ХҮ – ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығы

Кіріспе

Жоспар:
І. Қазақ хандығының құрылуы қарсаныңдағы жалпы жағдайға сипаттама.
1.1 ХҮ ғасырдағы Қазақ хандығының құрылуы мен нығайуы.
1.2 Қазақ хандығының ішкі саясаты.

ІІ. Қазақ хандығының қайта дәуірлеу және қоғамдық құрылысы.
2.1 ХҮІІ . ХҮІІІ ғасырдағы Қазақ хандығы.
2.2 Қазақ хандығының тарихи маңыздылығы
Қорытынды
Өзектілігі: Қазақ халқының тарихын зерттеу қоғам өміріндегі мәні мен орны ерекше және өте маңызды болып келеді. Солардың ішінде айырықша көңіл аударарлық кезеңдерінің бірі – ХҮ ғасырдағы Қазақ хандығының құрылуы, қалыптасу тарихының өзекті негізгі пробемаларын талдап, сол кездегі таптық күрестің және ұлт – азаттық қозғалыстың өзекті мәселелерін зерттеу бүгінгі күннің талабы.
Мақсаты: Ел Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атап көрсеткендей, «тарих дегеніміз өткеннің ғана сабағы емес, ол едәуір дәрежеде болашақтың да көрінісі» дегендей әрбір ұрпақтың өткен тарихты оқып үйренуі, одан тағылым алуға деген талпынысы барлық ұлттар мен халықтар үшін заңды құбылыс. Сол себепті Қазақ хандығының құрылуының өзіндік ерекшелктерімен ұлттық болмысымызды көрсету және тарихтағы орны мен мәнің ашу баяндаманың басты мақсаты болып келеді.
Міндеті: ХҮ ғасырдағы Қазақ хандығының орнығуының мәнін ашып көрсету мен ішкі саяси жағдайының ерекшеліктеріне тоқталуымен бірге қоғамдық құрылымына талдау жасау басты міндеттерінің бірі.Сондықтанда отандық тарихты оқып үйрену, оны ұрпақ санасына жеткізу бүгінгі күндегі басты міндеттерідің бірі болып табылады. «Егер біз мемелекет болғымыз келсе, өзіміздің мемелекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн» (Нұрсұлтан Назарбаев. Тарих толқынында. Алматы, 1999ж,273 - бет).
1. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих – и – Рашиди».
2. Мұхаммед Хайдар Дулати «Шайбанинама»
3. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тауарих ғұзидаин нұсыратнама»
4. Мұхаммед Хайдар Дулати «Раузат» ас – Сафа»
5. Мұхаммед Хайдар Дулати «Қазақ хандығы тарихының материалы»
6. К.А.Пищулина «14-ғасырдың ортасы – 16-ғасырдың басындағы Шығыс оңтүстік Қазақстан»
7. «Қазақ ССР тарихы», 2-том, Алматы, 1979ж.
8. К.А.Пищулина «Қазақ хандығы», «Қазақ совет энциклопедиясы», 4-том
9. «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі», Алматы, 1971 ж.
10. «Қазақ ССР тарихы», 1-том, Алматы, 1957 ж.
11.Фазлолаллбин Розбехан Исфахани «Миһманнами Бұхара», Москва, 1976ж.
12. Абдолла ибн Мұхаммед ибн Али Насыролла: «Зұюдат әл - әсар»
13. А.А.Семенов «Алғашқы шайбанилар және Мауреннахр үшін күрес»
14. В.В.Веньяминов – Зернов «Қасым хан жайындағы зерттеу».
15. Зайнидин Уасафи «Бадайи әл – уақаии», «Қазақ хандығы тарихының материалдары, Алматы, 1969 ж.
16. Хайдар ибн Әли әл-Хұсайн Рази «Тарих – и – Хайдари».
17. Ахмет Заки Уәлиди «Түрік – татар тарихы», Қазақ, 1915ж.
18. П.П. Иванов «Қарақалпақ тарихының очерктері»,1935ж
19. «Өзбек ССР тарихы», 1-том, Ташкент, 1967 ж.

20. Искандар Мұнши «Тарихи алаһарайы Аббаси» Тегеран.
21. Махмұд ибн Уәли «Бахыр әл – асырар», 6-том
22. «Қазақ совет энциклопедиясы», 6-том.
23.А.М.Позднев «Астрахань қалмақтарының тарихи әдебиет ескертеіштері»1885 ж.
24. А.Левшин «Қырғыз – қазақ даласының сипаттамасы».
25. Профессор С.Аспандияров «Қазақ тарихының очерктері», Алматы, 1997 ж.
26. Абусейтов М.Х. «Казахское ханство во второй половине ХҮІ века» Алматы, 1985 ж.
27. Абдураимов М.А. «Очерки аграрных отнашени в Бухарском ханстве в ХҮІІ - первой палавине ХІХ века», Ташкент, 1966 ж
28. Қасымбаев «Хан тарихы – халық тарихы» //Егеменде Қазақстан, 31-шілде.
29. Мустапаев Д. « Түркістан қазақ хандығының астанасы» // Қазақ тарихы. 1993ж.
30. Басин В.Я. «Казахстан в ХҮ – ХҮІІІ вв. // Вопросы социально - политической истории, Алматы, 1969ж.
31. Басин В.Я. Россия и казахское ханство в ХҮІ – ХҮІІІ вв.» Алматы, 1971 ж.
32. Галиев В.В. «Внешняя политика казахского ханство в конце ХҮІІ – первой пол. ХҮІІІ в.» // Бөгенбей батыр. Ақмола, 1991ж.
33. Хасенов Ә. «Қазақ хандығы қай жылы құрылды ?» // Қазақ тарихы. 1993ж. 1. 38-40 п-р.
34. М.Қани «Қазақтың көне тарихы» Алматы,1993 ж.
        
        ХҮ – ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығы
Кіріспе
Жоспар:
І. Қазақ хандығының құрылуы қарсаныңдағы жалпы жағдайға сипаттама.
1.1 ХҮ ... ... ... ... мен ... Қазақ хандығының ішкі саясаты.
ІІ. Қазақ хандығының қайта дәуірлеу және ... ... ХҮІІ – ... ... ... ... Қазақ хандығының тарихи маңыздылығы
Қорытынды
Кіріспе
Өзектілігі: Қазақ халқының тарихын зерттеу қоғам өміріндегі мәні ... ... және өте ... ... ... ... ішінде айырықша көңіл
аударарлық кезеңдерінің бірі – ХҮ ғасырдағы Қазақ хандығының ... ... ... ... ... талдап, сол кездегі таптық
күрестің және ұлт – азаттық қозғалыстың өзекті мәселелерін зерттеу бүгінгі
күннің талабы.
Мақсаты: Ел ... ... ... ... ... «тарих дегеніміз өткеннің ғана сабағы емес, ол ... ... да ... ... әрбір ұрпақтың өткен тарихты оқып
үйренуі, одан ... ... ... талпынысы барлық ұлттар мен халықтар үшін
заңды ... Сол ... ... ... ... ... ұлттық болмысымызды көрсету және тарихтағы орны мен мәнің
ашу баяндаманың басты мақсаты ... ... ХҮ ... ... хандығының орнығуының мәнін ашып көрсету
мен ішкі саяси ... ... ... ... қоғамдық
құрылымына талдау жасау ... ... ... ... оқып үйрену, оны ұрпақ санасына жеткізу бүгінгі күндегі басты
міндеттерідің бірі болып ... ... біз ... болғымыз келсе,
өзіміздің мемелекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда ... ... ... жөн» ... Назарбаев. Тарих
толқынында. Алматы, 1999ж,273 - бет).
Тарихнамасы: Әлемдік немесе кез - келген елдің ... білу ... ... сол тарихтың түп – төркіндері мен тарихнамасын оқып үйренуден
басталады, яғни аталған тақырып бойынша қандай ... ... ... Сол ... ... ... ... тоқталсақ: ХҮІІІ
ғасырда Ресейдегі орыс императорлық Географиялық Қоғамы Алтын Орда ... ... ... ... ... тарихында алатын орны мен маңызын
анықтау үшін осы тақырыпқа байқау жариялады. ... үшін өте ... ... айналып, белгілі ғалым – зерттеушілер, тарихшылардың
біренеше буын ... ұзақ ... бойы осы ... айналасты.
Нәтижесінде ХҮІІІ –ХІХ ғасырларда Ресейдің ... ... осы ... ... тарихшыларынан асып түсіп, алға шығарды. Ең бастысы
қазіргі күнде Қазақ хандығының ... ... 5 ... 2 ... ... ... ... қарастырылған. Қазақ хандығын зерттеуге өз
үлесін қосқан зерттеушілер орыс ... бірі – ... ... ... ... К. Пищулина : «Қазақ хандығы тура ХҮІІ ғасырға
дейін ... ... ... ... ... ... билігі
ықпалының алмағы қазақтардың этникалық аумағымен сайкес келмесе де, ал
хандықтыуң шекарасы ... ... ... мен ... ... жиі ... ... да, дегенмен бұл ... ... ең ... билеушінің билігі әбден айқындалады». С.Т. Кляшторный
мен Т.И. Сұлтанов, М.Х. Дулатидың «Тарих – и – Рашидиін» жинақткап ... ... ... тарихын байланыстыра баяндайтын ортағасырлық
мұсылман тарихнамасындағы жалғыз шығарма», деп өте дұрыс және ... ... ... да Орта ... ... пен Уәлиден бастапт кейінгі
Вельяминов – ... және ... ... ... ... Қазақ
хандығының тарихын М.Х. Дулатидың деректері негізінде баяндалып келді.
Қазақ хандығының құрылуы туралы ... ... ... ... ... ... билік етуі 870 (1465 – 1466) жылдан басталады. Алла
жақсы біледі және 940 (1533 – 1534) ... ... ... ... ... толық билікке ие болалды».Яғни Қазақ ханығының құрылуы 70 жылдай
уақытқа созылған едәуір ұзақ үдеріс. Орыс ... В.В. ... ... ... отырып: В конце 1460 – х в начале 1470 – х ... ... ... ... Жанибек считался ханом справителем Тирейя, но, видемо,
не имел ... ... ... ... ... ... ... в
управление правительное заподное крыло». Олай болса, осы ... ... ... хан ... ... 1466 жылдан басталады деп
есептелінеді. « Қазақ хандығының құрылуы бір ... ... ... акт
емес» ұзақ ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы: С.Г.
Кляшторный, Т.И.Сұлтановтар Қазақ хандығының құрылуын Әбілхайыр өлген ... мен ... ... ... қайтып оралып билікті басып алуымен
байланыстырады да, ... ... ... ХҮ ... 70 жылдары,
нақтырақ айтқанда 1470 – 1471 жылдары деп есептелінеді.Н.Н.Вельяминов –
Зернов ... ... ... өзінің әйгілі еңбегінде «Вы в первой
части Тарих – и – ... ... ... ... ...
Бугахана, сына Увейсь - хана и брата Юнусь - хана говорит следующее: ... ... ... ... - хана ... Дешти – Кипчаке» деген
жолодары бар. К.А.Пищулинаның ... ... ... ... ... ... ... атауымен белгілі болған этникалық
топтар кірді:дулаттар, үйсіндер, керейттер тағы ... ... ... ... ... маңызды орынға ие болып, қазақтың ұлы
және орта жүздеріне кірді». М.Х. Дулатидің «Тарих – и ... мен ...... дерегіне қарағанда , ХІҮ – ХҮ ғасырларда Іленің сол жағасында
және Янги (Тараз) ... ... Шу ... оң ... ... ... баурайын, орта Сырдария өңірі мен ... ... ... М.Х.Дулатидың «Шайбанинама» және тағы басқа
деректемелердегі ... ... ... ... негізгі аудандры қазақ хандығына Қасымхан тұсында
біріктірілген».Қадырғали Жалаиырдың айтуынша «Ұрысхан ұлы ... ... ұлы ... хан болды. Тез арада әр ... ... ... Ақыр ... Еділ төңірегіндегі, Жайық бойында, Сарайшық
қаласын жақын жердегі Қас ... ... апат ... Оның ұлы ... хан деп атанған осы Жәнібек хан атасының ұлысын өзі биледі» деп
жазды.Сондай – ақ ... ... ... ... ... ... туралы: «...Оның қуатының өскендігі соншалық Бұрындық ханды қуып
жіберді. Бұрындық хан ... ... ... ... ...... ... Розбехан Исфахани былай дейді: «Түркістанның халқы
қазақ ... ... ... ... ... олармен осы
жердің тұрғындары арасында ешқандай ...... және ... ... деп ұлы мәртебелі хан (Мұхаммед Шайбани) жарлық шығарды.
Ал тағы бір кезде Түркістанның кейбір ... мен ... ... ... ... жөнінде болған еді бұйрық та болған еді».Шайбани
ханның жорықтары туралы баяндайтын Фаззлаллах ибн ... ... ... наме – и – ... еңбегінде Бұрындық хан есімі сол тұстағы қазақ
ханы ретінде аталады да, Шайбани хан ... ... ... тек ... хан ұлдарының есімдері жай айтылады. Шайбани ханның төртінші жорығы
Абдаллах Балхидың «Зүбдат ал–асар» еңбегінде ... ... бұл ... ... ... ... Самарқанға дейін қашып келеді.
Шайбани ханның бұл жеңілісіне Абдаллах Балхи мынандай баға ... ... ... ірі жеңіліс дейді, ең шарықтауға жеткен ... енді ... түсе ... ... ... айтуына
қарағанда, қазақтың жеңілуіне себеп: екі ұдай ... ... ... ... мен ... ... қараған жасақтың әскер басшылары
өздерінің соғыс ... ... ... ... ... себебі қазақ хандары ... ... ... ... ... ... бастығы И.Крылов ақын айтқан. Ол: ... ... ауыз ... ... ... ... шыға алған болар
еді , бірақ олардың бір ханы ... ... ... екіншісі соғысуды
қояды. Сөйтіп, өздерінің иеліктерін қалмақтарға жем қылып, жұрдай болып
шыға келді» деп жазады. Және де ... ... ... ... араб ... де ... ұлағатай тілінлде жазылғаны белгілі. Солардың
бірі - Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік шежіресі» (ХҮІІ ғ) – ... ... төл ... бірі ...... ... ... тарихи дерек көзінің бірі - Әбілғазының «Түрік шежіресі» болып
келеді.
Практикалық маңызы: Қазақ хандығына ... ... ... мектеп
оқушыларына тарих пәнінен көмекші құрал ретінде қолдануға болады.
Құылымы: Құрылымына тоқталсақ курстық жұмысым кіріспеден басталады,
яғни ... ... ... ...... жазылады.Екі
тараудан құралған, ол тараулар бірнеше бөлімдерге ... әр ... ... ... ... ... және әдебиеттер
тізімінен тұрады.
І. Қазақ хандығының құрылуы қарсаныңдағы жалпы жағдайға сипаттама.
1.1 ХҮ ... ... ... ... мен нығайуы.
Қазақстан тарихындағы маңызды мәселелердің бірі қазақ хандығының
құрылуы болып табылады. ХҮ ... 50 – 60 ... этно – ... ... яғни ... ... бір ... құрылымға
бағынуы, қазақ жүздері мен тайпалардың бірігуі, ұзақ ... ... ... ... қазақ хандығының құрылуына әкелді. Қазақ
хандығының ... ... ... ... ... Сыр ... Ертістен
Жайық жағасына дейінгі жалпақ өңірге ... ... ... дәл осы ... ... оның ... болған оқиғалар ықпал
етіп, оның тарихи алғы шарттары ... ... алғы ... оның ... он – он бес жыл ... ... одан 100 – 150 жыл ... оқиғалардан іздеу керек. Алтын Орданың сол
қанаты Ақ Орда (Көк Орда) қазіргі ... ... көп ... ... ... болды. Астанасы Сығанақ қаласы болған Ақ ... ХІҮ ... Орыс ... ... ... ... ... жүргізе
бастады. 1357 жылы Алтын Орданың ұлы ханы ... ... ... ... саяси жағдайы қиындайды, аумалы – төкпелі дүрбелең кезеңі
басталады. ... ... ... ... тақ билігі үшін күрес өзара
соғыстарға айналады.Айналасы жиырма жылда жиырма хан ауысады, ... ... ... ... қаза ... ... осындай аумалы – төкпелі
кезінде Ақ Орда хандарының әулеті де Алтын Орда тағына ұмтылады. ... ұлы хан ... қол ... бірі Жошы ұрпағы Орыс хан
еді. Ақ Орда билік тізгінін ұстаған ... ... ... жер ... ... ... ... Ақсақ Темір мен күрес үстінде
өтеді.Ақ Орданы жеке ... ... ... ... ... Барақ ханның
да күш – қайраты ... ... 1428 жылы ... хан ... ... Орданың шығыс бөлігінде тағы да береке кетеді. Тақ ... ... Бұл ... ... ... жетіп өз ... ... ... ... құрылымы берік болмады, оның
ішкі жағдайы тұрақсыз болды. Міне, осы ... ... ... ... ашты. Әбілхайыр ханның 1457 жылы ойраттардан ойсырай жеңілуі оның
беделін бір ... ... ... ... ... хан ... алады, өзінің билігін мойындағандарды жазалай отырып,
қатал тәртіп орната бастады.Өзара ... ... мен ... және
Әбілхайырдың қатал шаралары халық бұқарасының жағдайына ауыр тиі. Биліктен
шеттетілген Жошы ... ... пен ... және ... пен Уәлидің
маңына көптеген ру және тайпа ... ... ... Хан ... ... халықтың өзара топтасып сыртқа кетуі бұл ғана емес еді.
Әбілхйырға ... ... ... өте келе ашық ... ... ... ... Керей мен Жәнібек бастаған үлкен топ ... ... да, ... ... ... ... іргесін көтеріп бір
күнде ауа көшеді және қазақ хандығының алғашқы іргесін Шу мен ... ... ... ... Бұл ... Хайдар Дулатидың
жазбасы бойынша хижыраның 870 жылы (1464 – 1465 ... ... ... ... халқының құрылуын одан да әрі 1456 – 1457 жылдарға дейін
ұзартады. Бүлік шығарған ... ... ... ... Әбілқайыр хан
1468 жылы үлкен қол жинап Шу бойына аттанады.Керей мен ... ... ... ... Бірақ суық түсіп, әскерлердің алға жылжуы
қиындайды және осы кезде кенеттен Әбілхайыр хан ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан өлгеннен кейін ол құрған
мемлекеттің іргесі шайқалады. Ірі ... мен ... көп ... ... ... ... көшеді, олардағы шанырақ саны екі жүз ... ... ... ... ... болған оның ұлы Шейх – Хайдардың
әрекетінен ... ... Осы ... ... мемлекетіндегі өзара
тартыс пен оның әлсіреуі де қазақ хандығына қаз – қаз ... ... ... ... ... ... ... кезде Батыс Жетісу жерін,
Шу мен Талас алқаптарын иеленді. Моғолостан хандары Есен Бұғы мен ... ... ... одан әрі ... ... күштері болмады.
Қазақ хандығының құрылуы мен оның нығаюы ... да ... ... ... ... мент ... ... тікелей
байланысты. Ата тегімен таратсақ екеуі де төре ... ... ... ... ... хандығының іргесі қаланып бұғанасы қатқан
ХҮ ғасырдың соңғы 30 – 40 жылы ... мен Орта Азия ... ірі ... ... ... толы ... ... Әбілхайыр дүние салысымен қазақ
хандары ... ... ... өз ... алу жолдарындағы күреске бірден
араласып кетті. Қазақ хандығы ірге көтерген алғашқы ... ...... ... ... мен ... ... кең байтақ далалар
үшін аяусыз ... ... ... хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені
мен Талас өзенінің ... еді. ... нақ осы ... ... рет « Қазақстан» деген атау қолданылды (Уасифи, 16 – ғасыр),
ежелден осы ... ... ... ұлы жүз ... ... ... ... қазақ тайпаларымен етене аралдасып кетті.
Қазақ хандығының алдына үш үлкен тарихи міндет қойылды:
1.Мал ... ... ...... ... ... ... тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп ... ... ... ... ... ... көкейкесті
мүддесі еді.
2.Шығыс пен батыс арасындағы сауда керуен жолы үстіне орнаған Сырдария
жағасындағы Сығанақ,Созақ, ... ... ... ... қарату.Бұлар осы өнірдегі саяси – экономикалық және әскери –
стратегиялық берік база болатын.
3. Қазақ тайпаларының басын ... ... ... ... ... ... маңдайалды маңызды міндет – Сырдария
жағасындағы қалаларды қарату күресі болды.
Әбілхайыр немерелері Мұхаммед Шайбани мен ... ... ... ... ... ... мұрагерлерімен күресте толық жеңіске
жеткен қазақ хандығы Әбілхайр хан 40 жыл ... ... ... ... және ондағы көшпелі тайпаларды бірте – бірте өзіне қосып алды.
«15-ғасырдың ... ... ... ... оған ... ... бірсапыра территориясын басып алды». Сөйтіп қазақ хандығының
территориясы әлдеқайда кеңейді, оған тұс – ... ... ... ... ... Сырдария жағасындағы қалалар үшін Әбілхайыр немересі Мұхаммед
Шайбани ханмен күрес отыз жылдан астам уақытқа ... Бұл ... ... ... ... ... (1480 – 1511) тұсында толастаған жоқ.
Сырдария бойындағы қалаларды алу үшін ... ... ... ... ... ... еді. ... қатар Түркістан аумағымен билеген
Әмір Темір әулетінен шыққан Әмір Мұхаммед Тархан мен Моғолостан ханы ... бұл ... ... түсіруге сұқтанды. Бұлардың бәрінің назары –
Сырдария жағасындағы стратегиялық маңызы зор ... ... ... ... ... ... даласын басып алу және ондағы халыққа өктемдік ... Бұл ... үшін ... ... да ... ... ... Бұл күрестің
мән жайы мынанадай болды: Әбілхайыр ханның мұрагері Шайх Хайдар өлтірілген
соң Астраханьға ... ... ... ... ... Шайбани
Астрахань қоршауынан қашып шығып, Түркістан аймағына келіп,Әмір Темір
тұқымынан ... ... ... ... ... ... Шайбаниді
қолдап,қазақ хандығына қарсы аттандырмақ ... ... ... Шайбани
оның бұл үмітін ақтамады, керісінше оның қолынан Түркістан аймағын тартып
алды. 1470 – жылы қыста ... ханы ... қол ... ... ... [2;58]. ... ханы Әз ... ұлы баласы Махмұд Созақ қаласын
бағындырды, екінші балдасы Еренжі ... ... ... түбінде
қазақтардан соққы жеген Шайбани Бұхарға қашты. Сөйтіп, Сырдария ... қала – ... ... мен ... ... ... хандығының құрамына кірді.
Екі жылдан соң Мұхаммед Шайбани Түркістанға қайта оралып, Ноғай ордасының
әмірі Мұса мырзаның көмегіне ... ... ... ... мен ... ... Бұл уақытша жеңіс еді, Бұрындық сұлтан мен Махмұд
сұлтан бастаған қазақтың біріккен ... ... ... түбінде
Мұхаммед Шайбанидың әскерлерін талқандады.Бұрындық сұлтан Сығанақ қаласын
қайтарып алды, бұл шайқаста күйрей жеңілегн Мұхаммед ... ... ... жағасындағы қалалар қайтадан қазақ хандығына өтті, бірақ
аумалы – төкпелі Жағдай үздіксіз өмір сүріп отырды [3;57].
15 – ... ... ... Әмір Темір әулетінің өкілі Сұлтан
Ахмет мырза мен Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд арасындағы соғыста ... ... ... ... ... қолдауымен тағыда Аркөк,
Сығанақ қалаларын басып алды. Қазақ ханы ... хан ... ... ... ... Бұл кеде Мұхаммед Шайбани әскерлерінің бір ... ... ... ... – ді. Қаланың тұрғындары қазақ әскерлеріне қала
бекінісінің қақпасын ашып берді. Сонымен бұл ... ... ... ... соң ... ... ... туысы Махмұд Сұлтан билеген
Яса қаласын қошауға алды. ... ... ... ... ... әскерлері Аркөк қаласын қырық күн бекінді. Үш жыл бойы қазақтармен
соғысқан Мұхаммед ... ... ... ... хан мен ... ... ... қысымына төтеп бере алмай, 1466 – жылы
Түркістанды ... ... ... мәжбүр болды [3;98].
Қазақ хандығы, Шайбани әлеті, Әмер ... ... және ... ... тайталаста қазақ хандығы мен Мұхаммед Шайбани
арасындағы жауласумент қатар, Әмір ... ... мен ... ... да ... асқана түсті. Осындай арпалыстар барысында Моғолстан
ханы Жүніс 1482 – 1485- ... ... пен ... ... ... ... билеушілері Әмір Темір әулетіне қарсы ... үшін ... ... Әмір ... әулетінен шыққан Әмір Мұхаммед Мәзит
Тархан ... ... ... ... ... Сонымен бұлар екі шекке
айырылды. 15 – ... ... ... билеушісі Жүністің баласы
Сұлтан Махмұд хан Отырар қаласын басып алды да, оны ... ... ... ...... Шайбаниды Әмір Темір әулетінен шыққан
Ахмет мырзаға қарсы аттандыру еді. Моғолстан ханның ... және ... ... ... орынға ие болған Мұхаммед Шайбани тағы да Сауран
мен Яса ... ... басы алды ... ханы ... пен ... мен Жәдік сұлтандар Мұхаммед Мәзит
Тарханмен күш біріктіріп,Мұхаммед Шайбаниға қарсы ... ... ... ... ... ... бәрі Бұрындық ханға тілектес және
онымен байланысты еді . Сауран қаласының халқы қазақ тың ... ... ... – ақ ... Сауранды билеуге қалдырған туыстарын қамап
ұстап алды. Бұрындық хан Сауранды ... ... соң ... ... ... ... қамалын қоршады. Моғолстан ханы Сұлтан ... ... ... ... ... ... қазақтар
Отырар қамалын қошауды тоқтатты. Мұхамед ... хан ... мен ... ... ... ... бойындағы қалаларды алуға және ... ... ... ... ... орнатуға ұмтылып,
қазақтармен 30 жыл соғысты. Ол осы соғыстарда Әмір Темір әулетіне, бірден
ноғай ... ... ... хандарына сүйенді. Бұл соғыстар
Сырдария жағасында ...... ... мен қалалрады қатты
күйзеліске ұшыратты.15 ғасырдың ақырында ... Яса, ... ... мен Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниға қарады да,
Сығанақ, Сауран, Соақ қалалары мен Түркістан ... ... ... ... ... қалды. Ташкент пен Сайрам қалалары Моғолстан
ханы ... ... ... ... ... ... көтерілген батыс
Жетісудағы иеліктерін және Сырдария ... ...... мен ... ... және ... орталығы болған Сығанақ, Созақ,
Сауран қалаларын саяси, шаруашылық және ... ... ... ... хандары
Дешті – Қыпшақты басып алуға ұмтылғандарпдың бірінен соң ... ... ... ұлғайтты.Қазақ хандарының билігінің нығаюуы Шайбани ханды
Дешті – Қыпшақ тайпаларының біраз бөлігімен Мауараннахрға ығысуға ... [6;269]. Ол 1550- жылы ... Әмір ... ... ... ... алды да, Шайбани әулетінің негізін қалады. Бұл
дәуірде, феодалдық қайшылықтардың шиеленісуі, ... ... - ... ... ... таласқан ішкі қырқыстарының ... ... ... ... тигізген зардабы салдарынан туылған халық
бұқарасының наразылығы ... ауыр ... тап ... ... ... ( Әмір ... әулеті) пәлендей қырпылу қарсылық
көрсете аламай, топырақтай ... ... ... ... ... ... енген көшпелі тайпалар да бірте – бірте жергілікті ... ... ... тілі мен мәдениетін қабылдап, өздерінің бұрынғы ...... ... ... – бірте айырылды.[7;262]. Бұл
көшпелі тайпалар Дешті ... ала ... ... ... атау ... ... Мауараннахрдың байырғы тұрғындарына жалпыласты.Бірақ олар ... аты ... ... халықтың тұрмыс – тіршілігіне ықпал жасай
алмаған».
15 – ғасыр мен 16 – ... ... (1500 – ... Мұхаммед
Шайбани (Шайбах) ханның Дешті Қыпшақтан ... ... қос өзен ... ... алуы Орта Азия тарихындағы, әсіресе қазақ пен өзбек
үшін елеулі ... ... Бұл ең ... қазақ хандығының жерін кеңітіп,
беделін ... ... ... нығайтты. Бұрынғы дәуірлерде бытарыңқы
болып ... ... ... ... бір ... ... қазақтың
этникалық территориясын біріктіруге, сонау 6 – 7 – ... ... ... ... ... ... ... аяқтауға мүмкіндік
берді. Бұрын Ақ Орда мен Әбілхайыр хандығында қолданылған ... ... ... атау бір – ... ажырады.»Қазақ» термині бірте – бірте Дешті
– Қыпшақ пен Жетісуда қалыптасқан халықтың тұрақты ... ... ... ... Шайбаниға еріп кеткен тайпалардың этникалық атауы ретінде
Орта Азияда ғана қолданылатын болды»[8;282].
1.2 Қазақ хандығының ішкі ... ... ... және ... ... ... қатты шошытты. Олар: қазақтар Мауараннахрға басып кіреді,
бұдан бұрын Мұхаммед Шай банидың өз ... ... ... халықтың
билеушілерге наразылығын пайдаланыпа үкімет билігін ... ... ... Сол ... Мұхаммед Шайбани хан Қазақ хандығына соққы беру үшін
экономикалық қыспаққа алу саясатын қолданды.Өзіне қарасты ... ... ... ... ... ... салып жарлық шығарды және қазақ
саудагерлерін ... ... ... ... ... ... қарсы экономикалық қыспақ саясатын қолданудағы мақсатын Розбехан
былай деп баяндайды: «Ұлы мәртебелі тақсырдың ( ... ... ... ... ... ... ... тиім салуды ойлаған себептері
болды. Қазақтар келсе, бұл уәлаяттардағы шалқыған сәнді өмірді, өзбектердің
артықшылықтарын өз көздерімен көрер еді. ... ... осы ... ... үшін ... қиян – ... ұрыс – керіс, жанжал шығара
көрмесін, өмірді гүл ... ... ... және ... – алуан
жемістердің рахатын көруге өздері араласу үшін, осы уәлаяттарды жаулап
бағындырып алу ... ... дау – ... ... ... ... құдайым мұның бетін аулақ қылсын, оларға тойтарыс беру өте қиын
іс ... еді; ал ... олар ... тұрмысының рахат тұрмыс екендігін
білмегендіктен, өздерінің күй ... ауыр ... ... тыныштығы
мен бостандығының негізі деп есептейді,өзбек халқын ... бір ... тым тар ... ... ... халық деп біледі, оны өз үйлерінің
тұтқыны деп ... ... ... ... ... ... ... оқиғаның барысы Мұхаммед Шайбанидің көздеген
мақсатынан ... ... ... ... Орта ... ... ... жасауына тыйым салу саясаты шайбанилар мен Қазақ ... ... ... ... да ... болды,қиянкескі қан
төгістердің эканомикалық негізіне айналды.Бұл жөнінде Розбехан былай дейді:
«Дешті ... ... ... ... бүлкілдеп соға бастады. Шынында
да бір анық ... ... ... ... ... мұқтаждық болуының
салдарынан, мұның негізі кербас болғандықтан, ал киім мен ... ... ... ғой, ... ұлы ... ... ... басып кіруі керек
болды»[11;101]. Мұхаммед Шайбани хан қазақ хандығына экономикалық қыспақ
жасау мен ... ... ... ... рет ... жорық жасап талан -
тараж жүргізді.
1503 – 1504 – жылдары ... қол ... ... ... ... ... жорық жасап, оны солтүстік шекарасына дейін жетіп ... ... ... 1505 -1506 – ... тағы да самсаған сары қолды бастап
Самарқаннан жорыққа ... ... ... ... ... ... ... Сығанақ қаласын айналып өтіп, Сырдария алқабындағы
қазақтардың қысқы ... ... ... Қарабдалға дейін
барды». Бұл жолы да қазақтарды шауып – шамшып қыруар мал - мүлік ... ... ... ... ... мен ондағы қалалардың
бірсапырасы Жәнібек ханның баласы Жаныш сұлтанның ... ... ... ...... душар болғандардың көбі осы Жаныш сұлтан ұлысына
қарасты қазақтар болды. Мұхаммед Шайбанидан кек ... ... ... ... Ахмет 1508 – жылы 50 мың атты әскер мен ... ... ... ... орталық қалалары Самарқан мен Бұхараға
шабуылдап, бұл қалалардың төнірегіндегі қыстарды ... ... ... да ... Мұхаммед сияқты талан – тараж жүргізіп,ырғын ... ... алып ... қайтты. Мұхаммед Шайбани хан қазақтарға қарсы
ғазауат ... өш ... ... ... [12;93]. 1509 – жылы ... ... жорыққа аттанып,Аркөк, Озгент және Яса қалалрын басып
өтіп,тағы да Сырдария ... ... ... орталығы Қарабдалға
жетті.Бұл кезде Жаныш сұлтан қыстауында еді. ... ... ... ... ... ... 100 мың ... 30 мың жарақты жауынгер бар
еді.Бірақ Жаныш сұлтан ... ... ... ... жеңілді;Жаныш
сұлтанның баласы Ахмет соғыста қолға ... ... Бұл ... ... ... бытырап кеткен қазақ сұлтандары мен
хандары Жаныш сұлтанға кезінде көмек бере алмай ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Шайбани хан Дешті – Қыпшақ
даласына ішкерілей кіріп, Бұрындық ханды іздеді, ... таба ... ... Мұхаммед Шайбани жортуылшы әскерлері бибіт жатқан ... ... - ... ... ... сол кезде жүк салып ... ... ... ... арба үй) ... он ... ... алды, сан –
санасыз жылқы, сиыр, қой, түйе тағы басқа ... ... алып ... – 1510 – ... қыс ... ... ... хан тағы бір
дүркін қазақ хандығна қарсы жорыққа аттанды. Бұл кезде ... ... ... ... ... сұлтан еді. Мұхаммед Шайбани 1509 – жылғы жорығында
Қасым сұлтанмен бір шайқаса ... ... ... еді, бұл жолы ... ... ... аттанған болатын.[13;149]. Ол шеру тартып Сығанақ
қаласы маңына жетті де, көк кесенеге орналасып, баласы Темір мен ... ... ... ... Қасым сұлтанның ордасы орналасқан
Ұлытауға аттандырды.Бұлар ... ... ... жоқ ... ... алып, масайрап жатқан Шайбани әскерлеріне қазақ ... ... ... ... шағын жасағы тұтқиылдан шабуыл жасады.
Олар үрейленген ... ес ... ... ... ... ... ... өкшелей
қуып талқандады,жорық жолында жеңіліске ұшырап қырғын тапқан Шайбани
әскерлерінің қалдығы 1510 – ... қыс ... ... әрең ... ... бұл жеңілісі нәтижесінде Түркістан қалаларының басым
көпшілігі Қасым қолынан өтті [14;230].
Мұхаммед Шайбани хан бүкіл өмірін жаугершілік ... ... ... бұл ... ... ... ... жасақ, ауыр алым –
салықтардың ауыртпалығы халық бұқарасын қатты күйзелтті.Оның үстіне Шайбани
мемлекеті ... ... ... ... ... ... оның
мемлекеті бұғанасы бекіп, қабырғасы қатпай жатып-ақ әлсірей бастады. Қазақ
хандығына жасаған жорықтан күйрей ... ... ... Шайбанидың еліне
Иран шахы Ысмаил І мен оның одақтасы Бабыр (Әмір Темір ... ... 1513 – жылы ... Шайбани Мерв қаласының айналасында Ысмил І –
дің әскерлерімен болған сұрпыл ... қаза ... ... ... ... ... хандығына жасаған әскери жорықтары тоқталды.
Қазақ феодалдары мен өзбек феодалдарының үздіксіз соғыстары мен ...... ... ... да, ... ... да түпкілікті
мүддесіне қайшы болды. Бұл халықтарға ауыр зиянын жеткізді.Мұаммед ... ... ... ... ... ... үшін ... пышақ қырқыста түсіп,
ішкі күреспен айналасты.[14;235]. Бұдан былайғы 20 ... ... ... Орта Азия ... қырқысқан феодалдық топтардың кескілескен күрес
топтрына айналды. Бір – бірімен жауласқан феодалдық ... бір ... ... енді бір ... басында Заһирдың Мұхаммед Бабыр болды.
Қазақтың Қасым ханы лоардың арасындағы қиян – қырқыстар мен ... ... ... Онтүстік Қазақстанда өзінің билоігін нығайтты.
Өзара жауласқан феодалдар қазақ ханы Қасым ханға келіп ... 1502 ... ... ... ... ... қалған Сайрам қаласының
билеушісі Кәттібек шабуыл қаупінент құтқаруды ... ... ... ... ... ... өткізіп берді. Сөйтіп, Сайрам қаласы қазақ ... 16 – ... ... Моғолстан ханы Жүністің ұрпақтары арасындағы
өкімет билігіне ... ... пен ішкі ... ... ... ... шиеленісіп ақырында Моғолстан мемлекетінің ыдырауына әкеліп
соқты. Моғолстанның орталық өңірі – Жетісу жерінің көбі және ... ... ... ... ... ... ... тайпаларына Моғолстаннан бөлініп, дербес саяси иелікке
айналды. Моғолстан ... ... ... Сағид хан іс жүзінде
Моғолстанның батыс ... ... ... ол ... ханы Қасыммен
одақтасып Шайбани әулетіне ... ... ... әскери жорық
жасауды мақсат етті. 1513 – жылы ... ... ... хан Шу ... ... ... Қасым ханға келді. Ол Қасым ханның ордасында 20 ... ... ... ... қарсы жаңа жорық ұйымдастырып,
Мауараннахрды аттануды Ташкент қаласын жаулап алуды ... ... ... ... әйгілі тарихшы « Тарих – и –Рашидың» авторы Мұхаммед Хайдар
Дулатидың да ... ... ... ... хан ... қарсы жаңа жорық
жасаудан бас тартты. «Қырдағы елдің қыс қамын ... ... ... ... Бұл ... ... ... мезгіл» деп жауап
берді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қайтас болған соң (1523) оның мұрагерлері арасында өкімет билігіне
таласқан ішкі ең жарлық пен ... ... ... ... ханның баласы
Мамаш әкесінің орнына болып, көп ұзамай өзара қырқысқан ұрыстардың бірінде
қаза ... ... соң ... немере інісі Таһир хан болды(1523 –
1533).[16;429]. Таһир хан ...... ... олақ ... жоқ қол ... қатал қылтымыр адам еді. Ол ішкі енжарлық
пен феодалдық қырқыстарды тия ... ... ... төніректегі
елдердің бәрімен жауласты. Қазақ хандығымен үнемі ... келе ... ... ғана емес қазақ хандығының сенімді ... ... ... ... ... ... ... хандарымен
жауласты. Ішкі саясатта халыққа рақымсыз қаталдық ... ... ... пен қасты айырмай төңіректің төрт ... ... жау болу ... ... ... Ноғай одағымен жасаған соғысы
сәтсіздікке ұшырады нәтижеде Ноғай одағын билеген маңғыт ... ... ... және ... ... өңіріндегі бірқыдыру
жерлерін басып алды. Таһир хан 1524 – жылы ... ... ... ... ... ... ... болды, бұл жеңіліс және феодалдық қанаудың
күшейуі халықтың Таһир ... ... ... Ол ... ... ... ... үшін Ташкент билеушісі Келді Мұхаммед
сұлтаннан ... ... Ол ... ... көрсетті. Таһир хан бұл көмекке
сүйеніп біршама нығайып алғант соң ... ... ... ... ... жорық жасауға дайындалды. Мұны білген Келді Мұхеммед
Таһирдан бұрын қимылдап, Талас өзені ... ... ... ... ... Бұл ... ... хан Түркістан қаласында болатын. ... ... ... ... [18;30]. ... ... ... жетіп
келгенше Таһир әскерлері жеңіліп шегінде Қазақ хандығының ... ... бір ... ... ... Ташкентті билеушісі
сұлтаны Келді Мұхаммед тің ... ... Енді ... хан ... ... ... ... іздей бастады. Бұл кезде алты
шахарды билеп тұрған сұлтан ... хан бұл ... ... ... ... әулетіне және Ноғай ордасын билеген маңғыт мырзаларына қарсы
соғысқа айдап салмақ ... ... хан ... ... Ол кезде бұрынғы
Моғолстан хандарының ұрпағы сұлтан Сағид хан мен оның баласы ... ... жері мен Тянь – Шань ... өз билігін қайта орнату ниетіне
де Жетісу өңірінен айырылса өзіне табан тірер жер ... ... хан 1523 – 1524 – ... ... ... ... одағын одан әрі
нығайтып, 1525 – жылы моғол билеушілеріне тойтарыс ... де, 1526 – ... ... ... ұстап, Іле алқабындағы Күнес ; ... ... ... ...... ... ... хан қазақ хандығының
барлық жеріне түгел билік жүргізе алмады. ... ... ... ... ... оның үстіне Таһирдың қол астындығыларына қаталдығына
наразы болған халықтар үнемі одан айрылып көшіп кетіп отырды.1533 – ... хан ... ... соң, ... хандығына Бұйдаш (1533 – 1534) хан
болды. Ішкі ... ... мен ... соғыстар Бұйдаш хан тұсында
да туып отырды. 16 – ғасырдың 30 – ... ... ... ... өзге ... ... мәселен Қазақсатаннның батыс аудандарында Ахмед хан Жетісуда
Тоғым хан болғаны белгілі. Міне бұл Қасым хан қайтыс болған соң ... ішкі ... пен ... ... ... Қазақ хандығының
үш бөлікке бөлініп кеткендігінен ... ... ... ... болған соң қазақ хандығында туылған саяси дағдырыс 15 ... Ішкі ... ... мен ... феодалдық соғыстардың
ауыртпалығы және күн ... ... ... езгі мен қанау халық
бұқарасын қатты күйзелтті. Сонымен ... ... ... да әлсіретті.
ІІ. Қазақ хандығының қайта дәуірлеу және қоғамдық құрылысы.
2.1 ХҮІІ – ... ... ... ... ... баласы Хақназар хан (1538 – 1580) ... ... ... ... дами ... ... қазақ хандығын 42 жыл биледі.
Хақназар хан таққа отырған соң ... ... ... ... ... ... ... жұмсады. Өзінен бұрынғы Таһир хан және ... ... ... ... ... Қазақ хандығын қайта біріктірді.
1523 – 1524 – ... ... ... ... ... ... ... тіпті сол заманның тарихи деректерінде Хақназар хан «қазақтар мен
қырғыздардың патшасы» деп аталады. Ол осы ...... ... ... ... ... мен ... алабын жаулап ... ... ... Хақназ хандық құрған дәірде қазақ хандығының
сыртқы жағдайына аса ірі ... ... ... Бұл ... ... ... орыс мемлекеті шығысқа қарай ірге кеңейтіп 1552 – жылы Қазан
хандығы, 1556 – жылы Астрахань хандығын Россияға ... Осы ... Еділ мен ... ... ұлан - байтақ өңірді мекендеген Ноғай
ордасы ыдырай бастады. Ноғай ордасын билеген маңғыт мырзаларының арасында
үкімет ... ... ... ... үдей түсті,бұл қырқыстар ... ... ... жаппай наразылық тудырды, Ноғай одағы құлдырап,
ауыр дағдарысқа тап болды. Хақназар хан тұсында Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... қарасты қазақ тайпаларын
қызықтырып өзіне тартты. Ноғай ордасына қарасты көшпелі тайаплардың ... ... ... тағы ... ... хандығына келіп қосылып
жатты. Оларды Хақназар хан қарсы алып отырды.[22;380]. Ноғай ... бірі ... ... ішкі ... ... өз ... ... өлтірді. Жүсіп мырзаның балалары Ысмағыл мырзамен соғысты. Ноғай
ордасында өзара қырқысқан екі топ пайда ... ... ... тобы -
Москва князьдығына қосылуды жақтады, оған қарсы топ Қазақ ... бой ... Бұл ... ... қазақ ханы Хақназар Ноғай
ордасының көп ұлысын (бұлардың көбі ... Кіші жүзі – ... ... ... ... ... ... жөнінде тарихшы Ахмет Заки Уәлиди : «
1569 – жылы Шығай, Хақназар, Шалым сұлтандар бірлесіп, Ысмағылдың ... ... ... ... ... соң ұзақ ... ноғай мырзалары
ақырындап елдерін Жайық пен ... ... ... Дон ... башқұрт елдерін тастауға мәжбүр болды» дейді.Бұл жеңіс Қазақ
хандығының ... ... күші мен ... арттырды, тарихи дерктемелерде
қазақ ханы Хақназарды « қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған ...... ... ауыр ... ұшыраған Ноғай одағы ішкі феодалдық
қайшылықтармен қырқыстардың және халық бұқарасының ... ... ... ... ... ... тозып, 1569 – жылдан соң
мемлекет ретінде өмір сүруден қалды. Бұрын ... ... ... қазақ
тайпалары және олардың этникалық территориясы Қазақ хандығына бірікті.
Бұрын Ноғай ... ... ... ... ... ... да қазақ
хандығына өтті.Бұл Қазақ хандығыынң қазақ тайпаларының және ... ... ... жолында жасаған жеңісті қадамдарының бірі
болды.Сонымен қатар ноғайлы дәуірінде жаслған немесе жанғыртылып ... ... ... ... жыры ... алып эпос қазақ мәдениетінің
қазынасына ... ... ... оған ... қазақ тайпалары
мен олардың мекендеген жерлерінің Қазақ хандығына қосылуы ... ... ... және ... ... жағдайда өзгеріс тудырды. Орыс
мемлекеті мен ... ... ... кең ... алып ... Ноғай
одағының ыдырауы, оның бір бөлігінің қазақ хандығына қосылып, енді бір
бөлігінің орыс ... ... ... ... ... келе ... орыс
мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата түсті [25;97]. 1563 – жылы
Сібір хандығынң билігін тартып алған Көшім хан ендігі жерде ... ... ... ... Оның ... ... ... мен қазақ хандары
арасында да қақтығыстар болып отырды. ... ... ... ... хан ... ... ... саясатын өзгертті.Өзінен
бұрынғы қазақ хандары үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы ... ... ... ... ... Орта ... ең ірі
қалаларының бірі Ташкентті ... ... ... ... ... ... шайбани әулетәнен шыққан Бұхара ханы Абдолла ІІ – ... ханы ... ... дос ... ... ... жөнінде
«анттастық шарт» жасасты, Хақназар ханның бұл дипломатиялық шарасы онды
болды [24;53].
16 – ... 60 – ... соңы мен 70 – ... ... ... тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың Орта Азия халқымен сауда
- ... ...... ... ... одан әрі ... ... қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің
оңалуына тиімді болды. Сонымен ... ... ... да ... ... ханы ... ІІ (1557 – 1598) тұсында Ташкент маңын Норозахмет
(Барақ) ханның баласы Баба ... ... Ол ... ... өз ... ... ... ханмен соғысты. Сөйтіп, Баба сұлтан Бұхара хандығынан
бөлініп шығуға әрекет етті. ... ханы ... ... ... ... ... біресе Абдолла ханды, біресе Баба ... ... де ... осы ... ... ... ... түсіруге тырысып
бақты [25;135].1579 – жылы Абдолла хан екінші шеруі тартып Баба ... ... ... ... ханы ... оның Баба ... қарсы күресін
қолдады.Қазақ хандығы осының бодауына ... ... ... ... қаланы қайтарып алды. Бұдан кейін Ташкент билеушісі Баба ... ... ... ... ... бергенде, қазақ сұлтандары бір
мезгіл Баба сұлтанды қолдады.1579 – жылдың екінші ... ... ... ... ... ... ... жаққа шықпақ
болып, Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы астыртын әрекет істеді. Бірақ
бұл астыртын әрекетті сезген Баба ... ... ... ... оның ... Хақназар ханның екі ұлын өлтірді. Іле – шала оның астыртын жіберген
адамы 1580 – жылы ... ... ... ... хан қаза ... ... ... Жәдік сұлтанның баласы Әз Жәнібек немересі Шығай (1580 – 1582)
хан болды [26;135]. ... ... Баба ... ... ханы Хақназар
мен Жалым сұлтанды өлтіруіне өшіккен Шығай хан және оның баласы ... ... ханы ... Пішімен тізе қоса отырып, Баба ... ... ... ... қажырлы қайрат көрсеткен Шығай хан мен Тәуекел
сұлтанға Абдолла хан мейлінше разы ... ... ... ... ... 1581 – жылы жазда Абдолла хан қазақтың хан – ... ... ... ... ... жасады.1582 – жылы Абдолла хан тағы да қазақ ханы
Шығай және оның ... ... ... күш ... жорыққа аттанды.
Баба сұлтан жеңіліп, Дешті – Қыпшақ даласына ... ... ... ... ... Ұлытауға дейін қуды. Шығай хан сол жорықта ... 1582 – жылы ... ... ... ... ... ... бастаған қазақ қолы Баба сұлтанды мүлде талқандап, оның ... ... ... ... және ... басы ... ... алып, Баба
сұлтанның басымен бірге Абдолла хан ІІ – ге ... ... ... риза болған Абдоола хан ... ... ... ... ... ... ... алабындағы қала бекіністерді – Сауран,
Түркістан, ... ... т.б. ... қазақ хандығына қалдырды. Бірақ
1583 – жылы қазақ ханы Тәуекел ... ханы ... ... ... ... ... ... шабуыл жасады [27;47]. Сонымен қазақ
феодалдары мен өзбек феодалдардың арасында жауынгершілік қайта ... ... ... ... ... хан (1586 – 1598) ... ... мен қазақ хандығы арасында дипломатиялық қарым – қатынас күшейе
түсті. Ресейдің мұндағы мақсаты: Қазақ хандығы мен ... ... ... ... күресу, осы одақтасты пайдаланып, Орта Азия хандарымен
келіссөз жүргізу Тәуекел хан мен Иран шахы ... І ... ... ... одақ ... еді. 1594 – жылы ... орыс патша
үкметіТәуекел ханға әскери көмек көрсетпекші болды. Тәуекл ханның інісі
Ондан сұлтанның баласы ... пен ... ... ... ... 1588 – жылы ... бойында тұйғын салып жүргенде орыс әскерлері
ұстап әкетіп, Москваға апарып, «бармыта» ұстап тұрған еді. ... хан ... ... ... аманатқа беріп, ондағы Оразмұхаммед сұлтанды
қайтарып ... ... ... хан 1595 – жылы ...... ... В.
Степанов бастаған орыс елшілігін қабылдады. Сөйтіп орыс мемлекеті мен қазақ
хандығы арасында ... ханы ... және ... ханы ... қарсы одақ
қалыптасты. Бұл кезде ойраттардың бір бөлігі Тәекел ханға тәуелді болды.
Тәуекел хан Москваға жолдаған граммотаснда өзін ... мен ... деп ... 1597 – 1598 жылдары қыста Мауараннахрда Абдолла хан
мен оның баласы Абдылһумин арасында туған қырқысты пайдаланып, ... ... ... ... ... ... ... әскерін талқандады. 1598
– жылы наурызда Абдолла хан ... ... ... хан ... Иран ... оған ... ... [28;91]. Осы орайды пайдаланған Тәуекл хан
шапқыншылық ... ... жұз ... астам қазақ әскерімен Мауараннахрға
басып кірді, Ахси, Әндижан, Ташкент, Самарқан қалаларын басып алды. Тәуекел
хан өзінің ... Есім ... 20 мың ... ... ... өзі 70
– 80 мың әскермен Бұхараны басып алуға аттанда. Қазақ әскерлері ... күн ... Қала ... ... бір ... Тәуекел хан ауыр
жараланып, Ташкенттен қайтып келіп қаза болды. Тәуекел ... ... ... Есім хан (1589) ... мен ... ... Мұхаммед сұлтан мен
бітім шарт жасасты. Бұхарамен жасасқан шарт негізінде : «Ташкент қаласы
Атырабымен қоса 200 жыл ... ... ... ... ... ... ... ірі тарихи оқиға – Көшім хан билеген Сібір ... ... ... ... ... ... ... жасағы 1582 – жылы 1 –
қазанда Қуаш тауында Сібір ханы ... ... ... ... оны жеңіліске ұшыратты. Көшім өз әскерлерімен оңтүстікке ...... ... орыс ... табанды қарсылық көрсетті. Бірақ Көшім
көмексіз қалған еді,бұл кезде көшімнің Орта Азия одақтасы ... ... (1598) , оның ... ... әулеті (1599 – 1735) басқан еді
[29;51]. Ақырында біржолата ... ... Орта ... ... кетті де,
1598 – жылы Сібір хандығы жойылды. Бұрын Сібір ... қол ... ... тайпалары қазақ хандығына бірікті. Қазақ ... ... 4 ... - ... хандығына , Моғолстан хандығына, Ноғай
одағына және ... ... ... ... ... енді., Қазақ
хандығына бас қосты. Қазақтардың этникалық территориясы Қазақ хандығына
бірікті. Қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... басталған қазақтың халық болып ... ... ... хан ... ... баласы , ол бұрын Қазақ хандығының Түркістан
қаласындағы хан ордасында тұрған. Хан тағына отырған соң ... ... ... Орта Азия ... ... экономикалық байланыс орнатуға
ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған ... етіп ... ... ... ескі ... Деп ... заңды құрастырды.Есім ханды
қазақтарды бір ... ... ... ... ... ... Қазақ
хандығын бөлшектетуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына ... ... ... ханның немересі Жалым сұлтанның ... ... еді. Ол көп ... тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз
атынан ақша шығарып, «бажы және хараж» алым – ... ... ... хандығын екіге бөліп, Түркістан ... ... ... Есім ... ... ... еткен Тұрсын хан билеген еді[29;53]. Бұлардың
арасында соғыс қақтығыстары болды.Бұл екі жақ ... ... ... ... одақтас – жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан ... ... ... ... ... билеген Әбдірахим ханмен одақтасты.
Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы Яркент билеушісі ... ... ... ... ... ... ... мен Ахметтер де бір – ... ... ... ... Есім хан ... ... ... ету үшін
Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан ... ... ... ... де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге
берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес ... ... 1627 – ... хан ... ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қоласына біріктірді. Есім
ханның феодалдақ бытыраңдылықты жеңіп, Қазақ хандығын біріктіру ... ... ... ... ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған.
Есім хан Ташкент ... ... ... ... хан сарайының
күзетшілерін байлап тастап, ... ... ... ... жатқанда
қапылыста өлтіреді. Есім қайтыс болған соң орнына Жәңгір хан болған. Жәңгір
хан басы үлкен, кеудесі кең , ... адам ... ... Сол ... ... ... Жәңгір» деп атаған[30] Жәңгір хан ... ... ... ... ... батыр Хұнтайжы күшейген кез еді. Олар қазақ хандығына
жорық жасап отырды. Жәңгір хан ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Шинжаңдағы Яркент
хандығымен тату – ... ... ... одақтастық байланыс орнату үшін
екі рет елші жіберді, бұл ... ... ... балалары Тәуке,Абақ
сұлтандар бастап барды. Жәңгір хан қырғыздармен де ... ... ... ... ... ... ... осылардың көмегіне сүйене
отырып, жоңғар феодалдарының шабуылынан қорғану еді. Бұл кезде ... мен ... ... ... қарулы қақтығыс күн сайын күшейе
түскен болатын [30].
«Қазақ – ойрат қарулы күресінің ... ... ... ... болған
деген тұжырым жасауға тура келеді. Біріншіден, көшпелі мал ... екі ... ... үшін көшіп – қонатын жерлерді кеңейту
керек болды; екіншіден, жоңғар ... ... ... ... басып алғысы келді». Бұл кездерге қатысты деректемелерге
қарағанда , Жәңгір хан дәуірінде қазақтар мен ... ... ... ... ... – біріншісі 1635 – жылы, екіншісі 1643 – жылы, ... 1652 ... ... 1635 – ... ... немен тынғандығы [31].
туралы толық мәлімет жоқ..Бірақ осы шайқаста Жәңгір қолға түсіп, ... ... ... ... 1643 – ... ... шайқаста қазақтар
жеңіп шықты.Оның жайы мынандай болды: 1643 – жылдың қысында ... ... ... тағы да ... ... ... бұл ... сәтсіз аяқталды.
Жетісудың едәуір бөлігі мен ... ... 10 ... ... ... ... ... Жәңгір хан болмашы қолмен (600 адам)
батыр Хұнтайжыға аттанды. Бұл оқиға туралы тарихи ... ... ... өз тобының бір бөлігіне жұңғарлар тар ... ... екі ... ... тар жырада ор қазып, бекініс ... Ал өзі ... ... ... ... бетіне жасырынады.Хұнтайжы
ор қазып алып, ерлікпен қорғанып жатқандарға қарсы шабуыл жасады.Осы кезде
Жәңгір ... ту ... лап ... ... жоңғарларды қатты жеңіліске
ұшыратқаны сонша, олар жақтан 10 мыңдай адам өлді. Ұрыс бітуге жақындағанда
20 мыңдай әскерімен ... ... ... ... ... Жәңгірге
көмекке келеді. Батыр Хұнтайжы кейін шегінуге мәжбүр болады». Бірақ олар
түпкілікті жеңілген жоқ еді, олар енді ... ... жан – ... ... ... ... ... әскерлерін қайта құрап,
Сібірдегі орыс ... қару – ... ... ... ... ... ат – көлік жинастырды. Осындай әскери дайындықтан ... ... 1652 – жылы ... ... Бұл ... қазақ жасақтары
жеңілді.[31].
Бұл дәуірде қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы да ауыр еді. Феодал
шонжарлардың арасында алауыздықтар мен ... ... ... ... ... ... билеген ұлыстарды жеке дара билеп, дербестенуге бой
ұрды. Қазақ жүздерінің арасындағы байланыс нашарлап, олар бір – ... ... ...... үш ... ... өз алдына жеке
хандықтар құрылды.Бұл жүздерді билеген кіші ... сөз ... ... ұлы ... ... ... іш ... өз алдына билік
жүргізді. Бұл ... ... ... халқын біріктіріп, сыртқы
шапқыншылықтан қорғануға кедергі болды, сонымен қатар хандықты ... ... ... отырды [31].
Жәңгірдің баласы Тәуке хан (1680 -1718) тұсында қазақ хандығының
бірлік – ... ... ... ... хан ... ... «Әз Тәуке»,
«адамзаттың данасы» деп аталды. Тәуке хан тағына ... соң ... ... ішкі феодалдық алауыздық пен бытыраңдылықты жойып, бір
орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға қажырлы қайрат жұмсады. ... ... ... реформалар жүргізді. Феодал шонжарлардың
өкілдері мен билерден ... ... ... және ... ... ... Жыл сайын Ташкент қаласының түбіндегі Күлтөбеде үш жүздің
басын қосқан жиналысын ашып ... Бұл ... ... ... ... ... бөленді. Тәуке хан ішкі феодалдық енжарлықты жою үшін, беделді
билерге арқа ... ... ... ... ... ... мен ұлыстар арасындағы үлкен дау – шарлар билер кеңесінде, қазақ
арасында абыройы ... Төле би , ... би, ... би, тағы ... ... шешілетін болды [32].
Тәуке хан қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып, қазақтың ғұрып ... ... ... сотының тәжірибелерін, аса дарыңдылықпен ... ... ... өзінен бұрынғы «Қасым ханның ... ... ... ескі ... ... ... заңдарын жаңа жағдайға сай өзгертіп,
толықтап, дамыту негізінде « Жеті жарғы» заңның жасады. «Жеті жарғы» ... ... хан ... атпен белгілі. Онда қазақтардың әдеттегі
заңдарының бір қатар ережелері бекітілмегенімен, жинақ ... ... ... ... бағытталды. Тәуке хан қазақтың жыраулары мен
шешендерінің және шежірелерінің басын қосып, ... ...... аңыз – ... жинаған. Сонымен қатар қазақ халқа арасында
бұрыннан қолданылып келген ру – ... ... мен ... ... ... Бұл ... Орта ... өмір сүрген көшпелі
хандықтардың бірсыпарасында болып келген салт еді. Жаңадан ... ... ... қарасты тайпалардың таңбасын белгілеп ... ... ... ... ... хандық өкімет билігін ... ... бірі ... хан ... бұрынғы хандар тұсында ішкі тартыс
салдарынан ыдырай бастаған үш жүздің басын бір ... ... жеке – ... ... сұлтандардың даралауына тежеу салып, қазақ хандығының
ішкі бірлігін бекемдеуге барлық шараларды қолданып, қазақ ... ... Бұл ... ... ... ... мен ... тайпалары Тәуке
ханға тәуелді болды. Тәуке хан қырғыздарды олардың өз биі ... ... ... ... ... өз биі ... би арқылы басқара
отырған. Бұл іс жүзінде жоңғар феодалдарының шабуылынан ... ... ... ... және қарақалпақ халықтарының әскери – саяси одағы
сипатында ... ... ... ... атырабындағы елдермен тату
көршілік байланыс орнатуға, олармен экономикалық, сауда – ... ... ... ... ... бейбіт дипломатиялық саясат болды. Тәуке хан
Бұхара хандығымен бейбітшілік қарым – ... ... Орта ... ... ... сауда – саттық жасауға ... ... ... келген жоңғар хандығына да соғысты тоқтатып, тату
көршілік қатынас орнату ... ... би ... елші ... ... хан Ресеймен дипломатиялық және ... ... ... ... шапқыншылығынан қорғану үшін Ресейден қару – жарақ
сатып алмақшы болды. 1694 – жылы хан ... орыс ... ... ... қабылдағанда Тәуке елшілерге: «Түрік сұлтанының ... ... ... менен, Тәуке ханнан несі артық? Олар да мен сияқты ғой»
депті. Бұл Тәуке ... ... ... өз ... ... ... тағы басқа ) ешқайсысынан осал санамайтындығын ... ... хан ... ... бір ... бағынған күшті мемлекет етіп құру
мақсатын жүзеге асыра ... ... ... ... көшпелі және
жартылай көшпелі мал ... ... және ... ... ... ... болып отырған елде мұны жүзеге асыру мүмкін емес
еді, оған Қазақ хандығының сыртқы ... да ... ... ... ... бытыраңдылық жағдайда қала берді. Әрине, бұл бұрын – соңды
Орта Азия өңірінде тарих ... ... ... ... ... ... ... – ғасырдың ақыры мен 18 – ғасырдың басында Қазақ ... ішкі ... аса ауыр ... тап ... Қазақ хандығына үстемдік еткен әскери –
феодалдық шонжарлар арасында ішкі тартыс пен ... туып ... ... ... өз ... үш ... жіктелетін еді. Бұл дәуірде әр ... кіші ... үш ... ұлы ... сөз ... ... іс
жүзінде өз алдына жеке саясат жүргізе бастады. Әрбір ... ... ... ... да ... бой ұрды.[32]. Сөйтіп, қазақ
хандығы саяси ... ... елге ... ... ... экономикаға тигізген зардабы күшейіп, жүздердің арасындағы
шаруашылық байланыстар бұрынғыдан да ... ... ... салдарынан көшпелі және жартылай көшпелі аймақтармен қала –
қыстақ арасындағы шаруашылық байланыс және ... ... ... ... ... ... ... отырды. Бұл жағдайлар халықтың шаруашылығы
мен тұрмысына қыруар қиыншылықтар туғызды. Елдің ... ... рөл ... келген оңтүстік Қазақстандағы қолөнер мен сауда орталығы
болған қалалар құлдырап кетті.Қазақ хандығы ... ... ... ішкі ... ... ... ... себеп болды, бұл
мезгілде қазақ – жоңғар қатынасы мейлінше шиеленісті.17 – ғасырдың соңы ...... ... ... ... ... ... үздіксіз шабуыл
жасады.Олар оңтүстік Қазақстанды және Сырдария бойындағы базарлы қалаларды,
сонымен қатар ең маңызды ... ... ... ... ... ... «1681 – 1685 – жылдарда жоңғар феодалдары ... ... рет ... ... ... ... қиратып, егіншілікпен айналысқан
аудандарды күйретті. 18 – ғасырдың бас кезінде жоңғар әскерлерінің бір тобы
Сарысу ... ... ... бір бөлігі орта жүздің шығыс солтүстік
аудандарына басып ... ханы Әз ... ...... ... күшейтіп, сыртқы жауға
батыл күрес жұмсау үшін қажырлы ... ... Ол ... ... ... ... жүргізді. Бұл күреске ақыл – қайрат,
күш көмегі тиетіндердің бәрін төңірегіне ... ... ... ... ... ордасын бұл кезде «әскери адамдардың қоныстары
айнала қоршай ... еді. ... ... қарсы қалай төтеп беру мәселесін
талқылау үшін Қарақұм маңында барлық қазақ жүздерінің ... бас ... ... ... ... ... әскерлерін шығысқа қарай ығыстырды».
Бұл жеңіс баянды бола алмады. ... бұл ... ... жұм, ... болды. Қазақтың феодал шонжарларының арасындағы алауыздық ... ... ... ... үшін ... халық күшін жұмылдыруға кедергі
болып отырды. Бұл жағдайды пайдаланған жоңғар ... ... ... ... бұлардың әскерлерінің негізгі бөлігі Іле өзенінен
Аякөзге қарай жорық ... Нақ осы ... ... ... Абақанға
қарай беттеп, Бие және Катун ... ... ... ... ... ... хан қайтыс болды. Қазақ хандығы ауыр ... ... ... басына зор зобалаң бұлты төнді. Қазақтың феодал
шонжарларының арасындағы алауыздық хандыққа ... ... ... ... ... ... Болат ханның тек атағы ғана болды.
Жүздерді билеген кіші ... өз ... ... ... хандығы саяси
жақтан бөлшектенді: орта жүзді Сәмеке хан мен Күшік хан биледі. Ұлы жүзді
Жолбарыс хан ... кіші ... ... ... Бұл хандарға қарасты
ұлыстарды билеген сұлтандарды да дербестікке бой ұрды. Ең ... ... ... ... де кіші ... ... жүрмеді. Барақ сұлтан мен Қайып
сұлтандар өз иеліктерін жеке басқарды. Бөлшектенген бытыраңқы хандар мен
сұлтандар жауға қарсы күш ... ... Оның ... ... ... ... Осыны пайдаланған жоңғар феодалдары үртіс-ұдай шабуыл
жасап, жеңіске жетіп отырды. Мұндағы негізгі ... ... ... ... ... ... өзара қырқысқан «ала жылан, аш
бақалығында»-еді. Орыс елшісі Бранцевтің айтуына ... ұрыс ... [30;85]. ... ... ... екі ұдай ... жауласып жүрген
Әбілхайыр сұлтан мен Қайып сұлтанға қараған ... ... ... ... ... келісіп жүргізбеген. Қазақтардың жеңіліске
ұшырау себебі ... ... ... феодалдық тартыстан болып
отырғандығын Орынбор экспедициясының бастығы И. ... ақын ... ... ... ауыз ... ... ... басқыншыларды жеңіп шыға алған
болар еді, бірақ олардың бір ханы соғысқа ... ... ... ... ... ... иеліктерін қалмақтарға жем қылып, жұрдай болып
шыға келеді» деп жазады. 18-ғасырдың ... ... ... және ... ... ... қазақ халқын қатты
күйзелтті.[25;135].
1718- жылы қазақтың ұлы ханы Әз ... ... ... соң, ... ... ішкі ... қазақ жүздерінің ұсақ иеліктерге жіктеліп
ыдырауы, жоңғар ақсүйектерінің шапқыншылығы, «ақтабан шұбырынды» апаты
Қазақ ... ... ... еді. Осы ... кіші жүз ханы
Әбілқайыр өзіне қараған елдің бір бөлегін (40 мың ... ... ... ауып ... ... ... ант берді.
Жоңғар феодалдарының шапқыншылығына қарсы күрестің қан ... жан ... ... ел-жұртқа танылып, қазаққа хан болған Абылай
қазақтың елдік еркін қорғау жолында қажырлы күрес жүргізіп, ... ... ... ел ... ұмтылды. Тарихи тағдырдың қиын-қыстау кезінде,
қазақ ханы ... ... ... ... жүргізген күресі Ежен
ханның жоңғарларға қарсы күресыне ұласты. Ежен ... ... ... ... да ат салысты. Ежен хан жоңғар бөлігін ... 1757- жылы ... ... хандығы атынан арнаулы хат жолдап, елші
жіберіп, Ежен ... ... ... ... ... білдірген хатын
тапсырып алған Ежен үкіметі ... ... ... ... хандығының
бағынуын сол кездегі аннам, сиам ... ... ... ... ... ... ... [18;65].
Ресей патша өкіметі 1731- жылы Әбілқайыр бастаған кіші жүзді қол
астына қаратқаннан ... ... ... ... ... ... ... жеріне
бәріне қамал, бекіністер сала бастады. «18-ғасырдың 30-40- ... ... ... ... ... ... жалпы
ұзындығы 770 км. Болатын Виский бекініс шебі ... ... ... ... ... ... қамалдыра және басқа да қамалдар ... ... ... ... ... және ... жалғастырған, ұзындығы 930 км.
Ертіс шебі салынды. 1752-1755- жылдары Тобылдағы Звериноголовский ... ... ... 562 км. Жаңа Есіл шебі ... Бұл шеп ... шебін
Ертіс шебімен қосты». «Қазақ жерлерінің Ресейге қосылуы барысында патша
үкіметі отарлау мақсатын көздеп, қосып ... ... ... ... ... ... Бұл бекініс шептері патша үкіметінің отарлау саясатының
тіреу пунктеріне ... ... ... ... бағынышта қазақ
хандарының ру-тайпа ... ... ... ... Бұл ... ... билікке таласқан ішкі қырқысты үдете отырды. 18-
ғасырдың өзінде-ақ орыс ... ... ... ... ... ... тағайындады. Олардың ел басқарудағы қызметін ... ... ... ... Бұл хандардың қазақ арасында беделі
қалмады. 19-ғасырдың басында Қазақ хандығы жойылуға бет ... Кіші ... ... ... ... ... ... қартайып, тағынан тайды,
1812- жылы тағайындалған кіші жүздің ақырғы ханы Шерғазының билігі ... ... жылы ... хан ... ... кейін орта жүз де
ыдырай бастады. 1781-жылы әкесі ... ... ... ... орта жүз ... ... ... болды. Орта жүздің екінші ханы Бөкей (Барақ сұлтанның
баласы) де 1818-жылы қайтыс болды.Орта жүз ханы Уәли ... ... ... ... Ғұбайдолла өзінің інісі Жантөрені Бежінге елші етіп ... ... ... ... талап етті. 1823-жылы 12-айда Ежен
хандығы Ғұбайдолланы әкесінің орнына хан етіп ... ... ... ... ... ... ... уәзір Ғұбайдолланың орта жүз ханы болып
тағайындалған куәлігін ... оның ... Уәли ... ... ақтық салып
барды. Бұл хабарды естіген орыс патша үкіметі әскер ... бұл ... ... ... ... бөгеп жібермей қойды. Сонымен оның таққа
отыру мерекесі өткізілмей қалды. Келер жылы Ғұбайдолла інісі ... ... ... алдырды.Ежен әулетінің жылнамаларында жазылуына
қарағанда, 1799-жылы Ханқожа (Әбілпейіздің ... ... ... ... Ежен хан ... ... ... тағайындаған. 1826-жылы Тоғым
хан қайтыс болғанда, ... ... ... ... ... Ежен ... Қазақ хандығының елшілерін 1830-жылға дейін қабылдап
отырған. Алайда, 19-ғасырдың 20-жылдарында саяси-шаруашылық, әскери жақтан
әбден әлсіреген Ежен хан ... орыс ... ... ... ... еді. Сондықтан бұның бәрі құрғақ ресмиетке айналды.Қазақтың ... ... ... Орта ... күшейген Қоқан хандығының
шапқыншылығына ... ... ханы ... ... (1801-1809) Қоқан
бектері Сайрам, Шымкент қалалары мен осы ... ... ... ... ... дейін жерін, Талас алқабын және орта жүздің Ташкент пен
Арыс ... ... ... ... ... Әлім ... ... хан (1809-1822) кезінде қоқандықтар Қазақ хандығының ескі астанасын
Түркістан қаласын өзіне ... Ұлы жүз ... ... ... бұл ... қазақтар Қоқан хандығына бағынды [30;125]
19- ғасырдың 20-жылдарында Ресей ... ... ... ... біржолата жойып, ел басқарудың жалпы Ресейлік тәртібін жақындатуға
тырысты. Сөйтіп, Ресей патша үкіметі 1822-жылы орта жүз, ... кіші ... ... ... ... ... Орыс үкімет орындарының «Сібір
қазақтары туралы ... ... орта жүз ... ... сыртқы
округке бөлініп, оларды аға сұлтандар басқаратын ... ... ... ... бөліктерді белгіледі: елу-жептіс бір әкімшілік ауыл, он-
он екі ауыл бір болыс, он ... ... ... Ауылды үш жылға
сайланатын старшын, ал болысты болыс басқаруға тиісті болды. Сонымен ... ... ... хандығы 1456-жылдан 1820-жылға дейін үш жүз
алпыс төрт жыл өмір сүрді. Қазақ хандығы қазақтардың өз ... жеке ... ... ... біржолата аяқтады, қазақтың тіл, әдебиет,
мәдениетін қалыптастыруда, қазақ тарихында ... орын ... ... ... ... тарихи көзқарастар
Ерсінай Пірімбетова: - Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл ... да ... орын алып ... Әр ... пікірдегі тарихшылар
ғалымдары Қазақ хандығының құрылуы, былайша ... ... ... ол ұзақ уақытқа созылған үдеріс. Мемлекетті былай ... ... ... ... ... ... кетеді. (Мысалы, Астананы алыңыз)
Бәрімізге белгілі жағдай Керей мен Жәнібектің 200 мың адаммен ... алуы 1457 жыл. ... 1457 жыл мен 1465 – 1466 ... ... Қазақ
хандығының қалыптасуы кезеңі деп есептеген дұрыс сияқты. Ал 1465- 1466
жылдарда біз қазір ... ... ... ... ... ... ... бөтен қолда нақты мәлімет көрсетерлік дерек жоқ.
Ринат Жұматаев : - ... жылы ... ... ... 550 жыл
толады деп нақтылы тұжырым ... ... ... ... осы жылы ... ... деп ... айтатындай бізде дерек жоқ. Ал, тарихи айналымға
енген Мұхаммед ... ... ... уақыт өте келе және тыс жерде жүріп
жазған ... – и – ... ... бір ... ... ... ... жоқ сияқты. Себебі, бүтіндей бір ұлттың этникалық
қалыптасу тарихына, жай ғана бір ... ... ... ... ... қарамау керек.
Сондықтан да тарихшылар «бір жағадан бас, бір ... қол ... ... ... ... ... ... қатысты айтылған пікірлерді
жүйелеп, нақты бір датаға тоқтау айту қажет. Егерде осындай күн тууп жатса,
міне, ... ғана ... ... жар ... той ... ... ... Тортаев:- Қазақ хандығы дәл 1456 құрылды деп кесіп, айту қиын.
Себебі бұл пікірді дәлелейтін жазбаша құжат – дерек ... ... ... ... ... Шу бойына көшіп келген халықтын дәл сол ... ... ... ... ... Бір жағында әлсірей бастағанымен әлі де
болса күші сарқылмаған көшпелі өзбек ... ... ...... болса
өзіне қосып алудан «кет әрі» емес Моғолстан хандығы тұрды.Бұл екуінің де
бірдей қас - ... ... ... ... ... ... дұрыс шешім
қабылдау үшін біраз уақыт керек болған ... Оның ... ... ... ... келген халықтың дәл сол 1456 жылы өзін - ... ... ... - келмесі де белгісіз болды.Тек бір емес, бірнеше (8-
10) жыл ... ... мен ... ... ... ... қосылып, «шықсақ – төбеміз бір, өлсек – көріміз бір» ... серт ... соң ... ... ... ... ... түрде
1465 жылға қарай жарияланған болыр.
Жұмахан Арынов:- ХІІІ ғасырда Орта Азияда Түркі – ... ... ... ... ... ... ХҮ ғасырда Қазақ хандығы
сипаты жағынан бір орталыққан басқарылған хандық мемлекет болып қалыптасты.
Алайда ... ... ...... жалғасып отырды.Мемлекеттік
билік бір адамның қолына шоғырланған хандық билік үстем бола ... хан ... ... ... заңдар жинағы өз аманында көшпелі
халықты бірлікке, тәртіпке шақырды. Бұль ... ... ... ... ... ... Есім, Тәуке хандардың заманында жалғасыни ... ...... ... ... ... алып келді. Тарихта «Қасым
ханның қасқа жолы» деген әдет - ғұрып ережелері негізінде қаақ ... Ал ... ... ... ел ... ... басқару және
әлеметтік қатынастар тәсілдері « Есім хан салған ескі жол» арқылы одан әрі
жалғастырылды. Тәуке ... ... ... – қан , құн ... ... ... ... зекет, ұшыр жинау, айып салу әдет – ... ... ... бекіді. Сонымен қатар Тәуке ханның «Жеті Жарғы» заңдар жинағы
көшпелі ру – тайпаларды, елді билеу заңы болып табылды. ... бұл ... ата – ... ... ... рухани мұра іспеттес. Хандықты
басқаруда пайдаланылған ұстанымдардың тамыры сонау түркі моңғол дәуірімен
байланысты екендігін ... қиын ... ... да ата – ... ... әдіс – ... ... өркениеттік елдердегі
ұстанымдармен қатар қоюға болады.
Оразгүл Мұхатова:- Алғаш Қазақ хандығы құрамына ... және ... ... Әбілқайыр хандығынан сол кезде «қазақ» деп атала
бастаған ру – тайпалар ... ... ... ... ... ... ... ру
– тайпалық топтар Жетісу өлкесіндегі Жалайыр, Қаңлы, ... ... ... мен бірікті. Дешті Қыпшақ пен Жетісу тайпалары ... ... ... ... бір – ... ... болды. Басқаша айтсақ, қазақтың
алғашқы хандары кейіннен Ұлы ... ру – ... ... ... ... ... ... Жетісу қазақ тайпаларының біртұтас
мемелекеттікке ... ... ... ... Оңтүстік –
Шығыс Қазақстан тайпалары ежелден бері қалыптасқан саяси, ... және ... ... ... Қазақ хандығының құрамына
енді. Қазақ хандығында бірігудің негізгі ұйытқысы үйсін, ... ... ... ... ... ХҮ ... Моғолстан мен Мауереннахрда өмір сүрген
жалайырлар алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... Ұлы ... басты тайпаларының біріне айналды.
Зерттеушілердің жүргізген қорытындысы:
1.Қазақ хандығығының орны мен рөлін, маңызын ... ... ... ... ... мемлкеттілігін Қазақ хандығының өзінен
бастауымыз керек пе, әлде ... Ақ ... ... ... пе – ... жауап іздегенде тхарихшылардың әлһі де бір тұжырымға келе алмағаны
айқын байқалады. ... ол тек ... ... жүгініп шеше
салатын мәселе ғана емес. Алда өзіміздің ғана емес , ... ... ... тарихшылар көзқарастарын да ескеруі тиіспіз.
2.Қазақ хандығының құрылған ... ... ... ... ... ... әр ... көрсетіп, өзінше болжам және тұжырым
жасауда. ... ... ... ... көзқарас алшақтығынан
тарихымызда жазу ісінің ақсайтының, «Егер бір ... бас ... келе ... онда ... ... ...... – и Рашидиінде» айтылған 1466 жылды Қазақ хандығының құрылған ... ... ... ... ... ... да ... пікірлерінің нақты
тоқтамға тоғыспағандарын байқадық. Әзірше Қазақ хандығының ... ... ... деп тануды ұсынған көзқарастар үстемдік алуда.
Бәлкім, осыны қабылдағанымыз жөн болар.
4. Қазақхандығын тарихын ... ... ... де ... ... Мұнда ең алдымен М.Х.Дулатидың, Махмуд бен Уәлидің, онан
соң осы ... ... ... жазған зерттеушілердің еңбектерін
терең ... ... әлі де ... алынбағанына назар аударамыз.
5. Алғашқы Қазақ хандығы құрамындағы ру – тайпалар қазір біршама
белгілі болды. ... ... ... этно – ... ... ... және мемлекетіне қосылу мәселесінің көптеген ... әлі ... ... ... ... еңбекте қаралып отырған ХҮ – ХІХ ғасырлардағы Қазақ хандығының
құрылуын, барысын, нәтижесін қортындылайтын болсақ. ... ... және ... ... ... ... аса ... маңызын еске алсақ, Ресей өкметінің Қазақстанды отарлау
фактісінің ... ... ... болмақ. Орта Азия мен Қытайға және одан
әрі Ауғаныстанға, Үністанға, сондай – ақ Орта ... арғы ... ... ... ... жолы ... ... өтетін – ді.Нақ осы бағытта
Қазақстант арқылы әскери - операция ... де ... ... еді.
Қазақстан жеріне орналасып алып, өз әскерлеріңді осында алып келсең болды,
ендігі жерде Орта Азия хандықтарына жорықтарыңды бастап жіберуге және ... одан әрі ... жол ... Бұл істі жүзеге асыру бірте – бірте
жүргізілді, оның ... екі ... ... ... ... бірі – ... ... еді, мұндағы ағылшын - орыстың Орта ... ... роль ... ал ... жәйт – ішкі ... ... мұнда патша өкметінің отарлау саясатына қазақ халқының
қарсылық ... ... роль ... Англияға келетін болсақ, Иран мен Ауғаныстанға Ресейдін аяғын
тартып басатынына қол жеткізеді де , ... ... ... ... ... ... ... қоймады, өйткені мұндай талап империяның ішкі
істеріне араласу болып саналатын еді. Оның ... ол ... ... ... ... ... тым ... еді, оған қоса ағылшын – орыс
қатынастарының орталығының өзі де Таяу ... ... еді. ... ... ... ... 40- ... патша өкметі, рас ың – шыңсыз түрде,
Қазақстандағы өз позициясын барынша ... және ... Орта ... ... үшін ... плацдарм жасау саясатын үдете жүргізумен
болады.
Қазақ хандығының тарихымызда алар орны ерекше . Бәрінен ... ... ... ... онан соң ... ... алғанын ұмытпауымыз
керек. Қазақ хандығының құрылуының маңызы өте жоғары. ... ... ... ... ... жағдайдың мәресіне
жетіп, қазақ халқының қалыптасып ... ... ... ... ... үдерістер барысында әр түрлі ... ... ... бір ғана ... – « ... этнонимін –
дүниеге әкелді. Үшіншіден, ХҮ ғасыр ортасына дейін қазақ ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуымен және дамуымен
бір ғана ... ... - ... ... ... ... ... хандығының құрылуы бұрынғы тарихи географиялық атаулардың орнына ХҮІ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ХҮ – ХҮІІІ ғасырлар аралығы Қазақ хандығының ... ... ... дәуірі деп аталады.Алтыншыдан, қазіргі күнде
халқымыздың «қазақ» деп, ... ... ... ... ... жері» деп аталуы ХҮ ғасыр ортасында құрылған Қазақ
хандығымен байланысты.Қазақ хандығының тарихи ... ... орны ... ... кезеңін анықтаудың ғылыми да, саяси да мәні зор. Мемлекетіміз
дербестікке қол жеткізіп отырған бүгінгі таңда оның ... мен ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих – и – Рашиди».
2. Мұхаммед Хайдар Дулати «Шайбанинама»
3. Мұхаммед Хайдар ... ... ... нұсыратнама»
4. Мұхаммед Хайдар Дулати «Раузат» ас – Сафа»
5. Мұхаммед Хайдар Дулати «Қазақ хандығы тарихының материалы»
6. К.А.Пищулина «14-ғасырдың ...... ... Шығыс оңтүстік
Қазақстан»
7. «Қазақ ССР тарихы», 2-том, ... ... ... ... ... ... совет энциклопедиясы», 4-том
9. «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі», ... 1971 ... ... ССР тарихы», 1-том, Алматы, 1957 ж.
11.Фазлолаллбин Розбехан Исфахани «Миһманнами Бұхара», Москва, 1976ж.
12. Абдолла ибн ... ибн Али ... ... әл - әсар»
13. А.А.Семенов «Алғашқы шайбанилар және Мауреннахр үшін күрес»
14. В.В.Веньяминов – Зернов «Қасым хан ... ... ... Уасафи «Бадайи әл – уақаии», «Қазақ хандығы ... ... 1969 ... ... ибн Әли әл-Хұсайн Рази «Тарих – и – Хайдари».
17. Ахмет Заки Уәлиди «Түрік – татар тарихы», Қазақ, ... П.П. ... ... ... ... ... ССР ... 1-том, Ташкент, 1967 ж.
20. Искандар Мұнши «Тарихи алаһарайы Аббаси» Тегеран.
21. Махмұд ибн Уәли «Бахыр әл – ... ... ... ... ... ... «Астрахань қалмақтарының тарихи әдебиет ескертеіштері»1885
ж.
24. А.Левшин «Қырғыз – қазақ даласының ... ... ... ... ... ... Алматы, 1997 ж.
26. Абусейтов М.Х. «Казахское ханство во второй половине ХҮІ века» Алматы,
1985 ... ... М.А. ... ... ... в ... ханстве в ХҮІІ -
первой палавине ХІХ века», Ташкент, 1966 ж
28. Қасымбаев «Хан тарихы – халық ... ... ... ... ... Д. « Түркістан қазақ хандығының астанасы» // Қазақ тарихы.
1993ж.
30. Басин В.Я. «Казахстан в ХҮ – ... вв. // ... ... -
политической истории, Алматы, 1969ж.
31. Басин В.Я. Россия и казахское ханство в ХҮІ – ... вв.» ... ... Галиев В.В. «Внешняя политика казахского ханство в конце ХҮІІ – первой
пол. ХҮІІІ в.» // Бөгенбей батыр. Ақмола, 1991ж.
33. ... Ә. ... ... қай жылы ... ?» // ... тарихы. 1993ж.
1. 38-40 п-р.
34. М.Қани «Қазақтың көне тарихы» Алматы,1993 ж.
Қазақстан Республикасның Білім және Ғылым Министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік ... ... - ... ... ... хандығының құрылуы.
Орындаған:Садыкова
Аяулым
ИЯ-511 топ.
Ғылыми
жетекші:МамырбековА.М.
Семей 2008ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақ хандығы (хү-хүііі)11 бет
Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы116 бет
Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (хVііі – ғасырдың ортасы мен хіх ғасырдың бірінші ширегі)30 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Абылай сұлтанның қоғамдық-саяси өмірі35 бет
М. В. Ломоносов пен А. Н. Радищевтің педагогикалық ой-пікірлері8 бет
ХХ ғасырға дейінгі әскери өнер тактикасының дамуы6 бет
ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы Герман мемлекеті. Пруссия10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь