеттерін, көңіл-күйлерін тереңдей талдап, жан-жақты бейнелеу психологизмнің көркемдік табиғатын танытады.
Ғылыми сында психологиялық талдаудың аналитикалық, синтетикалық яки динамикалық психологизм атты ұғымдары бар. М.Храпченко Н.Гоголь шығармашылығын зерттеп, типологиялық психологизм ұғымын енгізген. Психологизмнің бұл түрін Б.Майтанов М.Әуезов шығармашылығымен байланыстырып, "тұйық психологизм" деген ат береді [3, 86]. Бұл синтетикалық психологизмнің өзгеше бір сергек те сыпайы түрі деуге келеді. Синтетикалық психологизм дегеніміз – қоғамдық тартыстағы кейіпкер көрсететін іс-әрекет, қақтығыстар, сыртқы кескін-келбет, бет-жүздегі құбылулар.
Жоғарыда аталған синтетикалық элементке қарама-қайшы, бірақ онымен өзектес сана ағымындағы күрделі толқындарды суреттеу, ішкі толғаныстарды көрсету, жан диалектикасын бейнелеу – аналитикалық психологизм деп аталады. Аналитикалық тәсілдің басты көрінісі – ішкі монолог. Адамның сезім-күйін, ой-толғанысын, күйініш-сүйінішін барлық қайшылықтарымен, сонымен қатар асқан шеберлікпен шынайы әрі дәл де нанымды нақышпен бейнелейтін психологиялық романның ерекшелігі жанрлық талап пен автордың кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты. Психологиялық романның көркемдік әлемін Ф.М.Достоевскийше түсінсек, бар мәселе – автордың оқырманды өз кейіпкерінің ішкі өміріне қалай ендіруінде жатыр. Кейіпкеріне сөз бере отырып, оның сана ағымын, қақтығысқа толы рухани әлемін, жан қозғалысын нәзік детальдармен бейнелей білу – нағыз шеберліктің шыңы [4, 88].
1. Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері. Автореферат. – Алматы, 2004.
2. Литературная энциклопедия терминов и понятий. Главный редактор и состовитель А.Н.Николюкин. – Москва, 2003.
3. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. Зерттеулер. – Алматы: «Жазушы», 1987.
4. Достоевский Ф.М. О русской литературе. – Москва, 1987.
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы, 2002.
6. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы: «Санат», 1996.
7. Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы. – Алматы, 1997.
8. Иезуитов А. Проблемы психологии в эстетике и литературе // Проблема психологии в советской литературе. – Ленинград: «Наука», 1970.
9. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: «Ғылым», 1991.
10. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: «Ана тілі», 1998.
11. Чернышевский Н. Полные собрания ОГИЗ. – Москва, 1939.
12. Исмакова А. Казахстанская художественная проза: поэтика, жанр, стиль. – Алматы, 1998.
13. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері: әдеби сын, зерттеу, сұхбаттар. –
Алматы: «Білім», 2001.
14. Қоңыратбаев Ә. Шеберлік сырлары. Әдеби сын. – Алматы: «Жазушы», 1979.
15. Аймауытұлы Ж. Шығармалары. – Алматы: «Жазушы», 1989.
16. Піралиева Г. Ішкі монолог. – Алматы, 1994.
17. Елеукенов Ш. Мағжан. – Алматы: «Санат», 1995.
18. Әуезов М. Анкетаға жауап. // Жұлдыз, 1991, №10.
19. Жұмабаев М. Шығармалары. Үш томдық. – Алматы: «Білім», 1996.
20. Мотылева Т. Внутрений монолог и «поток сознаний». // Вопросы литературы, 1986, № 1.
21. Әуезов М. Өскен өркен. – Алматы: «Жалын», 1977.
22. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы», 1979.
23. Кекілбаев Ә. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1989.
24. Выготский Л.С. Психология искусства. – Москва, 1987.
25. Веселовский А.Н. Психологический параллелизм и его формы в отражениях поэтического стиля. Историческая поэтика. – Москва: «Высшая школа», 1989.
26. Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. – Алматы: «Жазушы», 1989.
27. Бөкеев О. «Мұзтау». Повесть, эссе, новеллалар. – Алматы: «Жазушы», 1976.
28. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі. – Алматы: «Жазушы», 1981.
29. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер. – Алматы: «Жазушы», 1994.
30. Қирабаев С. Сын мақалалар мен зерттеулер. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы», 1992.
        
        КІРІСПЕ
«Көркем прозадағы психологиялық талдау» атты курс жұмысында әдеби
кейіпкердің жан диалектикасын, ішкі ... ... ... мол ... зерттейтін әдебиеттану ғылымындағы психологизм поэтикасының
теориялық мәселелері жан-жақты қарастырылады. Психологиялық ... ... ... ... кейіпкердің жан дүние бейнелеуінен көрінеді.
Суреткер кейіпкердің жан дүние диалектикасын, белгілі бір ... ... ... ... тұрғыда талдап жазғанда ғана
шығармада психологизм өріс ... [1, 13]. Бұл ... ... ... – кейіпкердің ішкі әлемнің толық суреттелуі
шығармадағы эстетикалық әлемнің бөлігін құрайды" [2, 834].
Шынында да ... ... ... әр ... қалыптағы қарама-
қайшы дүниетанымын, көзқарастарын, іс-әрекеттерін, көңіл-күйлерін тереңдей
талдап, жан-жақты бейнелеу психологизмнің көркемдік табиғатын ... ... ... ... ... ... яки
динамикалық психологизм атты ... бар. ... ... ... ... ... ... енгізген.
Психологизмнің бұл ... ... ... ... ... ... деген ат береді [3, 86]. Бұл
синтетикалық психологизмнің ... бір ... те ... түрі ... ... ... ... – қоғамдық тартыстағы кейіпкер
көрсететін іс-әрекет, ... ... ... ... аталған синтетикалық элементке қарама-қайшы, бірақ онымен
өзектес сана ағымындағы күрделі толқындарды суреттеу, ішкі толғаныстарды
көрсету, жан ... ...... ... деп ... тәсілдің басты көрінісі – ішкі монолог. Адамның сезім-күйін,
ой-толғанысын, ... ... ... сонымен қатар
асқан шеберлікпен шынайы әрі дәл де ... ... ... ... ... жанрлық талап пен автордың ... ... ... ... ... көркемдік әлемін
Ф.М.Достоевскийше түсінсек, бар мәселе – автордың оқырманды өз кейіпкерінің
ішкі ... ... ... жатыр. Кейіпкеріне сөз бере отырып, оның сана
ағымын, қақтығысқа толы рухани ... жан ... ... ... білу – ... шеберліктің шыңы [4, 88].
Психологиялық роман табиғатының өзі жеке адам ... екі ... ... ... пен ... ... пен ... өмір мен
өлім арасындағы ымыраға келмейтін күрес, ... ... ... ... ... ... Бұл – психологиялық туындыға қойылар басты
шарттардың бірі.
Психологиялық шығарманың ... тән ... ... нақты
көркем мәтіндерді талдау барысында төмендегідей айқындалады:
Біріншіден, психологиялық прозада оқиға, кейіпкер, кезең, уақыт,
тақырып, идея деген ... ... ... шыға ... Ол арнайы түрде
талап етілмейді.
Екіншіден, мұнда ең бастысы – жеке адамның ішкі өмірі, өмір мен ... ... адам ... ... ... ... тәлкегі, кейіпкердің
күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады.
Үшіншіден, шығармада шым-шытырық оқиғалар тізбегінен гөрі, жеке адам
санасындағы сапалық өзгеріс, ... ... ішкі ... ... ... ... прозаның көркемдік әлемі өзінің жанрлық
талабына сай жеке санада жүріп жатқан ой мен сезім қайшылықтарын, сөз ... ... ... ... ... ... ... [1, 14].
Асылында, көркем шығармада психологиялық ... ... ... өң ... ... күй ... [5, ... ТАРАУ: КӨРКЕМ ПРОЗАДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
1.1 Психологиялық талдаудың түрлері
Көркем әдебиеттегі психологизм – ... ... мәні мол, ... ...... ... мен жеке ... дүниетанымын,
олардың іс-әрекетіне жетекші сана-сезімдік қозғаушы күштерді сенімді
суреттеудің дара жемісі ... ... ... ... жан ... ... амал-тәсілдерінің
жиынтығы немесе идеялық-эстетикалық шығармашылық феномен – психологизм" [6,
3], - ... ...... ... жұлын-жүйесі" [6, 12] болғандықтан,
психологияның әдебиет саласындағы тұрақты "елшісі" ғана деп есептеуге толық
мүмкіндігіміз бар. Себебі әдебиет психологияның ... ... енші ... ... Даму ... ... ... ертедегі әдебиеттерде
де орын тепкен. Нақтылы психологизмнің көркемдік тәсіл ретінде әдебиетке
келуі XVIII ... ... Сол ... ... ... қойған мақсаты – адамның жан қозғалысын, нәзік әрі терең сезімталдықты
суреттей білу болатын.
XIX ... ... ... ... жан ... ... тіптен
тереңдей түсті. Көркем шығармадағы басты ... адам ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Сондықтан да адам
жанын жандандырудың басты тәсілі психологизмнің осы ... ... ... ... жағынан алғашқы орында болды.
Қ.Әбдікова әдебиеттегі тұлға мәселесінің психологиялық талдау арқылы
жүзеге асатынын айта ... ... ... жасайды. Қазақ
әдебиетіндегі тұлға ... ... ... айтқан
А.Иезуитов: "Біріншіден, психологизм- сөз өнерінің тектік белгісі, ажырамас
қасиеті, көркемдік кепілі" [11, 50], - деп баса ... ... ... ... бір ғана ... – адам ... сырын, адам
жанының шындығын танытуға жұмылдырады. Адам жанына психологиялық талдау
жасау жаңағы ... ... ... жатады.
"Әдебиеттану терминдерінің сөздігінде" психологиялық талдаудың пайда
болуын 3.Фрейд есімімен байланыстырып былай ... ... ... ... ... ... туындылардың
психологиялық астарына басқаша үңілуге шақыратын психоанализ тәсілі өнердің
барлық саласына, соның ішінде ... ... ... ... ... өнертанудағы соны сипаттағы белес ... ... ... тареңдей түсті" [10, 278]. Көркем әдебиеттің негізгі
предметі адам ... оның ... ... ... ... дүниетанымын, ішкі қайшылықтарын ашып көрсету – ... ... ... Мұны танытудың әдіс-тәсілі «сана ағымы» «жан
диапектикасы» сияқты психологиялық талдау негізінде, Р.Стендаль, Л.Толстой,
Ф.Достоевский шығармаларында қалыптасқаны айтылып ... ... баға ... бірі Н.Чернышевский Л.Толстой
шығармаларындағы психологизмді реализмнің басты тәсілі, әсіресе ... ... ... ... және ... ... ... таланттың қуатын көрсететін қасиеттің ең маңыздысы» екенін
атап айтқан [11, 36]. ... жан ... ... ... ... көз алдымызға тізбектей мөлдіретіп әкелу қаламның эпикалық
құлашы мен лирикалық ... ... ... ... өн бойындағы
үзілмес желі оқиғалар тізбегін адам жасаса, әрекет-қимыл, тартыс ... сол ... жан ... ақыл-ой, сана-сезім, яғни
"жан диалектикасы" болып табылады.
Психологиялық талдаудың негізгі міндеті – кейіпкер жаны ... ... ... ... ... ... ... қалыпқа енеді – соны жіті бақылау болып
табылады. Көркемдік – ... ... оны ... әрі ... ... үрдістерден өзге жеке сезімдік әуендерді таңдауға бейім. ... ... ... өмір ... ең жоғары деңгейі ... ... ... ... жан ... ішкі сезімін терең ашып
көрсетуге айырықша мән берген» [12, 280], - деп баға ... А. ... ... XIX ... ... романды Л.Толстой
шығармашылығынан бастап тарататынын айттық. Ол адамның ... ... ... ... ... ... ашып ... ішкі дүниесінің нәзік иірімдерін, құпия сырларын әсерлі
суреттеу адам ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Л. Толстой жеке адамдардың "жан диалектикасын" ашу арқылы қоғамдық
өмірдің қайшылықтарын ... пен ... ... туған
трагедиялық жағдайды әсерлі бейнелейді.
Ал Ф.Достоевскийдің психологизмді берудегі ... ... сан ... ... өмір қүбылыстарын сезінуі әрқилы. Кейде
тіпті бір-біріне мүлде қайшы дүниетаным ... ... ... ... аңғарылады. Кейіпкердің адам тағдыры, дүние жаратушы
жайлы ... бір ... ... түйіннің аясына симайтын, шығармаға көп
үнділік – полифониялық қасиет дарытатын қым-қиғаш ой-толғаныстарынан, жеке
адамның ой-санасы, ішкі ... ... ... ... ғана емес, өткен
өмірмен де, келешекпен де жалғасып жатқанын ... [4, ... ... психологиялық роман деп зерттеушілер
Ж.Аймауытовтың "Ақбілек" романын атап жүр. "Ақбілектің" ... ... тән ... ... – шығарманың сюжеттік-композициялық
концепциясы кейіпкердің ішкі әлемін ... ... ... ... [12, 280]. ... қиын ... ... ішкі монолог,
толғаныс сияқты адами проблемаларды, бір кезеңдік қазақ өмірін: ондағы жаңа
тіршілік-тынысты, сыртқы реалдық өмір шындығын сана ... ой ... ... ... ... Суреткердің өзіне тән психологиялық
стилі осы романда жан-жақты көрінген. Ол – ... ... ... ... жан ... бейнелеу – психологизм, әрине бір ғана жанрдың
психологиялық романның шеңберімен шектелмейді. Кейбір шығармаларды бөліп,
осы ... ... ... өзі де ... ... ... ... [12,
280] деп санаған жөн. Осыған байланысты ... ... ... туындылардан (М.Әуезов, Ә.Нұрпейісов) табуға болады. ... ... ... орын ... ... ... әр түрлі
болатынымен төркіндес. Осы жөнінде Н.Чернешевский: "Психологиялық талдау әр
түрлі бағытта кездесуі мүмкін: бір ақынға ... ... ... қоғамдық қарым-қатынас пен өмір тартысының сол характерге
жасайтын әсері ... ...... мен ... ... құмарлықты талдау қымбат, ал граф Толстой үшін ең маңыздысы –
психологиялық талдаудың өзі, соның ... ... ... айтқанда – адам жанының диалектикасы" [11, 36], - деп айтады. Ұлы
сыншы психологизмнің межесін сол кездің өзінде-ақ жіті ... ... ... ... синтетикалық" деген терминдерді
қолданбағанымен, соларға жататын көркемдік әдіс-тәсілдерді атап ... ... ... талдаудың аналитикалық, синтетикалық яки
динамикалық психологизм атты ... бар. ... ... ... ... психологизм ұғымын енгізген.
Психологизмнің бұл ... ... ... ... ... психологизм" [3, 86] деген ат ... ... ... бір сергек те сыпайы түрі деуге келеді.
Ж.Дәдебаев М.Әуезов шығармашылығына қатысты психологиялық талдаудың
эпикалық және лирикалық тәсілі болатынын ... [9, 159]. ... десе ... ... ... психологиялық талдаудың аты өзгергенімен, негіздері
бірдей шығып отырады. Бұған ...... ... қатысты
талдаулары. Бірінші, Ж.Дәдебаев эпикалық тәсілмен психологиялық талдауды
мынадай мысалдармен дәлелдеп көрсетеді: ... ... ... ... қадалып сөйлеген сөзі, жалпы бет-бедері ешбір ... Ал ... ... ... ... ... ... оның бет пішіні,
бірнеше рет қызыл бояумен ... ... ... ... Тоғжанның әшекей-
сырғасына дейін толқытып, баяу дірілмен сілкіндіре суреттейді. Осылайша іс-
әрекеттерді, олардың көріну ... ... [9, ... ... ... Б.Майтанов жоғарыда аталған
психологиялық ... ... ... қатар, «Оянған өлкедегі»
Ғ.Мүсірепов стилін де ... ... ... Мұнда өзімізге
мәлім сюжет қоюлығы, қоғамдық-саяси тартыстар шымырлығы, ... ... ... [3, 137]. ... келіп, синтетикалық
психологизм дегеніміз – қоғамдық тартыстағы кейіпкер көрсететін іс-әрекет,
қақтығыстар, сыртқы кескін-келбет, бет-жүздегі құбылулар екендігін ... ... ... ... ... ... Бүгінгі
таңдағы синтетикалық тәсіл жазушы идеясының жүзеге ... ... ... ... ... ... дәлел портретті, қимыл-
әрекетті алсақ, екеуі де ауыз әдебиетіндегі батырлар ... ... ... ... ... ой-санасын, мінез-қүлқын танытуға қызмет
етіп келеді. ... да, ... ... та ... аналитикалық тәсілге де
тән) ертеден қалыптасқан дәстүр.
Жоғарыда аталған синтетикалық элементке қарама-қайшы, бірақ онымен
өзектес сана ағымындағы ... ... ... ішкі ... жан ... ... аналитикалық психологизм деп аталады.
Аналитикалық психологизм, негізінен психологиялық роман жанрының ... ... ... ... ... болған бірден бір тәсіл.
Аналитикалық тәсіл Қ.Әбдікованың көрсетуінше, "Ақбілек" романының негізгі
желісін ... оның ... ... – ішкі ... Романның бүкіл оқиғасы
Ақбілектің айналасында, соның ойында өтеді. Психологиялық ... түрі ... ... өзін-өзі таниды. Ішкі жан дүниесінің
дірілі, сезім қақтығыстары ... ... [7, ... ... ... ой ... дем беріп отырады
[13.71]», - деп ішкі әлемді әшкерелеудің (бейнелеудің) бірден-бір әдісі осы
психологиялық тұрғыдан өзін-өзі ... ... ... жеу) ... Бұған «Ақбілектегі» Мұқаш бейнесін жатқызуға болады, аналитикалық
тұрғыда Ақбілектің де, Мұқаштың да жан ... ... ... ... ... синтетикалық тәсілді де үстемелеп
отырған. Бұл туралы Қ.Әбдікова өз еңбегінде атап көрсетіп: ... мен ... ... ... ... ... [7, 45]», - дейді.
Таза аналитикалық тәсілмен жазылған шығармалар баршылық, олардың
көркемдік бояуы кемімей, ... ... шек ... ... ... "сана ағымына" құрылған шығармалар деп атап ... ... ... ... ... ... ... А.Ысмақова, Г.Пірәлиева атап көрсетті. Аталған
жазушылар туындыларындағы психологизм мәселелерінің актуальды мәні ... ... ... ... ... ... ... қазақ жазушыларына осы заманғы әдебиеттің жағдайына сәйкес
уақыт қойып ... ... ... бірі – "адам жанының ... ... ... кейіпкердің ішкі рухани әлеміне үңілу, жан сарайына
психологиялық талдау ... ... ... толғану, тынбай іздену ... отыр [9, 142]. ... ... ... ... ... ... мәселеге айналуының басты себебі неде?
Әдеби әдіс мәселелері ең басты дүниетанымдық, ... ... осы ... ... нақты, толымды, шешімі айқын ғылыми
келбеті – ... жан ... ... ... мен амал-жолдары,
бағыт-бағдары, сол бағдардағы жемісті нәтижелер арқылы танылмақ. Шартты
теңеуге барсақ, ... әдіс – ... ... ...... мазмұнға қарай, мазмұн пішінге қарай өзгермек. Эстетикалық байлық ... пен ... ... мен өзара ықпал-әсерінде, жаңа байланыс түзе алуында
жатыр». Психологиялық талдаудың тағы бір ... мәні ... ... атап айтқанда "ол – жазушы үшін толыққанды образ, өміршең тұлға
жасаудағы бірден бір қолайлы да, ... ... ... ... ... ... ... шығарма рухы түгілі, оның елесі де жоқ. Осы туралы сөз
қозғаған Ә. Қоңыратбаев: «Даралау – ... ... ішкі заңы [14, ... ... ... Даралыққа жету үшін типтендіру қажет.
"Типизм - творчествоның негізгі заңының бірі, ... ... ... 32]. ... ... ... ... көркемдік қызметіне
тоқталғанда ... – оның ... ... ... ... Мәселен, қазіргі қазақ әдебиетінің ... ... алып ... ... қол ... басты тәсілі –
психологиялық талдаудың ... ... ... ...... жан дүниесін бүгі-шегісіне дейін талдау деп ... ... ... басты сипаты – психологизм.
«Аңыздың ақыры» романындағы кейіпкерлер – Ұлы Әмірші, Бибі ханым,
шебер ... ... ... ... айтсақ: «Көңіл-
күйлеріндегі күйзелістермен, жан ... ... ... сыр ... ... ... сезімдік
құбылыстармен көрінеді [13, 172]». Әмірші де кезінде Әмір әскерінің ... бірі ғана ... Сол ... ... осы данқ пен ... жеткізген қанағаттанбаушылық сезім еді. Жоғарыда біз ... ... ...... ... ... Өмірдің қаталдығы мен
қатыгездігін, қулығы мен сұмдығын, әккілігін, ... ... ... ... ... ... Әккі Әмір ... уысында ұстау үшін, елді қабағынан тануды қажетті құрал
етті. Айналасындағы адамдардың іші-сыртын, ... ... ... ... ... ... тап ... зерттейтінін бейнелеуде
үлкен суреткерлік алымдылық танытқан.
Жазушылық бұндай позиция туралы Ә.Қоңыратбаев былай деген: «Сонымен
бірге оның өзіне адамдық ... ... ... Мұны ... дейміз.
Даралау жоқ жерде образ жоқ [14, 31]».
Өз сырын өзге түгіл өзінен жасыратын Әміршінің табиғаты – ... ... ... не ... не ... сырт ... ... Кейіпкер – тек төңірегіндегілер үшін ғана емес, ... ... сыр ... ... ... Оның сырт ... ... ішкі сезім ... жан ... ... ... ... ... ... тебіреністеріне
тек автор көмегімен дендейсіз. Әміршінің ой-монолог, күпті көңілімен
ойланса да, неден ... де іште ... ... ... ... ... ... бойына оқиға қумай, адам жандүниесіне терең бойлап,
оның психологиясын, рухани әлемін, ішкі ... ... ... Біз ... ... ... ... бір тәсілі – мінездік
талдау-психологизмі" [9, 173]. Ендеше, кейіпкер психологиясын ... ... ... ... ғана ... оның ... ... да. Психологтік түйсік немесе суреткерлік сезімталдық туа ... ... ... ақырындағы" Әміршінің тынымсыз ойға, небір
қиялдарға бөленген ұзақ жол, жол ... ... ... ... ... ... оны ... нәрсе – өзегіне құрт түскен қызыл алма. ... ... алма – ... ... ... ... ... басты
кілті. Иә, қызыл алма – опасыздықтың символы. Осы бір өзөгіне құрт түскен
қызыл алма арқылы үй-ішінің, өз ... ... ... өзі ... алған опасыздықты ғана түсініп қойған жоқ Әмірші, сонымен ... ... ... жер ... ... ... ... да, атағы
жер жарған даңқ пен дақпырттың да шын ғашықтың жүрегінен шығып, көңілінен
қаланған ... ... ... адал ... ... ... да құны ... түсінеді, түсінеді де күйінеді. Күйініш оны күйреуге әкеледі.
Жазушының ... сол, ... ... ... ... Бұл ... психологиялық талдау ерекшелігі творчестволық ... ғана ... ол ... ... ... ... ... адам характерін ашып, образын сомдауға мүмкіндік беретін, әдеби
тәжірибеде сыналып, өміршеңдігін көрсеткен ... ... ... ... ... ... деп ... атауға болады. Кемеңгер жазушы өз
шығармаларындағы даралауды психологизм тәсілімен жүзеге ... ... ... біз ... ... ... ... көркемдіктің шынайы
заңдарына жүгіну, ұсақты дардай ету, ... мен ... ... ... ... "Ақ ... ... бекет" шығармаларындағы кейіпкерлердің
сомдалуы, олардың саналарындағы ағым процестерімен астарлас. Ондағы адамдар
схема емес, автордың өзін де, оқушыны да үйіріп, тез ... ... ... ... мәселенің айқындылығымен, қолмен ұстап көргендей ... ... ... ... отыр.
Психологизм – көркем әдебиеттің тұтас болмысынан ажырамас қасиет,
біз ол жағдайды байқай бермейміз. Сонымен бірге ...... ... ... ... жазушы талантының төл белгісі [6,318]».
Психологиялық талдау – шығарманың ... ... ... ... ... ... ... тигізер бірден-бір әдіс.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ТАРАУ: ҚАЗАҚ КӨРКЕМ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ЖӘНЕ
ҚАЛАМГЕРЛІК ... ... ... романындағы ішкі монологтың өзіндік
ерекшелігі
Прозадағы психологизм әлем әдебиетінде ХХ ... ... әр ... ... ... Сол ... жарық көрген Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев
сынды ақын-жазушылардың шығармалары бұл айтқанымызға дәлел бола алады.
Ж.Аймауытов суреткердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетеді.
"Ақбілек" романының ұстанып отырған нысанасы – әйел ... Бұл ... ... ... бағытындағы жазушылардың ортақ тақырыбы. Романда
бас кейіпкерді тек ... етіп ... ... ... бар ... өзіндік табиғат-тіршілігімен, яғни пенделік қалтарыстарымен қаз-
қалпында бейнелейді [13, 3].
Шешесін өлтіріп, өзін зорлықпен алып кеткен ақ офицердің озбырлығына
үнсіз ... ... жан ... ... құбылыстарды жазушы
психологиялық тұрғыдан терең талдап, шебер береді. Романның бүкіл ... ... ... оның бәрі ... ойы ... ... ... нәсілі бөтен жұрттың ортасына түсіп, қара мұрттың
меншігіне айналған жас қыздың ... ... жан ... ... жан-
жақты әрі айшықты бедерленеді. ... ... ... ... ... оң ... ... жүкті болуы, оны атастырылып ... ... ... ... одан ... ... мен өгей шеше ... – бәрі Ақбілектің тағдырын қиындатып, жан азабына салады.
Кейіпкердің қиын тағдыры жазушыны ішкі монолог, ... ... ... ... ... ... адами проблемаларды, бір кезендік
қазақ өмірін, ондағы жаңа ... ... ... өмір ... күресі, ой арпалысы, көзқарас қақтығысы арқылы бейнелейді. Сөйтіп,
жазушы ... ... ... образ дәрежесіне жеткізеді. Романның
әрбір беті бізге Ақбілектің өміріндегі ... ... бір ... ... ой ... ... Және бір ... жай, оқиғаны баяндау
барысында автор мен ... ойы мен сөзі ... ... ... ... ... тұйық, қараңғылық, не болары белгісіз... Сонда
да Ақбілек тірі, ... ... Ол ... ... қазақ тұрсын, атағын орыс
естіп, іздеп келіп, алып қашты... Орыс ... ... бола ... Кім
біледі, тірі болса, үмітсіз шайтан... Өз еркімен келіп отырған ... ... ... ... ... бұл Ақбілектің ой арпалысынан сыр
беретіндей. Мұндағы көп нүктелер ... ... ... жатқан ой
ағысын, өзін-өзі жұбату (шарасыздықтан туған), алдауды аңғартады [15, 164].
Кейде керісінше, Ақбілекке ... ішкі ой ... ... ... ... ... ... Мұның іздегені орыстың төресі ме еді? ... ... ... ... зар ... ... сұрауға келіп отырғаны-ау!
Шаруаны қатын істемейді дейді. Енді кім істемекші?»
Міне, осы үзінділерден романдағы ішкі монологтың ортақ төл ... ... ... Мұны не әңгімелеушінің, не кейіпкердің айтып
тұрғаны белгісіз, екеуі кірігіп кеткен [13, 46].
Романның алғашқы бетінен-ақ ішкі монологтың көркемдік ... ... ... рөлі ... ... ... ... кейіпкерлерінің
рухани әлемін, жан дүние қалтарыстарын, жалпы табиғатын ашу ... ... көп ... ... ... ... деп жеке-жеке тарау
етіп алады да, басты деген үш кейіпкердің портреттерінен ... ішкі ... ... осы ... ... ... ... Олардың өз ауыздарына
сөз сала отырып, біраз табиғатын аша түседі.
Тегінде адам анадан туғанда жаман болып тумайды. Оның ... ... да өмір ... ... ... ... байланысты болса керек.
Олай болса әрбір адамды өмір бақи бір ғана нәрсе – ар-ұят қана ... ... ... ... ... ... неге ... Оны күнәсіз жас қыз
Ақбілектің тағдыры толғандырмады дейсіз бе? Осы әрекеттеріне есеп бермей,
төсегінде тыныш ұйықтай ... ... па? ... ... жоқ ... ... емес қой. ... бұл жайлар "Мұқаш" деген тақырыппен ... ... ... ... Яғни бұл автор тұрғысынан
ішкі монологты кейіпкер болмысын, оның ішкі ... ой ... мен ... ... ... ретінде пайдаланған әдісі ... ... бұл ... ... ... жан ... ... қазақ
прозасында алғаш қолданылған өзіндік түрлік ізденіс.
Тегінде ішкі монологтың авторлық және ... ... де бар. ... ішкі ... ... ішкі ... ... сөзі тұрғысында да берілуі мүмкін. Немесе тура автордың өз
атынан, әйтпесе ... ... ... автор сөзі ретінде көрінуі ықтимал.
Міне, біз айтып отырған осы үш ... бәрі ... өн ... ... ... ... ішкі монологты не автор, не кейіпкер айтып тұрғаны
белгісіз деген себебіміз де сондықтан. «...Әкесі мен ... ... ... кесіп өткендей, бір өткел түскенін Ақбілектің жүрегі ... ... ... ... ... қашан жылы қарар екен, қашан тіл қатар екен деп
сарылып, сарғайып күтеді: әкесінің көзі ... ме екен деп, ... ... ... ... Бір қараса да, қайғысы жеңілдейтіндей, бақытты
болатындай көреді. Сонда да әкесі көз салмайды. Енді ... ... де ... ... батты. «Жан дегенде жалғыз әкем мені жек көрсе,
енді кімге сыямын?» - деп ... [15, 253]. ... ... ... ... жаңа қайғы осы еді».
Бұл – ішкі монолог кейіпкерлерінің ішкі ой-сезімін жеткізетін автор
сөзі тұрғысынан берілуі. «Алды-арты ... ... не ... Сонда да Ақбілек тірі, Ақбілек сұлу... Ол ... ... ... ... орыс ... іздеп келіп, алып қашты... Орыс біткен бұған
бола қырқысты. Кім біледі, тірі ... ... ... Өз ... ... ... Қара ... тағдырға не шара? Жамандығынан мұндай болған
жоқ. Ақбілекті кім жазғыра алады? Малына, ... ие ... ... қай ... Азар ... жазықсыз құрбан болып жатқан көп қорғансыздың, көп
сорлының бірі шығар... [15, 164]».
Бұл – кейіпкер ... ... ... сөзі екендігі сөзсіз. Міне, қарап
тұрсаңыз, роман бастан-аяқ монологтан тұратын секілді. Және көбі белгілі
бір ... ... не жан ... ... бір ... монологы емес, қапыда
үлкен қасіретке душар болған бойжеткеннің айналысындағы адамдардың ... жылы ... ... ... ... ... ... тілеген тынымсыз
жан арпалысы, толқу мен тебіреніске, мұң мен ... толы ... ... ... сезім жағдайы – жүйелі түрде жүріп жатқан психологиялық
процесс.
Біз көбінесе жекелеген эмоционалдық жағдайды екінші бір ... оның ... ... мен ... процесіндегі қозғалысына куә
болып отырмыз. Мысалы, бір бөлімнің сонындағы Әмір ... ... ... алып келе ... ... сондағы қыз шері – монологы қалай
шебер берілген десеңізші: «Осы арам деміммен, арам ауызымен әкемнің ... ... ... қайтып оны да арамдармын? Құдайдан қорықпай, оның
құтты қадам мешітіндей үйіне ... ... ... ... ... жайнамаз салатын жерін қалай денем шімірікпей ... ... ... орыс ... ... қызы деп, кім көрінген ішінен
күледі-ау! Әлде біреуі әкеммен, не өзімнен егескен күні айтып та ... [15, ... ішкі ... ең ... ... ... белгілі. Өйткені
адам жалғыз қалғанда ғана ойына, сана ағымына ерік бере алады. Сөйтіп өз-
өзімен ... ... де ... қалады.
Эмоционалдық қозғалыс ой қозғалысына дем беріп, дамытып отыр. ... ... ... Ақбілекті ақтарға ұстатып, кейін үйіне қайтып ... ... ішкі ... арқылы да ... ... ... ... өзін-өзі талдау (психологический
анализ) көрнекті орын алады. Ішкі әлемді әшкерелеудің ... ... ... – осы ... ... ... талдау, жегідей жеу. ... ... өзі ... ... ... ... дейін немесе сәттен кейін)
көңіл-күйі, жан азабы үстінде кейіпкердің ... ... өз ары ... ... көрінеді. Және ол сөз қылмыс ... өз ... Оның екі түрі ... ... талдау (самоанализ) және
кейіпкердің өзін ашуы (самораскрытие ... Осы ... ... ... ойы мен ... ішкі өмір ... ... ол мезгіл өзі қылмыс
жасаған сәтке сәйкес келеді. Кейіпкер дәл сол ... ... ... не сезінді т.б. туралы әңгімелейді. Ал ... ... ... ... мен жан ... өз ісін ... салу тұрғысынан жан-
жақты айтылады. Осы орайда айтылған теориялық тұжырымға Аймауытов бейнелеп
отырған Мұқаш бейнесі, оның ішкі ... ... ... бола ... [13, ... ... мен ... ба? Қазақ болсам өз қаныма неге мұнша
өшіктім? Өзгем өзге ғой, ... ... ... ... келе ... ... көкке созғызып, жүйкесін құртып орыстарға ұстап бердім-
ау! ... ... бұ ... не ... бар еді? ... мен ... ақымақ шығармын [15, 164]».
Мұқаштың өзін әшкерелейтін күнәсі де бар, оның себебі де бар. Өз
дәрежесінде оның ... ... ... ... ... Аймауытов пайдаланып
отырған бұл тәсілі Ф.М. Достоевскийдің Раскольников ... көз ... ... ... жан ... ... ... (екіге жарылу) тәсілі Жүсіпбектің де жиі жүгінетін әдісі.
Оған "Ақбілек" романы тұтастай дәлел [16, ... бір ... ... ... ... ... ... өз ісін саралап-таразылауынан өзге автордың араласып отыратыны
жиі кездеседі. Мәселен, ... ... қаны ... адам ... ... бір соны ... арқылы да аша түседі: «...Баласын иіскейін деп оқталды
да, ойына бірдеңе түсіп кеткендей тоқтай қалды. ... ... ... ... қолын, арам демін, арам ернін тигізуге батылы бармады.
Молдадан да, ұйықтап жатқан нәрестеден де, ... ... ... ... ... Аңдаусызда аяқ астынан әлде бір ит арс ... тұла бойы ... ете ... [15, ... пәк нәресте мен қылмысты әке ... ... ... кейіпкердің ішкі әлемін әшкерлей шенейді.
Суреткер қыз қасіретін бейнелеуде ой толғаныстарымен бірге, сол ... ... ... ... бет ... жалпы мимикаға үлкен
мән бергені байқалады. Ішкі ... ... ... ... ... қимыл-қозғалысындағы еріксіз әрекеттер де ... ... ... Осы ... озық ... бірі ... ... да құтылып, әулие-дуанаға аттай мініп келе жатқан уыз, ... ... ... ... ... келе жатқан ауылы, әкесі.
Әкесін көреді, құшақтай көріседі, апасына құран оқытады, ... ... ... ... ... ... жұбатса да, ... ... бір ... ... ... ол түйіртпек нәрсе арқандаған аттай,
қуаныштың құлашын жаздырмайды, бер жағы бұған да шүкіршілік еткісі ... ар жағы ... ... ... езу ғана ... ... Бет-
ауызы, көзі күлмейді, ілгіштеніп жібермейді [15, 191]».
Аймауытов адам психологиясын, жан-жүйедегі дүлей толқындардың ... ... ... ... ... әдістерін де әдемі түрлендіреді.
2.2 Мағжан Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі ой ағысы
М.Жұмабаев шығармашылығының зерделі зерттеушісі Ш. Елеукенов ... ... ... ... атты әңгіме, сөз жоқ, қазақ прозасының
көркем дамуындағы ірі ... ... ... ... соны ... шығарма [17, 282]».
Автор «Шолпанның күнәсі» әңгімесінде шығармашылық еркіндікке
жекелеген әйел образы, оның ... ... ... ... ... ... сезім арпалыстарын кеңінен қамти жазу арқылы
барды. Әңгімеде бір Шолпанның болмыс-бітімін ашу арқылы жалпы әйел затының
жан ... ... шолу бар, ... ... адамның тіршілік иесі ретіндегі
жан сырын ашып, сол арқылы ... ... ... кездесетін мінезді,
табиғатты зерттеуге ұмтылу бар.
Жанры жағынан қарастырғанда бұл ...... ... адам ... ... ... ... зерделеп, саралайды. Мағжан
Жұмабаевтың көркем мінез жасау жүйесінде күрделі психологизм алдыңғы сапқа
шығып, көркем зерттеу ... ... қай ... ... ... пен өзгешелік
көрініп тұрады. Шолпанның өзгеден оқшаулығы – өзінің сүйгеніне, ... ... ... ... Ол кезенде сүйгеніне тұрмысқа шығу –
қазақ қыздарының арасында сирек кездесетін жайт.
Психологиялық көркем дүниелерді сомдаған Мұхтар ... ... ... ... ... ... анық ...
Толстой, Достоевский. Адам жанын соларша қойма ақтарғандай ақтармаған соң,
жазушылықтың мәні де жоқ. ... ... ... ... бәрі
сылдыр су, жабайының тақ-тақ жолы [18, 129]», - деген пікірі бар. ... та өз ... адам ... ... ... ... ... шығарманың «сылдыр су» болатындығын ұғынғандығы анық.
Бұл әңгімедегі бар ... ... әлем ... ... ... ... ... өмірі де ойлау логикасы да өзгеше,
ешкімге ұқсамайды.
Ол – ойдың адамы, сондықтан да ол көп ... ... ... ... ... кеш те ... түсінді. Түсінді де, бармағын
тістеді. Сүйгені ... бала ... ... ... Сол ... ... ... не келіп, не кетпеді, не істеп, не қоймады. Қолынан
келгеннің бәрін ... ... ... де атанды, молданың сасық түкірігін
де жұтты. Бір бала үшін ... баз ... ... ол ... ... ... түйіп, күйеуінің көзіне шөп те сала бастайды. ... бәрі ... ... үшін ... ... Алайда, оның ойын да, жанын да,
түсінер жан табылмады. Жанына жалау ... ... жары да оның ... ... ... да, ірі ... иесі ғана ірі әрекетке бара алады. Біреудің
бақыты үшін өзін құрбандыққа шалу да үлкен жүректің, ерен ерліктің белгісі.
Тәңірден сұраудан, тәуіптен ... бала ... ... ... ... ... Ол елдің өсегіне, құдай алдыңдағы күнәдан де қорықпай,
Сәрсенбайдың бір ғана ... – бала үшін ... ... ... ... ... мінез, жеңілтек қылық емес. Мұндай қадам тек батыл әйелдің
ғана қолынан келмек. ... ... ... ... Сәрсенбайды бақытты
ететін бала керек.
Адам жанындағы драматизмді, үлкен әлеуметтік мәні бар ... ... ... ... әңгімесінің арасында жай сөздің екпінінен: «Балалы үй
– базар, баласыз үй – мазар" деген сөз ып-ырас-ау» - ... ... жаңа бір ой жарқ ете ... "Үш ... бері балам болмасын деген
тілегінің қате болғанда да ... ... бала ... ... өмірінің
қу мазарға айналатындығы" еді [19, 295]».
Бұрындары ойы түгіл ... ... ... ... осы сәтте бастап
Шолпан үшін ... да, ... да ... ... Бала ... жаңа ой, ... жан толғаныстары мен азан арпалыстарын алып келді. "Өмірдің әрбір
минуты сайын, Шолпан ойының, Шолпан жанының ... ... өліп ... ... ... ... " Ұрлық қыл да, мал тап. Ойнас қыл да, бала ... ... ... ... шын ... Осы бұзық ой келген сәттен
бастап "баланы ... табу ... ... ... ... Арлы әйел ... ... бұл сауал тағы да тынымсыз ой арпалысын, сана сергелдеңін
тудырады. Сөйтіп, ... ... ... де тауып береді. Ақыры болашақ
баласына ата ... ... ... ... ... тектілігі,
денсаулығының мықтылығына дейін таразыға салып, ... ... ... ... ... әйел ... кең ... ойлайтын ақылды
Әйел-ана екендігін дәлелдесе керек-ті.
Жалпы автор кейіпкер тіршілігін өз бейнелік қадір-қасиетіне, мінез-
құлқына, үміт-ынтасына, іс-әрекетіне қарай бір қою ... ... ... Адам ... ... өмір ... бұралаң-
бұлтарыстарының логикалық құбылыстары, сананың үздіксіз күресі т.б. мұнда
үлкен шеберлікпен ... Бір ... біз ... ... де ... ол сұлу ма, жоқ әлде көріксіз бе, түр-тұлғасы қандай? Кейіпкер
бізге Шолпан емес, оның ойы, ... ... ... ... ... рөлін толығымен атқарып тұр.
Кез келген психологиялық шығармада оның табиғатын ашатын тәсілдердің
қолданылатыны хақ. Олай болса ... ... де ... ... жан ... ашып, характер сомдауға сүбелі
үлес қосарлық, іс-әрекеттің нанымдылығын да ... ... ... ... ... ... асқаны күмәнсіз.
Жазушы тіршілік үшін, бала үшін ешбір жолдан тайынбайтын ... ... ... ... автор кейіпкерін азапқа салып өлтіреді.
Әдебиеттанушы ғалым А. Ысмақова: «Жазушы өз кейіпкерін ... ... ... оның ... біреу: ешкім адам өмірін қиюға құқылы емес, ... ... ... ол жоғарыдан берілген [12, 181]» - деп ... ... ... ... ... ... – ішкі монолог. Бұл орайда
орыс ғалымы Т.Мотылева: «Адам өз сөздерінен гөрі, ойларында ... ... Ішкі ... ол XIX ... ... ... ұлы ... ойының мән ашудағы басты тәсілі болды. Онда сырт ... ... ... ... бар [20, 179]», - ... ... айтады.
М.Жұмабаев та осы ішкі монологты әңгіменің өн ... ... ... ... ... ... іштей сөйлетеді, ойлантады,
күйіндіреді, қуантады. Бала болуын алғашында тілемеген ... ... ... ... ... «аһ» ... кейіпкер өмірінің бір ғана бөлігін алады да, сол ситуация
арқылы ... ... ... ашып береді.
Оқиға бас аяғы аз ғана уақыт ішінде өрбиді. Ары ... ... ... түседі. Шолпанның күнәсі жұртшылыққа біліне бастайды.
Сәрсенбай әйелінің бойындағы ... ... ... ... біледі. Яки,
Сәрсенбай өзінің бедеулігін бұрыннан-ақ сезген. Мұны ... ... ... бұл ... ой ... Өйткені, Сәрсенбайдың
кемшілігі жайында ой Шолпанның ішкі толғанысынан көрінеді.
«Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегі терең психологизм, ішкі монологтың
барлық ... ... ... ... ... сипатына сай
баяндаудың драмалық тоқайласуын оқиға мен кейіпкердің ситуациясына сай
мәнерлеу, бұл ... адам ... оның ... ... ... мен
ой-арманын, толғанысын, болмыс пен құбылысқа тән ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән және осы ... ... ... ... ... ... ... жалғыздық мәселесі
Жалғыздық – қашанда жеке адамның басындағы қайғы-қасіретке, ішкі
ойға, емін-еркін егілуге де, ішкі ... ... ерік ... өз ... да, ... да ... бар ... Әрі бұл адамның
(кейіпкердің) ішкі табиғатынан, болмыс-бітімінен сыр берер, оның характерін
ашуға да өзіндік үлес қоса ... ... ... ... адам ... ғана ішкі ой еркіндігіне бой алдырады. ...... ... ... еске алу, ... ... ... белгілі бір шешім
қабылдау секілді толып жатқан философиялық, ... ... ... сан ... ... сезімдік құбылыстарды бастан кешетін кезең.
Ішкі ... ішкі ой ... ... ... кезі де осы ... адам ... қапаланғанда немесе шектен тыс қуанғанда еркінен ... ... ойы ... ... енбеген сұмдық іс-әрекеттерге баруы да
мүмкін. Оны психологияда, философияда, ... ... ... ... ... ... ... тыс болатын психикалық,
физиологиялық құбылыс "безсознательность" (санасыздық) делінеді. Оның қазақ
әдебиетіндегі ... ...... сұлудағы" Қаракөз, оның ойда-жоқта
өзінің қойшысы Болатқа сыр ... ... ... тап сол сәтте бұл әрекет
туралы саналы түрде ойлап үлгерген жоқ, тек ой оған аяқ асты ... де ... тыс ... өзі ... ... тап болды.
М. Әуезов бұл жерде жалғыздықтың шын мәнінде де табиғат пен тіршілік
заңына тән емес ... ... ... ... философиялық
астармен жеткізіп отыр [13, 26].
Тегінде М.Әуезовтің суреткерлік шеберлігінің өзі осы адам ... ... ... ... ... ... Оны ұлы ... өзі
былай деп түсіндіреді: «Тегі адам құр әрекет етпейді, ол белгілі бір байлау
жасап, соның ... ... ... Сол ... ... ішкі бір
қажетті сырдан туатын бойлау екені бізден ... ... Ал ... ең
керекті, ең қызықты жайт – сол бүркемеде қалған жасырынның өзі емес пе?»
Адамның ішкі ... оның ... ... мен ... ... жазу М.Әуезовтың шығармашылығына тән қасиет. Сондықтан ... ... ... ... ... де ... ... адам өзінше бір
жұмбақ әлем. М.Жұмабаев айтпақшы, ... ... ... ... жаны ... ... қиын ... жоқ, адам – шешуі жоқ жұмбақ" [19, 97]. Сол
жұмбақ дүниенің шешуін табу таза ... ғана ... ... Ол үшін ... ... ... ... оның ішкі өміріне ену, оны зердемен
зерттеу психологиялық бейнелеудің кеңдігін талап етеді.
Әуезовтің ... ... ішкі ... ... жүріп
жатқан сана ағымы, психологиялық талдау секілді психологизмнің сан алуан
түрлі ... ... ... ... алып ... ... ... емес. Кейде
тіпті бүкіл әңгіме кейіпкердің ішкі өмірінен тұрады. Және бір тоқталар жай,
жазушының ... ... әр ... ... ... ... ... ұзақ әрі жан-жақты етіп жазудан, яғни оқырманын жалықтырамын деп
жүрексінбейді де. ... ... ... осындай ойлығымен, жан дүние
тереңдігімен, сюжеттік динамика мен ... ... ... ... ... ... ... әңгімесі міне, осынау үлкен қасиеттерді бойына
жинаған туынды. Әңгіме "әу" дегеннен-ақ қарама-қайшы ... ... ... тау ішін ... алып келе ... үш жолаушы жігіт көңілді.
Алыстан күн ... ... ... ... кірбің
көрінбейді, ән салып, тауды жаңғырықтырады. Ал осы кезде оларға ... ... ... жалғыз, жаяу бала келе жатты". "Оның" ойында үлкен мұң,
қабағында қалың қайғы бар еді. ... ... ... ... ... пен жамандық, қуаныш пен ... ... пен ... екі жақтан келе жатқан екі ... ... ... – өлім мен ... ... бітпейтін күресін еске
салғандай. Мына жан-жағыңызды қоршаған ... ... ... ... ... тұратын секілді. Бірін-бірі
білмейтін және біріне-бірінің ... ... жоқ ... ... ... ой айту үшін алып ... кейіпкері он екі жасар бала Қасым – тас жетім. Ол ... ... ... бар ... ... ... де
айырылды. Дүниеде жалғыздықтан артық қандай ... ... ... ... ... сол ... ... жалғыз қалды. Бүгінгі мына
азапты жолға шығуына мәжбүр еткен де осы ... ... еді. ... ... ... ... айрылғандағы зары:
«... – Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала ... ... ... ба? ... ... сорлы, шынымен жетім болғаным ба?
[22, 213], - деп дауыс салып жылауы – оның ішкі ... ... ... ... еді. ... өлім – ... ... жатбауыр
адамдардың алдындағы мұның айғайы, ... ... ... тым ... ... Әжесінің өлімінен соң қайғыдан қайтып бас көтере
алмаған бала тек түсінде ғана ... ... ... Өйткені, ол
түсінде үнемі «өзін алдына сүйіп уатып, ... ... ... әке- ... еді».
Түс көру тәсілі – психологиялық бейнелеудің бір түрі. Бұл тәсіл
біздің ... ... ішкі ... беруде жиі қолданылатын
әрі берік дәстүрге енген көркемдік компонент [13, 28]. Оны ... ... да, ең ... ... ... ... біледі.
Мұндағы түс әжесінің артынан өлуге бар жас баланың аз да болса
тіршілік кешуіне ... ... ... ... талшық еткен тәсіл-тін.
Түсінде әке-шешесінің: «Біз тіріліп келдік, енді өлмейміз. Сен ... сен ... ... көз ... ... ... алып келді... [22,
218]» - деген сөздерді бала санасындағы арманның ... ... ... түс те ... ... ... келе ... де қойды, әке-шешесі де,
әжесі де «келмейтін болып, алыстай берді». «Қасымның үміті жарық күні ... ... осы ... ... ... ... қасіретті де қайғылы күндері
басталды. Әжесі қайтқан соң жаны ашығансып қолына алған ... Иса ... ... ... үш салт атты ... қарсы жүріп келе жатқан Қасымның
қайғысы – ағайыны Исадан көрген ... ... ... рөл ... ... бізге жасырын жатқан кейіпкердің жан құбылысындағы
психологиялық процесті жан-жақты ашады.
Үнемі аштықта, күтімсіздікте, ауыр ... ... жас ... келе ... ... қаны бұзыла бастайды". «Осының бәрі қосылып, ойын
шатастыра берді. "Жетім ит", ... ... ... ... оның ... де
шығарады. Көршілердің қайрауымен Исаға ақырында қол көтереді. Бұл –
Қасымның ... өз ... ... ... қатыгездікке қарсы
қарғысы еді. Осы бетінен қайтпаған бала қайтып Исаның үйіне қайрылмайды»,
зарлап еңіреп, ... мен ... атын атап ... ... ... ... Одан арғы Қасымның тағдыры Ғазизаның тағдырын қайталайды.
"Қорғансыздың күніндегі" аяз – ажал – ... ... ... ... ... ... ол ... күшейіп адам образына
енеді. Алдына «тісі ақсиған, ұзын ... ... ұзын қара ... бар ... ... ... Бір қызығы автор барлық жағдай осы боранды адамға,
тіршілік тағдырына қарсы күш ретінде көрсетеді. Әуезов шығармаларындағы Аяз
кейіпкер ... Ажал – Адам ... ... ... ... ... оның ... да адам әрекетін жасайтындығын ... ... ... ... ... толық дәлел бола алады.
Мысалы, "Қысты күнгі ... атты ... ... ... жамылған ақ дала.
Айналада көз тоқтатарлық бұдыр жоқ. Ақ кебінге оранған ... ... өлім ... зор ... ... ... тұрғанға
ұқсайды. Тіршіліктің бір белгісі білінбейді. Көзге түсетін жан иесі жоқ.
Жер жүзін тымсыл буғандай, ызғарлы қар, суық аяз тас ... ... ... ... бар. ... барлық жағдайда аязды "тірілтіп" адами кейіпте
көз алдымызға елестетеді.
Осы Ажал-Адам қаршадай баланы бауырына қысып, тағы да ... ... ... Тіпті асыққаны сондай, «Қасымға әмірлі дауыспен ақырып:
«Артымнан еріп жүр, әлсіз денеңнің ... ... ... ... ... ... тасқа қарама! Өліп қалсаң да, артымнан еріп ... - ... ... жан ... «Ағатай, жетіммін», - дегеніне де қарамады [22,
219]. Міне, Ажал-Адам жас ... ... ... ... ... жол ... тартқан жан азабын, өз тағдырына қарсы қайсарлы
санамен, бет-жүздегі физиологиялық өзгерістер мен психологиялық ... ... ... яғни ... ... ... ашады.
2.4 Ә. Кекілбайұлының «Аңыздың ақыры» романындағы сана ағымы
Сана ағымы – адамның ішкі жан дүниесіне талдау жасау. Сана ағымы қат-
қабат ... ... ... келетін ойлар ағыны болады, яғни
көркем туындыдағы көйіпкер ойына, ішкі дүниесінің ... ... ... шығармалар сана ағымында сомдалғаны даусыз [13,
33].
Ә.Кекілбайұлының қазақ әдебиетіндегі психологиялық прозаны дамытуға
қосқан ... мол. ... ... ... жазушы байсалды баяндау,
философиялық, психологиялық терендікті өз творчествосына темірқазық етіп
алған. Тарихи тақырыпқа барғанда кейінгі ... ... ... бойын
аулақ салып, тарихи тұлғалардың көркемдік бейнесін кескіндеуде кейіпкердің
моральдық болмысынан тұтастықты сақтап дамытады.
"Қызыл ... ... ... атты үш ... ... ... әу
баста Ұлы Әміршінің алыс сапардан оралу сәтінен басталады. Әңгіме кейіпкер
бейнесіне көшкен автор ... ... ... ... ... ... ойдың
бәрі ішкі монолог, еске алу, көңіл түкпіріндегі күпті ... ... қажу ... ... ... – Ұлы ... Бибі ... шебер іс-
әрекеттерімен емес, көбіне көңіл-күйлеріндегі күйзелістерімен, ... ... ішкі ... сыр ... ... ... ... құбылыстарымен көрінеді. Романда диалогтан ... ... ... да ... кейіпкерінің сұңғылалығына нандырады. Әккі Әмірші
қарамағындағыларды уысында ұстау үшін елді ... ... ... ... ... адамдардың іші-сыртын, пендешілік осалдығын, көніл
түкпіріндегі ... ... ... ... тап ... ... суреткерлік алымдылық бар. Роман тек Әміршінің монологі, күпті
көңіліне ойланса да, ... ... де іште ... сырбаздығы оқиғаны
оймен өрбітеді. Суреткер бүкіл роман бойына оқиға қумай, кейіпкерлерін
ділмарсытып көп ... тек жан ... ... адам ... ... ... ішкі иірімдерін драматизмнен ашады.
Роман басында Әміршінің тынымсыз ойға, небір қиялдарға бөленген ұзақ
жол, жол бойындағы оңашалық, ... ... ... ... ... ... нәрсе – өзегіне құрт түскен қызыл алманың өзіне ... ... Бұл ... ... алма – ... тынышын тонаған көркемдік
нышанның басты кілті. Осы бір өзегіне құрт түскен қызыл алма ... ... өз ... ... алауыздықты, өзі жоқта орын алған опасыздықты
ғана түсініп қойған жоқ ... ... ... ... ... жер ... жартысын билеген қаһары да, атағы жер жарған даңқ
пен ... да шын ... ... ... ... қаланған мұнара
меңзеп тұрған адал да таза махабаттың жанында ешқандай мәні жоқ ... ... ... де ... ... оны күйреуге әкеледі. Өзегіне
құрт түскен қызыл алма Әміршінің де ... құрт ... ... қас-қабағынан-ақ аңдып барлық жайды, сырды ұғатын Әмірші енді
өзінің бастапқы қалпына келе ... ... ... мінез, көзқарастан
біртіндеп өзгере бастайды. Бұрындары тек өзім дейтін, тек ... ... ... ол енді ... ... ... дәрежеге жетеді. Неге? Бәріне өзегіне құрт түскен қызыл алма
кінәлі. Бұл ... ойы ғана ... ... де контрасты, екіге
жарылуын көрсетеді. ... ... ойы мен ... ... ... аяқ ... пайда болған қақ жарылуын бейнелеген
сәтіне көз салып көрелік:
«...Былайғы пенденің күндізгі ... өз ... ... сіреспе тіршіліктен бір сәт босап, арқасы жазылатын түндері бар,
түнде ол жұрттың көзіне көрінбейді, сөзін де ... ... ... ... ... түні де жоқ. Бұл түнде де тас қаранғыда да ... ... ... түкпір-түкпіріндегі жымысқы көздердің бәрі
бұны көреді, ал бұл төңірегін тас қып қымтап ... тас ... ... ... не қойып жатқанынан атымен бейхабар. Ол адамдық ... ... бір ... тартқанымен, түңгі ләззатынан біржола
мақұрым... [23, ... ... ... ... сауал жауабын ол өзінен, жанындағы
адамдардан іздейді. Кез-келген кісінің ішкі сырын, ... ойын ... ... ... ... ... әккі Әмірші екі қайтарса
да алманы қайта алып ... ... ... ... ... ... компоненттердің портреттік бейне, мимика, іс-әрекет, бет-жүздегі
құбылыстары арқылы ... ... ... ... еді, бұл жолы ... Тайсала қоятын қызметші әйел көрінбейді.
Сонда қалай, мына әйел манағы құрт ... ... ... ... білмеген болғаны ма? Көрсе, бұдан неғып қысылмайды? ... ... бүлк етер ... ... ... ... да, ... иіп, тағзым еткен
күйі жұп-жұмыр бөксесіне сарғыш шытыра ... ... ... тек әйел ғана ... таба алатын бір әдемі әзәзіл жүріспен
есікке жылысты [23, 38]».
Адам ... ... ... ... ... компоненттер –
портрет (сыртқы детальдар), іс-әрекет, бет-жүздегі ... бәрі ... ... ... мен ... (душевные движение и ... жиі ... ... [13, 35]. ... ішкі ... ... ... мен жан арпалыстары да осындай сыртқы детальдар ... ... ... ... ... ... ... ағын судай
ойы (монолог) бар Әмірші табиғаты ішкі тағдыры арқылы ... ... ... әйел бәрін біледі екен" деген бір сөйлемді баяндау желісін үзбей
келе ... ... сөз екен деп ... ... зер ... бұл Әміршінің
ішкі ойы-монологы екен. Әйелдің әрбір әрекетін, қимыл-қозғалысын қадағалап
шығарғандағы өзіндік шешімі. Осы жерде ... өз ... ... ... ... ... етіп қолданатын өзіндік
өрнекке ерекше баяндау стилі де қылаң береді.
Кейіпкер ойын ... оқыс бір ... ... ... ... ... ағысының табиғилығын да аңғаруға ... ... ... адам ... мен жан ... ... жүріп жатқан
психологиялық, процестің ұшқындары.
Кішкентай ... ... ... ой түюді
творчествалық кредо еткен жазушы үшін әлгіндегі қызыл алма да – ... ... да ... кіші ханымның түсі де деталь. Алайда, ... ... ... жүк артып тұр. Осындағы әр ... сол ... ... өлім мен ... ... ... ... әшкерелеп, бүкіл адам нәсіліне ... ... ... ... ... ізгі қасиеттердің мәңгілігі
туралы философиялық ой түйеді. Ақыры осы үш деталь Әміршінің ... ... ... сан ... бергі санасын сарсытқан жауапты тауып береді:
«...Иә, көп мұнараның өне бойынан ... ... тану ... ... ... ұрып тұр. ... ол ... кімнің махаббаты?
Жоқ, жоқ, шебер мұнараны салдырған ханымнаң алыс жорықтағы ... ... ... ... ... ... ... бейнелеген... Өліп-өшкен
махаббатын бейнелеген», - деген Әмірші монологінің ізін ала ... ... «Иә, ... Көк мұнараның сиқырына ол енді түсінді...
Әлгі бір көзбен көріп қолмен ұстатқандай ұрымтал ойдан жаңылып ... ... ... ойлап, әбден жаттап отыр. Иә, бәйбішесі
жіберген ... құрт ... ... ... ... енді табылды [ 23, 60]».
Міне, Әміршінің ырқына ерік бермей ағылған ой ... ... ... ... ... пақыр қайдағы жоқ азапты өзі ойлап табатын болса
керек» , - деген автордың сөзі ... ... өн ... өзек ... түп ... да іспетті. Әмірші бір ғана мұнараның жұмбақ жайына
қанығамын деп, ... ... ... ... табиғатына тән
пендешіліктің парқына, тылсым сырына үңіледі, ... ... даңқ пен ... алдамшылығына көз жеткізеді. Әмірші
санасында бірде сатылап бірде тізбектеліп, бірде ... ... ... көнбей ағылған, тасқындап тасыған психологиялық процесс –
ішкі сезімдер жүйесі – ашу, ыза, кек ... ... ... ... ... ... еріксіз, ырықа көнбей бір ойдан бір
ойға, бір ашудан бір ашуға көшіп, жол-жонекей талай жауыздықты ойлап, пішін
сол ... ... ... та ... Осы Әмірші бойындағы жауыздық ... ... жоқ» ... өзі ... ... сан алуан сезікті ойлар
мен сол сергелдең сезім тудырған түйінділер оны талай жауыздыққа ... Адам ... ... кейде саналылыққа, ырыкқа көнбейтін
рефлекстологиялық құбылыстарды ғалым Л.Выготский: ... ... ... ... бір минутке де тоқтамайтын, ... ... ... бар. ... ... ... әсер ... біздің мінез-
құлқымыздан байқалады (Әміршінің жауыздық іс-әрекеті ... ... ... және осы ... ... біз ... пен оны ... ұстайтын
заңдарды тани түсуді үйренеміз, - деуі ... ...... жан ... мен
оның ұғым, көзқарастарының ажырамас тұтастығы іс-әрекет ... ... ... ... паш ... [24, 318]».
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы образ эволюциясы осылай, себеп-
салдардың түп-тамырына ... ... көз ... ... ... ақыры" романының композициялық қүрылысында "Қызыл алма" деп
аталатын бірінші тарау тек қана ... ... ... алма ... ... өзі жоқта салынған мұнара бойындағы жұмбақ сырды сарылып
іздеуінен тұрса, ... ... ... ... ... Жаппардың жүрек сыры,
мұнара салу барысындағы ... мен ... ... ... бір
көргеннен ғашық болған Кіші ханымға деген жан баласына тіс жарып айта ... ... ... ... тас ... ... яғни мылқау мұнара-
жігіт монологінен тұрса, үшінші бөлім "Махаббат" – бұл кіші ... ... ... ... сәт ... күрт ... ... құбылыстарынан, трагедиялық тағдырынан сыр суыртпақтайды. Романның
басты үш ... үш ... ... ... ... да, ішкі
өмірлері де, жан ... ... да, ... ... ... да,
қоршаған ортасы да сан алуан, жас мөлшері де әр ... ... ... ... жай – ... ... ... бір-бірлеріне деген
ішкі, құдіретті де құпия іңкәр сезімдері ғана. Қазақ ... ... ... ... ... біржолата бет бұрған, оның табиғатын
терең танып, өз әлінше меңгерген ... ... ... ішкі ... сана ... ... жазылған
"Аңыздың ақыры" романындағы "Мұнара" тарауында да сол көркемдік ... ... ... ... қымыран іриді" дегендей, шебер
жігіттің жұтқыншағын ... бара ... ... – бұл ... ... әрі бұл ... ... дегендей, Әмірші алдындағы құпия қылмысын
«жүзімнен, көзімнен білініп қалмас па екен" деген бозбала ... ... ... де ... тұр. ... ... сасқан, қысылған жайын
елеусіз қалдырмай, бүге-шігесіне дейін қазбалап жазады:
«...Дымы ішінде боп, тыныш тұруға ... ол ... де ... ... ... ... әлденеге қыж-қыж жыбырлап, тамағы қышып ... "Қап, ... пәле ... тап ... - деп ... мұң екен, алқымға
толып, қылғындырып тұрған пәлекет босанатын жер іздеп абайсыз жөткірініп
қалды. Ол аз ... тағы ... Екі беті ду ... ... ... "жігіттің" Әмірші намазға келеді деген хабар естісімен
дегбірі кеткен беймаза көңілін осылай ... ... ... ... ... ... көңілі қалаған Зурадан торығып өмір қызығынан
түңіліп жүрген ... осы ... салу ... ... алып, оның күннен-
күнге биіктеп бара жатқан құрылысымен бірге көңілі де көтерілгенін ... ... ... ... қиюластырған.
«Жаппар мұнараның кемшілігін енді көрді. Біресе көңіліне ... ... көзі ... ... ... ... өз ... таусылып, жан-
жағына түкірініп бітеді... [23, 111]»
Осы үзіндіден кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... құбылысы да қалыс қалмайды. ... өз ... алар ... ... ... фактісі, қимыл-
әрекеттері өзгеріс сыры мен оның сыртқы эффектісі де орын ... ... ... ... ... ішкі өміріне, сырт көзден тысқары
тіршілік-тынысын тап ... ... ... ... ... де сол бір
шабытты шақтың шалт сезімдерін қапы қалдырмайды. Ішкі жан ... ... ... ... ... ... ашылады. Бір-бірімен жымдасып, бірігіп
кеткен осынау көркемдік компоненттер жазушы шеберлігінің тағы бір ... ... ... ... ішкі психологиялық тартысқа
құрылуы – Әбіш творчествосына тән қасиет. Оның бір үздік үлгісі де ... ... ... ... ... ... ... тарау тек
қана Кіші ханымның ішкі диалогына, ой-сана қақтығысына, пікір ... ... ... ... құбылыстар мен ой-сана ағысын,
жан сарайындағы сан алуан арпалысты тап басып, ... ... ... психологиялық талдау сөз өнеріндегі шынайы шеберлікті қажет етеді.
Өзіне объект етіп алған адамдардың рухани әлемін, ішкі ... ... ... танытып келе жатқан талантты жазушы бұл жолы ... ... мән ... ... ... бір ғана қарапайым оқиғаны
(детальды) ... тиек ... де, соны ... трагедиялық коллизициялар
дәрежесіне көтеріп, рухани әлемдегі, адам санасындағы ... ... ... ... ... ... арқылы шебер өрнектейді. Детальға үлкен мән ... ... ... өмірдің әлеуметтік, философиялық ... ... ... адам ... ішкі ... ... ... тырысады.
2.5 О.Бөкей шығармаларындағы психологиялық параллелизм және пейзаж
«Параллелизм екі құбылысты салыстырып қана қоймады, сонымен бірге
біреуіне тән әрәкетті ... ... ... ... ... ... ... ағашпен т.б. көрінетін табиғат бейнесімен адам өміріне
ұқсастырылды», - деп жазады А.Н. ... [25, ... – екі ... қатарластыра, жанастыра алып бейнелеу
тәсілі. Екі түрлі ұғымды білдіретін тіл элементтері ... әсер ... ... бейне тудырады. Бұл халық ауыз әдебиетінде жиі қолданылады
[13, 91]». Кейіпкердің ішкі ... ... ... ... ... ... "Ер ... жырындағы Тарғынның
монологын мысал етуге болады. Психологиялық параллелизмнің ... ... ... ... атап ... ... Ол үшін бұл ... табиғатына үңілу қажет. "Қызғыш құс" өлеңін зерттеушілер
психологиялық параллелизм ... деп ... Бұл ... ақынның
тағдыры қызғыш құспен салыстырылған.
Көл қорыған сен едің,
Сен де айырылдың көліңнен.
Ел қорыған мен едім,
Мен де айырылдым елімнен.
...Сені көлден ... ... ... ... ... ... екпіні [26, 192].
Адамдар тіршілігіне тән әрекеттер табиғатқа көшірілген. Сол арқылы
табиғаттағы ... иесі – ... ... ... тірлігі, аянышты халі
бейнеленеді. Және ақынның өз тағдыр-талайы, қызғыш құсқа мүң шағып, тіл
қатуының ... оны өз ... ... түйсіну сезімі жатыр. Бұл
сияқты мысалдар Абай, М.Жұмабаев, Қ.Аманжолов т.б. ақындар шығармаларынан
кездеседі.
"Мұзтау" повесіндегі Ақтанның оқшау бітімімен ... ... ... ... ... ... ... барысында танылады. Повесть
оқиғасының мазмұнында Ақтанның "арғы жақтан келген" жұмбақ адаммен кездесуі
бар. Жүмбақ ... ... ... мылтығын кезеген Ақтан бәрібір оны ата
алмайды. Кейіпкердің осы сәттегі көңіл-күйін жазушы ... ... ... ... табиғат құр долылықтан түсер пайданың аздығын
шамалады ма, әне ...бейшара ... ... [27, 83]». ... ... ... табиғат құбылысынан ажыратамыз.
«Бүгін де күн бұлтты... тек сұрғылт тұман ғана жер-көкті жалмауыздай
жалмап алып, ... ... ... [27, ... ... рет ... ... аспанға қарады: көкпеңбек боп, мұңсыз-
қамсыз төңкеріліп тұр екен. Қас қылғандай, ... да дәл ... ... ... ... Аспаннан жылу, үңгірден салқындық білінеді [27,
85]».
Кейіпкер бойындағы бір-біріне қарама-қарсы ой-сезімдердің тайталасын
табиғат арқылы бейнелеу бұл повесте жиі ұшырасады. ... алты ай ... қысы ... біржола енгендей, аса бір ауыр да тұнжыр мінез танытады
табиғат [27, 86]». ... ... ... ... ұқсастыра суреттеу оның
ерекше бітімін таныта түсу үшін ... ... ... ...... ... бітімі болса, Ақтан – тобырдан саяқ, рухы биік, ерекше
тұлға, авторша айтсақ, "ертегі адамның ... ... ... да, ... да ... көк төсіне ракетадай
атылған айналайын Мұзтау еді: Мұзтауды, оның алып бейнесін ... ... ... деуші еді [27, 86]». "Мұзтау" повесінде автор мұзтаумен
егіздей ... ... ... ... ... Мұзтау тылсым сипатымен
ілігеді. З.Ахметов бейнелеу, ... ... ... ... атап ... ... ... де осы кейіптеумен сабақтасқан
деп қараймыз. О.Бөкей табиғат құбылысын жанды бейнеге айналдырып, ... ... ... ... ... аударған. Осы повестегі
егіздеу басқа да шығармаларына тән. "Құм мінезінде" құмның ... ... ... ... "Құм ... ... Бархан тұншыға ызаланады,
тұншыға назаланады. Ақырында құм көшеді, Бархан буырқанады. Әдемі, ... - ... ... ... [28, 35]. Бархан мен құмды егіздей
суреттегенде жазушы құмға адамға тән ... ... ... ... ... кейіптеу тәсілінен егіздеу тәсіліне көшеді. «Құм
жылдар бойы суырыла-суырыла езіліп қалған, баяғыша жер ... ... ... көше ... байыз тауып, біржола қоныстанған. Соңғы ... ... ... ... мынау қазақтарша отырықтана бастап еді...
Сұмаңдап кеп, сусылдап кеп ... ... ... ... ... аяқ ... томпайып-томпайып қалған құмдақ қызыл күрендене ... ... [29, 18]». ... осындай кейіпте бейнеленуі ұлттық болмыс
пен мінезді де танытып өтеді. Көшкен құм ... ... ... мен шежіресі
де кірігіп, әрекетіне ұлттық мінез кірігеді. Адамға тән көңіл-күй құмға
көшіріледі: «Кей күндері мынау ... ... ... ... ... үн шығарып, кейде мынау тарихтың бар шежіресін қойнына тығып, бүк
түсіп жатқан құм өз-өзімен өксігендей демігіп, ... ... ... ... Құлақ түре-түре, өзінен басқа тірі жан естіп, ұға бермейтін
сыбыр естігендей екі ... тас ... ... ерте ... ... ... ... әлдиі талып жетіп, мәпелеп тербеткендей жабырқаңқы жанын
жұбатқандай болушы еді [29, 20]». ... ... ... ... ... ... өзі күрделі сипатқа ұласқан. Құм ... сыры ... ... ... құм жылайтын, ...Иә құм сөйлейтін, ...Иә, құм жырлайтын, ...Иә,
құм толғайтын, ...Иә, құм айтатын, ...Иә, құдай құм ... ... ... тілін тек өзі ғана білетін Бархан онымен күбір-күбір
әңгіме шертісер еді [29, 25]». Бархан мен құмның ... адам мен ... ... ... паш ... ... ... шөл даланың кейуана-жердің мәңгілік
мойымайтын, мәңгілік өзгермейтін, қайратты да қайсар мінез-құлқын танытар
ұлы елдің бел ... ... ... оны ... дейін сөз ету Бархан бейнесін аша
түсу үшін қажет. Құмның іс-әрекеті, мінезі ... ... ... ... ... мазмұнын ашып тұр. «Иә, бүгін Қызылқұм мінез
көрсетті! Неге ашуланады, ... ... бұл? [29, 30]». ... ... ... Ішкі нала мен ыза, оның үстіне өзі ... ... ... ... ... итке ... тастауы Барханды ашындырады. Ол
Сейтқұлға қол жұмсайды. "Мәңгі бақи ұйықтап ... ... ... ... ... көрсетті", - дейді жазушы [29, 32]. Алдымен тып-тыныш жатқан
құм көшеді. Жазушы суреттеуінде құмның ...... ... Табиғат
құбылысы мен адам мінезін егіздей беру ... ... ... нәр ... ... өз ... шеберлікпен арқау етіп, Құм және оның көшуі
арқылы Барханның бүкіл болмысын танытады. Құмның барлық ... ... ... ... Оның ... ... ... осыған мысал.
«Жылдар бойы нығызданып, дөңайбат жасап жатып алған қиқар ... ... ... ... алып ... ... қаларлық... Жыртық, қызыл
құмның бой жасағаны шығар... Енді қайтып ашу шақыра шамырқанып, ... ... ... ... ... көз жұмып, өлген шығар [29,
36]». Кейіпкердің ары қарай жалғасатын ішкі ойы ... ... сыры ... ... Сол ... ... ... болмысын, оның іс-
әрекетінен Бархан ... табу қиын ... ... ... ... тең ... отырып, Барханмен егіздейді. Кейіпкер есімінің де символдық мәні
бар. Құм-Бархан жазушы бейнелеуінде бір-бірімен үйлесім ... егіз ... ... ... ... ... ... Повесте құм –
саналы рух. Құм тағдыры мен Бархан тағдыры ... ... Әрі ... ... құм деп ... өзі ... ауыстырылған
(метафоралық) бейнесі тәріздес. Дегенмен, бұл повесте ... ... ... рөлі ... Адам мен табиғатты
егіздей суреттеу "Жасын" әңгімесінен де көрінеді. Бас кейіпкер – Қиялхан,
оның табиғаттағы ...... ... ... ішкі ойы арқылы
тілдестірсе, Қиялханды қарағаймен түсінде тілдестіреді. ... ... ... суреттегенде, ең алдымен, сыртқы ұқсастық негізге алынады
«бұлақ жағасындағы жалғыз қарағай жеке дара ... ... ... ... адаса жаратылған қарағай Қиялханның қазіргі сақ өмірін
қайталағандай болатын». Қарағай кейіпкердің түсінде тіл ... ... ... ... ... ... атаулыны табиғат, жаратылыс атынан
жазғырады. ... ... жай ... қирауының ишаралық сипаты бар.
Қиялханның өзгелерге оғаш көрінер ой-арманы бәрібір күйрейді.
Психологизм ... ... пен ... ... ... ... үңілу, бүгін мен болашақты кешегі күн көзімен
бағамдау мақсатында ... ... ... ... ... ... да ... күнмен, тіршілікпен үйлесім таппай жатады.
Сондықтан да олар ... ... ... тағы бір ... ... негіз болатын табиғат
суреттерінің өрнектелуі. Жазушының ... ... ... С.Қирабаев:
«...Суреткерлігі еш талас тудырмайды, тіл өнерін жақсы меңгерген. Образды
тілге, бейнелі суретке бай. Ол адам ... ... ... ... ... ... табиғатын жетік біледі, оны да ... ... ... ... [30, 529]», - дейді.
Жазушының суреткерлігі туған жер ... ... ... ... басталып, сабалап үрген қарлы боранда қан
түкіртерлік қатігездік бар. ... ... ... болса да, жалмап жұтып,
жоғалтып жіберген. Айқай дүниенің бар билігі өзіне ... сол ... ... ... ... ... үйіріп, оң жамбасына келгенін
бәрін осқылап, көк айыл долылық қысып, өзгеше өкпегі ... ... [30, 529]». ... ішкі ... ... жалғыз ұлдың
қауіпті сапарға аттануы алдындағы қорқынышы ... ... ... ... ... екі ... ... шарпысуы өтеді. Бірі – ұлым сайтан
көпірден аман өтер ме ... ... ой да, ... – сол ... ... тәңірге жалбарыну, қорымға барып аруаққа сыйыну. Бірінші ойдың
конкретті көрінісі боранда, ... ...... ... де ... Енді құйрық-сайғақ шаншылған төмпешікке жеткеннен кейінгі табиғат
көрінісі: «Боран ... ... ... ... ... ... үлегермей
қалған қар ұшқындары ғана еріншектене қылаулайды». Төңірек түгел көрініп,
құлаққа Бұқтырманың сарыны ... ... ... бар зат дүр ... ... ... ... қуанды». Ұлыған боранның зәрі сынып,
айылын жия бастады. Бағанағы долылықтың бәрі жоқ, ... ... ... ... ... тәуіп етіп, аллаға сыйынып ішкі қауіптен ... ... ... Оның ... ... ... ... ығыстыра
бастады. Аспанның санасындағы тыныштық табиғатқа да орнай ... ... ... ... ... ... ... Нұрланның
жан дүниесіндей пәк, таза кейіпте суреттелген. О.Бөкей пейзажды қаһарман
жанының ... ... ... ... ... ... ... суретінсіз
кейіпкердің жан диалектикасына бойлай алмайсыз. Табиғат ... адам ... соны ашу үшін ... саралауды табиғаттан бастайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысында біздің негізге алып отырғанымыз психологизмнің
көркем әдебиетте алатын ... ... ... шығармадағы образдық
даралауға әсері болғандықтан, жұмысты жалпы психологизмнің пайда болуы,
зерттелу тарихынан бастадық. ... ... ... ... ... ... таныту үшін, жалпы адамзаттық ... ... ... ... сезім-күйдің сәулеленуін, оның шығармадағы
өзіндік сипатын сақтап, адам жанының диалектикасын ашуға лайықтап қолдану ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінен бастап, әдеби процесстің қалыптасуында әр түрлі ... Оның ... және ... ... қаламгердің
қолданысына қарай құбылып отырады. Біздің басты ... өзі ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы психологизм мәселесінің
бұрынғы қолданыстан ерекше екеніне, ... ... ... ... сан ... даму ... биік ... қалам
тартқан жазушылар психологиялық талдаудың ең бірінші кейіпкер характерін
даралаудағы сипаты мен көркемдік ... баса ... ... ... аналитикалық тәсілі жазушы үшін ... ең ... ... екенін айттық. Оған дәлел – Ж.Аймауытовтың
«Ақбілегі», М.Жұмабаевтың ... ... ... ... ... ... ... шығармаларына жасалған талдаулар.
Сана ағымы әдісінің шығармадағы көрінісі – ішкі ... ... ... ... ... ... амал-тәсілі. Ішкі
монологты ұлғайта қолдану, оны ... ... сол ... ... ... мәселені таныту – қаламгердің басты ... ... ... ... әдебиеттерде ертеден орын алған
тағы бір түрі – психологиялық егіздеу мен ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы әдеби қолданыстағыдан
қысқарғанымен, нақтылана ... ... ... сол ... ... танытуға айырықша әсер етеді.
Сонымен қазіргі әдебиет сыншыларын, ... ... ... елеңдете бастады. Осыған байланысты психологизмнің
қаламгер туындыларындағы психологиялық талдаудың негізі мен мәніне тұжырым
жасап, ой қорытуға тырыстық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... Г. ... ... прозасындағы психологизм мәселелері.
Автореферат. – Алматы, 2004.
2. Литературная энциклопедия терминов и ... ... ... ... ...... 2003.
3. Майтанов Б. Қаһарманның рухани ... ...... ... ... Ф.М. О ... литературе. – Москва, 1987.
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы, 2002.
6. Майтанов Б. Қазақ романы және ... ...... ... ... Қ. ... романдарындағы тұлға концепциясы. –
Алматы, 1997.
8. ... А. ... ... в ... и ... //
Проблема психологии в советской литературе. – Ленинград: ... ... ... Ж. Өмір ... және ... ... – Алматы: «Ғылым»,
1991.
10. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – ... «Ана ... ... Чернышевский Н. Полные собрания ОГИЗ. – Москва, 1939.
12. Исмакова А. Казахстанская художественная проза: поэтика, жанр,
стиль. – ... ... ... Г. ... ... әдеби сын, зерттеу, сұхбаттар. –
Алматы: «Білім», 2001.
14. Қоңыратбаев Ә. Шеберлік сырлары. ... сын. – ... ... ... Ж. ... – Алматы: «Жазушы», 1989.
16. Піралиева Г. Ішкі монолог. – Алматы, ... ... Ш. ...... ... ... Әуезов М. Анкетаға жауап. // Жұлдыз, 1991, №10.
19. Жұмабаев М. Шығармалары. Үш томдық. – ... ... ... Мотылева Т. Внутрений монолог и «поток сознаний». // Вопросы
литературы, 1986, № 1.
21. Әуезов М. ... ...... ... ... ... М. ... томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы»,
1979.
23. Кекілбаев Ә. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1989.
24. Выготский Л.С. ... ...... ... ... А.Н. ... ... и его формы в
отражениях поэтического ... ... ... – Москва: «Высшая
школа», 1989.
26. Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. – Алматы: «Жазушы», 1989.
27. Бөкеев О. ... ... ... ...... ... ... Б. Көркемдік көкжиегі. – Алматы: «Жазушы», 1981.
29. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы ... ...... 1994.
30. Қирабаев С. Сын мақалалар мен зерттеулер. Екі томдық ...... ... 1992.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет
Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі29 бет
Көркем прозадағы деректілік және психологизм203 бет
Көркем шығармадағы психологизм. Тарихи тақырыптағы қазақ романдары. Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер15 бет
Лирикалық проза. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар16 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету131 бет
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері38 бет
Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік, философиялық мәні. Лирикалық проза. Мемуарлық шығармалар13 бет
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь