Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы

Кіріспе

1.ҚАЗАҚСТАН ТЕЛЕАРНАЛАРЫНДА СӨЗ ЖАНРЛАРЫНЫҢ ПРАГМАСТИЛИСТИКАСЫ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ

1.1. Сөз тілінің ерекшелігі
1.2. Сөз жанрларының прагмастилистикасы көркемдік белгілері және жүргізуші шеберлігі
1.3 Сөз жанрларының прагмастилистикасын шетелдік зерттеу

2. ТЕЛЕАРНАНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1. «Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы сөз прагмастилистикасы
2.2. Қазақстандық телеарналардағы пікірталастық бағдарламалар

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында бірнеше жылдар бойы қалыптасқан қазақ телеарналарындағы сөз жанрларының прагмастилистикасы көркемдік ерекшеліктері жүйелі түрде жан-жақты қарастырылады.
Көптеген телевизиялық хабарлардың, оның ішінде сөз-сайыс бағдарламалардың халық игіліне айналмай, екінші планда болып келуінің, кейбір хабарлар жөнінде кезінде атүсті немесе мүлде қате «үкімдер» шығарылуының да түпкілікті себебі сөз табиғатын түсіну мен талдаудың қиындығынан.
Егер сөз тек аузым бар деп сөйлей беретін кейіпкерлерден түзіліп, беталды бөсетін, «тисе терекке, тимесе бұтаққа» деп орынсыз сөз жұмсалатын хабар болса онда көркемдік ерекшелік іздеудің қажеті шамалы болатын. Сөз жанрларының прагмастилистикасы болмысы сол – ол нақты этикалық нормаларға құрылған, эстетикалық талғамға толық жауап бере алатын, әрі сөздің мазмұны кенеулі боп құрылып, көркемдік негізде берілуінде. Сөз - алқа-қотан жиылып, әңгіме-дүкен құратын, «Күлтөбенің басында күнде жиын қылатын» қазақтың қанында бар өнер емес пе? Енді замани тұрғыдан келгенде сөз прагмастилистикасыға біз өзіміздің ұлттық колоритімізді концентраттауымыз керек емес пе? Көшпелі халықтың синтезді өнері саналатын шешендік өнер мен сөз жанрларының прагмастилистикасы талап-тілектері бір екенін дәлелдеуге ешкім тырыспаған. Ғылым енді мойындай бастауы кәдік. Біз журналистиканың негізгі жанрларының эпостарда сайрап жатқанын іштей білеміз, санамен түйсінеміз, алайда нақты шешім, нақты баға бере алмай келдік. Оған отарлаушы Кеңес үкіметінің өткеннен қол үздіруге талаптануы мен ұлттық құндылықтарды жою болмақ мақсаты да кері әсері, ұлттық публицистиканы қасаң деректермен ғұмырын ХХ ғасырдың басынан ғана шолтитып, тамырсыз балдыр мен саңырауқұлақтай дүние етіп көрсету өткен заманның кемтар ғылымының кесірі еді. Ал, тәуелсіздік таңы атқанда біз төл журналистикамыздың тарихын тереңнен тартсақ, арыдан толғасақ бүгінгі журналистиканың қадамы да, тамыры да түзелетіні тарих заңдылығы, детерменация құбылысы.
Диплом жұмысының өзектілігі. Қай ұлттың, қай халықтың басынан өткерген тарихи кезеңдерімен, өмір тіршілігімен байланысты туындаған салт-дәстүрі, өнері, дәстүрлі мәдениеті болады. Ал, сөз жанрларының прагмастилистикалық хабарлар осы қалыптасқан канонды дамыту үшін, халықтың инттеллектуалдық деңгейін арттыратын бірден-бір телевизиялық жанр, қолайлы құрал. Сөз – шешендікті, әділдікті бұқараға насихаттау миссиясын орындайды және қоғамға тікелей бағытталады. Әр кезеңге байланысты сөз жанрларының прагмастилистикасы да қатып қалмай, замана көшіне ілесіп, жаңарып, көтерілген мәселе жаңғырып отырады.
1. Тертычный А.А. Расследовательская журналистика: Уч.пособие для вузов. – М: Аспект Пресс, 2002.
2. Шум Ю. Журналистское расследование. – Санкт-Петербург, 2008.
3. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. – М.,1998.
4. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. Санкт-Петербург,2001.
5. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – М.: Наука, 1991.
6. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – М.: Политздат, 1983.
7. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – М. – 1991.
8. Фонер Ф. Марк Твен – социалист-критик. – Москва, 1961.
9. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – М.,1982.
10. Вальраф Г. Репортер обвиняет. – М., 1988.
11. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980.
12. Жақсылықбаева Р. Журналистік зерттеудегі публицистикалық пайымдар. Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары, 6-7 желтоқсан 2006 ж. – Алматы, 2006.
13. Медеубекұлы С. Айғақтама. Бұқаралык коммуникациялар теориясы және қазіргі заманғы технологиялар. Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары, 6-7 желтоқсан 2006 жыл. – Алматы, 2006.
14. Мәулетұлы З., Шамақайнұлы Қ. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, №6, 2009.
15. Медеубекұлы С. Қазақ журналистикасының төл аталымдары. – Түркістан, 4.04.2010.
16. Вейер Д., Нойес Д. Противоядие от летаргии. Журналистское расследование в США. – Журналист, №5, 1994.
17. Старцев С. Андреотти оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
18. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – Независимая газета, 20.02.2002.
19. Малеванный В. Глобальный электронный перехват. – Независимое военное обозрение, 11.08.2000.
20. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New York, 1974.
21. Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library. – New York, 2000.
22. CIA payoffs toppled Taliban. Woodward. – New York Post, 2002.11.17.
23. Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The Washington Post, 2002.11.16
24. Newsline. – The Washington Post, 07.23.2001
25. Журналистам от журналистов: Справочник. – Издательство: Британский Совет, UN и British Embassy, 2007. // http://library.cjes.ru/online/
26. Ворошилов В.В. Журналистика. – Учебник. – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. 1999.
27. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки – СПб.: Изд-во Михайлова В.А., 2004.
28. Рэндалл Дэвид. Универсальный журналист / Пер. с англ. Алексея Порьяза. – Алматы: Ценральноазиатская школа молодых журналистов, 1996.
29. Березин В.М. Теория массовой коммуникации. – Москва, 1997.
30. Ваксберг А. Нераскрытые тайны. – М.,1993.
31. Ворошилов В.В. История журналистики зарубежных стран. – Санкт-Петербург, 2000.
32. К. Бернстайн, Б. Вудворд. Вся королевская рать. – Нью-Йорк, 1974.
33. Л.Колодни, Р.Геттлин. Тихий поворот. – Нью-Йорк, 2001.
34. www.time.kz
35. www.hrc.utexas.edu
36. www.washingtonpost.com
37. www.journalism.org
38. www.politics.nuvvo.com
39. www.hnn.us
40. Журналистские расследования. Сборник статей. Проект «Развитие практики журналистских расследований по социально-значимым темам в Казахстане». – Алматы, 2011. С. 228
41. «Ана тілі» газеті.
42. «Дала мен қала» газеті.
43. «Түркістан» газеті.
        
        Жоспар
Кіріспе
1.Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы қалыптасуы
мен дамуы
1.1. Сөз тілінің ерекшелігі
1.2. Сөз жанрларының прагмастилистикасы ... ... және ... Сөз ... ... шетелдік зерттеу
2. Телеарнаның шығармашылық ерекшеліктері
2.1. «Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы сөз ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы. Зерттеу жұмысында бірнеше жылдар бойы
қалыптасқан қазақ телеарналарындағы сөз жанрларының ... ... ... ... ... ... телевизиялық хабарлардың, оның ... ... ... ... ... екінші планда болып келуінің,
кейбір ... ... ... ... немесе мүлде қате «үкімдер»
шығарылуының да ... ... сөз ... түсіну мен талдаудың
қиындығынан.
Егер сөз тек аузым бар деп ... ... ... ... ... ... терекке, тимесе бұтаққа» деп орынсыз сөз жұмсалатын
хабар болса онда көркемдік ерекшелік іздеудің қажеті ... ... ... ... ... сол – ол нақты этикалық нормаларға
құрылған, эстетикалық талғамға толық жауап бере алатын, әрі сөздің мазмұны
кенеулі боп ... ... ... ... Сөз - ... ... құратын, «Күлтөбенің басында күнде жиын қылатын»
қазақтың ... бар өнер емес пе? Енді ... ... ... ... біз ... ұлттық колоритімізді концентраттауымыз
керек емес пе? Көшпелі халықтың синтезді ... ... ... өнер ... ... ... ... бір екенін дәлелдеуге
ешкім тырыспаған. ... енді ... ... ... Біз ... ... эпостарда сайрап жатқанын іштей білеміз, санамен
түйсінеміз, ... ... ... ... баға бере алмай келдік. ... ... ... ... қол ... ... мен ұлттық
құндылықтарды жою болмақ мақсаты да кері ... ... ... ... ... ХХ ... ... ғана шолтитып, тамырсыз балдыр мен
саңырауқұлақтай дүние етіп көрсету өткен заманның кемтар ғылымының кесірі
еді. Ал, ... таңы ... біз төл ... ... ... ... толғасақ бүгінгі журналистиканың қадамы да, тамыры
да түзелетіні тарих заңдылығы, детерменация құбылысы.
Диплом ... ... Қай ... қай ... ... тарихи кезеңдерімен, өмір тіршілігімен байланысты туындаған ... ... ... мәдениеті болады. Ал, сөз жанрларының
прагмастилистикалық хабарлар осы қалыптасқан ... ... ... ... деңгейін арттыратын бірден-бір телевизиялық жанр, қолайлы
құрал. Сөз – ... ... ... ... ... және қоғамға тікелей бағытталады. Әр кезеңге байланысты сөз
жанрларының ... да ... ... ... көшіне ілесіп,
жаңарып, көтерілген мәселе жаңғырып отырады.
Сөз ... ... ... оқиға, нақты тақырып пен түйінді ой, сұрақ-
жауап, пікірталас арқылы өрбитінін жан-жақты қарастыру, зерттеп-зерделеу,
сабақтас арналарды ... ... ... ... жұмысының өзектілігінің бір
қыры болып табылады. Сондай-ақ, сөз ... ... ... ... ерекшеліктеріне, көркемдік-эстетикалық сипаттарына баға
беру, телевизиялық журналистика ... ... ... талдау жасау жұмыстың өзекті мәселесі, зерттеудің
көкейтестілігі болып ... ... ... мен ... ... сөз ... ... күші – адам жанының тереңіне еніп,
қоғамдық мәселелерді қозғап, ... ой ... ... ... Тек ... ... емес адами құндылықтардан ажырамауды,
адамгершілікті ту ... сөз ... ... жүйелі түрде саралау, тіл көркемдігінің қазаққа тән стильдік
байланысын, эфирде айтылатын сөздердің өнегелі түрде ... асу ... осы сөз ... ... ... ... ... зерделеу дипломдық жұмыстың негізгі ... ... ... орай диплом жұмысына мынадай нақты міндеттер қойылды:
- қазақ телевизиясы қалыптастырған, әрі даму мен қалыптасу үстіндегі
төл сөз жанрларының прагмастилистикалық ... ... ... баға ... ... ... ... журналистикалық дәстүр мен кейінгі
публицистік ізденістердің жалғастығын, сабақтастығын, оның жаңашыл
сипаттарына, жаңашыл ... ... ... тұрғыда баға беру.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы. Бұл дипломдық жұмыста өзіндік
қалыптасу ... ... ... ... осы ұлттық
журналистикадағы шоқтығы биік сөз ... ... ... ... баға берілді. Жалпы қазақ журналистикасы шешендік, ділмарлық
өнерге ... ... бар ... әу ... ... ... қолданғаны
алғаш ғылыми дәлелденді. Қазақ публицистикасында қалыптасқан сөз-тартыс, ой-
жарыс дәстүрінің сабақтастығы, ... ... мен оның ... сипаты
анықталды. Сөз жанрларының прагмастилистикадағы көркемдік ... ... ... өткізілді.
Ғылыми жұмыс барысында қазақ сөз жанрларында өзара ой айту, ... ... сөз айту ... ... ... ... Этикалық, эстетикалық, мәдени дүниетаным қалыптастырудағы
телеарналардағы сөз жанрларының ... ... ... ... ... жасалды.
Диплом жұмысын зерттеу әдістері. Ізденіс барысындағы нәтижелер ... ... үшін ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны. Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... «Ел ... «31» ... ... ... телеарналары.
Дипломдық жұмыстың теориялық-әдістемелік негізі.
Сөз жайында алғаш пікір айтып, зерттеу жүргізген ... ... Л. ... Қ. ... Г. Кузнецов, М. Садық. Олардың
әрқайсысы әр ... ... да сөз ... ... өзіндік ерекшелігін
атап көрсетті, көркемдік және мазмұндығы ... шолу ... ... олар эфирде көрсетілген бағдарламарды түсіндіруде, жүргізушіге
қойылатын міндеттер мен жүргізуші ... ... ... ... ... етті. Қазақ бағдарламаларының, оның ішінде сөз ... ... мен ... жайында қалам тербеген Әділ Бек ... ... ... Уәли, Серік Абас-Шах, Зарина ... ... ... ғылыми бағасы зор.
Ғылыми жұмыста қарастырылған мәселелердің шешімін іздеуде белгілі
публицистердің теориялық-танымдық ... ... ... ... ... маңызы. Қазақ сөз
жанрларын, сөз-сайыстың бағзыдан басқа пішінде көрініс ... ... ... мол ... тың ... ... Ғылыми-зерттеу
жұмысының нәтижелері мен тұжырымдарын орта, ... ... оқу ... ... ... ... мен семинарлар жүргізгенде
пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... екі ... екі
бөлімнен және қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1.Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы
қалыптасуы мен дамуы
Теледидар табиғатын зерттеу ... да ... ... ... оның
құрылымы әртүрлі жанрларды қамтиды. Сондықтан біз зерттеу барысында
телеарнадағы жанр ... ... ... өте алмаймыз.
Тәуелсіздік жылдарында сөз бостандығымен бірге ... ... ... сөз жанрының прагмастилистикасы» деген атау қосылды.
Сөз бостандығы жоқ жерде мұндай терминнің болуы, әрине, мүмкін емес. ... ... ғана ... бұл терминнің журналистика теориясы мен
тәжірибесіндегі, сондай-ақ, жалпы қоғамдық-саяси өміріміздегі жаңа ... ... дау жоқ. ... ... дамыту, журналистік
зерттеуді БАҚ өмірінде қалыптастыру деген оңайлықпен жүзеге асырылатын іс
емес. Оның ... ... ... ... ... өздерінде
журналистиканың осы бір күрделі саласының даму тарихы тым алыста емес,
беріректе жатыр.
Әлемге танымал ... ... Марк Твен және ... да жазушылар осы жанр
классиктері болып ... «XX ... ... ... ... ... алған зерттеу журналистерін (олардың бірі – Сэмюэл Легхорн Клеменс,
яғни Марк ... АҚШ ... ... Рузвельт 1906 жылы «макрейкерлер»
(muckrakers), яғни «лас өсекке ... ... ... деп атап, тіл тигізген».[1] Алайда, қоғамды лас қоқыстан
тазартуды өздерінің басты ... ... ... «сүйікті
істеріне» жоғарыдағыдай анықтаманың берілгеніне қарсылық ... ... ... ... ... ... журналистиканың қағидасыз тәжірибесінен аулақ
болды. «Сонысымен де шығармашылық ... ... ... нормаларын
қатаң ұстаудың озық үлгісін ... ... олар ... жаңа аура ... негізі қаланған макрейкерлер ... ... ... және ... ... бағыттың пайда болуына
зор ықпалын тигізген. Әлем ... ... осы ... ... бір ... деп қарастырғандар да баршылық.
Бүгінгі таңда 70-жылдары американ халқын дүр сілкіндіріп, президент
Ричард Никсонды қызметінен кетірген аты шулы ... ісі» ... ... ... ... Ал президентті тақтан ... ... ... «The ... Post» газетінің тілшілері
Боб Вудворд пен Карл Берстайнның ... ... ... ... ... ... болады.
Лексикографиялық еңбектерде, функционалдық ... ... ... ... ... бірдей түсіндіріледі. Әдебиеттану
ғылымы бойынша «Жанр – шығармалардың жеке түрлері, көркем әдебиет салалары»
деген анықтама ... ... ... жүйе бойынша эпостық жанр,
лирикалық жанр және драмалық жанр» бар ... ... (16, 250 ... - ... ... ұғым ретінде кең қолданылады, әдеби шығармаларды түр-
түріне ажырату үшін жанр деген ұғым қалыптасқан. Әдебиеттану ... ... ... ...... қызметі бірдей шығармалардың
тақырыпты баяндау, шығармалардың құрылысы, оқиғаны бейнелеу тәсілі ... ... бар ... сипаттау үшін қажет.
Әлемдік зерттеу журналистикасының орны әрбір елдегі сөз бостандығы мен
тәуелсіз баспасөздің деңгейіне тікелей байланысты. ... ... ... мүмкіндік жасай ... ... ... ... ... ... ... болуы да өз септігін тигізері
сөзсіз. Бірақ демократия нышандары қалыптасқан шет ... ... ... ... заңды құбылыс. Мысалы, Ұлыбританияда бірнеше
ғасырлар бойы алдыңғы ... ... ... ... ... ... келеді. Ал Швецияда баспасөз бостандығы мен сөз бен ой еркіндігінің
мықтап қалыптасуына да ... ... ... Соңғы он жыл көлемінде ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды өз
қолдарына алып отыр.
Теледидар табиғатын зерттеу қызықты да күрделі мәселе. ... ... ... ... ... Сондықтан біз зерттеу барысында
телеарнадағы жанр ұғымының анықтамасын айналып өте ... ... ... стилистикаға қатысты
зерттеулерде подстиль «жанр» ұғымымен ... ... ... ... «Жанр – шығармалардың жеке түрлері, көркем әдебиет салалары»
деген анықтама беріліп, әдебиетте «орныққан жүйе ... ... ... жанр және драмалық жанр» бар екендігін көрсетеді (16, 250 ... - ... ... ұғым ретінде кең қолданылады, әдеби шығармаларды түр-
түріне ажырату үшін жанр деген ұғым ... ... ... әдеби жанрларды ажырату – көркемдік қызметі бірдей шығармалардың
тақырыпты баяндау, шығармалардың ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар екендігін сипаттау үшін қажет.
Теледидар тілі қоғам өміріне, қоғам мүшелерінің күнделікті ... ... ... ... ... ... ... Яғни диктор белгілі
бір жаңалықты жеткізе отырып, оған өз бағасын ... Осы екі ... ... ... сөздің ерекшелігі де айқындала түседі.
Дүниетаным - жүйелі құбылыс, ол ... ... ... ... ... ... ... берілетін білім қорымен тығыз
байланысты. Дискурстың көмегімен қоршаған ортаның бар құбылысы тіл ... ... БАҚ ... ... маңызы басым, себебі тілдік динамизм
белгілі бір прагматикалық жағдайда өрбитін сөйлеу динамизмі мен ... ... ... ... ... ...... тән
лингвистикалық сипаттамаларымен қатар экстралингвистикалық параметрлері -
өлшемдері бар тілдік туынды. Бұл ... ... ... ... ... қарым-қатынасы қандай дәрежеде, қатысым қандай тілдік
ситуацияда жүргізіліп отыратындығы туралы ... ... ... ... интралингвистикалық (құрамына мәтін кіретін болғандықтан)
және экстралингвистикалық ақпарат көзі болып табылады, ал бұл ... өзін ... ... жалпы әлем туралы көзқарасын
қалыптастыруға мүмкіндік береді. Н.Д. Арутюнова коммуникацияның динамикалық
сипаты болатындығын қарастыра ... ...... ... ... және ... да факторлармен
байланысты мәтін; оқиғалық (событийный) аспектіде алынған мәтін», – деген
анықтама береді (17, 136 ... он, ... ... ... ... ... телеарналарында
сөз атты жаңа жанр түзілді. Жалқы жанр ретінде ғана емес қосалқы жанрларды
да өзіне синтездей алды. ... ... ... ... және ... хабарлар бар. Қалыптасқан отандық
нұсқалардағы бұл ... жүйе енді ... ... сөз ... бейвербальды шығындарды анықтай бастады, әрі мамандардың қызығушылығын
тудырды. Психологияны, социологияны, ... ... ... ... ... ... және тағысын тағы ғылымның түрлі
саласын. Сөз ... ... ... негізінде қарастырылып,
аудиторияның сұранысы және мәселе ұсынушымен құрылады.
Сөз - әңгіме-дүкен жанры. Сөз ... ... жаңа ... ... ... таңда сөз отандық телеарналардағы ең ... ... ... Сөз ... ... ... деп те
аталады. Себебі, жүргізуші көп сауалдарды өз тарапынан қояды, әрі алдын-ала
сценарий мен сценарлық жоба ... ... ... ... ... ... ... бар, яғни тұтқиылдан қойылған сұрақ пен төтеннен,
тыңнан қосылған жаңалықтың елді елең еткізуі арқылы көпшілік ... ... та ... ... ... сөз элементтерін ақпараттық
бағдарламалар мен ... ... ... ... сөз ... ақпараттықтан гөрі ойын-сауықтық, көңіл көтерушілікті
қалайды.
Классикалық сөз үштағаннан ... ...... ... – студиядағы қонақ. Сөз журналистік әдіс-тәсіл мен сахналық әдіс-
айланы кіріктіреді. Және сөз жанрларының прагмастилистикасы әр ... ... ... ... ... атқарғанымен, бір мезетте
кейіпкер сөз жанрларының прагмастилистикадағы рөлді ойнап шығады. Бұл жанр
... ... ... ... және жауаптар сынды қарапайым
ғана схемадан тұрады. Бірақ көптеген мамандардың ... ... ... ... ... ...... әзіл-қалжыңның көп
болуы деп саналады. Тұлға - өз-өзіне күле алуы керек. Мәселен, ... ... ... «Опра шоуын» зерттеген ғалымдар сөз туралы мынадай
пікірге тоқтаған. «Бұл - ... ... ... ... әңгіме-дүкен
құруға тыңғылықты дайындалған, шеберлігі мол, әрі үлкен экранда суреттер
мен басқа да ... ... ... ... жанр». [1, 23-28 б.]
Сөз жанрына қойылатын талап – мазмұнның мейлінше тез ... ... ... формасымен, алуан әрі өткір ... ... ... ... керек. Ал қазақ сөз жанрларының
прагмастилистикасының ... жері – ... ... ... тура ... әділ
байламға еш мәймөңкесіз тоқтаған. Өзіндік ... ... ... әр ... да бір ғана ... тұрады. Ол – қазаққа
қайтсем жағам? не қайтсем үлгі көрсетем? – деген ұлы ... атап ... ... ... – кейбір көзқарастарда ... ... ... тек ... ... ... саналып, сол тұйық ауқымда қалатыны. Мәселен, студияда
дөңгелек үстел ... ... ... ... белгілі бір топтың
(әдебиетшілер, музыканттар, экономистер т.т.) жиналып, ... ... ... Егер «жұлдыз» жүргізуші мен ел көп ... ... өзі тек сөз ... ғана ... ... сөз
талаптарына жауап бере алатын хабарлар некен-саяқ.
Сөз елеусіз, кейде қызып әрі күйіп тұрған ... мен ... кең ... ерекшеленеді. Мамандардың пікірінше, сөз интервью,
дискуссия, ойын белгілерімен қоса, жүргізушінің тұлғалық ... ... Бұл ... тұлғалықты көрсететін экрандық форма ғана.
Керібайланыста болатындықтан ... ... ... ... ой, ... ... орағыта білу, мұқият тыңдай білу
қасиеті, орнықты жүру және тағы да ... Сөз ... ... ... ... ... ... сапа, түр және сұрақ беру
логикасы интрига туындатады және хабардың ... ... ... сұрақтар жүргізуші тарапынан қойылады, оған әр түрлі категориядағы
қатысушылар (тұлғалар, сарапшылар, көрермендер және т.б.) ... ... ... шығу үшін, түпкі мақсатқа жету үшін жүргізуші бағдарламаны
түрлі этаптарға ... және ... да ... ... қояды.
Заманауи сөз жаңа формат пен мәселенің әр қиырын, түрлі бағытын
қамтиды. ... не үй ... ... не халықтық емдеулер, ... мен ... ... не ... пен ... ... болуы мүмкін. [2, 12-15 б.]
80-ші жылдардың аяғына таман Фил Донахьюдің ... ... ... ... сөз прагмастилистикасы жаңбырдан
кейінгі саңырауқұлақша қаптап шыға ... ... жаңа ... ... сөз ... әлеуметтік және саяси мәселелерді ығыстырып қойып,
енді қоғамға іріткі салатын, адамдар арасына от ... ... ... ... ... ... ... кеселдің жұғуы оңай болатыны сынды енді
еліміздегі телеарналарды да сөз белең ала бастады, әрине ... ... мен ... сөз ... ... ...
Фил Донахьюді атайды. Ресей өздерінің төл сөз прагмастилистикасының атасы
ретінде – Владимир Познерді ... Ал, ... ... «сөз
жанрларының прагмастилистикасы пірі» етіп ... ... ... дал ... түсінікті. Қайта құру жылдары қазақ телеарнасында тұңғыш сөз
форматындағы ... «Ар» ... ... ... ... ... Оны бір ғана жүргізуші, бір ғана редактор, не бір
режиссер ғана жасаған жоқ. «Ар» ... ... сол ... ... Серік Жанболат, Дәурен Қайып, Қойшыбай Есентаев, Молдабек
Сағымбек, Сәуле Жиренше, Дүрия Данияровалар тең ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаланың өзегі болды. Ең
алғашқы қазақы сөз «Ар» жастар ... ... Бұл ... ... әлі ... ... ... тың дерек, шын
ақиқат.
Теледидар тілі қоғам өміріне, қоғам ... ... ... араласып, қоғамдық пікір тудыруды мақсат етеді. Яғни диктор белгілі
бір жаңалықты жеткізе отырып, оған өз бағасын береді. Осы екі ... ... ... ... ... де ... ... - жүйелі құбылыс, ол тілдік байланыста динамикалық үрдіс
ретінде ... ... ... берілетін білім қорымен тығыз
байланысты. Дискурстың көмегімен қоршаған ортаның бар ... тіл ... ... БАҚ ... ... ... ... себебі тілдік динамизм
белгілі бір прагматикалық жағдайда өрбитін сөйлеу динамизмі мен ... ... ... білдіреді. Дискурс дегеніміз – мәтінге тән
лингвистикалық сипаттамаларымен ... ... ... ... бар ... ... Бұл параметрлер әңгімелесуші субъектілердің
кім екендігі, олардың қарым-қатынасы қандай дәрежеде, қатысым қандай ... ... ... ... ... ... ... дискурс интралингвистикалық (құрамына мәтін кіретін болғандықтан)
және экстралингвистикалық ақпарат көзі ... ... ал бұл ... өзін ... ... ... әлем ... көзқарасын
қалыптастыруға мүмкіндік береді. Н.Д. Арутюнова коммуникацияның динамикалық
сипаты болатындығын ... ... ...... ... психологиялық және басқа да факторлармен
байланысты мәтін; оқиғалық (событийный) ... ... ...... ... (17, 136 ... он, ... жылдың төңірегінде заманауи Қазақстан телеарналарында
сөз атты жаңа жанр түзілді. Жалқы жанр ретінде ғана емес ... ... ... ... ... ... ... дискуссиялар, жарнамалар,
ойынсауықтық және ақпараттық-сараптамалық хабарлар бар. Қалыптасқан отандық
нұсқалардағы бұл біртектілік жүйе енді ... ... сөз ... ... шығындарды анықтай бастады, әрі мамандардың қызығушылығын
тудырды. ... ... ... журналистиканы,
когнитивті психологияны, конфликтологияны, ... ... және ... тағы ... ... Сөз сапалық тұрғысынан медиакеңістік негізінде ... ... және ... ұсынушымен құрылады.
Сөз - әңгіме-дүкен жанры. Сөз прагмастилистиканың бүгінгі жаңа қоғамға
лайықталған формасы. ... ... сөз ... телеарналардағы ең көп
таралған жанрдың бірі. Сөз жанры «телевизиялық пресс-конференция» деп ... ... ... көп ... өз ... ... әрі алдын-ала
сценарий мен сценарлық жоба дайындайды. Мұндай хабарлар ... ... ... ... бар, яғни ... қойылған сұрақ пен төтеннен,
тыңнан қосылған жаңалықтың елді елең еткізуі арқылы көпшілік сұранысына ... та ... ... ... сөз элементтерін ақпараттық
бағдарламалар мен ... ... ... ... сөз ... ... гөрі ... көңіл көтерушілікті
қалайды.
Классикалық сөз үштағаннан құралады: жүргізуші – ... ...... ... Сөз ... әдіс-тәсіл мен сахналық әдіс-
айланы кіріктіреді. Және сөз ... ... әр ... ішінде қандай қызметтік функция атқарғанымен, бір мезетте
кейіпкер сөз жанрларының ... ... ... ... Бұл ... тұлғалар, көрермендер, жүргізуші, сұрақтар және жауаптар сынды қарапайым
ғана схемадан тұрады. Бірақ көптеген мамандардың ... ... ... ... ... ... – ондағы әзіл-қалжыңның көп
болуы деп саналады. Тұлға - өз-өзіне күле алуы керек. ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалымдар сөз туралы мынадай
пікірге тоқтаған. «Бұл - нағыз журналистика. әйгілі ... ... ... ... ... мол, әрі ... экранда суреттер
мен басқа да материалдарды пайдалана алатын ... ... [1, 23-28 ... жанрына қойылатын талап – мазмұнның мейлінше тез ұғынықты,
қарапайым ... ... ... ... әрі ... сұрақтар, түрлі
көзқарас қайшылықтары көрінуі ... Ал ... сөз ... ... жері – қазақ аталы сөзге, тура шешімге, әділ
байламға еш мәймөңкесіз тоқтаған. Өзіндік ... ... ... әр ... да бір ғана мүдде тұрады. Ол – қазаққа
қайтсем жағам? не қайтсем үлгі көрсетем? – деген ұлы ... атап ... ... дүние – ... ... ... ... ... тек «әңгімеге» құрылған
хабарлардың санатына саналып, сол тұйық ... ... ... студияда
дөңгелек үстел үстінде өрбитін қарапайым сұхбат, белгілі бір ... ... ... т.т.) ... ... ... ... Егер «жұлдыз» жүргізуші мен ел көп қарайтын ... өзі тек сөз ... ғана ... ... ... жауап бере алатын хабарлар некен-саяқ.
Сөз елеусіз, кейде қызып әрі ... ... ... мен функционалды
жанрларды кең қамтуымен ерекшеленеді. Мамандардың пікірінше, сөз ... ойын ... ... ... ... ... керек
етеді. Бұл ... ... ... экрандық форма ғана.
Керібайланыста болатындықтан жүргізушінің тұлғалық ... ... ой, ... әзілқойлық, орағыта білу, мұқият тыңдай білу
қасиеті, орнықты жүру және тағы да ... Сөз ... ... ... ... ... Форма, сапа, түр және сұрақ беру
логикасы ... ... және ... сюжеттік қозғалысын дамытады.
Негізгі сұрақтар жүргізуші тарапынан қойылады, оған әр ... ... ... ... ... және т.б.) жауап береді.
Негізгі үдеден шығу ... ... ... жету үшін ... ... этаптарға бөледі және сұрақтарды да құбылтып отырып қояды.
Заманауи сөз жаңа формат пен ... әр ... ... ... Бұлар не үй қызметшісіне ... не ... ... ... мен ... ... не саясат пен мәдениетке қатысты
түйткілдер болуы ... [2, 12-15 ... ... ... ... Фил ... ... АҚШ-тың
үлкенді-кішілі телеарналарында өзіндік сөз прагмастилистикасы жаңбырдан
кейінгі саңырауқұлақша қаптап шыға ... ... жаңа ... ... сөз хабарлары әлеуметтік және саяси мәселелерді ... ... ... іріткі салатын, адамдар арасына от жағатын жанрға айналып шыға
келеді.
Бұл Америкалық формат. Жаман кеселдің жұғуы оңай ... ... ... ... да сөз ... ала бастады, әрине жақсы мағынасында.
Америкалықтар мен батыстықтар сөз прагмастилистикасының тәңірі ретінде –
Фил ... ... ... өздерінің төл сөз прагмастилистикасының атасы
ретінде – ... ... ... Ал, ... журналистері «сөз
жанрларының прагмастилистикасы пірі» етіп ... ... ... дал ... ... Қайта құру жылдары қазақ телеарнасында тұңғыш сөз
форматындағы хабар «Ар» ... ... ... ... ... Оны бір ғана ... бір ғана редактор, не бір
режиссер ғана ... жоқ. «Ар» ... ... сол ... ... Серік Жанболат, Дәурен Қайып, ... ... ... ... ... Дүрия Данияровалар тең дәрежеде жүргізіп, ұжымдық
сөз ретінде ... ... ... бағдарламаланың өзегі болды. Ең
алғашқы қазақы сөз «Ар» ... ... ... Бұл ... ... әлі айтыла қоймаған, мойындалмаған тың дерек, шын
ақиқат.
Бұл «Ар» жастар студиясының алғаш ашылуы жөнінде, ... ... ... журналист, ҚР Мәдениет ... бұл ... ... «Мәдени-танымдық бағдарламалар» ... ... ... Сағымбек «Арпалыспен өткен ғұмыр» атты
естелік кітапта ... ... ... ... күрескер тұлғасын бұған дейін ... ... ... ... төрт жыл» атты ... оқығанда
таныған едім. Енді осы қолжазбаларындағы ой үзінділері мен ... ... ... өзі Мәскеуде қызмет етіп жүріп
жазған көлемді хатымен танысқан соң мүлде ... ... Онда ... ... Айтматовқа Желтоқсан оқиғасына түрткі болған өз ой-пікірлерін
негіздеп жеткізе ... осы ... ... ... әділ ... ... өтінеді.
Осының бәрі біз үшін түн түнегін түріп түскен найзағай ... ... кем әсер ... ... ... ... ... қоғамда болып жатқан бар өзгеріс, сілкіністерді сендер
бірінші көріп, ... ... ... керек. Жассыңдар, неден
қорқасыңдар? Қазір демократия бел алып ... ... анау ... ... не ... ... Сендер де қимылдаңдар!- деген Айтан
ағаның ... көп ... біз «АР» ... ... атты ... ... сөз негізінде ұсындық. Мұндағы «АР» ұғымы «малым –
жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деп ... ... ... түйінді мәйегін танытса, екіншіден, осындағы бас әріппен
алынатын екі дыбыстың алғашқысы «А» – ... ... «Р» – рух ... ... ... ... ойымызды таратып түсіндіргенімде, Айтан
ағаның ... ... ... ... ... орындығына
шалқалай түсіп, бар даусымен рахаттана күліп алып:
– Өте тамаша! ... ... ... тауыпсыңдар, енді құрылысы мен
атына сай қозғайтын тақырыптарыңды анықтаңдар. ... ... ең ... ... ... ашық әңгіме етіңдер. Редакция құрамына тек
жастарды тарт. Өйткені олар әлі ... ... ... - ... ... ... ... Жиреншина, Серік Жанболат, Дүрия Даниярова, Дәурен
Қайып, Қойшыбай Есентаев сынды жас журналистер мен режиссерлар – ... ... ... Ботагөз Исмаиловаларды құлшына мақұлдап, бекітіп
берді.
Бірнеше жыл бойы белсене еңбек еткен осы «АР» ... ... ... өзі әрдайым назарында ұстап, бағыт-бағдар сілтеп, ... ... ... ... Айтан ағаның біз ... осы ... үшін ... қуыла жаздаған кезі де болды.
90-жылдардың бас кезеңі – еліміз егемендігіне қол ... ... ... қуатының тасқындаған, түрлі қоғамдық-әлеуметтік, саяси
оқиғалардың жалындай өршіген ... ... ... қызметкерлері, оның
ішінде «АР» жастар студиясы сөз ... ... ... осы ... бел ортасында жүрді. Соның бәрі өз ... ... ... ... ... ... қарбалас күндердің бірінде, қызу
монтаж жұмысы үстінде отырғанымызда хатшы қыз ... ... ... ... ... ... сендердің кінәларың үшін
қызметінен босатқалы жатыр,- деп ... ... ... ... ... ... өтіп жатқан бас директордың кабинетіне баса -
көктеп кіріп бардық. Расында, ... бір ... ... ортаға алып,
жәукемдеп жатқанының үстінен шықтық. Үкім кесіліп те ... ... ... ... бір ... «ашық әңгімеде» Ақ үйдің қытығына тиетін жағымсыз
сын айтылғанға ұқсайды. Енді оған қол қойып, ... ... ...... ... ... директоры болып істейтін Айтан ... ... ... өзі ... ... «буымен», шығармашылық топтың
жетекшісі ретінде алға суырылып шығып, екпіндеп ... ... ... бас ... өзі күн ... ... «демократиялық ашық қоғам», «ой мен сөз еркіндігі», «қайта
құрулар» ... ауыз ... ... ... ... ... ... қандай сын-ескертпелер айтылмай жатыр? Ал бізде ше?.. ... ... ... ... ... бере аламыз. Айтан Нүсіпханды емес, ... ... ... ... ... ... құралдарына жария
жасаймыз «осылай ... » деп. ... ... беру ... сіздерге келеді!-
деген мазмұндағы сөздерді екіленіп айтып бола ... ... ... ... іліп ... одан әрі ... ... кезеңдегі демократиялық ... ... ... ... ... ... ... сол жерде стол басында отырғандардың
бірде біреуі тырс етіп ... уәж айта ... ... ... ... ... ... жимай белсеніп тұрған тұрысымыз жүрегін
тебірентіп жіберді ме, Айтан аға ... ... ... – қай ... де, қай ... да ең ... ... қозғаушы
күш. Сондықтан олар дер уақытында ... ... ... ... ... ... Олар жаңалыққа асығады. Ол – табиғи заңдылық. Сол себепті
олардың қателесуге де хақылары бар. Ал ... ... - ... ... қағып, жасқап,жалтақ етпей, қайта керісінше, бабын тауып баулып, ... ... ... ... жеткізуіміз керек. Сондықтан,
құрметті жолдастар, осы іске ... ... ... ... ... мені-ақ жазалай беріңіздер. Ал жастарды арандатып, ... ... – деді ішкі жан ... ... ... ... да, ... сөйлеп.
Біздің шешімді әрекетіміз себеп болды ма, болмаса, ... ... ... болды ма, анығын білмедік, бірақ сол жолы Айтан аға ... ... ... Ал анау әңгіме де көп ... ... ... 232-242 ... ... ... тұңғыш сөз «Ар» жастар студиясы 1990-
1993 жылдары ... өмір ... Сөз «Ар» ... студиясымен тоқтап
қалмады. Кейіннен Нұртілеу Иманғалиұлы «Құрдастар», Әлішер Сүлейменов
«Майдан» сөз прагмастилистикасы, Иманбай ... «Бар мен ... ... «Тіл», Сәуле ... ... ... ... ... Берік Уәли «Дода», Серік Әбікенұлы ... ... ... сөз ... ... әкелді.
Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы
қалыптасуы мен ... ... ... мен белестерден тұрады. Бірақ сол сөз
прагмастилистикасыға баспасөз ... ... ... сын аз емес.
«Хабар» телеарнасының бас продюсері Серік Абас-Шах «Жас ... ... ... ... ... ... көп, интеллектуалдық
хабарлар аз» деген пікір бар. Аз ... оның ... ... ... ... ... тартылатын мамандардың көбі орыс тілді.
Сондықтан біздің интеллигенция, әр ... озық ойлы ... өз ... ... ... ... жоталарды дүниеге көптеп
әкелу қиындау» - ... [4]. ... ... ... сөз ... ... ... жеңілдің асты, ауырдың үсті деген пікірдің туатыны.
«Айқын» басылымында Зарина ... ... ... мен ... ... «Қазақ бағдарламаларына қазақы бап
керек» деген мақаласы жарияланды. Автор көптеген жағдаяттарға тоқтала ... ... ... ... ... «Замандастар» деген екі бағдарламамен
шектеліп ... Ал ... ... «Азамат» бағдарламасын сәтті
жалғастырып келеді. Онда қоғамдағы әр түрлі кезекті ... ... ... ... ... ... кеңейтуге орасан зор үлес
қосып келеді. Оған ... ... ... ... түгел болса» атты
жекелеген бағдарламалар қосылды.» [13]. Мерзімді баспасөз беттерінде осы
тұрғылас жекелеген ... ... ... ... жүр. Бұл ... ... бұқара халықты бей-жай қалдырмағанын ... ... ... өзі ... сөз ... ... екендігін көрсетеді.
1.1. Сөз тілінің ерекшелігі
«Сөз прагмастилистикасы» сөзінің кең мағынасына тоқталатын болсақ, бұл
бір ғана жүргізушісі, бірнеше қатысушылары және ... бар ... ... ... сәйкес белгілі бір тақырыпқа құрылады. Бұл шоу ... ... ... ... ... ерекше нұсқасы
болып табылады. Осыған байланысты, сөз жанрларының ...... ... ... ... ... ақпарат, аудиториядағы және телекөрермендерге кеңес беру ... және ... ... ... документалды немесе көркем
фильмдерден үзінділер қолдану, ... ... ... ... және т.б.) ... ... формаларының бірі.
Сөз жанрларының прагмастилистикасы әр алуан ... ... өте ... ... орыс ... «сөз ... ұғымы «әңгіме»,
«пікірталас» және «көрініс», «спектакль» сияқты сөздерге аударылады.
М.К. Барманқұлов (5, 261 б.( өз ... «сөз ... ... ... ... ... ... береді. Осылайша ол
француз радиосы мен теледидарлық диалогтық бағдарламаларының шоу және ... шолу ... ... және ... ... осы ... ... жекелеген аспектілер бойынша салыстырмалы түрде
талдау жасаған. Ғалымның зерттеу жұмысының тақырыбымен ... және ... ... ... ... біз оның ... әр алуан түрлерін қысқаша суреттеген бір ғана еңбегін
таптық. Сөз ... ... ... ... ... ... және ... сөз прагмастилистикасыымен
салыстырғанда, ... сөз ... ... ... ... ғана шектелген.
Сөз жанрларының прагмастилистикасы дегеніміз қазіргі теледидар саласының
жаңа жанрларының бірі, ол ойын-сауық және ақпараттық сипатта беріледі. Сөз
жанрына ... ... ... арналарында жиі берілуінің
нәтижесінде тілдің ... ... ... құралы болып табылатын
тілдік коммуникацияны (радио бағдарламаларға қарама-қарсы) нақты талдауға
мол мүмкіндік туындайды.
Шет ел ... сөз ... және ... ... ... ... жағынан талдануына қатысты
ғылыми еңбектердің көптігі, бұл мәселенің шет ел ... ... ... ... теледидарға мүлдем қарама-қарсы.
Себебі мұндай бағдарламалар біздің елімізде соңғы он бес жыл ... ... ... ... да ол шет ... ... зерттелуі
жағынан болсын, жасалуы жағынан болсын, кенже қалып келе ... ... орын ... ... Қазақстан телеарналарындағы сөз жанрларының
прагмастилистикалық бағдарламалар соңғы кездері қалың көрерменді ... ... ... бұл ... ... зор екендігіне көз жеткізуге
негіз бар. Ал ... ... ... болсақ, сөз біздің елімізде енді
өркендеп келе жатқан жаңа жанр ... оның ... ... ... және т.б. ... ... ... зерттелмеген.
Сөз бағдарламаларын лингвистикалық тұрғыда мынадай аспектілер арқылы
зерттеуге ... а) ... ... ... ... ... анықтау; ә) сөйлеу актілерін ... б) ... сөз ... ... ... ... зерттеу; в) жүргізушілердің, кейіпкерлердің тілін қарастыру; ... ... ... оның ... ... жалпы белгілері мен
ерекшеліктеріне қатысты зерттеу, т.б.
Қазақстандық телеарналардағы қазіргі ... ... сөз ... ... басым көпшілігі диалогқа құрылады. Сөз
прагмастилистикасыда диалог сөйлесім қатынасының ... ... ... ... ... ... сөз прагмастилистикасыды жүргізуші ең
алдымен хабардың мақсатымен, сөз прагмастилистикасыға ... ... ... ... барысында монологты
қолданады. Монолог та, диалог та белгілі бір әлеуметтік қатардың ... ... ... ... ... пен ... сөйлесім барысында
көбінесе аралас келіп отырады. Жүргізуші хабардың ... ... ... ... қоя ... ... арнасын кеңейтеді, тақырыпты
ашу мақсатында қатысушымен өзара қарым-қатынас ... яғни ... - екі ... ... бір ... ... сөйлесуі.
Лингвистикалық-энциклопедиялық сөздікте диалогқа мынадай анықтама ... речь – ... ... ... ... ... особенности диалогическая речь ... ... и ... ... ... (6]. ... Ахманованың «Словарь лингвистических терминов» сөздігінде диалог пен
монологқа олардың ... ... ... ... ... из форм ... при которой каждое высказывание адресуется собеседнику и
оказывается ограниченной ... ... ... ... ... ... ... построения
отдельных высказываний» (7, 132 б.].
Диалог тілдік қатынастың бастапқы түрі болғандықтан оның ... ... ... ... ... ойдың қысқалығы, синтаксистік
құрылымның қарапайымдылығы тән. Диалогтың табиғаты, оның атқарар қызметі
жөнінде орыс тіл ... Л.В. ... Л.П. ... ... В. ... Д.Э. ... А.Н. ... Н.Ю. Шведова,
т.б. ғалымдар өз зерттеу еңбектерінде қарастырды.
Қазақ тіл білімінде диалог туралы Р. Әмір, Х. Нұрмұқанов, З. ... ... ... сөз ... ... тілі ... Бірі – ... қоюшы, екіншісі – ... ... ... ... ... жеңіл бейнеленіп, оңай түсініледі», - деп
Балақаев бастаған бір топ ... ... тән ... ... ... сөз етсе (8, 19-20 бб.], ... ... мінезін
жасаудағы ерекшелігін Д.Э. Розенталь: «Диалог мазмұны жағынан ғана ... ... ... беру ... да сөйлеушінің мінезін беру, көркем бейне жасау
құралы бола алады», - деп қарастырды (9].
Диалогтағы сәттiлiк пен ... а) ... ... ... ә) ... аялық бiлiмiне; б)
коммуниканттардың құзыретiндегi жақындыққа, я болмаса алшақтыққа; ... ... жас, ... ... байланысты жайттарды
ескеру/ескермеуден болуы ықтимал. Көркем шығарманың тілі ... ... ... ... ... сөйлеу тілі мен жазба тілдің алуан
түрлі формаларының қосылуынан тұрады. Теледидарлық сөз прагмастилистикасыда
кездесетін диалог ... ... ... кездесетін сан қилы ... ... ... ... ... бір-біріне әсер етіп,
адам мінезінің нақты түрде, ... ... ... ... ... ... айналады.
Теледидар тілінде тіл біліміндегі сөйлеу актісінің үш түрі кездеседі:
- ... ... ... ... ... тек қана ... беру мақсаты қамтылса,
иллокутивті көрініс - кешірім жасау, өтіну, құттықтау, уәде беру, ... ... ... сипат алады. Перлокутивті акт осы ... ... ... ... ... ... - екі адамның бір-бірімен қарым-қатынасқа түсуі, яғни диалогтың
құрылуы. Екі адам арасындағы сөйлесулер белгілі бір ... ... ... ... кейіпкерлердің қоршаған орта туралы мағлұматын, оның танымдық
сұранысын, яғни когнитивтік ой-өрісін бағамдауға болады. Сөйлеу ... ... ... әрдайым өзінің өмірлік ... ... мен ... ... ... ... тұжырымдамасына сүйеніп,
сол арқылы өз ой-пікірін білдіреді. Адамның жеке басына тән ... мен ... ... туралы ... ... ... ... біреуіне не екеуіне де белгілі
сөз болатын жағдайдың негізінде құрылады. Тыңдаушы мен ... ... ... ... ... ... белсенді түрде
сақталады», - дейді (10, 54 б.].
Профессор Г.И. ... (11] ... үш ... таза ... ... этикалық сипаттағы монолог;
- лирикалық монолог;
Академик В. Виноградов 4 түрін:
- сендірмелі реңктегі монолог;
- шешендік сөздің ... ... ... лирикалық монолог;
- драмалық және хабарлаушы сипаттағы монолог деп бөліп қарастырады.
Адамдар бір-бірімен сөйлесу үшін міндетті ... ... ... ... ... алысып, тіл табыса алмайды. Осыған байланысты ... ... ... коммуникативтік бағытта жүзеге асады:
- сөйлеуші;
- тыңдаушы;
- сөйлеу жағдаяты мен орны.
Тіл мен сөйлеу бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болады. Тіл белгілі ... ... ... ... іске ... көрінісі болып табылады.
Зерттеушілер тілді «ұзақ ғасырлар бойы белгілі бір ұлттың қалыптастырған
әлеуметтік, әрі ұзақ өмір сүре ... адам ... ... ... ... бәріне ортақ психикалық процесс негізінде»
қарастырып, ал сөйлеуді ... ... әрі жиі ... ... ... ... өз қолтаңбасы» тұрғысынан бағалайды (12, 171 б.]. Яғни
қарым-қатынас жасаудың негізін ой мен сөз ... Адам өз ... ... ... ... ... тәжірибесі арқылы екінші адамға жеткізеді.
Интенция құбылысы, психолингвистердің пайымдауынша, сөйлеушінің белгілі бір
ситуацияға ... ... ... ... ... Сызба арқылы түсіндіретін
болсақ, мынадай: уәж – қарым-қатынастың ...... ... ... уәжі ... ... ... мәлім. Уәжді талап-
тілектер қарым-қатынаста интенция арқылы көрінеді. ... уәж ... ... ... ... синтаксистік конструкциялар түзіп,
жүзеге асады.
«Сөз ... ... » ... диалог ұғымын
нақтылау үшін ... ... яғни ... сөз жанрларының
прагмастилистикасы негізгі критерийлерін құрайтын ... ... ... пен шоу ... байланыс;
Ақпараттық (диалог) және ойын-сауықтық (шоу-элементтер) бөліктер бір-
бірімен алмасып отырады. Осыған байланысты ... өзі ... жігі ... бір бөлшегі болып ... ... ... ... ... пен шоу-элементтерінің араласуын
білдіргендігі сияқты, сөз ... ... ... ... ... ... диалогтың негізінде туындауы қажет.
Қазіргі ... ... ... ... байқалады.
Теледидарлық бағдарламаларды музыкалық сүйемелдеумен жүргізу бастапқыда ... ... ... ретінде үлкен танымалдылықпен қолданылды. Ал қазір
музыкалық сүйемелдеулер клиптердің көптігінен және басқа да ... басы ... ... байланысты өз маңыздылығын жойып алды.
Теледидарлық «пікірталастарда» көбінесе ... ... ... ... ... ... келтірмейтін сөйлеу
қызметтері пайда болады. «Түсіндіру» және «ақпараттандыру» ... өз ... ... әңгімелесуге қажетті білім және ақпарат
беруге құрылады. Ал «сұрау» сияқты сөйлеу ... ... ... ... белгілі бір жетіспей отырған ақпараттық мәлімет
алуына бағытталып ... Ал ... сөз ... ... ашу ... ... ... сұрақтар да кездеседі. Мәселен,
«Таң қалмаңыз» бағдарламасында тақырыпқа сәйкес келген бағдарлама қонағына
өмірде таң қалған сәтіңіз ... ма, ... не таң ... сіздің алғашқы
таң қалған сәтіңіз есіңізде ме, т.с.с. ... ... ... ... Өмірде ең таңқалған сәтіңіз болды ма? Сол туралы айтып берсеңіз екен.
- Таң ... ... көп ... ғой. ... бәрі есте ... жоқ. ... таң қалтып келе жатқан бір нәрсені айтайын. Ол қазақ халқы әлі күнге
дейін өзінің байтақ ... ие ... келе ... ... бар. ... ата-бабасының терең тарихына, дәстүріне бөгденің, басқа бір жат
біреудің тарихы секілді қарап келе жатқандығына таң қаламын. Таң ... ... бар емес пе? Ол осы ... ... ... ... алмайтын мынау аз уақыттың ішінде Астана қаласының ... ... мен ... ... ... деп ойлаймын («Хабар», «Таң
қалмаңыз»).
Осы ... ... ... ... ... берілген жағдайда
бағдарламаның мазмұны ашылып, хабарға қатысушы мен ... ... ... ... себі ... ... ... пікірталас жүргізудің өте қарапайым
стилін ұстанады. Кейде қатысушы көрермендердің бір-бірімен қабаттасып
сөйлеп ... ... да орын алып ... ... ... ... біздің
еліміздегі сөз прагмастилистикасыда өте сирек кездеседі. ... ... ... ... ... тыңдаушысының
коммуникативтік кеңістігіне нұқсан келтірмейді.
Сөз прагмастилистикасыда қатысушылар да, жүргізушілер де ... ... ... олар жас ... кәрі ... ... «сіз» деп
сөйлейді. Қойылатын сұрақтар жалпы сипатта, көпке ортақ етіп беріледі.
Мысалы:
- Сіздің ... ... ... ... Ең ... қандай қадам жасар
едіңіз? («Қазақстан», «Шынның жүзі»).
- Осы мәселе талайымыздың көкейінде жүр. Енді ол ... ... ... Бұл жөнінде көрермендерге қандай ой айтар едіңіз?
(«Қазақстан», ... ... ... ... сипаты болады. Дәстүрлік
коммуникацияларға «алдын ала дайындалған біліммен қатар, ... ... ... белгілі бір халықтың ұлттық сипатын, діни ғұмырын,
дәстүрлерінің әлеуметтік-мәдени ... де ... ... ... ... ... мен телекөрермендер үшін жүргізушілердің
жеке ... ... ... ... ... қоғамымыздың моральдық
талаптарына сәйкес құрылады, мысалы:
- Сонда сіз ата-анаңыздың ... аса ... ... ... ... ... тұрмыс құрған болдыңыз ғой. Ал бұған болашақ жарыңыздың
көзқарасы қандай болды?
- Ия, мен ... ... осы өзім ... жігітпен тұрмыс
құрдым. Оның аяғы үлкен махаббатқа ұласатындығын мен ... де ... мен ... бақыттымын деп айта аламын. Өзім ... да ... ... ... ер ... ... болып шықты. Мені шын ... ... да ... оған ... басқа айтарым жоқ («Қазақстан»,
«Ақжүніс»).
Сөз теледидарлық диалогы мынадай қабаттарға ... ... ... ... ... ... және ... қорытынды бөлім. Сөз
жанрларының прагмастилистикасы кіріспе және ... ... ... тән ... диалогтың берілген қабаттарының
дайындықсыз ... ... біз ... ... ... ... етіп алдық. Атап айтсақ, «Әйелдер-ау, әйелдер»,
«Еркектің аты - ... ... ... «Төрт тарап», «Кеш қалмаңыз»,
«Күлтөбе», «Таң қалмаңыз», «Ақжүніс», т.б.
Теледидарлық диалог ... ... ... ... ... қатысушылардың теледидар студиясында диалог жүргізуі, жарықтың және
бейне ... ... ... ... ... ... ... болуына мүмкіндік береді. Себебі сөз прагмастилистикасыға қатысушылар
талап бойынша телекөрермендерге өзін жақсы қырынан танытуға талпынады. Олар
ұстамды, ... ... ... ... ... ... қарағанда,
телекөрермендерге және аудиторияда қатысып отырған көрермендерге басым
түрде әсер етуге бағытталады. Сөз ... ... ... ... ... институтын айқын сезінеді, сондықтан олар сөйлеу
актілеріне белсенді қатысудан гөрі, ... ... ... ... да жиі ... сөз ... қатысушылардың тележүргізушімен әңгімелесуі
бірден ойдан шығарылмайды, өйткені теледидарлық диалог телебағдарламаның
күрделі ... ... ... жасалынады. Оны жасауға
бағдарламаның редакциясы, жүргізуші, ... ... ... ... ... де тікелей ықпалын тигізеді.
Коммуникация үшін болмысты шынайы суреттейтін ... ... ... осы ... ... тиімді жолдарын табуға негіз
бар, себебі теледидардың бойына ... ... және ... және ... ... ... ... екі ұғым бірігеді.
Тіл мен сөйлесімдегі адамзаттық факторды детерминдейтін лингвистикалық
білімнің кеңеюіне байланысты ... ... ... ... әрі ... етіп ... зерттеудің қажеттілігі
туындады. Мұндай үрдістердің қатарына әлеуметтік-сөйлесімдік көріністердің
категориясын жатқызумызға болады.
Кеңестік орталықтандырылған ... ... ... ... берушілік сипатта болды, себебі бұл арнаның басты мақсаты коммунистік
идеологияны таратумен біте қайнасып жатты. Ойын-сауықтық негіздегі ... ... ... ... ... ... ол шет
елдік телеарналардың ойын-сауықтық бағдарламаларына ұқсас емес деген ойда
міндетті түрде көрсетілетін еді. ... ... ... ... бағдарламалардың көшірмесі іспеттес болатын, олар
шартты түрде «ресейлік бағдарламаларды» сол жанрына ... ... ... бір ... бұл бағдарламаларды қазақ дикторлары, редакциялары
орындайтын. Кеңес ... ... соң ... ... жүйе ... ... ... ұлттық теледидар арналарының
алдында тұрған міндеттері де жүзеге асырылмады (көрсетудің жоғары сапалығы,
қоғамдық рухты, оқиғаларды жеткізу, объективті бағалау).
1994 жылы ... ... ... ... ... бұл телекөрермендерге бағдарламалардың тегіс танылып,
таратылуы, халыққа ... ... ... ... сөз ... ... ... демократиялық мемлекеттің негізгі
принциптерін дұрыс жүргізуі, міне мұның барлығы да ... ... ... шығуға мүмкіндік беретін негізгі ... ... ... ... ... ... коммерциялық телеарналардың эфирлік
уақытының басым бөлігін әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... сияқты сөз ... ... ... ең алдымен телекөрермендерге арнап
құрылады, осыған байланысты ол тұтастай ... ... ... ... Сөз ... ... ... белгілері және
жүргізуші шеберлігі
Сөз жанрларының ұғымы жүргізуші мен бірнеше қатысушы аралығындағы
теледидарлық ... ... ... М.К. ... ... ... сөз ... жайылма шолу жасайды (5, 260-261 бб.(. Ол, ең
алдымен, қазақстандық телеарналардағы сөз ... ... ... туралы айтқанымен, қай арнаның ... осы ... ... туралы ешқандай мәліметтер келтірмейді. Содан
соң саясаткерлерден интервью алған бірнеше журналистердің есімдерін тізіп
айтады, бірақ ... ... ... ... сөз ... отырғандығы, олар
шын мәнінде де сөз болып санала ма, міне, осы жағы түсініксіз болып қалған.
Бұған ... ең ... ... «интервью» жанры туралы қозғалатын
сияқты. Сонымен қатар бұл автор жинақтай келе «сөз ... ... ... білдіретін негізгі тілдік емес белгілерді ... ... ... ... сөз бастау амалы
ретінде жүргізуші қатысушымен арада байланыс орнату ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
метамәтіндік, жанама өтініш сияқты тіркестерді басым қолданады. Мысалы:
- Мен сізге жалпы сипаттағы ... ... ... жөн ... ... /
Әңгімемізді мына мәселеден бастаған дұрыс қой ... / Сіз ... / Егер сіз ... ... / Кешіріңіз, сіздің ойыңызша
осы мәселенің түйінін шеше алатын адам қандай болуы тиіс / ... ... / Сіз ... ... ... ғой / Әңгімеміз
нақтырақ болуы үшін сіздің жанұяңызға ... / Бар ... ең ... ... ... / Сіз ... қарайсыз /
Ойыңызды ортаға салсаңыз, т.с.с.
Публицистикалық диалогтарда көбінесе қайталап сұраудың ... ... ... ... Мұны ... ... ... Мамандығы әңгімелесушінің ішкі әлеміне енуге талпыныс жасаумен
тығыз байланысты журналист коммуникативтік ... ... - ... ... ... ... ... Дегенмен сөйлеуші
өзінің мамандық дәрежесін көрсету мақсатында ... бір ... рет ... Бұл ... қандай да бір жағдайда ... ... ... ... ар ... астыртын байқалатын белгілі
бір тілдік дипломатия туындатуды талап етеді.
Мазаңызды соншалықты ... ... осы ... ... ... ... шаралар қолданылып жүр? («Хабар», «Кеш қалмаңыз»).
Біздің әңгімеміздің мән-жайын түсінген боларсыз (әңгіме тақырыбына қайта
оралу) («Хабар», «Кеш қалмаңыз»).
Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... жауап берумен салыстырғанда жауаптан сырғу тактикасы сыпайы түрде
қабыл алмау түрінде сипатталады. Мысалы:
- Көп ... екі әйел ... ... жолы деп ... екі ... жатады. Біздің естуімізше, сіздің екі әйеліңіз бар. Сіздің бірінші
әйеліңіз бұған қалай жол берді?
- Айталық, мен бұл ... ... ... ... ... ... ... ең бастысы – отбасымның тыныштығы («Қазақстан», «Ақжүніс»).
Кейде сұрақ қою барысында ... ... ... ... қатысты сыпайылықты қажет ететін сұрақтар да қойылып жатады:
- Жұмбақ кейіпкер, сіздің тағдырыңыздың осындай ... кім ... ... ... ... ... еді? Осы ... мән-жайын білгіміз
келеді.
- Бәріне кінәлі енем. Ол біздің бақытты болуымызға көп кедергі ... от ... ... ... қарсы қойды. Бірте-бірте бұл қарсылықтың
соңы қол жұмсауға жалғасты («Қазақстан», «Ақжүніс»).
Сөз жанрындағы пікірсайыс сыпайылық мүмкіндігін басым ... ... ... екі ... ... жасалады - әңгімелесушінің пікірімен
келісу және келіспеу. Мысалы:
- Осы ... мен ... ... ... («Хабар», «Азамат»).
- Бұл пікіріңізбен келіспей болмайды («Хабар», «Таң қалмаңыз»).
- Ойыңыз орамды екен, мен сізбен толық келісемін. Көрермендер де ... отыр деп ... ... «Кеш ... ... ... ... ережелері коммуникативтік
серіктеспен сырттай болса да ниеттестіктің көрінісінің болуын ... ... ... ... ... ... ... қолдау, біреудің
сөзіне назар аудару және т.б.). ... қоса ... ... ... ... мен ... бөліседі. Сөзсіз келісу немесе үндемей қалу бірнеше
факторларға байланысты болады: ... және ... ... ... жеке ... ... осы ... атқаратын әлеуметтік
рөлі, танысу деңгейі, кейбір психикалық сипаттары.
Кез келген тиімді өзара байланыстың стратегиялық мақсаты коммуникативтік
ынтымақтастық орнату ... ... ... пікірімен келіспеу
жағдайы сөз жанрларының прагмастилистикасы барлық ... де ... ... сөйлеушілер әңгімелесушімен келіспеу барысында ... ... ... ... ... ... категориясын
қолдануды жөн санайды.
Сөз прагмастилистикасыда сыпайылық ... ... ... ... ... болады:
Мен бұл пікірмен келісе алмаймын, дегенмен әріптесімді ренжітіп, онымен
қарым-қатынасымды үзгім келмейді («31 арна», ... ... ... ... де ... ... жол беремін,
себебі ол өз көзқарасын білдіруге толық құқылы («Қазақстан», «Төрт тарап»).
Сөйлесімде мұндай бағыт «келісе ... ... ... деген атқа ие болған
пікір таластыру сипатының көмегімен жүзеге асады. Пікір ... ... ... ... ... ... көп мүмкіндік
береді және ол көп жағдайда ... ... ... ... өз ... айтуына мүмкіндік беру, оны өзімен тең құқылы
етіп санау, яғни сыйлау):
- Мен Болатпен келіссем де, өз ... ... ... ... ... ... ... мұндай жағдайда сыпайылық танытады, бұл бұқаралық аудиторияға
бейімделу ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін және бұл көп жағдайда ... ... ... ... факторларға байланысты болады (қарым-қатынастың
әлеуметтік параметрлері, осы сәттегі сөйлеушілердің коммуникативтік рөлі,
коммуниканттар тұлғасының түрі, ... ... ... ... ... ... ... ымдау, сыпайы-этикеттік формулалармен
қолдау, пікірталастыруға көшу, дауласуға ауысу тәсілдері сөз ... ... ... ... пайдаланудың,
әңгіменің тақырыбын нақтылаудың, оның мағынасын ашудың ең тиімді тәсілдері
болып саналады. Бұл әрекеттердің барлығы тек ... ... ғана ... ... ... арқылы да іске асады. Мұнда тележүргізушінің
қандай да бір хабарды жүргізудегі келесі мақсаты - көрерменді, ... ... ... ... алу, яғни ... ... байланысу болып
табылады. Сондықтан ол көрерменнің ... өз ... ... ... ... ... ... айтсақ, көзге анық көрініп тұратын,
адамның сыртқы түр-тұлғасы, киім киісі мен ... ... ... ... ... ... оның сөйлеген сөзіне ғана емес, дене
қимылына, ишаратына да ... ... ... Біздің осы
тұста тілдік зерттеу тұрғысынан ерекше көңіл аударатынымыз – ... мен ... ... ... дене тілінің) оның ойымен,
сөздерімен қабысып жатуы. Себебі соңғы ... ... ... қарым-
қатынастың (коммуникацияның) 7 пайызы вербалды (сөздер, фразалар,
сөйлемдер); 33 ... ... ... ... ... ... немесе дыбыс
әуезділігі, екпіні мен қарқыны, т.б.) және 55 ... ... ... тілі
немесе ым мен ишарат) элементтері арқылы жүзеге асатындығын ... ... Ым мен ... ... ... әріптесінің қимыл-қозғалысына қарай
отырып, оның ойын оқуға ... ... ... ... көп
жағдайда өз тарапыңнан дұрыс шешім қабылдау сияқты практикалық жағынан
маңызды іс-әрекеттер жасаудың болатындығын да ... Дене және ... ... адам ойы мен істейтін әрекетін алдын ала ... ... ... ... ... ... имидж қалыптастыру үшін қоғам
қайраткерлеріне, ... ... ... ... белгілі бір ұлттың
тұрмыс-салт, мінез-құлық ерекшеліктерін анығырақ танып білу үшін өзге ұлт
өкілдеріне қажет, тіпті ... ... ... артық айтқандық болмас.
Сөз прагмастилистикасыда тележүргізуші үшін өзінің көзқарасын, баяндап
отырған ойын ақтап алуы аса маңызды. Сондықтан ол сөзін ... үшін ... ... изеу ... ... керісінше, көрермен ... ... ... ... ал жауапқа таңдануда қасын керу ... ... ... ... ... ... сұраулы кейіппен қарау,
т.с.с. амалдарын қолданады. Сондай-ақ сөз ... ... ... ... қызу пікірталас жүргізу барысында
өзінің эмоциясын игере алмай қалатын тұстары да ... ... ... олар ... ... ұру, ... сұқ ... шошайту,
т.б. амалдар арқылы өзінің әрбір пікірін дәлелдеуге, ақтап алуға ... ... ... адамдар санына байланысты қолданылатын ым-
ишарат ... бар. ... сөз ... ... ... ... бірнешеу болуы мүмкін. Бұл кезде жүргізуші қатысушыларға ... ... үшін сол ... біріне қарай бұрылып, қолын сәл
қырындатып, алақанын ашып, нұсқайды. Бұл амал сөз ... ... яғни ... сізде дегенді білдіреді.
Адресаттардың реакциясы әртүрлі болуы ықтимал. Бұл көбінесе тұлғалардың
психологиялық қалпына, коммуникативтік мақсатына және т.б. ... ... ... ... ... ... және ... эмоциялы және суыққанды; романтиктер және ... және ... ... және ... ... ... және ... ішкі әсермен пайда болған параметрлері ... ... ... ... сөз прагмастилистикасыда жүргізушілер таптаурын тәсілдерді
қайталағаннан көрі жаңа ... ... көп ... ... ... талдайды, олардың пікірлері де аса маңызды болып келеді.
Әсіресе билік өкілдері, саясаткер, қоғам ... т.б. ... ... ... ... ... ... әр
алуан болады.
Тележүргізушіге қойылатын келесі бір шарт – пікірталасты, әңгіме барысын
өрбіту және әңгімеге тарта білу. Пікірталас барысында ортаға ... бір ... соны ары ... ... ... ... яғни ... белгілі бір тақырып аясында ойжарысы мен сөзжарысы ... ... ... ... ... ... мақсаттары
прагматикаға негізделеді. Осыған орай түсіндіру, сендіру, дәлелдеу – осы
үштік байланыстағы прагматиканың ... ... ... ... ... жоғарғы формасынан орын алады. ... ... ... мен ... ережелерді икемді қолданып,
тілдесімнің вербалды және ... ... ... ... ... ... ... барысында тең құқылы әріптестер ретінде көрініп,
біреуінің екіншісіне қарағанда ... ... ... ... Мысалы,
өзінің әлеуметтік-мәдени ортасы емес, бөтен ортада тілдесімге түскен
коммуникант, егер сол ... ... ... тәртібін ескермесе,
білмесе, тілдесімнің тілі ортақ болғанына қарамастан, бағдарламаның алға
қойылған мақсатының ... оның ... ... ... ... ... ықтимал. Сондықтан олар коммуникацияның ережелерін,
тәртібін ескере отырып, ішкі дайындығы, ... ... ... сипатын
ашуға ұмтылуы қажет. Ал мұндай жағдайда жүргізуші өзінің алдында ең алдымен
адам, ... соң ғана ... ... ... шығармауы қажет.
Бұқаралық ақпарат құралдарындағы ... ... ... ... бірі - ... ... оппоненттік рөл атқаруы.
Осыған байланысты ол қарсы алдында отырған ... ... ... ... отырып, өз мамандығының талаптарына сәйкес белгілі
бір арақашықтықта қарым-қатынас ... ... ... тиіс. Осыған орай
шынайы қарым-қатынас барысындағы ақпараттық жанрлар ... ... ... ... ... ... сәтсіздіктерге және
күрделі дау-дамайға ұрынбау үшін коммуниканттардың тактика және сыпайылық
категориясы құралдарын ... ... ... прагмастилистикасыда көп жағдайда көркемдік, сыпайылық этикеттік,
салттық ... ... ... ... бұл сөз ... ... ... жасауда, бір ойдан екінші ойға ауысу барысында туындайды.
Хабарды жүргізуші өз көрермендерін қатынас жасауды сөз этикеттерін ... ... ... Сөз ... ... ... ... оның
қатынас қызметі тіл табиғатынан, тілдің функцияларынан туындайды. Сөз
этикеттері телехабардың басында, ... ... ... ... ... ... әрқайсысына сипаттама беріп өтуге болады.
Сөз бастаудың бірінші амалы ... ... ... ... ... ... ... растау немесе күшейту, әңгімелесушіге тілектестік
құрметпен сыпайылық ниеттерін білдіру. Олай ... ... ... ... ... алдында сөз бастамас бұрын көрермендермен қатынас
орнату мақсатында өзінің жауап ала ... біле тұра ... ... сәлемдесу амалдары бірқалыпты емес. Бұған себеп
теледидарда қабылдаушы адресанттардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... жынысы да сәлемдесу
қалыбына әсер етуі ... Сөз ... ... ... өзі ... ... (ер ... болса –
«Ассалаумағалейкум»), бейтараптылыққа ... ... ... ... таң!», «Кеш жарық», «Қайырлы күн!»), ... ... ... қай ... болатындығына байланысты («Сонымен эфирде
сәрсенбінің сәтінде жолыққанша аман-сау болыңыздар», ... ... ... ... ... Сау ... ... бөлінеді.
Ал хабарды аяқтау кезінде қоштасу амалдары қолданылады. Мысалы: «Сау-
сәләматта ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарына байланысты құрылады: «Келесі кездесуге
кеш қалмайық» («Хабар», «Кеш қалмаңыз»), «Келесі кездескенше, еркектер
алаңында сөз ... ... ... аты еркек»), «Елден хабар
күтіңіздер» («Қазақстан», «Елден хабар»), «Дендеріңіз сау, өмірлеріңіз ұзақ
болсын!» ... ... ... ... ... - ... категория, ол бүкіл коммуникативтік
үрдіске енетін өтімділік деңгейі ... ... ... ... ... сөйлесім бірлестігі орнаған жағдайда ... ... ... болады. Жанрлық түрлерде кездесетін ... рөлі ... ... бұл ең ... ... ... сонымен қатар оның ... ... ... ... ... мыналар жатады: а) қарым-
қатынас жағдайы; ә) коммуникативтік өзара байланыс ... ... ... б) ... ... деңгейі.
Прагматикалық әрекеттің нәтижесі ... ... ... ағымы мен аяқталуында үйлестіруші жанрлар қолданылады. Әрбір
коммуникант үшін қарым-қатынас барысында дау-дамайға ұрындырмайтын ... ... рөл ... ... ... сөз ... ... категориясының рөлінің мәні ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары кездеседі. Мұндайда ол ... ... ... сын ... да ... Сыпайылық категориясы құралдарын,
тәсілдерін, тактикаларын ... ... ... ... ... ол ... әңгімелесушіні тұлға ретінде
қалай сыйлайтындығын және оның пікірі мен көзқарас, ... ... ... болатындығын көрсетеді. Осыған орай сөйлесім қарым-қатынасы
үрдісіндегі сәттілік, жетістік, тиімділік көзқарастары тұрғысынан алғанда
берілген ... ... ... ... не ... ... ... не тек қолданылады.
Сөз жанрларының прагмастилистикалық бағдарламаларда бағалау жанры ... ... ... ... ... де дау-дамайдың себепшісіне
айналады; жағымды қарым-қатынастардың үйлесуіне ықпалын тигізеді). Тілдегі
бағалауыштықтың құрамы күрделі. ... бір зат ... бір ... ... болса, салыстырып тұрған зат немесе ... ... ... ... ... құрамына енеді. Бағалау кезінде
обьект тұтасымен емес, баға ... ... ... ... ... бір
бөлігі, бөлшегі ғана алынуы мүмкін. Бұл көбінесе бір обьектінің әртүрлі
бағалануына себеп ... ... ... ... ... ... бейтарап немесе экспрессивті болады. Баға категориясының
бағалаушы субьектісі үш түрлі қызмет атқарады: а) бағалап ... ... ... ... арқылы іске асатын танымдық қызмет; ә) ... баға бере алу ... ... ... ... құбылысты және
адам мен оның іс-әрекетін бағалауда ... ... ... іске ... б) ... іс-әрекетпен байланысты эмотивті-
квалификативті функциясы.
Бағалауыштық категория оң // жағымды және теріс // ... деп ... ... ... ... бағалау да болады. Баға мен бағалау, баға
беру ... ... ... оның ішінде, жоғарыда айтып өткеніміздей
бағалауыштық лексика арқылы іске ... ... ... ... ... бағалау категориясы туралы ғылыми пікірлер аз емес, ... ... типі ... ... ... ... мақтау, жағымпаздана
комплимент айтудан тұрады. Тілімізде бағалауыштық категорияның жалпы
адамзатқа ортақ ... ... ... бар да, қоғам мен саясатқа
түбірімен тәуелді түрлері кездеседі. Айталық, ... ... ... Алаш ... Алаш ордасы, Алаш билігі, Алаш қаласы, Алаш өкіметі
мен оның ... ... ... ... ... сөздердің барлығы
жағымсыз бағалауыштық сипатта болуына сол ... ... ... ... жасырын емес. Ал адамның іс-әрекетіне
де байланысты берілетін баға бар. ... баға ... ... ... ... дара ... ... немесе бір ұжымның,
партияның, т.б. өкілі болуы да ... ... ... етіп ... талдайтын
және бағалайтын адамның еркі біледі. Сөз жанрларының прагмастилистикадағы
бағалауларды ... және ... деп ... ... ... ... ... мақұлдау, сүйсіну, тілектестікті
көрсете отырып, сыпайылық арнасына кіру сияқты тәсілдерден тұрады. Мұнда
көптеген ... ... ... Мысалы:
Мұныңыз рас. Қазір қарап отырсақ, не көп – ұры-қары көп. Қара құлқынының
құлы болып, ел ... ... ... шет елге ... елді ... аяғын тұсаулау әбден қажет («31 арна», «Дода»).
Ойыңыз керемет екен. Осы ойыңыздың жүзеге ... шын ... ... ... ... әсер туындататын бағалаулар сыпайылыққа қарсы келгендігімен,
мысқыл, келемеждеу, кінәлаудың жанама формасында ... ... Сіз шет ... салымшыларды елге әкеліп, байытып жатқанда ... ... ... отыруы қажет сонда? Жалпы ойыңыз жаман емес,
дегенмен бұл тұста құр сөзден гөрі, елді тығырықтан алып ... іс ... деп ... («31 арна», «Дода»).
- Жоқ, егер сіз осылай ойласаңыз, онда ... ... ... ... ... ... болады? Шет елге бала сатып күн
көру үлкен күнә ғой («Хабар», «Азамат»).
- Сіздің әйеліңіз қымбат көлік мінді екен деп, мен де ... одан ... ... ... алуым қажет пе сонда? Жоқ, мен оның жұмысқа ел
қатарлы қоғамдық көлікпен барғанын қалаймын. Маған ең бастысы – ... ... ... ... жүргендігі, ал менің оны уайымдап отыруым
емес, оның ... ... өз ... ... ... мен
әйел адамның көлік жүргізуіне үзілді-кесілді ... ... аты - ... ... ... ... білу қарым-қатынасты мәдени,
әдепті қалыпта ... ... өз ... қабылдауға жағдай
туғызады. Ал сөз прагмастилистикасыға қатысушы билік өкілдері немесе
саясаткер, т.б. ... ... ала ... ... теңсіздігіне көңіл бөлу жағдайлары сөз прагмастилистикасыда
сирек кездеседі. Сыпайылық ... ... ... ... ... қатарына жатады. Сонымен қатар
сөйлеу жанры сыпайылық ... ... ... ... Біздің ойымызша, сөйлеу жанры дегеніміз - қарым-қатынастың типтік
немесе стереотиптік жағдайының сөзбен ... ... ... ... ... ... төрт түрлі мақсатта беріледі: ... ... және ... ... категориясын әртүрлі
жанрларда қолдану сөйлеушінің сөйлеу ... ... ... мүдделік деңгейімен тығыз байланысты болады.
Қалжың - сөйлеу жанрын жүзеге асырудың ең негізгі көрінісінің бірі. Ол
көп ... ... ... ... ... ол ... ... тұрады, бұған қоса оның әрқайсысының комикалық ... ... ... Юмор да, ... да – сөйлеу қарым-қатынасына
қатысуға толық құқылы аспектілер, осыған ... олар ... ... ... ... ... ... ауытқу, яғни семантикалық
және прагматикалық заңдардың ... ... ... ... Мұндай
жағдайда коммуникант тек утилитарлық мақсаттармен ... ... ... ... ... ... Көрсетілген мақсаттарды
сөйлеуші көп жағдайда комикалық әсер ету мақсатында ... ... ... ... екіге бөлінеді: қалжың мәніндегі
және байсалды мәндегі. Комикалық әсерге қол жеткізу ең ... ... ... ... жасау мүмкіндігімен байланысты іске асады, мұндай
жағдайда баяндау еркіндігі эстетикалық міндетке ие ... ... ... қадам жасау түрлі формада жүзеге асырылады, мәселен олар
көбінесе сөйлеу жанрының ... ... ... жасалынады.
Қалжың - тек сөйлеу емес, ол сонымен бірге комикалық жанр ретінде өнер
мен қызметтің әр ... ... ... ... ... ... етістігінің лексикалық мағынасын ... юмор ... ... және психологиялық бөліктерімен қатар,
семиотикалық табиғатының жиынтығы ... ... ... Ол
комикалық әсерге бейімделу түрінде жасалады, бұл тек тілге ғана ... ... ... қызметтің барлық салаларына қатысты болып келеді.
Сөйлеу ... адам ... ... ... ... ... дәрежесін, басқа да қасиеттерін ескеруі тиіс. Бұлай болмаған
жағдайда орынсыз ... ... адам ... бір ... психологиялық
жағынан жағымсыз әсер етуі мүмкін. Мысалы:
Бірінші жүргізуші:
- Сіздерді халық тек әнші ... ... жүр. ... ... ... аспапта ойнайсыздар?
- Біздің арнайы музыкалық біліміміз жоқ, сондықтан біздің ешқайсымыз да
музыкалық аспаптарда ... ... ... нервте ойнаймыз десеңіздерші, - дейді («Хабар», «Таң
қалмаңыз»).
- Осылайша жүргізуші қатысушылардың мінін ... ... ... жағдайға қалдырмау мақсатында оларды тығырықтан ... алып ... Ал ... ... ... ... алдымен
қатысушының күн тәртібі туралы біліп алады да, одан соң ... ... ... ... алып алады да, оның мінін қалжың арқылы жеңіл
ғана ашып өтеді:
- Асылбек, сіз өзіңізді еңбекқормын деп ... ... Ия, ... осы ... ... бәрі сол ... ... Ал сонда сіздің еңбекқорлығыңыз сағат он екіге дейін ұйықтауыңыздан
көрініп тұр ғой («Қазақстан», «Ән мен ... қуу» ... ... қыз бен жігіт арасындағы әңгімені
өрбіту үшін ... ... бір ... ... ... осы ... бір санында жүргізушінің ортаға салған қазан сөзіне қатысушы қыз
бен жігіт ұтымды жауаптар бере ... ... ... Сен ... бастап менің қазаным болшы?
Қыз: Ал қазаның болдым. Мен ... ... сен ... Сен қазан болсаң, мен сенің қақпағың боламын.
Қыз: Қақпағым болмай-ақ қойшы. Сен менің ... ... ... ... «Қыз ... жанры ойын-сауықтық жанр болғандықтан, оның атқаратын міндеті де
күрделі. Сөз ... ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктер болатындығы анықталды:
1. ауызекі сөйлеу тілінің элементтері;
2. сыпайылық категориясы;
3. қалжың категориясы;
4. диалог, монолог;
5. тақырыпқа сәйкес қойылатын ... ... ... ... категориясын анықтайтын көркемдік құралдар;
7. бейвербалды амалдар.
1.3 Сөз жанрларының прагмастилистикасын шетелдік зерттеу
Дамушы елдерде журналистік зерттеуде сөз жанрының прагмастилистикасының
қалыптастыру үшін, ең ... оған ... орта ... ... ... ... ... журналистік зерттеу туралы айтудың өзі артық. Қолайлы
жағдай қалыптастыруға ықпал ететін үш фактор бар: біріншіден, журналистік
зерттеуді ... ... ... ... азат ... ... алуандықтың
мінберіне айналған БАҚ-тың болуы. Бүгінде Қазақстанда ресми тіркелген ... 80 ... ... ... емес ... жиі айтамыз. Ал, олардың
нешеуінде іздестіру қызметі бар, қанша журналист зерттеумен айналысады
дегенге ... ... жоқ. ... ... ... ... ... жекелеген газеттер мен телеарна бағдарламалары
баршылық. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... жайында
батыл жазып жүрген жекелеген журналистер де кездеседі. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... дамытуға
мүмкіндіктің бар екендігін көрсетеді. Екіншіден, журналистердің мәселеге
дұрыс талдау жасай алуы, жан-жақты зерттеп, із кесу ... мен ... Ол үшін ... әртүрлі көздерден аса ... әрі ... ... ала ... оны ... ... ... өзіндік
әдіс-тәсіл, мен тәжірибесі бар тұлға ретінде қалыптасуы керек. Үшіншіден,
қоғамдық мүддеге сай келетін проблемаларды ... ... ... ... ... ... де батыл жариялай алатын құқық
журналисте болуы тиіс. Бұл үш ... ... ... ... ... із
кесу журналистиканың негізгі іргетасы – азат дербес баспасөз ... ... ... сөз бостандығы Конституция бойынша кепілдік беріліп,
цензураға тыйым салынуы – ... ... ... қолайлы жағдай
тудырумен қатар із кесу журналистиканы қалыптастыруға мүмкіндік жасап отыр.
Мұның өзі ... ... ... ... тұрғыдан оңтайлы ахуалдың
пайда болуына көмектеседі.
«Жас қазақ» газетінде ... ... Дина ... ... журналистік зерттеуіне байланысты Арқалықтағы ақыл-есі кем
жандарға озбырлық жасалып жатқаны жөнінде Бас прокуратура арнайы ... ... іс ... ... Елді ... ... кейін,
мүгедек жастардың ахуалын білуге Қостанай ... ... де ... ... ... ... аса ... «Мекеме
басшылығы киім мен асымызды ұрлап, аяусыз соққыға жығады, ал ... ... ... ... ... ... ... - деп,
көмек сұраған еді. Табиғаттың ең үлкен сыйы – денсаулықтан айырылып, енді
заңды құқығынан ... ... ... ... ... ... деген
үміттеміз.
«Дала мен қала» газетінің 2009 жылғы 26 қазандағы санында журналист
Думан Бықайдың журналистік зерттеу деген ... ... мен ... су ... атты ... ... Бұл ... мазмұнына көз жүгіртсек,
аталмыш жылы су бағасы 10 теңгеге, бұрын 5 теңге болса осы ... ... ... ... 15 ... өскені бірінші себеп ретінде қарастырылған.
Журналист мамандар пікіріне жүгініп, қарапайым тұрғын сөзін келтіреді және
осы ... ... ... ... да ... ... 9 қарашадағы осы газетте журналист Думан Быйқайдың «100 мектеп, ... 100 ... 100 ... атты тағы бір ... зерттеу
айдарымен мақаласы жарық көрген. Оқып ... ең ... ... ... ... былай дейді: «Биылғы жылы Үкімет тарапынан Денсаулық сақтау
мен Білім және ғылым министрлігіне тағылған сын-ескертпе көп. Оның ... ... 100 ... ... бағдарламасына тікелей қатысты.
Біздіңше, Премьер-министр К.Мәсімовтің ашу шақыратындай жөні бар. ... аз ... ... ... ... ... ... арнайы тексеру
комиссиясы бағдарламаға қатысты талай былықтың ... ... Оны ... ... ... ... ... тиіс кейбір аурухана мен білім ошақтарының
іргетасы да қаланбаған екен», - деп келтіреді. – Тұтастай алғанда, ... ... ... ... өз ... 41 ... беру объектісі
бойынша жалпы сомасы 12,2 миллиард теңге қосымша ... ... ... осы ... өзі (егер бөлінген жағдайда) жоспарды ... ... ... Бұл ... үш ... ... білім ұяларын да
біраз уақыт ұстап тұруға тура ... ... ... ... тығыз
орналасқан қалаларда мектеп салу жұмысы қарқынды түрде жүргізіліп жатыр
дегенмен, бір Алматы мен ... ... ... ... бүгінде 10 мың
бала кезекте тұрса, Таразда 8 мың бала тізімге алынған. Тіпті, ... ... ... ... ... мектеп бетін көрмейтін 700-дей бала бар
екен. Сондай-ақ, бағдарламаны іске ... ... тек осы ... бес ... ... ... ... фактілер бойынша 19 қылмыстық ... ... ... 16-сы – ... қатысты, ал қалған үшеуі
аурухана құрылысы бойынша ... ... ... шығын көлемі де
қомақты. Ол 781 млн. 400 мың ... ... ... сол, ... ... ... көбі ... іске асуын бақылайтын
жауапты тұлғалар тарапынан орын алған, - деп жазған. Журналист осы тақырып
төңірегінде ізденгені ... тұр. ... ... ... әрі ... тақырыпты тауып қойған. Келесі бір талдауға алған мақала, Думан
Бықайдың 2009 жылы ... ... ... 30 ... ... ... ««Өз үйім... дүңгіршегім» ішкі урбанизация мәселесі ісініп келеді»
деген тақырыппен жазылған. Ауылдан ... ... ... ... ... ... ... адамдар қаншама, ал олар ... ... ... ... жер телімдері де жоқ. Қолынан келгенше ... күн ... ... ... ... үй ... жатқызып,
дүңгіршекте 5 жылдай балаларымен тұрақты тұрып келе жатқан Ұлдана Әжібекова
есімді апамен арнайы жолығып, мән-жайды толық ... ... ... мысалдар біршама, бір қызықты дерек, солардың бірі Қытайдан ... Әбіш ... ... ... ... ...... 90-
жылдардың ортасында бала-шағасымен Шымкентке келіп қоныстанады. Алайда
күнкөріс қиынға ... ... ... тұяғын сатып, Алматыға қоныс
аударады. – Алматыға 2004 жылы Қытайдың Алтай өңірінен ... ... ... ... жамау жертөле де бұйырған жоқ бізге. Қамшының сабындай
қысқа ғұмырымыз қалғанда кемпірім екеуміз тыныш қана жата ... де ... ... ... ... қызы ... тиюі керек деген заң пайда болды.
Ал қызыңды қытайға бергенің, қытайға ... тең. ... аман алып ... деп, өз ... ... көрер күнім бұлай
болар деп кім ... - ... Әбіш ... мақаланы оқи отырып, журналист тек дүңгіршекте тұрып ... ... ғана ой ... ... ұлт ... де ... ... айтады. Журналистің ақпарат беруде бұл Әбіш ата сөзін
келтіргені өзіндік ұтымды қолданған тұсы сияқты.
Қазақстанда балабақша ... ... ... тақырыптардың бірі. Неге
екені түсініксіз, дегенмен шешу жолдарын бәрі анық көре ... осы ... ... ... ... Осы ... «Оңтүстікте үш жүз мың бала барар жер
таппай жүр» атты тақырыпты тағы көзім шалды. Мысалы, бұрынғы 230 орынды ... ... ... ... ... 120 ... №51
«Росинка» және №84 «Қызғалдақ» балабақшалары жекеменшіктегі ... ... №81 220 ... ... ... «Химфарм» зауыты
«Зерде» дәріханасы етіп алған. Ш.Уәлиханов көшесінің бойындағы 220 ... ... ... ... ... йоги» неміс мәдени орталығы
отыр. Олар балабақшаны толық ... ... ... ... ... №47 ... ... жартысын сатып алыпты. Тізе
берсек, осылай жалғаса береді. «Ақниет» ЖШС-і 95-орынды №66 ... ... ... Ал, ... 220 ... тәлім-тәрбие
беретін №80 «Забава» бүгінде жекеменшік ... ... ... ... болса, бос тұрғандары да жоқ емес. Мысалы, Ә.Жангелдин
көшесінде орналасқан ... ... 220 ... №48 ... ... ... «Шымкентсыра» АҚ-ына қарасты 220 орынды №53
«Арман» балабақшасының ғимараты жартылай бос тұр.
Ілгеріде Шымкент қаласында 129 балабақша жұмыс ... ... ... да
журналист талдамақ болған, балабақшалардың қайда ... ... ... ... бас ... бірін басты назарға алғаны дұрыс
болған. «Дала мен ... ... ... ... ... мәселелерін
қозғап келеді. Келесі мақала «Балабақша: саны маңызды ма, сапасы ма?» деген
тақырыпта жазылыпты. ... ... ... сөз болып отыр. Қостанай
облысындағы келеңсіздіктерге тоқталып, жоғарыда келтірілген мақаладағыдай
көрсеткіштер тізбегі де бар. ... ... ... ... ... балабақшадағы тәрбие ісін сынға алады. Балабақшадағы ... ... ... ауып бара ... ... Қазіргі күні балабақшадағы
бөбектер әлеуметтік жағдайы жақсы және орташа ... екі ... ... шығарып жүр. Бірде балам маған – мама көлік алсай, ... ... ... ... - ... бар ма?! ... кейін ұялы байланыс
құралын әпер дейтінді шығарды. Бөбектер ... ... ... ... ... қана ... ... қайда тұратынын, үйінде не ... неше ... бар ... де ... ... Бұл – бүлдіршіндердің
балабақшада немен айналысатынын көрсетеді. Және тәрбиелеушілердің де тәрбие
ісінен алшақ жүргенін ... - деп ... ... ... ... ... аз, немесе, мүлдем жоқ дей бергеннен гөрі барының сапасы қандай деген
сауалға жауап іздегені байқалып тұр. 2009 жылдың 7 ... ... ... ... ... мен ... ... шахтер мен металлургтің
әлеуметтік мәселесін шешуге арналған. Бұл тақырып барша газет ... ... деп ... ... өз ... ... ... айтады. «Жер бетіндегі аса бай адамдардың бірінен саналатын
үнді Лакшми Митталл алпысты алқымдап қалса да, ... ... ... ... ... ... Басқаны айтпағанның өзінде, осы ... ... ... ... ... ... ... қып
кеткені біздер үшін «қара таңбаға тең». Әйтпесе, екі бірдей сот ... ... ... ... 100 ... теңге салық төлесін деп
шешім шығарып ... ... ... ... ... бас ... инспекторының аузын жауып тастағандығы масқара
емей немене?» және қара жұмысшы жағдайы ... да ... ... ала ... ... ... ... Журналист Айтбай
Сәулебектегі осы тақырыпты жаза ... ... ... ... тек ... ... өзге де қаншама тосын сый күтіп тұр екен халқымызды ... ... ... ... бері қолға алынған «Дипломмен ... ... ... ... ... ... жүр. Соған бір мысал, тағы да «Дала мен
қалада» 30 қарашада 2009 жылы ... қай ... ... ... ... Толқын Садырова осы жобаның артық-кемшін тұстарын атап
айтады. Бір ... ... ... жас ... қай ... ... ... даяр екенін айтқан Жібек Балабекованың ... ҚР Ауыл ... ... ауылға бағанында жазылған жерінен оқыған, оған
қайтарылған жауапта алдағы уақытта егер ... ... ... ... ... ... мардымсыз жауап қана. Сондай-ақ, ауылдардың барлығынан
жастарға жұмыс табыла бермейді. Мысалы, Арал ауданы Қаратерең ауылының ... ... ... ... ... 23 жас ... келгенін айтады.
Өкінішке қарай, жұмыс істеуге құлшынып келген ... ... ... ... ... ... мектеп мұғалімдерінің өзіне пән сағаттары
жетіспейді. Олар 0,25 ... 0,5 ... ... ... Осы ... бірнеше ауыл бар. Сондықтан ... ... ... ... ... ... жатқан ауылдарға баса назар аударған жөн
шығар. Міне, байқағанымыздай журналист күні ... ... ... ... ... ... тілі» газетінде жарияланған, «Шоқан қазасы кісіден болған ба?»
деген Серікбай Алпысұлының ... да ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтер ... ... ... жерленуінің сыры қандай деген сұраққа келіп тоқталады.
Христианша ма, әлде мұсылманша ма? Міне, журналист осы ... ... қаза ... адамды жерлеу белгілерін мен христиандықтардың
киімімен жерлеуін қатар келтіреді. Мына бір ... ... ... Алматыдан арнайы келген ғалымдар сол жерді қазып, ... ... ... ... ... жерленген Шоқанның
мүрдесін табады. Сөйтіп, Шоқанның Матай тауының ... ... ... 3 ... ... жерленгені әбден анықталып, ресми дерекке айналады.
Бұл деректегі көңіл аударатын жайт – Шоқанның ... ... ... жерленуі. Кеңестік дәуір тарихы бойынша көп ... ... ... ... төре ... ... ... қайтыс болған. Патша өкіметіне
қанша берілді десек те, Тезек төре де, Шыңғыс та дінінен ... ... ... ... ... ... өзгеше жерлеуге жол ... ... - дей келе – ... ... кейінгі тарихымызға сенсек, Шоқан
өмірінің соңғы сәттерін ... ... ... ... ... салт-санаға сәйкес өткізген», - деген деректерге кезігесіз.
Журналист нақты бір ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Соңғы жылдары баспасөз беттерінде діни ағымдар, жастардың өзге ... сол ... өмір ... мен жалған, ешкімге белгісіз, нақты қандай
іспен айналысатыны да күмәнді дін ... ... ... де жаза ... Бұл, әсіресе, газет оқырмандарының бәріне аян
дүние. Бұл туралы айтылды, жазылды, бірақ байбалам ... ... ... Осы ... 2003 жылы 6 ... ... газетіндегі «Жаңа
өмір жаңа тәсіл тапты, таяуда бұл діни секта Алматыдағы ең үлкен ... ... ... атты ... ... ... көлемді
мақаласы шыққан. Журналист болған оқиғаның ішінде өзі де жүр. ... ... ... ... дәл ... ... мақалалар оқырмандарды баурап
алады, қызық әрі қарапайым жазылған. Оқи отырып, сізде дәл сол ... ... ... ... ... ... ... осылай жазылғаны
дұрыс дегім келеді. Ал автор ... ... ... ... ... ... болар деген ой қорытындысын жасайды. Осы сарындағы тағы бір
журналистік зерттеу – Ана тілін» ... 2009 ... 1-7 ... ... (980) санында жарияланған Қ. Әбілқайырдың «Адасқандар» мақаласы.
Журналист тақырыпты неге олай ... ... ... ... сонысымен
мені қызықтырды, мақаланы оқи отырып, автордың нені көздегені түсінікті
болды. Қаны қазақ ... мен ... одан әрі ... ... осы «церковь» қазақша «шіркеу» деп жүрген ғимаратты ... ... ... ... ... ... Оларды өрмекшінің торына алып
келетін де, сол өзіміздің көзі қара ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, жастар жағы үйір келетінін білесіз,
кейбір діни ... өз ... ... ... деп те атайтындығы
мақалада келтірілген. Жастар ортақ тақырып төңірегінде ой ... ... бір ... ... алмасады деген жалған курсқа барамын деп,
қармаққа түсіп қалғандарын аңдамай жүргендігін айтады.
«Ана тілі» ... №43 ... (2008 жыл, ... 23-і) ... ... атты журналист Арман Әубәкірдің ... ... ... мазмұны түсінікті болу үшін қысқа ғана келтіре ... басы ... ... ... ... ... деп мүсіркей
сөйлеп, өздерін олардың қасында «жүрекшілер, аққулар, сұңқарлар» деп
көтермелей ... ... ... ... үшін ... өтуі ... Елді ала тайдай бүлдірген бұл ағым өзара 20-30 ... ... Әр ... өз ... бар. ... талайымызға
тылсыммен тілдескен «күш-құдіретті» тамашалау нәсіп етілген орда айналасына
айбат шегіп отырған Шәкен аққуға тиесілі көрінеді. Тар бөлмеде ... ... ... 15-і ... де, қалғандары – жүрекшілер. Мұндағылардың
дені - ... ... ... ... екі ... ... ... антын қабылдаса да, бүгіндері арандары ашылып кеткен ақ
халаттылардан қайыр ... ... ... ... ... ... «Сенген қойым сен болса...» демекші, сенім артқан тәуіптерінің бірі
«аққу», бірі «сұңқар» болып ... ... өз ... ... ... ... жүр. Ауру-сырқаудан қажыған адамды «жолың байланған», «көз
тиген», ... бір ... сені ... деп бір ... ... енді ... айда бай ... «жұмыста көтерілесің», «түгеншені ордаға
қоссаң, ... ... деп ... ... ... психологиялық әдіс-
тәсілдерді меңгерген олар, маркетингтік жолмен ортасын кеңейтуді көздейді,
- деп ... екен ... ... ... ... халық осындайға
сеніп, алданып жүр. Бұл ... ... ... бар ... ... ... Әсіресе, тұрғындар саны көп қалаларда мұндай іс-әрекеттер
жиі орын алып жатады.
Аталған газеттің журналисі Жанар ... ... ... ... ... (Ана ... №13 (954) 2 ... 2009 жыл). Өте ... ... өз ... көріп, сол сәтте не сезінсе соны да ара ... ... ... ба, оқырманға жеңіл оқылады әрі мазмұны керек
дерекке толы. Гей-клуб жасырын атпен, колледж ... ... ... «қыз ... ... ... ... түгілі, көз қиығын
салуды «ар санағандардың» тамырын басып көру» ... ... ... деп былай келтіред»: «Пенделер Адам Атаның
қабырғасынан өрбігендерге ... ... ... ... ... ... бізге де жетті. «Көресіңді көрмей, көрге кірмейсің!» бәрінен де
өкініштісі, гей-клубтарда жүргендердің 60-70 ...... ... ... шалған» заман туды. Әйтпесе, қай қазақтан еркекқұмар ... ... ... ... ... көктемнің жаймашуақ күнінде «көгілдір
өмір» кешіп жатқандарды ойласам, әлі күнге дейін денем түршігеді. Қазақ ... ... ... көгілдір көктем дейді осы бір ... ең ... ... Қор ... қайран қасиетті сөз!». Ия, көгілдір деген
ұғымның жастар арасында ... ... не ... ... ... бұл керек пе
немесе қайдан қалай жұққан дерт, міне, ... ... ... зерттеген.
Көгілдірлер жайлы жазған зерттеуі де тергеу органдарына тағы бір жұмыс
тауып ... ... ... ... тексеріліп, рейд жүргізілді.
Тексерістен кейін уақытша жабылғандары да бар. Сонда да, жас ... ... ... шешімін таппай отыр. Батыстан келген бұл індет
жастар арасында тарауда. Ал мемлекет тарапынан мұндай ... ... ... ... ... біз әлі де түсінбей отырмыз.
«Жұмыссыздармен жеті күн» ... ... сол ... ... (Ана ... (947) ... 12-і, 2009 жыл) өзін жұмыссызбын деп таныстырып, редактор
тапсырмасы бойынша ... ... ... Жазу ... басқаша етіп беріпті,
бұл бір күнделік секілді жазылған, жеті күнде не жасалды, ... ... сол ... ... ... қамту агенттіктеріне бас сұғып,
танысып отырған кезде, ол жердің ... ... ... де ... 5 ... қол ... та үлгерген, сөз соңында журналиспін деген
сөзді естігенде, әлгі адам «бөлмені босатыңыз» деп айғайлап, қуып шығумен
теңдей ... ... ... ... ... ... шамасы, егер бәрі
дұрыс, әрі талапқа сай келіп тұрса, аспай-саспай отыра ... де ... ... күдік тудырады. Жұмыссыз жүргендер қаншама, базар жағалап, арба
сүйреп, ... ... ... ... тіркеліп, сұраған ақшасын
беріп, өз уақытында болып қалар деген үмітпен отырғандар қаншама.
Осы тарауда ... ... ... ... мысалдарды талқылау жөн деп білдім. Журналист Жанар
Елдосқызы енді ... ... ... қарай бұрды. Демек, келесі зерттеуі
«Қасиетті Алакөл, қадіріңе ... пе?!» деп ... ... ... ... ... ... ешкім айтпас деп, көлік ... ... сол ... ол «күн ... ... ... 40-50 ... жартысынан
астамы Алакөлге келеді. «Сайран» автобекетінен 2-3 автобус ... ... да бар. ... ... ... бөлек «Сәлем» бекетінен қаншама
көлік қатынайды. Көлдің суы, табиғаты тамаша, әттең, жағдай ... ... жоқ, ... ... ... салып алған, іркес-тіркес.
Жол – мынау! Бастағандарына бес жыл болған ... ... 18 ... мұны 12 сағатқа дейін қысқартуға болар еді» деп мұңын шақты.
Қоқыстан көз аша ... ... ... ... ... қоқыс астында
жатқандай. Алакөл Қазақстанның маржаны емес пе? Жазғы уақытта ... ... ... деп ... ... жасалмаған, керісінше,
әркім өз қалтасының томпайғанын қалайтын кезде, қайдағы сауығу, ... деп, ... ауру ... ... ала ... кім ... Елдегі нағыз туристік орталық бола алатын жерімізге неге көңіл
аударылмайды, ... алса ... мен ... игіліне мейлінше таптырмас
демалыс орынын ... ... өз ... ... ... деп
журналист жазба да айтқысы келгендей.
Сондай-ақ, дау-дамайға ұласып жатқан ... ... ... ... ... қазақ қыздарының осындай әрекеттерге баруын
сынап, осы мәселені ең ... ... ...... ... ... бұл оқиғаны тергеу органдарымен қатар, журналистер де ... ... ... ... көрсетер. Қанаттың «Қарға адамдар»,
«Қарға адамдар-2» деген мақаласын көбіміз оқыдық. Алматы облысындағы мұндай
жер барын бірі білсе, бірі ... ... ... ... ... ... өзі барып, көріп, олармен сөйлескен, тұрмыс тіршілігін көріп,
суреттеп жазғанда, мақаладағы түсіріліп берілген суретті ... ... ... болып, босып жүрген қазақ азаматтар екенін көріп жүрегі
қынжылады. Ал, «Қарға адамдар-2» мақаласы соның ... ... ... ... ... болған, бірден түсінікті алдында зертелгені,
жазылғаны. Екінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... жайт алдында өз көзімен көрген жерде ештеңе
жоқ, санақшылар мен ... ... тұр. Бір ... ... ауыл толығымен көшіп
алған, олар неге санақшылардан ... ... осы ... ... ... ... ... ғасырдың өзіндік ірі жетістігі болады. Сондай ірі ... ХХ ... ең ... ... - теледидар. Халық арасына «сиқырлы
қорапша», «көгілдір қорапша», ... ... ... ... тараған
теледидар бірнеше даму кезеңдерін басынан өткерді.
Теледидар дегеніміз - әрбір адам үшін ... ... ... ... ... ... ел құлағын елең еткізетіндей ерекше маңызы ... ... ... ... ... ... аса пәрменді насихат құралы, өнер мен әдебиеттің небір үздік
үлгілерін ... ... ... ... ... ... ... жөнінде тележурналистика саласын зерттеуші ғалым
С. Масғұтов ... деп ... ... ... ... биік ... ... көк мұзын, Ай мен алыс ... ... ... тынысын – бәрі-бәрін көруге болады. Ол ... ... алыс ... ... ... жол жүрудің қажеті жоқ. Небір
кереметтің бәрі өз-өзінен алдыңа келіп, алақаныңа қонғандай болып ... ... ... сыры ... Оның өсу, даму қарқыны да өзгелерге
ұқсамайды».
«Алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... сәулелерін кеңінен қолдану, жүздеген миллион
шақырым планетааралық қашықтықтарға телевизия хабарларын жеткізу – ... ... ... ... аса ... ... ... тізе берсек, тіпті көп әрі бірінен бірі ... ... ... Олардың кейбіреуі тіпті шындық түгіл, қиялдың ауқымына сыюы да
қиын сияқты. Алайда осыдан жүз жыл бұрын ... ең ұлы ... Жюль Верн ХХ ... ... өмірге келеді дегенге де сенген ... пе ... (14, 130 ... заттардың суреті мен адам ... ... ... ... тәжірибе жұмыстарынан, жиырмасыншы ғасырдың керемет
жаңалығы атануына, ... өз ... алуы ... ... ... Ең ... ... революция жасаған – электр, одан соң
телеграфтың пайда болуы. Содан көп ... алыс ... ... ... ... ... біраз уақыт салып адам мен адам көз көрмейтін жерде
тұрып, ауызба-ауыз сөйлесе ... ... ... Алайда телеграф және
телефон байланысы үшін қымбат сымдар, кабель жүйесі қажет болды.
Орыс ғалымы А. Попов ХІХ ... ... ... бір нүктесінен екінші
нүктесіне ешбір сымсыз-ақ хабар жеткізуге болатынын іс жүзінде дәлелдеп
берді. Француз инженерлері ... ... ... «жан ... ... өмірдің өзіндегідей етіп, экранда көрсете бастады. Ғылым
саласында электр туралы ілім ... ... ... телефон, сымсыз
байланыс жүйесі жетілген сайын, ғалымдар электрдің көмегімен суретті алыс
қашықтыққа ... ... ... ... ... ... ғасырдағы орыс және шет ел ғалымдарының физика саласындағы
табыстары теледидар жөніндегі табыстарға ... ... ... мемлекеттік
университетінің профессоры А.Т. Столетов 1888-1890 жылдары ашқан ... ... мен А.С. ... ... ... ... сүйене отырып, 1907
жылы Санкт-Петербург университетінің профессоры Б.Л. ... ... ... ... үшін ... ... ... қолдануды ұсынды.
1911 жылдың 9 мамырында орыс ғалымы өз ... іс ... ... ... түтікшенің экранында дүние жүзіндегі тұңғыш
телевизиялық бейне тор ... ... ... ... ... ... өткен бүкілодақтық
электротехникалық съезде Нижний ... ... ... М.А. ... ... ... ... талқыланды.
Бұл кезде профессор А.А. Чернышев пен Б.Л. ... те ... ... ... еді. 1926 жылы Б.Л. ... ... хабар беру
саласындағы ең жаңа жетістіктер» деген мақала жариялады. Бұл ... ... ... теледидарлық хабарлар беру және ... ... ... ... ғана ... қоймай, жалпы
теледидар саласының даму барысы, болашағы ... да ... ... ... ... ... С.И. ... бір кезде Л. Розинг ұсынған әдістің негізінде
өндіріске жарамды электрондық сәулелі түтікше - «иконоскопты» құрастырып
шығарды. Арада екі ай ... соң ... ... В.К. ... де ... түтікше жасады. 1931 жылдың 29 сәуірінде жылжымалы ... ... беру ... ... ... ... өтті де, ... атақты өнер шеберлері мен еліміздің белгілі адамдарының портреттері
көрсетілді.
Бір жыл өткен соң, яғни 1932 ... 15 ... ... ... телекино көрсетіле бастады. Ал 1934 жылдың 15 қарашасында алысқа
көрсетілетін жанды суреттерге «тіл бітті». Сурет пен дыбыс ... ... ... ... 25 ... ... еді. Алдымен орыстың көрнекті
актерларының бірі И.М. Москвин А.П. Чеховтың ... ... ... кейін ән айтылып бір балет нөмірі көрсетілген екен. Көгілдір экран
алдында алғаш сөйлегендердің қатарында М.И. ... В.П. ... ... ... ... ... сол ... тәжірибе ретіндегі
бағдарламаларының өзі саяси-қоғамдық тақырыптарға арналған ... ... және өнер ... ... жылы ... ... В.К. Зворыкин электрондық сәулелі телевизия
жасау жолында өзі жүргізген жұмыстардың нәтижесін жариялап, иконоскоп ... ... ... Ал бұл ... ... үкіметінде бүкілодақтық
электроника институтының зертханасында электронды сәулелі теледидар жасалып
та қойған еді. 1935 жылдың ... ... ... ... ... ... ... Барбюс Мәскеу қаласының Никольский көшесінде орналасқан студияға
келді. Атақты жазушы құрметті меймандар ... ... деп ... ... ... осы бір ... ғажайып салада – теледидарда қол жеткен
табыстарына қатты қызықтым. Мен өзімді үлкен істің жол басында әрі ең ... ... ... Бұл мені ... ... жылдың соңына қарай Мәскеу теледидар орталығының құрылысы қолға
алынды. Бұл теледидар орталығы 1938 жылы іске қосылып, 1939 ... ... ... кірісті. 1941 жылы Ұлы Отан соғысының басталуы теледидардың
одан әрі дамуына бөгет болды. 1945 ... 7 ... ... ... Еуропа көлемінде алғашқылардың бірі болып, теледидарлық
бағдарламалар ... ... ... Ал 1951 жылы ... ... ... теледидар құрылып, теледидар хабарларын жүйелі түрде бере
бастады.
Сөз жанры ең алғаш ХХ ... 60-шы ... ... телеарнасында
көрініс тапты. Тұңғыш сөз ... ... ... ... ... Ол туралы мынадай аңыз тараған: бірде интервью үстінде Фил
Донахью өзінің қонағына ... ... ... ... ... тек ... тамашалауға келген көрерменнің ... ... ... ... қояр ... бар ма?» деп ... ... ... ... ... ... сөз жанрын дүниеге
әкелді. [1, 23-28 ... ... ... ... жүйеде болсын, оның даму тарихында
бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі өте зор. ... ... ... ... ... күнделікті ақпарат тарату
қызметінсіз көзге ... ... ... Ал ... ... құралдарының
арасында теледидардың қызметі қоғам үшін өлшеусіз. ... ... ... ... ... өзгерістерге уақытымен үн қоса
отырып, мыңдаған көрермендермен тікелей жүздесіп, оның ... ... ... ... ... етеді. Тележурналистер теледидар хабарлары
арқылы өмірдегі құбылыстарға баға ... ... ... ... жою ... ... пікірлердің тууына ықпал жасайды.
Осыған орай, ... ... ... күн ... ... халықтың,
мемлекеттің саяси-қоғамдық мінбесіне айналғандығына көз жеткізуге ... ... ... етене араласатын теледидарды көрермендерді
ақпаратпен ... ... ... ... ... деп ... ... да уақытпен бірге өзгеру, жаңарулар үстіндегі ... ... мен ... ... түрі мен ... жанр
түрлеріне қатысты талапқа сай ұстанымдар ... ... бір ... сол елде өмір ... ... ... ... зерттеліп талданған
ақпараттарды беріп, өз көзқарастарын жеткізуі ... Бұл ... ... ... ... ... телевизия мен радио
қазіргі техникалық дәрежеге ие ... тез ... ... Олар ... ... байлықтарымыз бен мәдениетімізді насихаттау мен
арттырудың әмбебап құралы ... ... ... ... ...
құрылымдық-функционалдық аспект. ХХ ғасыр – автомобиль, компьютер, атом
ядросының азайтылған, космостық кеңістіктің ... ... ... ... ... ... ... жетістігінің бірде-
бірі бүкіл адамзат тұрмысының ұғымына тез сіңген жоқ. Оның түбегейлі
дамуына да әсер ... жоқ. Ал ... ... яғни ... бұл жаңалық бірден адамзатты баурап алды. Мұнда жақсылық жағына
қарай ... ... анық ... ... - деп ... ... өмір сүріп отырған кезеңіміз – ғылым мен ... ... ... Бұл ... ... біз ... ақпараттарды тарату
құралдарының пәрменділігінен көруімізге болады. Қазіргі кездегі бұқаралық
ақпарат құралдары ... ... ... басылымдар, тыңдалатын
(аудиалды – радио), әрі тыңдауға, әрі көруге ... ... ... болып үшке бөлінеді. Электронды БАҚ-тың бүгінгі күні ... ... ... ... мол. ... қоғамдық өмірдегі ең пәрменді
бұқаралық насихат құралдары – радио, теледидар, газет ... ... ... ... ... ... тең ... емес екендігін баса
айтып кетуімізге болады. БАҚ-тың ішінде қоғам өміріне алғаш енген ...... ... Бұл құбылыс қоғамдағы ғылыми-техникалық
революцияның даму тарихына тәуелді, өйткені қоғам ... ... ... ... ... пайда болса, біртіндеп олар күрделеніп,
ақпарат таратудың электронды түрлері – радио мен теледидар ... ... ... ... мен ... тілі зерттелу жағынан кенже қалып келеді.
Қазақ тілінде ... ... ... ... жазылған лингвистикалық
зерттеу болмағанымен, қазақ тілін зерттеуші ғалымдардың телебағдарламаларға
байланысты біраз ... ... ... ... беттерінен
кездестіріп келеміз. Бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... тілі ... ... ... ... 90-шы ... жартысынан бері қарай көбейіп келеді. Мұның бірінші себебі қарапайым
халық өміріне электронды ақпарат құралдарының ... енуі дәл осы ... ... ... ХХ ... 90-шы жылдарынан кейінгі еліміздің
егеменді мемлекет болуымен ... ... ... ... алуы да осы мәселенің ... ... ... Яғни ... ... ... ұлттық көзқарас қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... ұлттық арналар қажет
болды. Ал бұл қоғамда аса маңызды қатынас ... тіл ... ... ... ... ететін БАҚ-тағы ең пәрменді ақпарат құралы –
теледидар арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ой салуда телеарнаның шығармашылық
ұжымы қызмет етеді. Әсіресе, сөз хабарлар жасауда ең ... ... ... ... ... ... ... – елге ұсынылғанға
дейін созылатын процесс монтажға ұласады. Хабардың ... ... ... ... ... ... эфирге жарамайтын, халық бірлігіне
нұқсан келтіретін, ... ... ... ... осы монтажда күзеледі.
Монтаж – француз сөзі – жинақтау, бір ... ... ... ... ... ... қасиеті ерекше ... ... Сөз бен ... ... мен сөйлемнің орнын алмастыру,
қысқарту, ой мен ... ... ... ... ... мәнін
жоғалтпауын қадағалай отырып жасаған монтаж –тартымды сөз хабардың ... ... ... ... ... ... жүргізушімен біріге
отырып жасаған техникалық және шығармашылық көркемдеуінің нәтижесінде
көрермен жүрегіне жол ... сөз ... ... келеді.
2.1. «Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы
сөз прагмастилистикасы
Қазақ теледидары кеңестік жүйенің қосымша ... ғана ... ... ... ... сол кездегі астана - ... ... (19, ... 1958 жылы ... ... теледидары бастапқы
бағдарламаларын тек ақ-қара түсті экраннан ғана ... ал 1981 ... бұл ... ... ... бейнедегі телебағдарламаларды 4
мемлекеттік телеарнадан көре алатын болды (оның екеуі - ... ... ... ...... төртіншісі – қырғыз телеарнасы).
Ал, еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік теледидармен қатар
теледидарлық шығармашылықтың жаңа формалары да ... ... ... ең ... рет 1993 жылы негізі қаланған коммерциялық ... КТК, АТВ, ТВМ) ... ... ... ... трансляциялап көрсетуімен қызықтырды, өйткені бұрынғы теледидар
арналарында тек қана ... ... ... еді. ... ... әуел бастан-ақ ойын-сауықтық ... ... ... еді. Тек ... айлар өткеннен кейін ғана КТК
арнасында жаңалықтар және ақпараттық ... ... ... назарына ұсынылды. Қазақ теледидары, сонымен қатар оның тілі
күннен-күнге даму, ... ... 1958 жылы ... қаланған қазақ
теледидарына үстіміздегі жылы 52 жыл толды.
1951-жылдың 22-наурызы күні КСРО ... ... ... радиоақпарат комитетінің құрамында КСРО-ның Орталық теледидары
құрылды. 1957-жылдың басында басында Үкімет ... және ... ... ... ... ... ... шешім шығарды. Сөйтіп, КСРО
Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарларын ... ... ... ... нәтижесінде 1957-жылдың 29-маусымында Қазақ ССР
Министрлер Кеңесі ... және ... ... ... ... ... қабылдады.
«1958-жылы телевизия Қазақстанда пайда болды. Сол кездегі ...... ... ... күні тұңғыш рет өз ... ... ... ... Зұлхия Жұматова мен Нейля Омарованың
дидарын көрді. Олар көпшілікті Алматыда ... ... ... әйелдер қауымын мерекелермен құттықтап, жылы лебіз білдірді. ... ... ... атты ... ... ... ... қазақ топырағында
«көгілдір экран» деген атпен, өнердің жаңа түрі «теледидар» өмірге келді.
Бұл кезде Алматы қаласында бар-жоғы 4000, ... ... 100-ге ... бар ... ... ... ... түрде 16-наурызда ашылды. Республикамыздағы
алғашқы телехабарларды даярлап, эфирге беруге Алматы телестудиясының ... ... бас ... ... И.Саввин, бас режиссер
Л.Ғалымжанова, телеоператорлар И.Смирнов, И.Сагитов, суретші Э.Немирский
т.б. қатысты.
Бірер жылдан кейін еліміздің басқа да ... ... ... ... ... ... ... кеңейе түсті.
60-жылдары футбол матчтарынан, концерттерден, ... ... ... ... ... ... КТ-6 деп ... салмағы 60 киллограммға дейін жететін.
1958-жылдың желтоқсанында Алматы студиясы бүкілодақтық экранға бес сағаттық
бағдарламамен шықты. Бұл ... ... ... мен ... он ... жүріп
жатқан болатын. Сол жылдардағы қиындықтарға қарамастан 1959-жылдың сәуіріне
дейін Қазақ теледидары 333 бағдарлама ... 497 ... ... ... ... ... алғашқы директоры Хамза Әбілғазиннің інісі
Қабыкеннің «Айқын» газетінде ... ... ... ... ... барды жасап, өздері де жүре үйреніп, ... ... ... ... ... сол бір ... ... еңбегі ерекше
екені даусыз. Үлкен істі өрге сүйреген ... ... еді. Оны ... ... ... да ... Өзі де, бүкіл ұжым да сонда әлде бір
еселеген жігердің жетегімен жүретіні әр ... ... еді. ... ... ... жаңа істі ... ... ... ... бірді білмеуден, тәжірибенің аздығынан, техникалық
құралдың жетімсіздігінен туындайтын болса ... деп ... ... ... «көш жүре түзеледі» деген сөздің шындығына көз жетті. Хамза ағамыз
осылайша ... ... ... ... ... ... ... бойына абыроймен атқарып шықты.
Кейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының аппаратына ... ... ... ... ... – 1980 ... дейін Президиумның іс
басқармасының бастығы болды. «Қазақ КСР-інің ... ... ... құрметті атағына ие болды. Қоғам қайраткері, соғыс ... ... ... бөленді. Ол кісі журналистер қауымына, ... ... ... Кеңсе қызметкері ретінде тар шеңберде қамалып қалмай,
ел өміріне кеңінен араласып, ... ... ... ... ... пікірмен, азаматтық ұстаныммен қоғамдық ойға қозғау ... ... ... ... аудармамен де айналысып, бірқатар орыс
және шетел жазушыларының шығармаларын қазақ ... ... жеке ... ... [21] - деп ... ... ... жылдары Қаз ТВ түрлі-түсті бейнеге көшті.
Трансляцияның ұзақтығы 7 сағатқа, қызметкерлер саны 412-ге ... 11 ... 4 ... ... ... ... Бұл кездері Алматыдағы
түрлі түсті «көк сандықтың» саны 71 мыңға, ақ-қара «көк сандықтың» ... ... ... ... Қазқ ... ... ғасыры» деп атауға болады.
«Тамаша», ... ... ... ... бен ... ... дейін ел аузында жүрген бағдарламалар жарық көрді. 90-шы жылдары
еліміз тәуелсіздік ... ... ... ... үшін жаңа ... ... ... алғаннан кейін 1994-жылдың 4-сәуірінде елбасы
Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның ... және ... ... құру ... ... қол қойды. Қазақстан "ИНТЕЛСАТ"
халықаралық ... ... ... ... «ҚР ТРК» ... ... ... атанды.
«Қазақ» теледидарын – қазақ телевизиясының қарашаңырағы деп атайды.
Қазақстанның мықты тележурналистері осында тәрбиеленген. Еліміздің ... ... ... ... ... ... Ал сөз жанры да ... ... ... ... ... ... ... өткерген арнаға
арнайы тоқталуымыздың да себебі сол.
Қазақ ... ... сөз «Ар» ... ... ... аралығында өмір сүрді. Тұңғыш сөз прагмастилистикасыдан кейін
Нұртілеу Иманғалиұлының «Құрдастар» атты сөз ... ... ... ... ... заңнамалық, құқықтық тақырыптардан гөрі жастардың
мәдени, қоғамдық мәселелерін көбірек қаузады. Қалыптасу, қайралу ... ... ... ... ... «Хабар» агенттігінде «Бетпе-
бет», «Қазақстан» ҰТА-да мәдени-танымдық, портреттік «Қолтаңба», «Діңгек»
бағдарламаларын ... Жеке ... ... бұл хабарлардан гөрі
«Құрдастар» сөз жанрларының прагмастилистикасының ауқымы кең болды. ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ендігі жерде ашылатын хабарлар «Құрдастар» сөз жанрларына еліктейтін, ... бой ... ... ... сөз ... ... ... теледидарының қара шаңырағында
ұзақ үнсіздік болды. Бұл еліміздегі тоқырау, алғашқы дағдарыс жылдары еді.
Кейін елге қоң бітіп, ... сана ояна ... ... Иманбай
Жұбаевтың «Бар мен жоқ» сөз ... ... ... ... ... етті. «Бар мен жоқ» сөз прагмастилистикасыы тақырып ... ... ... ... үн ... ... мен жоқ» сөз бағдарламасында даулы, пікірталасқа ұласатын
мәселелер қозғалды. Аты ... ... күн ... ... ... ... еш ... эфирге жөнелтілетін. Топты екіге
жарып, алуан пікір ортаға салынып, түрлі сөз қағысулардың мақсаты – ... ... ... еді. «Екі ... ... ...
ақиқат жатады» деген нақыл сөз бар. «Бар мен жоқтың» бар ... ... ... одан ... ... да жоқ ... ... осы ренессанстық кезеңінде журналист Сәуле
Әбединованың қыз-келіншектерге арналған «Ақжүніс» бағдарламасы ... ... ... ... ... ақиқат саналып,
ескеріліп-елене бермейтін күнделікті тақырыптардың қозғалуы, аудиториядағы
көрермендердің белсенді қатысуы – ... ... ... ... ... ... арнайы сөз жанрларының прагмастилистикасы деген
қосымша арнайы тағаланбаса да, оның ... ... ... ... мен
пікірталастық сипаты сөз жанрына тиесілі. «Ақжүніс» бағдарламасына келімді-
кетімді хаттардың қисапсыз болғандығынан-ақ, хабардың кері ... ... ... жазбай танимыз. Бұл бағдарламалар төл ... ... сай ... ... ... ... Ал дәл осы кезеңде Ресейлік арналарда ... ... ... жатты. Арнайы қойылыммен жасалатын хабар ... ... ... ... ... ... ... ел болып
ұйысуды, иманды ... ... ... Бұл төл сөз хабарларымыздың
ұтқан тұсы болатын.
«Шынның жүзі» бағдарламасы бұқара ... ... ... ... ... ... биік, қазақ журналистикасына
өткірлікті әкелген дискурсты хабар болды. «Шынның жүзі» бағдарламасына
журналисттен бөлек арнайы ... ... ... ... да ... ... болғаны үшін «Қазақстан» телеарнасындағы сөз хабарлар санатына
жатқыздық. Осы кезеңдегі «Күлтөбе» бағдарламасын ... ... ... ... қосып та жүр. Бұл үлкен қателік. «Күлтөбе» тек бірнеше
тұлғалардың ... бір ... ... ... ой ... ... ... теледискуссия ғана. Бертініректе шыққан Бекболат
Тілеухан жүргізген «Редакторлар алқасы», ілгерідегі Сағат Әшімбайдың «Парыз
бен ... ... да тек ... Сөз ... ... толық түсінбей, бірден кейбір бағдарламаларға
айдар тағу ғылым көтере бермейтін кемшілік.
Тағы да біраз үнсіздіктен кейін ... ... ... ... ... ... телеарнасының сөз жанрындағы кезекті сыйы
болды. «Көкпар» сайысы «Қан ойнату», «Қамшы басу», «Іліп әкету», «Дода»,
«Қазандық» атты ... ... ... ... ... көкпарға қатысты
төл сөздерді телеформатқа өте ұтымды кіріктіре ... ...... Әбдібеков болды. Сұрақтар алдын-ала дайындалып,
сценарлық жоба жасалды. ... ... ... салу мүмкіндігіміз бар
ма?», «Шыңғыс хан түркі ме, манғол ма?», «Мемлекеттік қызметкер ... ... сай ма?», ... ... ... ... ... ма?», «Мектеп оқулықтары қадағалауда ма?», «Кедендік одақ Қазақстан
үшін тиімді ме?» ... ... ... ... ... Кеңес
Дүйсекеев пен Қалдыбек Құрманәлінің «Композиторлар Одағы керек пе?» деген
тақырыпта ... ... ... ... ... Онда ... тән ... та, әзіл де, қайрау да, мұқату да болды.
Ал Шыңғыс ханды талқыға салған хабарда мүйізі ... ... ... дәлелдерімен ұлы қағанды қазақ етіп шығарды. Бұл ... ... салу ... ... ... фактілер болатын. Осылайды елді апта сайын
бір елең еткізуімен «Көкпар» халықтық хабарға айналды. Жүргізуші ... ... да ... сөз прагмастилистикасыды жандандырып
жіберетін. Бір хабарда Серік Жанболат ... ... ... Смағұлға
оңдырмай сұрақ қойды. Сонда О. Смағұл:
- Осы айтқандарымның бәрін дәлелдеп келе ... тағы ... ... ... ... ба? – деді төтеннен, Сонда саспаған С.
Жанболат ойланбастан:
- ... ... - ... Ел ішін ... не ... екен деп үзілгелі тұр.
- Мұны шетел ғалымдары, әсіресе жапон ғалымдары қос ... ... ... балап, түгел мойындады, - деді белгілі антрополог.
Сонда Серік:
- ... ... ... ма? – деп ... сұрақ қойды.
- Жоқ. Олар мойындағысы да ... – деп ... ... Сол ұрымтал сәтті күткен, тісқаққан журналист Серік Жанболат:
- Онда мұрным орнында қалды, - деп халықты ду ... ... ... бірақ сол күлкімен қоса ащы ақиқаттар айтылып та ... ... сөз ... ... ықыласына бөленді. Шындықты айтты.
Жабылды.
«Қазақстан» телеарнасындағы ендігі сөз эфирден ... ... ... ... «Сен ... ... Бұл бағдарламаға терең
тоқталмайтыным, бұл сол Ресейлік ... ... ... ... ... ... ... қара шаңырақта осындай сөз хабарлар жасалды. Көптің
көңілінен шығатын төл сөз хабарлары келер ... ... ... ... салмақты, салиқалы, алқа-қотан жиылып сөз айтатын, бір
пәтуаға келетін «Мәміле» атты бір хабардың жетіспей ... ... ... ... ... да ... ... - дейді «Қазақстан» Ұлттық
телеарнасының шығармашылық ұжымы.
2.2. ... ... ... ... ... бағдарламаларын жасауда
алдыңғы орында «Хабар» агенттігі келеді. «Майдан» сөз прагмастилистикасыдан
бастап, «Азамат», ... аты - ... ... ... ... ... «Тіл», «Кеш қалмаңыз…», «Біз айтсақ…», «Ваш выход» ... ... ... хабарлар жасауынан жаңылған емес. Пікіріміз
нақты болуы үшін «Хабардың» өткеніне назар аудардық.
«Хабар» ... ... ... ... бас ... Қайнар Олжайдың «Егемен ... ... ... ... мақаласында «Тілден – «Тілге»
дейін» ... ... ... ... ... ... дүниеге келуіне тіл
төңірегіндегі мәселелер түрткі болғанын жазады. «Бірер жыл бұрын қазақша
жаңалықтар ... ... ... ... мән ... ... ... жаңа сөз ұсынбадық. Өйткені,
басылымдарды ... ... мен ... ... ... жаңа сөз жасаушы
толып кетіпті. Көбін ... ... ... ... сөз енді ... деген дау-талас шыға бастаған соң, тіл жағына шолушы қойдық. Апта
бойғы ... ... ... қолданылмаған, ретсіз, қисынсыз
айтылған сөз бен сөйлемдерді талқыға салдық. «Ана ... ... ... ... Шүкірұлы сынды тілге қамқор азаматтар кезекпен шолушы
болды. «Хабардың» қазақшасын ... ... ... Кейде өздері
бірмойындылықпен қисынсыз ұсыныстарды тықпалады. Қалай десек те қазақ тілі
өлі балық еместігін ... ... ... қатысты көрермендерден
талай сын естідік. Сын көп, нақты ұсыныс аз болды. Тек ... ... ... ... ... ... телефон шалды. Жалғыз ұсынысын айтты.
«Амангелді деген балам «Жеңісті күнде ... ... сәл ... ... ... деп айтса өте қисынды болар еді», - деді.
Құлаққа қонды. ... ... ... ... ... ... тіл мәселесінің ушығып, телеарнадағы тілдің әр түрлі кейіпке ене
бастауы арнайы бір ... ... ... ... ... ... ... Алматыға келетінін, соларды қатыстырған ересен, жаңа
бағдарлама қажеттігін айтты. ... ... ... қатысты өтетін
қызу шолуларды еске алып, сол ... ... ... Ұзақ
ойланатын уақыт жоқ. «Тіл» болсын дедік» (18( - деп жазады идеяның авторы.
«Тіл» аты өте ... ... ... тілі әрі ... айту. Бағдарламаның
негізі – сөз болғандықтан, турасын айту, бұлғақтатпай тіліп айту басты
шарт. Әр ... ... бір ... ... ... саласы көп.
Медицинаның өзінде қырықтан астам қатпар бар. ... ... ... ... айдау, тасу, өңдеу, дегендей пәленбай үдерістен тұрады. Шекесінен
шертіп бір-бір бағдарлама етіп ала ... Ал енді ... 40 ... ... ... ... Сондықтан көрерменді жалықтырмас үшін ... ... ... ... ... ... ... Бекболат
ағаның отты тілімен аталып кеткен «Қара ... ... ... ... түсіне алмады. «Сақалды дәу аға не үшін тұр сонда?» деп сұрағандар өте
көп болды. Күлетіндер де кездесті.Бұл бір ... ... тән ... көрермен назарын аударып, тарту үшін болса, екінші жағынан тілдің
қорғаушысы ретінде ойластырылған. Яғни, жат ... ... ... ... ... ... сомдау үшін қажет болды. Қазақтың ... ... ... бағдарлама басталарда дүңк ете түсетін үш
сирақты даңғараны, қара ... ... аз ... ... әкелді.
Даңғараның рөлі басым екінін біреу білсе, біреу білмес. Білгілі бір ... дүңк ... ұзақ ... кедергі болатын маңызы бар оның. Алғашқы
студия тым жұтаң болды. Негізі, бағдарлама ... ... ... да әсері өте зор. Кейін «Азаттық» ... ... 6 ... ... ... ... ... бет-бейне «Тіл» бағдарламасын
әрлендіріп сала берді. Студияның безендірілуінде мағынауи ... бар. ... мән ... Шын ... ... ашылған кітап ретінде жасалған.
Бетінде түркі тілінде, қазіргі әліпбиіміздегі әріптермен әр ... ... Бір ... ... «Тіл» деген сөз дұрыс жазылмаған.
Жазбаша һәріппен жазамыз деген ниет ақыры ... «min» ... ... ... ... мін ... ... деп наразылығын білдірген
көрермендеріміз өте көп.» (18(.
Қазақ тілінің мәртебесіне ... ... үшін ... ... ... ... еді. Шақырылатын адамдардың сөзге шешен болуы,
талданатын сөздердің ... ... ... ескеріліп отырды. Себебі,
бағдарламаның жақсы ... ... ... ... Солай туған тіл
бағдарламасы хабардың тіл алыбындағы абыройын ... ... ... бағдарламасының алғашқы саны эфирге 2003 жылдың 16-желтоқсанынан
шықты. Бұл хабарды журналист Дана Нұржігіт ... ... бұл ... ... ... кебі ме, Дана тым ... ... жүргізіп шыққандай
көрінді. Келген қонақтар да ашылып сөйлемей, аса ... ... ... ... ... қазіргі депутат Бекболат Тілеуханның қолына тиді.
Бекболаттың тақырып ішіне өзі де ... ... ... ... ... ... бар. ... арқасында атаулар бүге-шүгесіне ... ... бір ... ... ... ... ... 15 хабары
шыққаннан кейін, жүргізушілікке журналист, «Хабар» агенттігіндегі қазақ
тіліндегі ... бас ... ... ... ... Бекболат
Тілеуханның шешендігіне үйреніп қалған жұрт алғашқыда тосырқап қалғаны ... ... ... өз қолтаңбасын қалыптастырды. Бағдарламаны жаңа ... ... ... 4-5 сөз емес, енді 3 сөз талқыланатын болды. Бірақ
бір қайырымның өзінде бір-біріне ... ... сөз ... ... ... жерде барлығы да куәлік делініп жүрген «сертификат, ... ... ... бір ... ... ... ... үлгі ретінде көрсету үшін «Түзелген сын» деген айдармен
сюжеттер көрсетіле ... ... ... агенттігіндегі пікірталастық
«Тіл» сөз хабары да өз межесіне жетті.
«Хабар» агенттігінде қазір эфирде жүріп ... «Біз ... ... ... ... түгел болса…», «Майдан» сөз
және тағы да басқа «Хабардан» ... сөз ... ... ... ... «Біз айтсақта» дәстүрлі түрде ... ... ... ... ... ... талдау жасайтын сарапшысы
бар. Бұл «Біз айтсақ…» сөз ... ... ... ... да сөз ... арқылы өзіндік аудитория қалыптастырды.
2006 жылы ... - ... ... ... ... ... арнаның» «Дода» сөз прагмастилистикасыы «Үздік сөз ... ... ... ... «Дода» сөз жанрларында жүргізуші Берік
Уәлиден ... ... ... қабынан арнайы киім киген бейтарап фигура рөлі
- сөз ... ... ... ... ... ... «Кім?» сөз бағдарламасы да ... ... ... ... логикасы терең журналисттің жүргізуі хабардың
салиқалы шығуына әсер етті. «Кінәлі кім?». Біз бұл ... ... әлі ... болатынбыз. «Кім?» сөз прагмастилистикасыы бұл сұрақты бүгежектемей,
бұқпай, қасқайып тұрып ... ... ... де ... ... жылы ... айында қазақ тілінде қоғамдық маңызды ... сөз ... ... ... ... «Дода» ащы ақиқаттардың
ауылына кіре бергеннен кейін, Судыр-Ахметтің туыстары (жалған ... ... ... ... ... ... ғана ... кескен «Пікір
алаңы» сөз прагмастилистикасыы - «Замандастар», «Кәсiпкер», ... және ... ... ... қазақ тілді бағдарламалармен бірге
эфирден алынып ... «31 ... сөз ... ... ... ықыласына
бөленіп еді. Енді СТС-тың сериалдарымен қашанға дейін шапқанын көрерміз.
«Астана», «7 арна», «Алматы», ... ... «Ел ... ... ... т.б ... ... арагідік болмаса, сөз ... ... ... ... Бұл сөз ... ... жасаудың оңай
еместігін аңғартса керек.
Қазақстандағы пікірталастық хабарлардың бірін-бірі ... ... ... тұстары да болады. Оған «Дода» сөз бағдарламасының
2006 жылғы бір хабары «Қазақстан» ҰТА-ы қызметкерлерінің ... ... ... ... ... ... ... басшы боп келісімен,
ұлттық журналистикаға түрлі ... ... ... ... ... ... Шапайды, Нұрлан Өнербаевты, Гүлнәр Салықбаеваны тағы
да басқа марғасқа жандарды жинап телеарнаның тұжырымдамасын әзірледі. Ол ... ... деп ... сәйкес бұрынғы «киіз үй» тектес таңбаның орнына ежелгі
заманда тасқа қашалған таңбалардағы ту ... ... ... ... Осы ... тулы адам ... ... сәттерде түйдек-түйдек
шаң қалдырып шауып өтетін болды. Эфирден көрінетін барлық жазу ортақ үлгіні
ұстанды: сол көне жазудың ... Осы ... ... ... елдің бәрі
«қай арнаға қойдым» деп ойланбастан, «Қазақстан» ұлттық телеарнасын көріп
отырғанын бірден біле ... Осы ... ... ... Ғ. Доскенді
орнынан алу үшін қарсы топ 31-телеарнадағы рейтингісі ... ... ... ... ... ... ҰТА-на бағыттады. Жүргізуші
Берік Уәли кезекті хабарын: ... ... ... діни ... ... Мақсым шет елде болуына байланысты орынбасары Нарынбай
тақсырды ... ... ... соң ... сыйы» хабарын
жүргізетін, Алматы қалалық филиалының төрағасы Саят ... және ... ... жүргізушісі Санжар Керімбай мырзаларды ... ... ... ... бас ... - деп бастады. Көрермен
іші қылп етіп «бір гәп бар-ау» дегізбесіне қоймайтын сюжеттер көрсетілді.
Сөз пікірлері ... ... ҰТА ... ... ... ... ... айтылды. Депутат Нұрбах ... ... ... ... не үшін ... ... сұрақ қойылған сюжет көрсетілді.
Н. Рүстемов: «Сыйлау, ... ол ... жеке ... ... егер ... ... ... саған да сыйлар ем,» - деп қысқа қайырды. Осы ... сөз өз ... ... ... ... ... ойды басқа арнаға
бұрып, теріс пікір тудыра білді. Енді ... ... ... ... ... ... Ғалым Доскен рейтингі жоғары «Шынның жүзі» бағдарламасы арқылы
«Дода» сөз хабарына жауап берді. Қасым Аманжолұлымен болған Ғалым ... ... – рухы ... жаны ... арна ... ... былайша өрілді:
- Сіз комсомолда істедіңіз, газет ... кино ... ... сын ... ... ... балет те
қойдыңыз... Қазір үлкен ақпарат құралын ... ... Сіз ... ең ... ... ... «Не ол ... не бұл емес, менің де күнім күн ... ... бар. Сен соны ... ... ғой. Мен жасырақ кезімде – жиырмалардың
ішінде республикалық «Қазақстан пионері» деген газетке ... ... Сол ... ... ... Мағауин маған телефон соқты. Ол
кісінің құттықтауы қызық ... «Әй, сен ... ... ... ... ... мамандығыңыз кім болды, кім болып істедіңіз дегенде,
бастық болдым деп ... - ... Сол ... ... сақтап қалдық. Әртүрлі
жағдайларға байланысты әртүрлі жұмыстармен айналыстық. Бірақ мен өзімді
қашан да өзім үшін ең ... ... - ... деп ... ... құмарлығы – білмекке құмарлық» деп айтатыны бар ғой. Әлі ... ... ... жіті ... оқығаныңды талқылап, әр түрлі жанрда
дүниелер жазуға тырысам, жарияламасам да.
- Енді ... ... ... ... қазақтың теле-радио
саласының үлкен бір бөлігін басқарып отырған азамат ретінде өз ... тола ма? ... 4-5 ... ... қандай істер атқардыңыз?
- Құңзы. «Адам өз ... ... ... ... деген күні -
өлгені» депті. Сондықтан менің көңілім толады, бәрі керемет десем, ... еді. ... біз 4-5 жыл ... ... ... ... шаруа
атқарылды деп ойлаймын. Ең басты қол жеткізген табысымыз – қазақтың ... ... деп ... эфирді қазақтың рухын жоқтаушы, қазақтың
намысын жыртушы, ... ... ... өткеннен қалған ... ... ... жеткіздік.
- Қазір сіздің қолыңызда үлкен ақпарат құралы бар. Осы құралды
пайдалану ... ... бар. ... өнер ... ... ... көрсетілетін әр түрлі жарнамалық дүниелер. Осы жағынан алған кезде
сіз біреуге көл, біреуге – шөл ... ... бола ... Кез ... адамның шешімінде субъективизм болады. Мен ... ... ... ... ... Ол ... танысым, туысым болғандықтан
емес, талғамым бойынша. Соған ерекше ықылас ... ... Сол ... да. Бірақ менің арнайы түрде біреуге - көл, біреуге – шөл
болайын деген ойым ... ... ... Ғалеке, біздің бір көрерменіміздің бір сауалы бар. ... ... ... ... ... ... Ғалым Төлембекұлы! Сізге қоятын екі сұрағым бар. Біріншісі:
сіз басқарып ... ... ... ... діни ... арнасы
деген ел ішінде қауесет бар. Осы қаншалықты шындық. Және осы арнада қызмет
істеген Ғалым Боқашқа байланысты жеке ... ... ... ... әкімі Иманғали Тасмағамбетовтің адамы» деп сізді түрлі орталарда
айтады. Екеулеріңіздің ортаңызда не байланытырып тұр?
- ... ... ... ... ғой. Осыған өзімнің де таңым бар.
Бірінші, ғылыми тұрғыдан келетін ... ... ... ... ұғым ... сенім бостандығы бар ғой. Бізде қаншама адам жұмыс жасап ... ... қай ... ... деп ... ... жүргізген емеспін, жүргізбеймін
де. Сіз бен ... Алла ... ... ... ғой. Енді осы аз ... адамдар бір-бірімен ырылдаспай, нәпсісінің жетегінде кетпей өмір
сүрсе, қанекей. Әлеуметтік институт ретінде ... ... ... ... ... емес, адамның жүрегін жұмсартуда деп білемін.
Бірақ мен ... ... «сен ... сен уақапсың» деп айтиып көрген
емеспін. Осыдан 30 ... ... Қожа ... ... хикметтерін алғаш рет
оқыдым. Кейін сол хикметтерді әнге қосып айтатын «Яссауи» деген топ ... ... топ. ... ... ... көмегімді аяған жоқпын. Сол
балаларға көмегіме, ықыласыма біреулер ... ... ... әр ... жатты. Кімнің аузына қақпақ боласың? Дәл осы қазақ ұлты үшін,
мәдениеті үшін жанын аямай қызмет ... ... жұрт көп қой. ... ... көп ... айтылды. Мен Ғ. Боқашты осы жаққа ... ... ... сен ... ... ... білесің ғой. Бес тілде
еркін сөйлейтін, еркін жаза алатын қазақтың жігітін алып келші немесе ... ... Ол жәй ғана тіл ... ... емес, жүрегінің көзі ашық
жігіт. Осы жігіт біреудің бақшасына түсіп кеткендей, ... ... Ол ... қол ... ... ... Менің орынбасарым дәрежесіне
дейін көтерілді. Содан Алматы қаласы әкімінің орынбасары ... ... ... жүр» дейтін. Қазір Кембриджде оқып жатыр. Грантқа түсті.
Бұйыртса, 2-3 ... ... ... шыққан алғашқы ағылшын тілінде қорғап
келген доктор болып қайтады. Бұның несі ... ... ... ... ... ... сендерге не жетпейді, не көрінді?» ... ... ... ... ... ... деген құбыжық сөз. Бұл
қазақтың әлеуметшіл ойына тән емес ... ... ... ... Біз ... ... Ресейдің боданында болдық қой. Гогольдің шығармаларын
білесіз. Орыс тарихында, мәдениетінде әртүрлі ... ... ... бұл ... жұқты ма?
- Әрине, орыстардан жұқққан нәрсе. Орыс империясының төл ... ... ... ...... біздің Қызыл үкімет осы
ұғымды біздің санамызға әбден сіңірді. «Пәленшекең өсіпті, ол ... ғой. ... ... ... ол пәленшенің адамы» деген сияқты. Өз
басым осы сөзді намысқа тиетін, қорлық сөз деп ... ... ... ... тура ... ... ... Тасмағамбетовтің адамы
емеспін. Мен тек халықтың адамымын, қажет десеңіз, құлымын. ... ... ... ... ... ... ... Оны ұлық, шенеунік ретінде
емес, жап-жас кезінде сыйладым. Иманғалимен ... ... 20 ... шығар. Комсомолда ұлтын сүйетін, сол үшін отқа, суға түсуге ... жоқ ... ... де көп деп айта алмаймын. Иманғалиды сол
тұрғыдан ... Әлі де ... ... біз ... ... құлату.
Біреудің аяғынан шалу туралы емес, ұлт мәдениетінің тағдыры туралы ... ... ... ... ... ... ... мынадай ақпарат естідім. Бұл
ақпаратқа қарағанда, Қазақстандағы саяси-қаржылық ... бірі ... ... ұлттық телеарнаны бақылауға алуға күресіп жатқан көрінеді.
Осы рас ... ... ... бар ... рас. ... ... 4-5 жыл болды. Біз
келгеннен кейін «бұлар кетеді екен» деген сөз бір айдан ... ... ... түрлі «тілектестеріміз» жеткізіп келеді. «Сендер кетеді екенсіңдер»
деген сөзді жыл сайын көне грек ... ... мен ... ... бар. Сол есіме түседі. Соны оқыған адам ... не ... ... ... Олар – ... мен ... болмашы бір нәрсеге
таласады, соғысады... Бұл көрініс соны еске салады. ... ... ... ... ... уақыты келеді. (22(.
Бұл ақпарат майданындағы сексеуілді-сексеуіл ұрып жаратын ... ... ... сол екі ... да өз ... ... ... білді. Сөз – бұл екі жаққа бөлініп алып киіз ... Екі ... ... ... ... ... тұріп, бір мүддеге қызмет
жасауы. Даналық сөз бар «Екі ... ... ...... деген. Сөз жанрларының прагмастилистикасы мақсаты - сол ... ... ... ... «Ар» ... ... ... бастап, «Майдан» сөз прагмастилистикасы, «Бар мен жоқ», «Тіл»,
«Ақжүніс», «Кеш қалмаңыз...», «Дода» және ... тағы ... ... эфирге шықты. Бәрінің де ең үлкен ұлы мақсаты
болды. Ол: «Қазақ қайтсе ұшпаққа шығады?», «Оян, қазақ!», ... ... ... билік» ретіндегі қызметі мен маңызы көбінесе
журналистік зерттеуде сөз ... ... ... ... ... ... сөз бостандығы мен тәуелсіз баспасөздің ... ... ... журналистік зерттеу асыл сөздің қадірін білетін қазақ
бұқаралық ақпарат құралдарында аса қарқынды ... ... ... бұл жанрдың теориясымен шетелдік ... ... ... ... ... негізінде танысуы шарт. Өйткені
бұл феномен ең алғаш АҚШ-та ... ... еді. ... ... ... ... зерттеу жанры күні бүгінге дейін сыншыл
бағытта маманданып, ірі табыстарға жетіп отыр. Президент Ричард ... ... ... ... ... ...... Пост»
(«The Washington Post») газетіне «зерттеу журналистикасының атасы» атағын
алып берді.
Сөз жанрларының ... ... ... ... ... жаңа қоғамға лайықталған формасы. Қазіргі
таңда сөз отандық ... ең көп ... ... бірі. Заман
ағымына сай сөз хабарлар да түлеп, жаңа ... ... ... ... кең ... тоқталатын болсақ, бұл
бір ғана жүргізушісі, бірнеше қатысушылары және көрермені бар бағдарлама,
оның мазмұны ... ... ... бір тақырыпқа құрылады. Бұл шоу ... ... ... ... ... ерекше нұсқасы.
Керібайланыста болатындықтан жүргізушінің тұлғалық сапасына ... ой, ... ... ... білу, мұқият тыңдай ... ... жүру және тағы да ... Сөз жанрында драматургия
сұрақ-жауап негізінде берік қалыптасқан. Форма, сапа, түр және сұрақ ... ... ... және ... сюжеттік қозғалысын дамытады.
Негізгі сұрақтар жүргізуші тарапынан қойылады, оған әр ... ... ... ... ... және т.б.) жауап береді.
Негізгі үдеден шығу ... ... ... жету үшін ... бағдарламаны
түрлі этаптарға бөледі және сұрақтарды да құбылтып отырып қояды.
Тележүргізушіге қойылатын келесі бір шарт – ... ... ... және ... ... білу. Пікірталас барысында ортаға
белгілі бір ой тасталып, соны ары ... ... ... ... ... арасында белгілі бір тақырып аясында ойжарысы мен сөзжарысы
болады. Мұндағы коммуниканттардың ... ... ... ... ... негізделеді. Осыған орай түсіндіру, ... – осы ... ... прагматиканың мақсаты ауызша сөйлеу
формасының, тіл мәдениетінің жоғарғы формасынан орын ... ... ... ... мен коммуникативтік ережелерді икемді
қолданып, тілдесімнің вербалды және ... ... ... ... мен ... ... ... тең құқылы
әріптестер ретінде көрініп, біреуінің екіншісіне қарағанда үстем ... ... ... көп ... көркемдік, сыпайылық этикеттік,
салттық сипатта болады. Негізінен алғанда, бұл сөз ... ... ... ... бір ... ... ойға ... барысында туындайды.
Хабарды жүргізуші өз көрермендерін қатынас жасауды сөз этикеттерін ... ... ... – бұл ... көзқарастың бір иірімге бағынуы, тоқтауы. Аталы
сөзге тоқтаған текті қазаққа сөз жанры таңсық ... ... тан ... ... төл сөз ... тек ... ... Сөз табиғатына тән біреудің сыртынан ғайбат айту қазақ сөз
прагмастилистикасыынан көрініс берген емес, ... ... де. ... бар «Екі ... ... ... – ақиқат жатады» деген. Қазаққа
тиесілі сөз жанрларының прагмастилистикасы мақсаты - сол ақиқатты бұқараға
жеткізу.
Ұлттық рух, ... сана ... ... ... ... «ЖуңГо» (ЖуңГо
– тәржімалағанда «бүкіл әлем біздікі») деп ... ... ... ... ерік ... ... аққұлақ орыстардың алпауыт
шовинистік елі тұрғанда біздің де сөз хабарлар арқылы көненің көзінен,
ұлттық ... ... ... ... ... етіп ... ең ... міндет саналады. «Көпұлтты, көпдінді ел»
деп мәймөңкелететін ... ұлт ... ... ... ... ал ішкі ... ... деп ұлып, «қазағым» деп қан жылап тұрса ғана
еліміздің көсегесі көгереді. Құдай сол ... ... ... ... расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-
Петербург, 2001. С. 38
2. З. Мәулетұлы, Қ. ... ... ... ... ...... 2009 ж. №6. ... Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 51
4. Шум Ю. Журналистское расследование. – ... ... 2008. С. ... Шум Ю. ... ...... СПбГУП 2008. С. 51-
52
6. З. Мәулетұлы, Қ. ... ... ... журналистік
зерттеудің орны. – Ақиқат, 2009 ж. №6. 30-б.
7. С. Медеубекұлы. Қазақ ... төл ... ... 8-б.
8. С. Медеубекұлы. Айғақтама. // Бұқаралық коммуникациялар теориясы және
қазіргі заманғы ... ... ... ... –Алматы: Қазақ университеті, 2006. 154-
б.
9. В. Стежфенского к кн: Нежелательные репортажи. – М. ... ... Г. ... репортажи. – Москва, 1982. С. 269
11. Щепилова Г.Г. Публицистика Гюнтера Вальрафа. Свердловск, 1990.
12. Зоркая Н. ... ... ... ... стены. Репортер обвиняет. –
М, 1988.
13. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – Москва, 1982. С. 249
14. ... Г. ... ... – Москва, 1982. С. 266
15. Сол жерде.
16. Старцев С. Андреотти оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
17. ... М. ... ... ...... ... ... Малеванный В. Глобальный электронный перехват. – Независимое военное
обозрение. 11.08.2000.
19. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. ...... 2001. С. ... ... Ф. Марк Твен – социалист-критик. – Москва, 1961. С. 26.
21. Журналистское ... / Под. ред. А.Д. ...... 2001. С. 72
22. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-
Петербург, 2001. С. 38
23. Уллмен Дж. ... ... ... методы и техника. –
Москва,1998. С. 29
24. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. –
Москва,1998. С. ... ... Дж. ... ... ... методы и техника. –
Москва,1998. С. 29
26. Дэвид Вейер, Дэн ... ... от ... ... в США. – Журналист, №5, 1994. С. 35-36
27. Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library, 2000. Р.13
28. CIA payoffs toppled Taliban. ... – New York Post, ... Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The ... ... Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – Москва:
Политздат,1983. С. 252
31. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, ... ... об ... М.:
Политздат,1983. С. 236
32. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и ... ... 1991. С. ... ... Э.А. От ... ... до ... Буша. Белый дом и пресса.
– Москва, 1991. С. ... ... Э.А. От ... ... до ... ... Белый дом и пресса.
– Москва, 1991. С. 254
35. Newsline. – The Washington Post. 07.23.2001.
36. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, ... ...... 1991. С. 40
37. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – ... С. ... ... Э.А. От ... Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и ... ... 1991. С. ... ... Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New York,
1974. Р. ... ... С.М. ... ... ... уроки. – Москва:
Наука, 1991. С. 104
41. Иванян Э.А. От Джорджа ... до ... ... ... дом и пресса.
– Москва,1991. С. 256
42. Самуйлов С.М. Уотергейт: ... ... ...... 1991. С. ... Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса.
– Москва,1991. С. 256
44. Newsweek, 1974, May 20. Р. ... ... Э.А. От ... Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса.
– Москва, 1991. С 256
46. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, ... ... об ...... С. ... Константинов А. Журналистское расследование. История метода и
современная ... – М.: ... 2001. С. ... Bernstein Carl, Woodward Bob. All the ... men. – New ... P. ... Константинов А. Журналистское расследование. ... ... ... практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 63
50. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и ... ... 1991. С. ... З. ... Қ. ... ... ... журналистік
зерттеудің орны. – Ақиқат, №6, 2009. 28-б.
52. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. ... ... ... ... – Ақиқат, №6, 2009. 29-б.
53. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – ... 1980. ... Шум Ю. ... ...... ... 2008. С. ... Константинов А. Журналистское расследование. ... ... ... ... – М.: ... 2001. С. ... ... Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980. 12-б.
57. www.time.kz. сайтынын алынған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... А.А. ... ... ... для ... ... Аспект Пресс, 2002.
2. Шум Ю. Журналистское расследование. – Санкт-Петербург, 2008.
3. Уллмен Дж. ... ... ... ... и ... ... Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. ... ... ... С.М. ... ... ... ... – М.: Наука,
1991.
6. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – ... ... ... Э.А. От ... ... до Джорджа Буша. Белый дом и пресса.
– М. – 1991.
8. Фонер Ф. Марк Твен – социалист-критик. – Москва, ... ... Г. ... репортажи. – М.,1982.
10. Вальраф Г. Репортер обвиняет. – М., 1988.
11. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980.
12. Жақсылықбаева Р. ... ... ... пайымдар.
Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары,
6-7 желтоқсан 2006 ж. – Алматы, 2006.
13. Медеубекұлы С. Айғақтама. ... ... ... ... ... ... Халықаралық ғылыми-практикалық және
теориялық конференция материалдары, 6-7 желтоқсан 2006 жыл. – ... ... З., ... Қ. ... ... ... орны. – Ақиқат, №6, 2009.
15. Медеубекұлы С. Қазақ журналистикасының төл аталымдары. – ... ... Д., ... Д. ... от ... Журналистское расследование
в США. – Журналист, №5, 1994.
17. Старцев С. ... ...... ... 28.09.1999.
18. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – Независимая газета, 20.02.2002.
19. Малеванный В. Глобальный электронный перехват. – Независимое ... ... ... Carl, Woodward Bob. All the ... men. – New ... Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library. – New York, 2000.
22. CIA payoffs toppled Taliban. ... – New York Post, ... Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The ... Post,
2002.11.16
24. Newsline. – The Washington Post, 07.23.2001
25. Журналистам от журналистов: Справочник. – ... ... UN и British Embassy, 2007. // ... ... В.В. ...... – СПб.: ... Михайлова В.А.
1999.
27. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки – СПб.: ... В.А., ... ... ... ... ... / Пер. с ... Алексея Порьяза.
– Алматы: Ценральноазиатская школа молодых ... ... ... В.М. ... массовой коммуникации. – Москва, 1997.
30. Ваксберг А. Нераскрытые тайны. – М.,1993.
31. Ворошилов В.В. История ... ... ...... 2000.
32. К. Бернстайн, Б. Вудворд. Вся королевская рать. – ... ... ... Р.Геттлин. Тихий поворот. – Нью-Йорк, 2001.
34. www.time.kz
35. www.hrc.utexas.edu
36. www.washingtonpost.com
37. www.journalism.org
38. www.politics.nuvvo.com
39. www.hnn.us
40. Журналистские расследования. Сборник ... ... ... ... ... по ... темам в Казахстане».
– Алматы, 2011. С. 228
41. «Ана тілі» газеті.
42. «Дала мен қала» газеті.
43. «Түркістан» ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ комедиясы. Драммадағы тарихи тұлға5 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
Бүгінгі қазақ телеарналарындағы жаңалықтардың берілу тәсілі (31 телеарна негізінде)51 бет
Хабар жанрларының тақырыптық шеңбері49 бет
Шетел телеарналарында балалар хабарының берілуі56 бет
Ақпараттық жанрлар70 бет
Газет тiлi - қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала57 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Көшпелілер серіктестігінің шығу тарихы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь