Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы

1. Кіріспе.
2. ЕРТЕ ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
3. ҚАЗАҚСТАН ОРТА ҒАСЫРЛАРДА
4. Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер (ҮІ . Х ғғ.).
5. Түрік қағанаты (552.603 жж.).
6. Дамыған ортағасырлардағы мемлекеттер (ХІ ғ. басы . ХІІ ғғ.).
7. Қазақстан моңғол жаулаушылығы дәуірінде (ХІІІ ғ.).
8. Алтын Орда (1243 ж..ХҮ ғ. ортасы)
9. ХІҮ.ХҮ ғғ. Ортағасырлық мемлекеттер Көк Орда мен Ақ Орда мемлекеттері.
10. ХҮ . ХҮІ ғғ. Қазақ хандығы.
11. ХҮІІ ғ. және ХҮІІ ғғ. басындағы Қазақ хандығы.
12. Қазақстанның ХІҮ ғасырмен ХҮІІІ ғ. бас кезіндегі мәдениеті.
13. ЖАҢА ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН (ХҮІІІ . ХХ ғғ.)
14. ХҮІІІ ғ. бірінші ширегіндегі Қазақстан.
15. ХІХ ғасырдағы және ХХ ғ. басындағы Қазақстанның әлеуметтік . экономикалық, саяси дамуы.
16. ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
17. 1917 ж. Ресейдегі Қазан төңкерісі, оның алғышарттары.
18. Азамат соғысы (1918 . 1920 жж.) халық трагедиясы.
19. Қазақ кеңестік мемлекеттілігінің құрылуы.
20. Қазақстандағы «Соғыс коммунизм» саясаты (1918 . 1921 ж. наурыз).
21. Қазақстандағы ЖЭС.
22. Индустрализациялау: сипаты, қарқыны, масштабы.
23. Қоғамдық . саяси ситуация.
24. Қазақстан 1941.1945 жж. Ұлы Отан соғысы дәуірінде.
25. Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда (1946 . 1953 жж.)
26. Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында (1953 . 1964 жж.)
27. Қазақстан 1960 ж. екінші жартысы мен 1980 жылдар . бірінші жартысында.
28. Қазақстандағы «қайта құру» саясаты (1985 . 1991 жж.)
29. Қазақстанның тәуелсіздігінің жариялануы.
30. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылысы.
31. Тәуелсіз Қазақстан
32. Қазақстанның сыртқы саясаты.
Республикамыз тәуелсіздік алғаннан кейін ата тарихымыз бен мәдени құндылықтарымызды ыждағаттылықпен қайта зерттеуге кірістік. Азаттықпен келген шығармашылық бостандық тарих ғылымында да түбейгелі өзгерістерге жол ашты. Жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы пәнін оқытуға ерекше мән беріле бастады. Өйткені, тарих - ғылым мен пән ретінде аса маңызды білім саласына жатады. Бүгінгі жас ұрпақ өз елінің, жерінің, ата-бабаларының тарихын біліп, оның жақсысынан үйреніп, жаманынан жиреніп қорытынды жасауы тиіс.
Дүние жүзінің атақты ойшылдары мен ғалымдары тарихтың қоғамдағы алатын орнына жоғары баға берді. Мәселен, Әбу-Насыр әл-Фараби: «Тарихты білмей - өткенді, қазіргі жағдайды білу, келешекті болжау қиын», - десе, Н. М. Карамзин: «Тарих әрбір ұлттың ең басты кітабы», - дейді. Ал Н. Г. Чернышевский: «Тарихты ақыл-иесі толық дамымаған адам ғана сүймеуі мүмкін», - десе, бұл ойды XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ ғылымы мен білімінің хан тәңірісі А. Байтұрсынов былай деп жалғастырады: «Сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы – тарих».
Тәуелсіз Қазақстан жағдайында оның мемлекеттік мүддесіне сай халықтың тарихи санасын қайта қалыптастыру елдің айқын келешегі мен ұрпақтар сабақтастығы үшін аса маңызды екені белгілі. Бұл тұрғыда тарих ғылымының атқарар рөлі де, көтерер жүгі де, елдің ұлттық нышанын, тарихи дәстүрі мен мәдениетін сақтап, келер ұрпаққа жеткізу жауапкершілігі де зор.
Кеңес дәуірі жылдарында Қазақстан тарихын зерттеп, жазудың мақсаттары мен тақырыптық жүйесі КСРО тарихының мүддесіне бағындырылып, таптық қоғам мұраттарына сәйкес белгіленген шеңберде ғана жүргізіліп келді. Қазақ халқының, кала берді, бүкіл Республиканың тарихы, әлемдік тарихи эволюция үрдісінен тыс, көш соңында қалған шалғай елдің тарихы ретінде қарастырылды. Қазақ халқының аса бай мәдени және тарихи мұрасы, көшпелі өркениеттің дүние жүзілік тарихта атқарған рөлі жете бағаланбады. Дүние жүзілік мәдениетінің дамуы тек отырықшы өмір салтына және шаруашылық жүргізуге байланыстырылды. Адамзат тарихы мен техниканың барлық жетістіктері европалық өркениетке ғана телінді. Екіншіден, Қазақстан тарихын шындап зерттеу тек кеңес дәуірінде ғана қолға алынды деп саналып келді. Сөйтіп, тоталитарлық СОКП идеологиясының ыңғайына қарай бейімделіп, қазақ қоғамының тарихи ой-жүйесінің дамуындағы сабақтастық жасанды түрде бұзылды. Осының нәтижесінде орта ғасырлардағы түркі тілдес халықтардың тарихына байланысты жазылған шығармалар, XVIII-XIX ғасырлардағы авторлардың жазғандары, тіптен бертінде өмір сүрген, ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақтың зиялы қауымы өкілдерінің шығармалары есепке алына бермеді.
        
        Дәрістердің қысқаша конспектісі.
1 дәріс. Кіріспе.
Республикамыз тәуелсіздік алғаннан ... ата ... бен ... ... ... ... кірістік. Азаттықпен
келген шығармашылық бостандық тарих ғылымында да түбейгелі өзгерістерге жол
ашты. Жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... Өйткені, тарих - ғылым мен пән ... аса ... ... ... ... жас ... өз ... жерінің, ата-
бабаларының тарихын біліп, оның ... ... ... ... ... ... жүзінің атақты ойшылдары мен ғалымдары тарихтың қоғамдағы алатын
орнына жоғары баға берді. Мәселен, Әбу-Насыр әл-Фараби: «Тарихты ... ... ... ... білу, келешекті болжау қиын», - ... Н. ... ... ... ... ең басты кітабы», - дейді. Ал Н. Г.
Чернышевский: «Тарихты ... ... ... адам ғана ... - ... бұл ойды XX ... бас кезіндегі қазақ ғылымы мен
білімінің хан тәңірісі А. Байтұрсынов былай деп ... ... ... ең ... – тарих».
Тәуелсіз Қазақстан жағдайында оның мемлекеттік мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... келешегі мен ұрпақтар
сабақтастығы үшін аса маңызды екені белгілі. Бұл тұрғыда тарих ... рөлі де, ... жүгі де, ... ... нышанын, тарихи
дәстүрі мен мәдениетін сақтап, келер ұрпаққа жеткізу жауапкершілігі де зор.
Кеңес дәуірі жылдарында ... ... ... ... мақсаттары
мен тақырыптық жүйесі КСРО тарихының мүддесіне бағындырылып, ... ... ... ... ... ғана ... ... Қазақ
халқының, кала берді, бүкіл Республиканың тарихы, әлемдік тарихи эволюция
үрдісінен тыс, көш ... ... ... елдің тарихы ретінде
қарастырылды. ... ... аса бай ... және тарихи мұрасы, көшпелі
өркениеттің дүние жүзілік ... ... рөлі жете ... ... ... дамуы тек отырықшы өмір салтына және шаруашылық
жүргізуге ... ... ... мен ... барлық
жетістіктері европалық өркениетке ғана ... ... ... ... ... тек ... ... ғана қолға алынды деп ... ... ... СОКП ... ... ... ... қоғамының тарихи ой-жүйесінің дамуындағы сабақтастық
жасанды түрде бұзылды. Осының нәтижесінде орта ... ... ... ... байланысты жазылған шығармалар, XVIII-XIX ғасырлардағы
авторлардың жазғандары, тіптен бертінде өмір сүрген, ХХ ... ... ... ... ... ... шығармалары есепке алына
бермеді. ... ол ... ... заманды бүгінгі күннің ... ... ... ... ... дегеніміз - халықтың зердесі. Ол болып өткен, оны түзете алмайсың
және оның бір ... ... ... жаңадан жаза алмайсың. Біз оны
бүкіл қайшылықтарымен және қайғылы беттерімен қоса, ол ... ... ... ... алуан түрлі, тұтас күйінде қабылдауға тиіспіз.
Өткеніміз бен бүгініміздің, тапқанымыз бен ... ... ... Н.Назарбаевтың өзі мән беріп, 1999 жылы «Тарих
толқынында» деген ... ... ... ... - деп
тұжырымдайды Президентіміз Н.Назарбаев, - өткендегі, ... ... ... ... өзінің ұлттық «МЕН» дегізерлік ... ... рет енді ғана ... алып ... ... бұл ... ол ... тек қазақтардың ғана емес, барлық қазақстандықтардың
жаппай санасына орныққан ... ... ... ... Н. ...... ... 1999. Б. 292-293)
Соңғы жылдары қоғамдағы өзгерістермен бірге тарих ғылымында да маңызды
бетбұрыстар ... ... ... ... ең ... ... ... Қазақстан Республикасының Президент ... ... ... ... ... ... ... тарихи санасын қалыптастыру тұжырымдамасында» атап
өтілгендей, өткенді және ... ой ... ... ... оның ... тарихи тағдырына талдау жасауды жандандырып,
тереңдете түсуді мейлінше талап етеді.
Қоғамның обьективті тарих ... ... мен ... ... ... ... ... халқы тарихы мен
мәдениетінің ежелден бастап ... ... ... ... ... түрғысынан ашып көрсету - бүгінгі жас ... ... ... ... тұрған аса маңызды
міндеттердің бірі. Сондықтан да Қазақстан тарихының курсы жеке пән ... оқу ... ... мамандықтардың оқу ... ... көне ... ... ... ... ... зерттеу студент жастар алдында ... ... ... ... ... ... дүниетаным тұрғысынан адамзат өркениетінің мол
байлығына қатысты пікір түю ... өз ... ... барлап, оның
мәдени құндылықтары мен дәстүрлерін игеру үшін аса маңызды ... ... ... міндеті студент қауымының Қазақстан тарихын ... ... ... ... ... болып табылады.
Тарих ғылымы - қасиетті ғылым. Ол бұра ... да, ... ... ... ... өтірікті шындай» соғуды да көтермейді. Оның өлшемі ... ... ... ... ... – 4 дәріс.
Қазақстанның ежелгі тарихы: тас ғасыры (б.з. б. 2,6 млн. ж. – б.з.б. 3
мың ж.). Азамат тарихы әр ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлінеді. Археологияда адамзат тарихы өзіндік
кезеңдерге бөлінген: тас ғасыры, қола және темір ғасырлары.
Алғашқы адам басқа ірі жыртқыштарға қарағанда әлсіз болды, ... ... ... мен ... ... жоқ. Оның ... ... еңбек құралдарын жасау мен қолдану арқылы сол әлсіздіктерін
білдірмеді. Тас ең ұзақ қолданылған құрал болды, ол осыдан б.з.д. 2,5 млн.
жыл бұрыннан ... 5 мың. ... ... адамзат техникасында басты орын
алды. Бұл кезеңді археологтар тас ғасыры деп атап, оны екі кезеңге бөледі:
Палеолит (ерте тас ғасыры) және Неолит ... тас ... ... ... кезеңді Мезолит (орта тас ғасыры) деп атады. Өз кезегінде
палеолит те екіге бөлінеді: төменгі (б.з.д. 2 млн. ж.– ... 40 мың ... ... (б.з.д. 40 мың ж. – б.з.д. 12 мың ... көне ... ... адамдардың өмірі туралы түсінік
қалыптастыру үшін, олардың тіршілігін, олардың мекенін, еңбек құралдарын,
тамақ қалдықтарын, жануарлардың сүйек қаңқаларын зерттеп білу ... ... ... ... де мәні зор. Ол ... ең көне
замандардағы адамзаттың материалдық және рухани мәдениетінің кейбір
қырларын тура түсінуге мүмкіндік туғызады. ... ... ... ... ... ... ортақ материалы – тастан жасалған еңбек
құралдары береді.
Тарих ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – адамзат қоғамының ... ... ... ... – бұл ... даму ... бірін-бірі
ауыстырып отырған дәуірлерді анықтау. Дәуірлерді анықтауда қоғамдағы
негізгі үдемелі өзгерістерді қамтасыз ете алатын факторлар алынады.
Тарих ғылымының қалыптасу ... ... ... яғни айналым теориясы (Пифагор, б.з.д. ҮІ ғ.), формациялық
(К.Маркс, ХІХ ғ.), ... ... ж. б. ... ... ХХ ғ.) және
басқа варианттарын ұсынды.
Өркениеттің басталу мезгілін зерттеп, ... ... кең ... ... ... Ол ... құралдарын жасауда пайдаланылған
материалдар және жасау техникасындағы айырмашылықтарға сүйенеді. Сөйтіп, ең
көне дәуірді үш кезеңге бөлуге болады: тас ғасыры (адамның пайда ... ... ... қола ... ... ІІ-мыңжылдықтан б.з.д. І-
мыңжылдыққа дейін), темір ғасыры (б.з.д. І-мыңжылдықтан бері).
Қазақстан территориясындағы тас ... Тас ... өз ... көне ... орта тас ... жаңа тас ... және қола ғасырына өтпелі
арадағы мыс пен тас қатар тараған ғасыр (энеолит) болып бөлінеді.
Палеолит – көне тас ғасыры, ол ... 2,6 млн. – 12 мың ... ... Ерте (б.з. 2,6 млн. – 35-30 мың жыл ... және ... (б.з. ... - 12 мың жыл ... палеолит болып екіге бөлінеді. Адамзат анайы
шаруашылық қам-қаракеті табиғаттың ... ... ... ... грекше аударғанда орта тас ғасыры дегенді білдіреді, ол б.з.д.
12-7 мың жыл. Бұл кезең ... ... ең аз ... Тек ... он
жылда оншақты мезолит тас индустрия кешендеріне жататын ескерткіштер және
тұрақтар табылып ... ... ... ... ... сияқты
анықталмаған.
Неолит - жаңа тас ғасыры, ол б.з.д. 6-4 мың қамтиды. Соңғы жылдардағы
зертеулер бірнеше неолиттік мәдениеттерді анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ...... және ... ... ... Бұлардан ертерек Батыс Қазақстанда – Кельтеминар, Шығыс Қазақстанда –
Усть-Нарым мәдениеттері табылған. Неолит – тас индустриаландырудың дамыған
кезі. Тас ... жаңа ... ... ... ... бұрғылау,
сүргілеу.
Энеолит – мыс пен тас ғасыры, б.з.д. 4-3 мың. орын алады. Соңғы уақытқа
дейін энеолитті тас ... қола ... ... ... ... ... ... бірқатар зерттеушілер энеолитті тарихтағы маңызды кезең
деп біледі және оны біздің еліміздің оңтүстігінде мал және ... ... ... ... ... ... және ... бөліктердегі энеолит дәстүрі аңшылық-
балықшылық кезең ретінде қарастырылады, бірақ Тобыл, Есіл ... ... ... ... ... тас ... алғашқы құралы, бүтін тастан жасалған шаппа тастар
болған. Олар дөрекі, өңделмеген болатын. Бұл көне құралдар щель мәдениетіне
байланысты, ... ... ... ... ... ... ... тастардың өңделген түрлері табылды. Сонымен қатар құралдардың
дифференциясы байқалды. Адамдар енді ... тас ... ... ... ... бастады. Құралдарды жасаудың екі жолы болған: біріншісінде
тастардан шабу ... ... ... ... қайта өңдеген. Бұл
мәдениеті ашель деп аталды. Тас құралдардан басқа тік жүретін адам еңбек
құралдарын ... пен ... ... Отты ... байланысты ол ұшы
күйдірілген найза мен қазықтар жасады.
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір
Қола дәуірі (б.з.б. ХҮІІІ – ІХғғ.). Металл балқытуымен адамзат ... ... ... ... Бұл ... ... материалы мыс пен
қалайының қоспасы болғандықтан археологтар оны қола ғасыры деп атады.
Қоладан әртүрлі еңбек құралдары жасалды – орақ, ... ... ... Қола ... ... тән ...... мен дамыған жер
және мал шаруашылығының кешенді дамуы.
Қазақстан жерінде өндіруші шаруашылықтың қалыптасуымен жаңа өзіндік
мәдениет қауымдастықтары пайда болды, олар неолит дәстүрін жалғастырды. ... ... бәрі көп ... ... ... ... ... археологиялық мәдениетке – Андронов мәдениетіне біріктірді. Бұл
мәдениет Минусин ойпатында табылған ... ... ... Ол екі ... және орта қола ... ... ... жануарларды қолға үйретуге көшу адам қоғамы дамуының заңды
кезеңі болды. Жабайы жануарларды қолға үйрету сонау ... ... ... кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген жануарлардың
саны көбейді. Малдың түр құрамы да ... Қола ... ... ... мал ... ... дамыған уақыты болды.
Үй маңында мал бағу бірте-бірте жайлауда ... ... бір ... ... ... ... отырды. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде
Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі саласына
айналды және көшпелі мал ... ... ... ие болды.
Өнімді мал шаруашылығына көшу ілгері басқан құбылыс болды. Қазақстан
аумағында мал шаруашылығымен қатар неолит дәуірінен бастап егіншілік дами
бастады. Қола ... ... ... мал шаруашылығы мен
егіншілік бірін-бірі толтырып, өзара байланысты болды.
Егіншілік өзінің сипаты жағынан қарапайым болып қала берді және мал
өсірумен салыстырғанда ... рөл ... ... ол ... ... ... көзі ... дәуірінде аң және балық аулау өзінің бұрынғы маңызынан айырылды.
Жабайы жануарлардың сүйектерінің ... ... қола ... ... ... қола ... 1% -ке ... болды.
Қола дәуіріндегі тайпалар үй маңында мал өсіруден жайлаудан мал бағуға,
одан кейінгі көшпелі мал ... ... ісі, ... Қола ... адам ... ... күштердің
дамуында мал шаруашылығымен және егіншілікпен қатар әр түрлі рудаларды
өндіру, тас пен сүйекті ұқсату аса маңызды рөл атқарды.
Қоныстар мен ... ... ... ... қола ... көп екені мәлім, олардың 60-да археологиялық қазба жұмыстары
жүргізілді.
Әдетте, қоныстар өзен жағасында, көл маңында орналасты. Қоныстар ... ... 20 ... ... олар бір ... екі қатар үйлер болып
бөлінді. Жартылай жертөлелердің негізгі үш түрін атап өтеуге болады, олар:
тік бұрышты, сопақ және ... ... ... ... ... ... ... дейін жетіп отырды.
Үй-қоралардан жайғасуы, жер ошақтардың, шаруашылық саны мен орны үйдің
немесе оның жеке бөлігінің нақ неге арналуына байланысты болды. Қоныстарға
жақын ... ... ... ... кәсіптер. Мал шаруашылығы тамақ өнімдерін ғана емес, сонымен
қатар киім мен аяқ киім ... ... да ... ... ... кәсібі қарапайым тоқыма станогінің ұршықтарының
табылуынан дәлелденді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ... ... ... мен ... Қола ... ... тұрмысы
мен әл-әуқаты түгелдей табиғат деп білді. Бұл ең ... күн, от, ... ... ... ... Күн мен от жылының біреуі – мұның бәрі
қайырымды, құдіретті рухтармен байланыстырылды.
Қола дәуіріндегі тайпалар отқа табынған, мұны сол дәуірде кең таралған
өлікті ... ... ... ... ... ... ол денені
жамандықтардан тазартады және өлген адамды зұлым ... ... ... ... ... шаруашылықтың жаңа түрі көшпелі мал
шаруашылығының дамуына байланысты күнге табынумен бірдей ай мен жұлдыздарға
табыну пайда болды, өйткені көшпелілер түнде көшкенде ... ... ... ... ... тайпалардың ата-бабаларына айнуы және о дүниеге сенуі
кеңінен таралды. Сондықтан қола дәуірінің тайпалары өлген құралдармен,
қарумен, сәндік заттармен мүмкіндігінше жақсылап жабдықтауға ... үйге ... етіп ... және айналасы шарбақтармен қоршалған.
Қазіргі уақытта Орталық Қазақстанда қола дәуірінің 50-ге жуық ... 150 ірі ... ... ... ісі 40 ... мен 10 ... ... Қазақстанға Андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында бірінен
соң келетін екі кезеңнен өтті, алдыңғысы – Нұра кезеңі, ортаңғысы – Атасу
кезеңі. Соңғы қола ... ... ... ғғ.) олар ... ... анағұрлым жоғары, көрнекті Дәндібай-Беғазы мәдениетін құрды.
Дәндібай – Беғазы заманындағы (б.з.б. Х-ҮІІІ ғғ.) тайпалар мәдениеттік
дамуы бірінен кейін бірі келетін үш кезеңге: ... ... және ... ... ... Дәндібай-Беғазы заманына дейінгі өтпелі кезең Атасу
өзенінен Ертіске дейінгі байтақ далада таралған көптеген ескерткіштермен
сиппатталады. Олардың қатарына Ақсу-Аюлы-2, ... ... ... ... ... Бұл ... бір ... Андронов
мәдениеті дәстүрлерінің сақталуы, екінші жағынан, мәдениеттік жаңа
элементтердің - тұрпаты ерекше бейіт тамдардың, ... ... ... ... тән. ... ... да ... мәдениетіне тән емес. Әдеттегі
бүктетілген қаңқалармен қатар аяқтарын созып, ... ... ... ... ... ... ... кейінгі қола, ерте темір дәуірінде
Қазақстан аумағында тұрған малшы тайпаларда кеңінен тараған.
Дәндібай-Беғазы мәдениетінің дамыған дәуіріне ... ... ... ... ... Ортау-3, Саңғыру-1-3 зираттары, Ұлытау,
Шортанды бұлақ, Қарқаралы-1-3 және басқалары. Бұл қорымдар мен қоныстар
тұрған үйлер мен ғұрыптық табыну үйлерінің ... ... ... бай ... ... қоярлық ерекшеліктердің бірі – діни
ғұрыптың заттарды қою үшін және құрбан шалу үшін ... ... ... ... ... бейімделумен сиппатталатын кейінгі даму
кезеңінде бір кезде жоғары дәрежеде болған Дәндібай-Беғазы мәдениеті ... ... ... ... ... бейіттік құрылыстардың орнына
қоршаусыз ірі тас жәшіктерден жасалған қарапайым құрылыстар пайда болды.
Бұлар Қарқаралы маңын Кент тауларындағы, ... ... ... ... Қыш ... ... уақыттағы дәстүрлер әлі
сақталады. Ыдыстардағы өрнектер қара дүрсінденіп, негізінде тегіс қалыппен
белдеулей салынған қиғаш кертпелер, біріне-бірі көлденең сызықшалар, көлбей
сызылған айқаспа шаршалар түрінде ... ... ... ... мойны
меруерт – деп аталатын шығыңқы шеңбермен сәнделеді, бұлар көзінің ... ... ... басу ... жасалған.
Орталық Қазақстанның таулы аймағының тұрғындары бұл кезде де үйді
жертөле және жартылай жертөле түрінде салатын болған. Жер ошақтар ... ... ... ... ... ... ... төселді.
Дәндібай-Беғазы заманының төл-тума мәдениеті бар тұрғындары Қазақстан
даласында ертедегі темір дәуірінде қалыптасқан жаңа этникалық-мәдени
құрамдардың бір компоненті ... ... ... ... ... 1 мың. соңы мен ... басы ... бет бұрыс болып табылады.
Б.з.д. ҮІІІ-ҮІІ ғғ. темірдің пайда болуы мен өндірістің көшпелі түріне
көшу Қазақстан жерінде өмір сүрген ... ... ... ... ... ... Арал өңірінде – қаңлы,
Қазақстанның солтүстік – шығыс жағында ғұн, Батыс Қазақстанда алан
этномәдени қауымдастықтар қалыптасты.
Қазақстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік құрылымдар б.з.д. 1 ... ... ... ... бастады.
Сөйтіп, Қазақстанда сақ-даха (массагет), сақ-рауки (тиграхауда) исседон
аримаспа бірлестіктері пайда болды.
Ерте мемлекеттік ... ... ҮІІ – ІІІ ғғ.). ... 1 мың. ... ... жеріндегі көшпелі тайпалар «сақ» атауымен белгілі. Жазба
деректердің мәліметі бойынша олар ... ... ... қоныстанып, бірнеше топқа бөлінген: оңтүстікте тиграхауда
сақтары (грек деректерінде массагеттер, дон ... ... ... ... ... сақтары кірген хаумаварга сақтары.
Солтүстік шығыста – аримаспы, Орта Қазақстан – ... ... ... ... ... ... «биіктаулардың
етегінде», оңтүстік шығыс Орал таулары болуы мүмкін, аргипей тайпалары өмір
сүрген.
Сақ тайпалары мал ... үш ... ... ... көшпелі, отырықшы. Малдың негізгі түрі қой болды. Шаруашылықта
және күнделікті тұрмыста жылқы жиі пайдаланды, мұны ... ... ... Сақ жауынгерлері мен көсемдерінің қабірін ашқанда жылқылардың
сүйектері табылған. Асыл тұқымды жылқымен бірге ... ... ... олар аса биік ... ... ... ... өте төзімді болды.
Жетісу жерінде сақ дәуірінің керемет бір ескерткіші – Есік ... ... ... км. ... Іле Алатауының бөктерінде орналасқан.
Қорғанның диаметрі 60 м. ... 6 м. ... ... астында екі бейіт
бар – 1-уі орталық, 2-сі жанынан табылған. Орталық мүрде тоналған, ал
жанындағы аман. Тянь-Шань қарағайларын сүргілеп, қима моланың көлемі ... ... 1,5. ... ... 10 ... ... ... жатқан еденінің үстінде көрпе жайылып, алтын қаптамалармен
безендірілген. Оның үстінде басын батысқа қаратып, бай киімдерін киіп, қару
асынып мәйіт ... ... ... ... ... жасы ... бойы 165 см.
Қазір көп ғалымдар оларды Иран тілдес дейді. Дәлелдеулер көрсеткендей,
көне көшпелілер Қазақстанның қазіргі жергілікті ... ... ... ... ... ... ғғ. жерленген адамдардың бас сүйегін
зерттеген антропологтар оларда ... ... ... ... ... таралуы индоевропалық тілдің емес, түрік тілінің
таралуымен байланысты болды. Археологиялық мәліметтерге қарағанда,
Қазақстан тайпаларында күн мен отқа табыну болған, ол жөнінде ... ... ... де ... дәлел. Сонымен қатар бұрыннан қалған антимизм,
тотемизм, магия сияқты нанымдар да орын алған.
Үйсіндер және қаңлылар (б.з.б. ІІ – б.з. Ү ғғ.). ... 1 мың ... ... және ... ... жаңа ... ... болды, ол
Қытай деректерінде «Үйсін елі» деп аталды. Алғашында ... ... ... ... ... ІІІ ғ. Юечжи тайпаларының қыспағынан
Монғолияға көшіп баруға мәжбүр болды, ал мұнда Хұндардан соққы алғаннан
кейін Жетісу мен Жоңғарияға келді. Үйсін мемлекетінің ... ... бар ... ... ... ... ... Ғұндарға тәуелді болды, бірақ ол
одан тез босанып осы аймақта ең күшті мемлекттердің біріне айналды.
Ү ғ. ... ... ... ... ... Айта кетуі керек,
«Үйсін» этнонимі бүгінгі күнге дейін жетті. Қазақтардың Ұлы жүзінің бір руы
«Үйсін» деп аталды.
Кангюй атауы (Қытайша ... ... рет ... ... ІІ ғ.
кездеседі. Б.з.д. 138 ж. Қытай императоры Уди Чжан-Цянь бастаған сауда
елшілігін батыс елдеріне жібереді. Ол елшілік тек 13 ... ... ... Оның ... ... ... ... мәлім болмаған мемлекеттер
сиппатталған. Солардың ішінде Чжан Цянь билеушісінің ордасында болған
Кангюй ... де ... ... ... ... әлі де ... күрделі сұрақ, толық
зерттелмеген. Қангюйлер қай тілде сөйлеген туралы әлі де тұтас ... ... ... ... түркі тілдес болған. Басқа
зерттеушілер оларды солтүстік Иран малшы тайпалары, б.з.д. І ғ. ортасында
ғана Сыр өңіріне түркі тайпаларының келуіне ... ғана ... түрі мен ... өзгерткен дейді.
Ғұндар. Хунну мемлекетінің құрылуы. Ғұндар жазба деректерде алғашқы
рет б.з.д. 822 аталады, ол кезде олар Қытайға үлкен ... ... ... ғ. ... Қытайға шабуылы үдей түсті. Сондықтан да Қытай императоры
Ұлы Қорған салдырды. Бұл кезде ғұндар туысқан рулардың ... ... оны ... көсем басқарды. Б.з.д. 209 ж. Туман атты көсемнің
баласы Моде өзін «сенгер» деп жариялап (сенгир-ұлы) Ғұн мемлекет құру
барысында ... ете ... ... ғұндардың бір бөлігі б.з.д. ІІ ғ. Қазақстан
территориясына енді. Көп ұзамай олар Волга, Дон және Арал теңізінің
аралығына келді. Осы ... ... ... алан және ... ... ... бойы көшіп, Иран, Рим сияқты көне мемлекеттермен саяси қатынасқа
түсті. Осы уақытқа дейін ғұндар ... ... ... ... ... ... ... түсті осыдан жаңа этнос пайда
болды, енді біз оны ... емес Ғұн ... ... ... ... деректері де
атайды.
ҚАЗАҚСТАН ОРТА ҒАСЫРЛАРДА
5 – 15 дәріс. Ерте орта ғасырлардағы мемлекеттер (ҮІ - Х ғғ.).
Түрік қағанаты (552-603 жж.). Қазақстан ... ҮІ ... ...... ... тайпасының әулеттік ашин руынан шыққан Түрік
қағанатының билігіне түсті. Түрік энтонимі ең алғаш аталуы қытай
жылнамаларында кездеседі. Шежірелерде түріктер Қытайдың Вэй князьдігінің
солтүстік ... жыл ... ... ... тұрғандығы айтылады. 546
жылы тирек тайпалары қазіргі Моңғолияның оңтүстігі мен орталық бөліктерін
мекендеген және бұл ... ... ... ... ... ... ... жақтан қаптай енген тиректер армиясының сан жағынан көп болғаны
белгісіз, бірақ олардың нөпірі сұсты болған деп топшаланады, өйткені
тиректердің құрамына көптеген тайпалар ... ал ... ... аварларға
аз күштермен қарсы тұра алуы екіталай еді. Түрік қағаны Бумын тирек
армиясына шабуыл жасап күйрете жеңіске жетеді. Осы мемлекеттің ... олар ... ... ... Бұл ... - ... ... Бумын қаған болады. 552 жылы көктемде түріктер
аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңіп, ... ... ... ... ... күш қуатына да, олардың барлық
иеліктеріне де өзін мұрагер ретінде орнықтырады. 553 жылы ... ... ... оның ... ... інісі Қара-Еске отырады, оның бастауымен Букрат
тауларында аварларды екінші рет жеңеді. Қара-Ескінің мұрагері Мұқан қаған,
оның ... аты ... ... ... ... (552-554 жж.) билік құрған уақытта
Түрік қағанаты Орта Азияда саяси үстемдікке ие болады. Бұл жылдары
түріктердің батысқа жасаған ... ... ... да күшті бола түседі.
Бұларды Бумынның басқа бір інісі Иштеми бастайды, кейін оны батыс
түріктердің түпкі атасы Батыс түрік қағанатының ... ... деп ... жылдары түріктер «Батыста идті (эфтал) бағындырады». Отырықшы
аудандардың байлығын ... ... ... батыстағы, Орта Азиядағы
одан арғы саясаттың негізі болады. Олар ... ... ... ... арада кездесті, ал эфталиттердің иелігі Каспий теңізінен Солтүстік
Үндістанға және Шығыс Түркістанға дейінгі жерді алып ... ... ... ... ... және мал індеттерінің күшейіп
ашаршылықпен ушыға түсуі, Сүй ... ... ... шабуыл жасауы
(581-618 жж.) Түрік қағанатының 603 жылы екі дербес қағанатқа – ... ... ... бөлінуіне әкеліп соғады.
Батыс түрік қағанаты Шығыс түрік ... ... ... тәуелді
болды. Билік түріктердің қаған руы ашиналардың қолында болған еді. ... ... Суяб ... болды. Аумағы Қаратаудың Шығыс
баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты. Сонымен қатар Түрік
қағанатының ... ... мен Орта ... ... ... ... Иштихан, Кушания, Бұхара, Амуль және Айдхой) отырықшы егіншілік
мұраттарындағы басып алған ... ... ... ... Батыс
түріктері мемлекетінің бірінші басшысы – қаған жоғарғы ... ... ... кезде қаған тағына мүрагерлік бойынша қағанаттың сол
қанатына шұмұқ (ашна) фратриясының өкілдері отыратын, бірақ бұл тәртіп
өзара күрес ... ... ... ... ішкі және сыртқы істеріне басшылық етіп, дәулеттік
шонжарларға ... ру ... ... ... ... ... дамуы Евразияның басқа аудандарындағы сияқты үрдістерге
байланысты жүріп, феодалдық қатынастардың орнығуы арнасында жүргенімен,
оның өз ерекшеліктері де болды.
Мемлекетте қағаннан кейінгі адам ұлық ... ... ...... шад және ... - ... руының өкілдеріне тиесілі еді.
Сот қызметтерін бұйрықтар мен тарқандар атқарды. Бектер – тайпа бастықтары
мен өкілдері – жергілікті жерлердегі ақсүйектер ... ... ... Мал өсіретін ерікті қауым мүшелері қағанаттың қарауында болған.
Бағыныштылық әрқашан алым-салым төлеумен ... ... ... ... ... тобы ... ... көрші тайпаларға
шапқыншылық жасауының себебінің бірі құлдар алу болған. Батыс түрік
қағанатында әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ету мен ... түрлерінің алуан түрлі болуына қарамастан, Батыс
түрік қағанатында топтардың құрылуы және ертедегі феодалдық қоғамдық
қатынастардың біршама тез қалыптасу ... ... ... ... (704-756 жж.). ... ... ... өзара
тартыстар, Жетісуда өз үстемдігін орнатуға ұмтылған Қытай ... ... ... ... ... ... алып келді. 694 жылы
таққа отырған Ашина Туйцзы тибеттіктермен одақтаса отырып, қытай әскеріне
қарсылық ұйымдастыруға әрекет жасаған кезде, Жетісуда Нарзұқ-Иркин, ... және ... ... ... ... ... Суяб бекінісін
қоршауды ұйымдастырған. Түрік Хусэлонның бастауымен армия құрылады. Бұл
армия халқын тыныштандыру үшін ұйымдастырылған еді. Қағанатта ... ... ... ... қуаттылығы соншалық, Хусэло жорық жасаудың орнына асығыс
түрде тайып тұрады. Түргештің көтерілуі күтпеген жерден болған ... ... ... сол жақ ... ... ... көп тайпа болған түргештер ҮІ
ғасырда-ақ Шу-Іле қос өзені аралығындағы үлкен аймақты алып жатты және
Жетісу ... ... көбі ... ... ... делінеді. Олардың
билеуші әулетінің атасы Үш-Елік қаған (699-706 жж.) болды. Ол ордасының Шу
бойындағы Суябқа орналастырып, ал ... ... ... ... ... ... ... елді 20 түтіктікке (елшілікке) бөлді, оның әрқайсысында 7
мыңнан ... бар еді. ... ... ... ... оның ... ... Сақал қаған (706-711 жж.) таққа отырған. Түргеш қағанатында
талас-тартыс туып ішкі ... ... ... ... ... мәз
еместі. Сол уақытта зор қауіп төндіріп тұрған Таң әулеті, Орталық Азия
түріктері айбат шегумен болды. Шығыс түріктері Қапаған ... ... ... 711 жылы ... өзені бойында түргештерді ойсырата жеңеді.
Бұл жеңілістен кейін түргештер өз ордасын Таласқа көшіреді. Қаған тағына
Шапыш ... ... ... ... ... қағанатының ішкі саяси
жағдайы бірнеше жылдар бойы құбылып отырады. Бірақ Сұлық қаған (715-738
жж.) таққа отырғаннан кейін қағанаттың жағдайы ... ... ... ... ... ... екі майданда күрес жүргізеді. Ол олжаларды бөліске
салмай өз қолында ұстады. Дау–жанжалдар қара және сары түргештер арасында
күреске ұласты. Сұлық қаған ... соң ... ... ... 756 ... ... ... қарлық тайпасының тегеурініне шыдамай құлады.
Қарлұқ мемлекеті (756-940 жж.). Қарлұқтар туралы алғашқы деректер (759-
940 жж.) «бұлақ» деген ... ... ... ... ертедегі түріктердің
руналық ескерткіштерінің деректері бойынша Монғол Алтайы мен Балқаш көлінің
аралығында, Тарбағатайдың оңтүстігі мен ... ... ... ... ... ... бірлестігі ретінде мәлім. Қарлұқ тайпаларының көсемі
Елтебер деген атпен аталған. Монғолияда Шығыс түрік ... ... ... оған ... ... ... ... айтылғандай Қарлұқтар түрік қағанаттарына қарсы
бірнеше рет қарсы ... ... ... ... 742 жылы ... ... ... Шығыс түріктерінің өкіметін қиратқан үш
тайпаның қарлұқтардың ұйғырлар мен басмылдардың одағына көшеді. Аз уақыт
басмылдардың бағы жанып, олардың көсемі қаған болады.
ХІІ-Х ғғ. ... ... ... жоңғар Алатауынан бастап,
Сырдарияның орта ағысына дейінгі кең көсіліп жатқан акумақты қоныс еткен.
Қарлұқтардың мемлекеттік құрылысы үлестік тайпалық ... ... ... ... Қарлұқтардың жабғуының билігі сөз жүзінде
ғана болды. Жікіл, Тухси және Ягма сияқты ірі тайпаларды ... ... ... өздерінің жартылай дербес және іс жүзінде тәуелсіз
иеліктерін нығайтуда ұмтылды.
Қарлұқ қағанатының үлестік тайпалық одағы, бір орталықты мойындамай,
билік жолындағы ... ... ... ... Х ... ... қарлұқ бірлестігінің ұлан-байтақ аумағында батыраңқылық
күшейеді. Қашқардың түрік билеушілері пайдаланып, 940 жылы ... ... да ... ... Қарлұқ мемлекеті құлайды.
Оғыз мемлекеті (ІХ-ХІ ғғ.). ҮІІІ ғасырдың бас кезінде Сырдария
алқабында жартылай көшпелі печенег-кангар ... ... ... ... саяси конфедерация пайда болады. Саяси орталығы Отырар
болған еді. Кангар-печенег тайпалары Жетісудан кете бастаған оғыз
тайпаларының бірлестігіне табанды ... ... ... ... ... ... ... оғыздардың едәуір бөлігі Жетісуды тастап, тау
баурайларына шу алқабына кетіп қалған ... ІХ ... орта ... мен ... ... кангар-печенег тайпаларын талқандайды. ІХ
ғасырдың соңында Арал өңірінің солтүстік жағындағы саяси үстемдікті қолына
алады. ... одақ ... ... жеңеді де, Орал Еділ арасын қол
астына қаратады. ХІ-Х ғасырда Сырдарияның орта ... Оғыз ... ... ... ... ... мен Арал ... Каспий
далаларының үнді-еуропа және финн-угор тектес ежелгі этикалық компоненттер,
сонымен бірге, Жетісу мен ... ... ... ... секілді көшпелі және жартылай көшпелі тайпалары болады. Х ғасырда
Оғыз мемлекетінің астанасы Янгигент немесе жаңа Гузия деп аталған. Янгигент
кимек даласы арқылы ... ... Есіл және Нұра ... ... ... үстінде болды. Ертедегі феодалдық мемлекеттер сияқты Оғыздар
мемлекеті тұтас топтасқан мемлекет болған жоқ. ... ... ... ... ... деген атағы бар жоғарғы билеуші болған.
Жабғудың билігі, ресми түрде патшалыққа сайланып қойылған деп есептесе де,
мұраға қалып отырды. Оғыз ... ... ... және ... ... ертедегі феодалдық мемлекет болды.
Х-ХІ ғасырлар шебінде Оғыз мемлекеті елеулі дағдарысқа ... ... ... түсуіне оғыз тайпалары наразылық білдіріп,
көтеріліс жиілей түсті. Х ғасырдың орта кезінде келген Әш ханның басқаруына
қарсы жүргізілді. Осы ... ... ... ... ... ... ... салжұқ көсемдері пайдаланады. Көп ұзамай салжұқ көсемдері Жентті
басып алады, бірақ ұзақ ... тұра ... Осы ... Әли ... ... ... күшейіп шыға келеді. Шахмәлік тұсында 1041 ж. оғыздар
Хорезмді басып алады. Деректемелер бойынша Шахмәлік салжұқтардың қолынан
мерт ... ... оғыз ... ... Сан ... бойы ... нәтижесінде оғыздар әлсіреп, Оғыздар мемлекеті қыпшақ
тайпаларының соққыларынан кейін құлады. Оғыздардың бірсыпыра топтары
қыпшақтардың тегеурінен Шығыс Европаға, Кіші ... ... ... ... ... және ... ... билеушілерінің қол
астына өтті. Кейін келе Дешті қыпшақ түркі тілдес тайпаларына сіңісіп
кетті.
Қимақ ... (ІХ ғ. соңы . - ХІ ғ. ... ... ... ... ... ... ҮІІ ғасырдағы батыс ортасында болған
оқиғаларға тікелей қатысты яньмо тайпасына байланысты ... ... ... бас ... ... ... ... мекендеген. Олардың
оғыздар болып, оңтүстігінде Түргештер қарлұқтар қоныстанған. ҮІІ ғасырлар
ортасына таман қимақтар Ертіс өңіріне көшіп келіп 656 жылы ... ... ... кейін оқшауланады.
766 және 840 жылдар аралығында кимектер ... ... ... ... ... ... ірге ... Шығыс Түркістанда мекендеген тоғыз-
оғыздардың солтүстік шектеріне дейін ... ІХ ... ... ... ... ... ... соң қарлұқтармен одақтаса отырып печенег
тайпаларын жеңіп, Сырдария Арал өңірінен ығыстырыпшығаруына көмектесті.
ҮІІІ ғасырдың екінші ... – ІХ ... ... ... ... ... ... болды. Кимектердің мекемелері жөнінде алғашқы
лебіз ІХ ғ. аяғы мен Х ғ. араб тілінде жазылған Таиха – жағрапиялық
шығармаларда айтылады. ... ... дәл ... ... ... (ІХ
ғ.) кимектермен біршама түркі тілдес халықтардың мемлекеттігі туралы былай
дейді: Түріктердің әр ... жеке ... бар және олар ... ... Кимек билеушісі едәуір құдіретті болған. Кимек қағанаты
қалыптасқан уақыттан ... ... ... ... ең ... атымен
қаған деп аталды. Қаған атағы Яғбу атағынан екі саты жоғары тұрған. Өз
мемлекеті шегінде билеушілерін тағайындаған, тайпа шонжар ... ... ... мұра ретінде өтіп отырған. Әскери жетекшілер болып,
олар қағанның ... үшін ... алып ... Бұл үлестердегі этникалық
орта негізінен алғанда, көбінесе белгілі бір тайпаның өкілдерінен құралады.
ІХ ғ. аяғында ... ... ... Қимақ мемлекеті
өзінің территориялық жағынан ұлғайғандығын көрсетеді. Қимақ тайпаларының
бірлестігі Орал тауының қыраттарынан Арал теңізінің далалы аудандарына
дейінгі ... ... және ... ... мен ... солтүстік
шығыс аудандарының арасындағы ұланғайыр кең алқапты алып жатты. Кимектер
қағанның орталығы, оның ордасы Имекия (немесе Кимекия) ... ... ... ... ... ... қоршалды. Қалада оның сансыз көп әскері мен
қазынасы болды. ... ... мен ... ... ... ... жоқ. Кимек мемлекетінде алым-салықтың болғандығын түріктердің
өндіріліген алтынынан ... ... ... үлес алу ... ... болады.
Этникалық тайпалық құрамы. Кимек федерациясының алғашқы құрамы Гардизи
еңбегінде келтірілген. Бұл одаққа жеті тайпа: эймур, имек, ... ... ... ... ... кіреді. Кимек одағына кірген тайпалардың
тарихын қарастыру олар Қазақстан аумағына ... ... ... ... ... ... ... Кимек тайпаларының біріншісі эймур тайпасы,
оғыздар арасында белгілі. Эймурлар оғыздарға да, кимектерге де сіңісіп
кеткен жоқ тек тайра ретінде кірді. ... ... ... - татарлар.
Бұл тайпалар тобы Монғолияның солтүстік шығыс жағында мекендеген деп
санауға болады. 840 жылдары татарлар ... ... ... кірген.
Х ғасырдың аяғы мен ХІ ғасырдың басында Кимек мемлекеті ыдырайды. ... екі ... ... ... ... орталық билікке бағынбауы
және өз мемлекеттігін құруға ұмтылғандығы ішкі сиппаттағы себеп болды.
Сонымен қатар ХІ ... ... ... аудара бастаған көшпелі
Орталық Азия тайпалары қоныс аударуының ықпалымен болған сыртқы оқиғалар.
Тайпалардың қоныс ... ... ... 916 жылы ... ... Ляо мемлекетінің құрылуы болды. Қыпшақ хандары оғыздардың жерін
басып алғаннан кейін едәуір күшейіп күш қуаты жағынан басым болады. Осы
оқиғалар кимектерді ... ... ... қана ... жоқ, ... олар ... тәуелді болып қалды.
ҮІ-Х ғғ. Қазақстанның экономикалық және мәдени өмірі. Евразия далалары
үлкен территорияларды қамтиды. Ол құдды үлкен көлемде мал өсіруге
арналғандай. Тянь-Шань мен ... ... он ... ... жатыр. Жартылай
далалардың өсімдіктермен жабылған, әсіресе шығыста, тау беткейлері тамаша
жаздық жайлау болды. Далалардың көпшілік ... ... ... ал қуақ ... ... ... тек аздаған далалық бөліктің
территориясы саздар мен сусыз шөлдерге жатады. Жазық ... ... ... ... жылжуына мүмкіндік береді (әскери жорықтар кезінде
күніне 50 км.).
Жылқы өсіру көшпелі түркі ... ... ... Ол ... тобындары жүздеген не мыңдаған жылқылардан тұрады.
Жылқылар көшпелілердің негізгі қозғалыс көлігі және әскери күші болды.
Сай аттылар соғыс кезінде басты роль атқарып, ... ... ... ... Олар әскери жылқыларды жақсы дайындады, ал атты
садақшыларды ... ... ... Олардың тактикасының негізінде тез
қозғалғыштық жатты. Негізгі қаруларға садақ, найза және семсер жатты.
Түріктердің негізгі ... ... мал ... ... ... ет, сүт болған. Қолға ұстайтын малдан алып отырған, әсіресе қой
малшысы. Көшпенділердің сүйікті жұмысы бұл ... ... ... ... ... оған ... тайпалар еліктеп отырған.
Көшпенділер өз ресурстарымен ғана өмір сүре алады. Мысалы, қой жүнімен
киіз жасап. Өз салты бойынша киізді ... киіз үй ... ... ... кілем және қанар тіккен. Әр түрлі мақсаттарда үй мал
шаруашылығының терісі мен былғарысын пайдаланған. Ұсталар металлдардан
бұйым жасай білген. Айта ... ... ... ... және жүн ... ... Сонымен шебер қарзінке тоқыған. Түріктер бейбіт
кездерде саудамен ... ... ... қой ... ... ... ... қолдан жасаған бұйымдарын (жүннен жасалған бұйым, киіз,
кілем, былғары, тондарын) басқа заттарға айырбастаған. Келісімнің өзіндік
түрлері қарапайым айырбас немесе қытайдың жібегімен бағаланды, ... ... мата мен ... ... ... кең ... ол ... жасаған ақша болған Қытай мен Батыс Азия арасындағы
негізгі сауда керуен жолдарын бақылай отырып өткен керуендеріне салық
төлеткен.
Жазба деректер бойынша ерте орта ... ... ... ... ... көп ... да ... көрсетілген.
Ең үлкен қалалар – Суяб, Тараз, Испиджиб, Отырар. Бұл қалалар қол өнер
орталығы болып есептелді. Мұнда бұйымдарға сұраныс көбейіп, отырықшылықпен
және мал ... ... ... ... Бұл ... ... дамығандығын археологиялық қазба материал арқылы көруге болды.
Түріктердің дініндегі негізгі құдайын Тәңір деп ... ... ... ... ... ҮІІІ ғ. Монғолияда Ежелгі Түрік
мифологиясында Умай құдай – анасы қағанның әйелінің қорғаушысы және жас
сәбилердің анасы болған.
Соған байланысты ... жер мен ... ... ... ... мен
жердегі барлығы Тәңір еркімен орындалады.
Осы жоғарғы әлемдік құдай түріктердің хрис. Не исламды қабылдау кезінде
сақталады.
Түрік көшпелілері ұстанған дін, шаманизмнің ... ... ... біз бүгінгі күндері Сібір немесе Бурят моңғолдарынан көреміз. Ол тәуірі
культімен қатар жүріп ... ... ... ... ... Шаманизм
негізінде, өсімдіктер мен жануарларға, сонымен қатар тау, өзен және
көлдерге күш берген анимизм ... ... ... түрі ... көздердің жетіспеуінен
белгісіз, біртіндеп басқа діндердің, әсіресе буддизмнің элементтерін қоса
алады. Шаман бір мезетте екі рольді атқарады – балгер ... ... ... ... бола ... Кей шамалар ауа-райын өзгертіп, жауын
жаудырған.
Түрік хандары және олардың билеушілері әр-түрлі діндерге қатты назар
аударып, ... ... ... ... бір ... ... өтіп отырған
немесе әр-түрлі сенімдерді араластырған. Мысалы, Жібек жолы ... ... дін ... тараған. Ол ІІІ ғ. Иранда шығып, тез арада Италия мен
Қытай аралығында ... Ол ... мен ... ... тұрды.
Манихейлік, ең алдымен, отырықшы елдер арасына тарады.
ҮІІ ғ. ... жаңа дін ... ... ... ... өңірінде
көптеген христиан шіркеулері мешіттерге айналады. Жаңа дін Жібек жолының
көптеген қалаларына орнықты. Ұлы Жібек жолы сауда мен континенттерді
жалғастырды. Бұл түрік халықтардың ... игі ... ... ... ... ... ... ұлы отырықшы өркениеттерімен байланысты. Олар бақылап
отырған және өздері белсене араласқан құрлық саудасы, теңіз саудасына
маңызды толықтыру ... ... ... ... ... (ХІ ғ. басы - ... мемлекеті (942-1210 жж.). Х ғасырдың орта кезінде оңтүстік
Шығыс Қазақстан мен Шығыс ... ... ... ... ... болды.
Орталығы – Баласағұн қаласы. Қарахан мемлекетінің құрылуы тарихында Қарлұқ
конфедерациясы зор роль атқарды. Қарлұқтар мен ... ... мен ... ... мемлекетінің құрылуы Батыста Жетісудан Испиджабқа дейінгі
және Шығыста Қашқарға дейінгі ұланбайтақ аумақта болған ... ... ... мемлекетінің ыдырауымен тығыз байланысты болды.
Оғулшақтың немере інісі Сатұқ Боғраханды (915-955) Қарахан әулетінің
негізін салушы деп ... ... ... ... ... ... Сатұқ Боғрахан Оғулшаққа қарсы шығып, оны талқандады,
сөйтіп Тараз бен Қашқарды бағындырды: 942 жылы ол Баласағұнда ... өзін ... ... деп ... ... ... ... билік
басына Мұса қаған келді. Ол Қағанаттың мемлекеттік діні ... ... Оның ... Қашқар болды. Мұса қаған қаза болған соң билік Әли-
Арыстан қағанға өтеді. Ол ... бен ... да ... бағынышты қалалар
есебінде жариялаған. Қарахан мемлекетінің алғашқы саяси тарихы, Сатұқ
ұрпақтарының ішіндегі ең күшті екі ... ... хан мен ... ... тұқымдарының арасында билік үшін ұзақ жылдарға созылған талас
тартыстар басталды.
Қарахан мемлекеті екі иеліктен тұрды: 1) Шығыс ... Оның ... ... ... мен Шығыс Түркістан, астанасы Баласағұн, кейде
Қашқар қаласы болып тұрған; 2) ... ... ... ... ... ... Шығыс хандық қарахандықтардың негізгі бөлігі болып саналған.
Сондықтан да оның қағаны дәстүр бойынша ұлы қаған деп есептелген.
Жетісу мен Шығыс Түркістанды ХІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... Онымен Борға хан баласы Қадырхан Жүсіп бәсекелес болды.
1005 жылы Туған ... ... ... ... ... ... жылы
Жетісу көшпелі тайпалар шабуылына ұшырап, көп ұзамай Туған хан дүние салды.
Қадырхан күшейіп, Шығыс Қарахан мемлекетіндегі бүкіл билік оның қолына
көшеді.
1032 ж. ... ... ... ... пен ... ... ... қарайды. 1056 жылы Қадырхан баласы Иннал-тегін өкімет басына
келеді. Иннал-тегіннің ... ... ... ... ... Шығыс
қағанатының да он бес жыл бойы Қадырханның балалары Юсуар Торғулхан мен
Бограхан Харун басқарады.
Екі қағанат арсындағы шекара Сырдарияны ... ... Орта ... қызу ... жүргізеді. 1089 жылы Орта Азиядағы Салжұқ
сұлтандығы шабуыл жасап Самарқант қаласын басып алады. Осы кезде Шығыс
Қарахан қағанатына Шығыс Түрік қағанатының билеушісі ... ... ... қаласын өзіне қаратты. Осындай шапқыншылықтан кейін ХІІ ғ. 1-
жартыжылдығында Қарахан мемлекеті іс жүзінде тарихи сахнадан шығып қалды.
Қарақытай мемлекеті (1128-1213 жж.). ... ... ... Қиданның Ляо мемлекеті (907-1125 жж.) құрылды. Қидандардың Ляо
империясы тұрақты болмады. Маньчжур тайпаларының соққысынан кейін бас
көтерместей жеңіліске ... ... ... ... тайпалары Елюй Дашының
басшылығымен батысқа келіп қоныстанған. Оларды жергілікті жерлерде қара
қытай деп ... олар ... пен, ... ... ... Орта ... Қарай жылжып, Салжұқ сұлтаны Санжарға соққы беріп,
1141 жылы Самарқанд қаласын басып алды. Осыдан кейін Елюй Дашы өзін ... ... ... ... горхан әскерлері Бұхараны оңай басып алып,
Баласағұн аймағына келіп орналасты. ХҮ ... 30-40 ... ... ... аймағының жері қара қытай иелігіне кірді.
Елюй Дашы 1143 ж. ... ... ... Иле жас болғандықтан хандықты
Елюй Дашының әйелі Набұян басқарды. Жеті жылдан соң Даштың ұлы Иле әкесінің
тағына отырып, 1150-1164 жж. ... ... Ол ... болған соң қарындасы
Бұбұған таққа отырып, 1164-177 жж. билік жүргізді. Оның ... ... ... ... саяси өзгерістер көп болды, Бұбұған өлтіреді.
Оның орнына Иелінің баласы Жилучу горхан болды. Жилучу өзінің билігін
1213 ... ... ... Бұл кезде қарақытай Орта Азиядағы басып алған
жерлерінен айырыла бастады. 1198 жылы Аңғал аймағынан шыққан ... ... ... ... ... мен керейт ұлыстары (ХІІ ғ. басы – ХІІІ ғ.). Наймандардың,
керейттердің ... ... ... ... ... ... жатқан Монғолия аумағында пайда болса да, олардың тарихының
Қазақстан тарихына тікелей қатынасы бар. Көшпелі мемлекеттіктің ... ... нақ ... ... ... Қазақстанның өз жерінде
мекендеген халықтар мен тайпалардан басталатын дәстүрлермен қатар олар
кейіннен ... ... тән ... ... ... ҮІІІ ... орта ... Жоғарғы Ертіс пен
Орхон аралығында сегіз-оғыз (яғни «сегіз тайпаның одағы») деген атаумен
пайда болған. ... ... ... ... дейінгі жерді,
яғни өзіміз кейінен наймандар деп атайтын жерді алып ... ... ... ХІІ ... ... ... Елюй Даши бастаған қидандардың Жетісу
жеріне кетуіне байланысты аталады.
Елюй Даши күштерін батысқа жинап, чжурчжендерді қуып шығып, ... ... ... ... болды. Елюй Дашиді ұйғыр идикуты
қабылдаған кезде найман билеушілері оның әскерлерінің қажеттері үшін оған
мал әкеліп берген.
Х-ХІІ басында наймандар Ляо империясына вассалдық ... ... ... ... яғни ... ... мен ... Монғолия жерінде тұрған.
Жетісуда Қарақытайлар мемлекеті құрылғаннан кейін наймандардың жерлері
солардың иеліктерімен көрші болды. Рашид ад-Дин наймандар ... ... «өте ... ... ал бір ... ... ... дейді. Деректемелердің көрсеткеніндей, кеш дегенде ХІ ғасырда
найман тайпалары Селенга мен ... ... ... ... тауларының
Шығыс сілімдеріне дейінгі шығыстан батысқа тараған аумақты алып жатқан.
Керейіттер туралы алғашқы мәліметтер ХІ ... ... ... ... ... ... ... байланысты айтылады. Олар Тола өзенінің
аңғарын, Орхон өзенінің орта ... ... және ... ... ... ... Шыңғыс хан шапқыншылығы қарсаңында керейттер бүкіл қазіргі Монғолия
мен Алтай аумағында үстемдік еткен, монғолдар да солардың қол астында
болған.
Наймандар мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымдар болды.
Монғолдар талқандағаннан кейін найман мен керейіт топтары, қалыптасып
жатқан ... ... ... ... атап ... ... халқының
құрамына біртіндеп сіңісе береді. Наймандар монғол дәуірінде қазақ даласына
қоныс аударып, Сырдарияға дейін жетіп, қазақ халқының қалыптасуына белсене
қатысқан. Керейіттерге келетін болсақ, ... бір ... ... ... ... ... онда өздерінің керейіт деген этонимін сақтап қалды және
кейініректе осы атаумен өзбектер мен ... ... ал ... тобы
қазақтардың да құрамына кірді.
Керейіт этнонимі Қара теңіз өңірі ... ... ... ... ... бір бөлігі Солтүстік Қазақстанда қалды. Олар
бұрынғы этнонимдегі –іт жалғауын жоғалтып, Керей (қара керей, абақ ... ... Орта жүз ... ... Егер орта ... ... монғол дәуірінде тұрақты түрде және алыстан қоныс аударуын ескерер
болсақ, керейіттер мен корейлерді олар батыс керейіттердің шығысқа қарай
кері ... ... ... ... ... ... ... одан әрі
ілгерілеп қарым-қатынас жасау мүмкіндігін жоққа шығара алмаймыз. ... ... ... ... ... ... ... мұндай
араласу мейлінше дағдылы құбылыс болған.
Қыпшақ хандығы (ХІ ғ. басы – 1224 ж.). ... ... ең ... ... ж. Ежелгі түріктің руникалық ескерткішінде аталады. Мұсылман
деректерінде қыпшақтар тұңғыш рет араб географы Ибн ... (ІХ ... ... ҮІІІ ғ. ... ... ... ... 656 ж. Батыс түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының
солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір мол топтары
кимектердің ... ... ... өзегін құрайды. Алайда негізгі
қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талабы ҮІІІ ғ. ... ... ... ... ... әрі, ... қарай көшуіне апарып
соғады. Бірақ қыпшақтар түбірлі тәуелсіздікке жете алмайды. ІХ-Х ғғ.
қыпшақтар тарихы кимектер тарихымен қоса өрледі: ... ... ... ... болады, конфедерацияға, сосын Кимек қағанаты құрамына кіреді.
ХІ ғ. екінші жартысында қыпшақтар Маңғыстау мен Үстірт жерлеріне
орнығады, олармен бірге сол арада оғыз ... ... ... да көшіп-
қонып жүреді.
Қыпшақтардың ХІ ғ. орта кезінде батысқа қарай жылжуының бастапқы кезеңі
Махмұт Қашқаридің жағрафиялық картасында бейнеленген, ол картада
қыпшақтардың мекені ... ... ар жағы мен ... ... ... солтүстік-батыс жерлері көрсетілген, ал Еділ өзенінің өзі Қыпшақ
елі ... ... ... өз ... ... ... отырып, оңтүстікте
Тараз қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп жатқан
жерден Қанжек Сеңгір бекінісін ... ... ... мен Қарахандар
арасындағы табиғи шекара Балқаш көлімен Алакөл шұңқырының көлдері болады.
Солтүстік-шығыс бетте қыпшақтар өркениет пен мәдениеттің Саян-Алтай
ошағымен байланысты болған, бұл мәдениеттің ... ... мен ... ... да ... еді. Қыпшақ хандығының солтүстік шекарасы қазіргі
қазақ даласын Батыс Сібірден айырып тұратын орманды дала зонасы арқылы
өткен. Солтүстік ... ... ... Еділ бойы мен Орал ... этникалық мәдени және саяси қарым-қатынас жасаған.
Қыпшақ тайпаларының этникалық территориясы өздерінің этникалық-саяси
бірлестігі шебінің тұрғысынан қарағанда, негізінен тұрақты болған, тек
оңтүстік-батыс шекарада ХІІ ғ. ... ... ... ... белсенді саясатты жүргізуге көшеді. Қыпшақ тайпаларының ХІ ғ. екінші
жартысы мен ХІІІ ғ. бас ... ... және ... ... ... ... ... тұруы қыпшақ тілі мен мәдениетінің оларға ықпал
етуі бағытында дамып отырған.
Қыпшақ ақсүйектері Шығыс Дешті қыпшақ ... ... ... ... ... ... және Сырдария бойындағы Оғыздар
мемлекетімен, Орта Азиядағы Салжықтар, Хорезмшахтар және ... ... және ... ... ... ХІ ғ. бірінші
жартысындағы буырқанған дауылды оқиғалар қыпшақтар мемлекетін құрудың
объективті себебіне айналды.
ХІ ғ. екінші жартысында ХІІ бірінші ширегі біткенге дейін ... ... ... ... ... ... ... жақсарды.
Бұған қарағанда, қыпшақтың этникалық - әлеуметтік қауымдастығында өз
билігін бүкіл хандыққа жүргізе алатын жоғарғы хандар болғанға ұқсайды.
Қыпшақ ... ... және ... ... да тең ... Мүліктік
теңсіздіктің негізі – малға жекеменшік болып табылады. Негізгі байлық
жылқының саны болған. Жазба деректер хабарына ... ... ... ... ... ... жылқысы болған, ал кейбіреулердің
жылқысының саны 10 мыңға жеткен және одан да көп болған деседі. Қыпшақ
отбасының меншігіндегі малға ... ...... ... көп малы бар ... жеке ... заң ... бекітіп
берілмесе де, мал жайылатын өрістің бәрін меншіктеген. Жайылымдарды бөліп
беруді, көші-қон мәселелерін реттеп отыруды қыпшақ ... мен ... ... ... ... ... ... бірінші орын алуға ұмтылған Хорезмшах
Мухаммед (1200-1220 жж.) мемлекеті құрамына ХІІІ ғ. бас ... ... да ... ... ... айырылып қалғанына қарамастан, қыпшақ
хандары Хорезмге қарсы қажырлы күресін жалғастыра береді. Жент қаласынан
солтүстікке қарай Дешті қыпшақ еліне ... ... ... рет ... 1216 ж. ... қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол
Ырғызға дейін жетіп, Торғай даласында қыпшақтар еліне қашып кірген
меркіттерді қуалап келе ... ... хан ... ... ... ... айқасып қалғаннан кейін, монғолдар түн жамылып шегініп
кетеді. Бұл монғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет болуы еді, бұған ілесе
қыпшақтардың Хорезмшахтармен ұзаққа созылған ... ... ... ... ... келіп жеткен еді.
ХІ ғ. басы мен ХІІ ғ. Қазақстанның экономикасы мен мәдениетінің дамуы.
Х ғ. ортасында Қарахан мемлекетінің құрылуы ... ... Орта ... алуы ... ... ... немесе Жетісу регионын жақындатты.
Қалалардың көтерілуі жалғасты, қолөнер және сауда, ғылым мен мәдениет
дамыды. Қарахандардың Қазақстан мен Оңтүстік Азиядағы үстемдігі қалалардың
дамуындағы ... ... ... ... өсуі ... ... ... болды.
ІХ-Х ғғ. Іле құғырында бегінген елді мекендер пайда ... ... ... ... немесе сауда орталықтарына айналды.
Отырықшылық немесе қала мәдениеті Шығыс Қазақстанға, Ертіс бойына,
Орталық немесе Батыс ... ... Одан әрі ... қол өнер дамыды.
Суару ыдыстарын өндіру басталды.
Қаралып отырған кезеңдегі ірі ... ... ... ... Осы
кездерде мұнда құбырлары, қоғамдық моншалар салынады.
Феодалдық қатынастардың дамуы ауыл қауымының натуралдық шаруашылығының
тұйықтығының ... ... қол өнер ... ... ... ... ... өсуі қолөнершілер қабатының көбейуіне әкелді.
Қолөнердің бұрқана өсуі барлық жерге тән ... ... ... ақшалар соғылды. Олардың Исфиджиб, Отырар,
Тараз шығарды.
Қазақстан қалаларының гүлденуі әлеуметтік-экономикалық алға жылжудың
салдарынан, ең алдымен феодализмнің дамуынан болды.
Орта ... ... ... және ... ... себептерінің бірі
оған ауыл халқының ағылуы болды. Шаруаларды қанау олардың кедейленуіне
әкеледі. Ауыр экономикалық жағдай оларды қалаларға қуды.
Көшпенділердің ... ... ... де белгілі бір рөлі болды.
Қаладағы жер өңдеудің ... сол, жер ... ... ... ... ғғ. ... ... дәстүрі немесе жаңа идеология (ислам)
күшті қоспасы нәтижесінде архитектуралық типология негізі ... ... ... немесе ғибадат құрылыстарының архитектурасы Ислам канондарына
сай немесе жалпы «Мұсылман Шығысы» елдерінің ... ... ... ... ... ... дамыды. Олардың архитектуралық
ядросын жинады немесе алаңның жиегіне салынған ескерткіш құрылыстар құрады.
Аталған кезеңде моншалар пайда ... ... ... бірнеше монша
болды.
ІХ-ХІІ ғғ. Исламның кең тарауымен араб тілі кең қолданысқа ие болды.
Араб тілінде Шығыстың атақты ғалымы Әбу ... ... ... ол Отырар
түбіндегі Весидж қаласында туылып, сосын Бұхара мен Бағдатта оқыған. Әл-
Фараби энциклопедист-ғалым болып саналады. Оның ғылыми көзқарастары ... көп озық ... ғ. сол ... ... ... және ... ... – «Құтты білік»
жазылған (авторы Жүсіп Баласұғын). Бұл бізге бірінші болып ... ... Орта Азия ... ... ... ескерткіші.
Махмұд Қашқаридің еңбегі құнды болып саналады. Ол түркі халықтарының
«Диван лұғат ат-түрік» сөздігін жасаған.
Өз заманының әйгілі ойшылы ... ... ... Ахмет Яссауи саналады. Ол
«Диван-и-хикмет» атты өлеңдер жинағын жазған.
Дәріс тақырыбы: Қазақстан ... ... ... ... ... Орда (1243 ж.-ХҮ ғ. ортасы)
Шыңғыс ханның жаулаушылық соғыстары. ХШ ғасырдың бас кезінде Моңғол
империясының ... ... және Орта ... Қазақстан мен Шығыс Еуропа
халықтары мен ... ... ... ... зор ықпал жасады.
Моңғол жаулаушылығы Еуразия аймағын мекен еткен ... мен ... ... ... ... ... және ... этникалық-
саяси, шаруашылық-мәдени дамуының үрдісін өзгертіп жіберді.
XII ғ. орта шенінде монғол тайпалары Монғол Алтайы мен Ертістің жоғарғы
жағынан наймандар мен ... ... ... ... топтарға сіңісіп,
түріктерден материалдық медениетінің көптеген элементтерін, шаруашылық пен
тұрмыстың ... ... ... мал ... ала ... мен ... ... батысқа қарай жылжыды. Сол уақыттан бастап
түріктер мен монғолдардың ... ... ... ... қоныстарының
шекарасы анықталып қалыптасты. Монғолдар жайлаған аумақ солтүстікте
Байкалдан, Ертіс пен ... ... ... ... Гоби ... ... ... жатады.
Егер ескі дүниенің картасына көз салсақ, онда өркениеттің екі полюсінің
- Шығыстағы Қытай мен Үндістанның және батыстағы грек-роман әлемі ... ... ұзын ... ... түрік-моңғол халықтары жатқанын
көруге болады. Осы халықтарды біріктіріп, біртұтас мемлекет құрса, ол шығыс
пен ... ... ... ... ... еді.
Осы үлкен мақсатты орындауға кірісу және "темір мен оттың" көмегімен
аяғына дейін жеткізу ХШ ғасырда Шыңғыс ... ... ... ХП ... - ХШ ғасырдың басындағы Орталық Азия мен Қазақстан далаларында билік
етуші тайпалар арасындағы ... ... ... ... ... моңғол
тайпалары көсемдерінің бірі Тимучиннің (Шыңғыс хан) мерейі үстем болып, ол
Орта Азия тайпаларының басын ... ... ... ... яғни ... ... хан 1155 жылы ... (кейбір деректе
1162 жылы) Онон ... ... ... ... ... Оның ... белгілі моңғол билеушісі ноян Есугей-бахадүр текті
әулеттен шыққан, халық арасында белгілі кісі ... ... ... ... ... жөнінде монғол-қытай жазбасы ("Юань-ши") былай дейді:
«Есугей батыр ... ... ... ... жеңіске жетіп, олардың
басшысы Тимучинді қолға түсіреді. Осы кезде ... ... ... ... Оның қолында ұйып қалған қан ... ... оған ... ... ... ... - Тимучиннің атын қояды».
Тимучин мәртебесін көтеруге оның керейттер ұлысының билеушісі ... ... ... болды. Керейттердің наймандармен, моңғол
тілдес ... және ... ... ... ... ... ... құрметті атақтарға қолы жетті. 1185 жылы Ван-хан, ... ... ... жаджираттан шыққан Жамуха Селенга өзенін сағалаған
меркіт ұлысын талқандайды. Жеңіс Тимучинннің ... ... оны ... ... ... ... қосты. Тимучинге жалайыр, барлас, т. ... ... 1199 жылы ... мен Ван-хан найман хандарының бірі
Буюрикке шабуыл жасап, ... ... 1200 жылы ... мен ... ... 1202 жылы Жамуха найман, меркіт, ойрат, т.б. ... ... ... мен ... ... ... ... тапты. 1202 жылы
Тимучин татар ұлысын түпкілікті талқандайды. ... ... ... ... мен ... ... күштері басында Буюрук хан
тұрды. Уақытты ... ... ... 1204 жылы 45 мың атты әскермен
наймандарға жорығын ... Бұл ... Нагу тауы ... басталады.
Әйтсе де наймандардың бір бөлігін бастап Даян ханның баласы Күшлік құтылып
кетеді. 1206 жылы ... ... ханы ... ... Енді Тимучин
Орталық Азия даласындағы жалғыз билеуші болып шыға келді. 1206 ... Онон ... ... Тимучинді жақтаушы көшпелі билеушілер бас
қосып, қасиетті ақ туды көтерді, құрылтай шақырып, Тимучинді ұлы хан ... оған ... хан ... ... жылы ... ... ... қашқан наймандар мен меркіттерді қуалай
отырып, оларды Ертіс жағалауында екінші рет талқандайды. Ал жеңіліс ... мен ... ... ... ... Жетісуға келіп паналайды,
ал меркіттер болса, Орталық Қазақстан даласына қашты. Осы ... ... ... ... ... еді. Оған ... Шығыс Түркістандағы ұйғырлар,
қарақытайға бағынышты жетісулық, қарлұқтар мен қаңлылар еді. 1211 ... ... ... ... ... ... Көп кешікпей оларды Шыңғыс
хан солтүстік Қытайдағы Цзинь империясымен соғысқа шақырып ... хан ... ... жж. ... ... жорығынан кейін моңғол
армиясында Қытайдың әскери техникасы - қабырға құлатқыш, тас атқыш және от
атқыш қарулары ... ... 1216 жылы ... ... бұл ... ... соң моңғолдар батысқа жылжуын қайта жалғастырды. 1218-
1219 жж. ... ... ... ... ... Енисей қырғыздары
мен буряттар жері жаулап алынды. Ұйғыр, Тұрпан ... ... ... ... ... ... империясының армиясын талқандағаннан
кейін монғолдар солтүстік Қытайды басып алды.
Шыңғыс ханның ендігі ойы батыс елдерін - Орта Азия мен ... ... пен ... ... ... ... жаулап алу болды. Әлі жаулап
алынбаған Ертістің, Арал ... мен ... ... жерді үлкен ұлы
Жошы мен оның ұрпақтарының ұлысы етіп берді. Шыңғыс хан ... ұлы ... ... ... талқандауға, сүйікті қолбасшысы Жебе
ноянға ... ... ... ... ... басында отырған Күшлік хан 1218 жылы моңғолдардан тағы
да жеңіліс тауып, ... ... ... басы ... ... мен ... жорықты Жетісу арқылы жүргізбекші болған Шыңғыс хан Жетісуды аса көп
қарсылықсыз-ақ басып алды. Жебе ноян жарлық беріп, ... ... ... ... тыйым салды, ал мұсылмандарға кұдайға құлшылық, ... ... үшін ... мен Орта ... ... алу Ескі дүниені
тұтастай жаулап алу ... ... ... деп ... жөн. Шыңғыс
хан ат тұяғы жеткен жердің бәрін өзіне қаратуды алға қойды. Орта Азия мен
Қазақстанды ... оған ... ... және ... ... ... ... Осы себепті бұл жорыққа Шыңғыс хан ... ... ... еткен мұсылман көпестер мен қашқындар Қарақытай мемлекеті, ... ... ... ... ... Түркістан мен Жетісудың моңғол қолына өтуі Оңтүстік Қазақстанда,
Орта Азияда дүрбелең ... ... пен ... хан ... ... ... ... кейін Шыңғыс ханның Мауреннахрға, сол ... Орта ... ... ... ... мемлекетіне қарсы жорығына жол
ашылды. Орта Азияны бағындыру үшін Шыңғысхан сауда керуенін жіберді. Онда
450 ... 500 түйе бар еді. 1218 ... ... ... ... жетеді.
Отырар билеушісі Қайырхан Иналшық көпестердің тыңшы екенін байқаған соң
керуенді кұртып жіберуге бұйрық береді. Енді ... хан ... ... ... бер ... талап қояды. Бірақ осы талапты айтуға келген
елшілер де ... ... ... ... ... ... жорығы
басталады.
Жорық 1219 жылдың қыркүйек айында Ертіс жағалауынан басталады. Шамамен
150 мың әскер жинаған ... хан ... ... ... әрі бұл ... арқылы жүріп өтті. Моңғол әскері Отырарға таяп келгенде Шыңғыс
ханның ұлдары Шағатай мен ... ... ... ... ... ... ... әскерлердің Жошы бастаған басқа бір шоғырын Сыр бойымен Жент
және ... ... ... ... ... Сырдарияның жоғарғы ағысы
бойындағы қалаларды бағындыру міндетін жүктеді. Шыңғысхан ұлы Төлеймен
әскердің негізгі ... ... ... ... ... Шыңғысхан орасан зор әскерді бастап, Жетісу арқылы
Мауереннахрға аттанды. Ол алғашқы ... ... ... ... Моңғолдардың қарамағында бұл тұста көптеген жергілікті феодалдар
мен көпестер бар еді. Олар Шыңғыс ... ... ... жабдықтап
отырды. Жетісуда Шыңғыс ханға өз әскерлерімен Бесбалық қаласының билеушісі
мен Алмалықтың ірі ... - ... ... ... ... Шыңғыс хан
нөкерлері ішінде Қойлық қаласынын әмірі де болды.
1219 жылы қыркүйекте ... хан ... ... ... ... ... ... Қалада 80 мыңдай әскер бар еді. Отырар қорғанысы ... Орта ... ... ... монғол басқыншыларына қарсы жүргізген
ерлік күресінің айқын көрінісі болды. Қаланы қоршау 5 айға жуық ... ... ... опасыздық себеп болды. Хорезмдік әскербасы-
Қараджа хаджиб түн жамыла ... ... ... ... моңғолдарға
өтіп кетті. Қаланы қоршап тұрған монғол әскерлері осы ... ... ... ... ... ... ... оны әбден тонады, халқын қырғынға
ұшыратты. Осыған қарамастан әскердің бір бөлігі мен қала ... оның ... ... ... бір ай бойы ... ... ... бір адамы
қалғанша соғысты. Әбден титықтап барып алған қамалдағы ... ... ... ... салды. Сөйтіп, Отырар қамалын жермен-жексен етіп,
Шағатай мен ... ... ... ... ... келіп қосылды. Бұл
кезде Шыңғысхан Бұқара мен Самарқанд арасындағы жолда болатын.
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы Сыр ... ... ... ... күн және 7 түн ... ... ... алған соң тұрғындарын тегіс қырып
жіберді. Сырдың ... ... ... отырып Өзгент және Баршынлықкент
қалаларын қарсылықсыз алды. Ашнас қаласын қорғаған керейлер қатты ... ... күш тең емес еді. Қала ... көбі ... ... ... Жент пен Янгикент қалалары кұлады. Осының бәрі 1219-1220 жылдың қысы
мен көктемінде болған оқиғалар еді. 1220 ... Жошы хан Жент ... Ал 1221 жылы ... (Үргеніш) қаласының тұрғындары қаланы
бірнеше ай бойы ерлікпен қорғады. Сондықтан бұл қалаға Жошы, Шағатай ... хан ... ... ... болды. Қала алдырмады. Оны тура
шабуылмен ала алмағаннан кейін, моңғолдар Әмудария өзенінің ... ... суға ... ... ... алды.
Монғол басқыншыларына Орта Азияның ең ірі қалалары Бұқара мен Самарқанд
қалаларының халқы да табанды ... ... ... және ... арқылы сапар шеккен Плано Карпини осынау жерден яғни ... ... ... ... ... бұзылған бекіністерді,
көптеген қаңырап қалған қыстақтарды көргендігін" айтады. ... ... ... ... ... ... және сол маңайдағы егіншілік
аймақтары ... ... ... ... ... ... халқы
қырылады, егіншілері тұтқынға алынады, үшіншілері басы ауған ... ... ... бір ... оның ... көшпелілері де бар, ... ... ... 1221 ... ... ... хан ... бүкіл Орта Азияға
ойран салып өтті. Талай қалаларды талап, жойып жіберді. Хорезмшах ... ... ... Ол кейін Каспий теңізі аралдарының бірінде ... ... ... қысқы жорықтардың нәтижесінде моңғолдар Хорезм жерін тегіс
жаулап, Орта ... ... ... ... 1221 ... ... соғыс Хорасан, Ауғанстан және Солтүстік Үндістан мемлекеттерінің
жеріне ауысты.
Жебе нойон мен Сүбедей нойон ... 30 мың ... ... ... 1222 жылы ... баса ... кіріп, аландарды, қыпшақтарды (орыс
жылнамаларында половецтер) және Калкада орыстарды талқандаған соң қазіргі
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... хан ордасына
1224 жылы оралды. Осылайша 1219-1224 жж. моңғол шапқыншылығы нәтижесінде
Қазақстан мен Орта Азия ... хан ... ... ... ... ... байтақ жері түгелімен оның балаларына бөлініп берілді.
Отпен өртеп, қылышпен қырып, орасан зор ... ... ... ... төрт ... әрқайсысына үлес бөліп берді: кіші ұлы ... ... ... - ... ... ... ... 129 мың адамдық армиясының 101 мыңын алды. Моңғолиядан батысқа
қарай ... ... ... ... ... ... бөлінді, бұл орайда
олардың әрқайсысына тұрақты әскерден 4 мың адамнан бөлініп берілді. Шыңғыс
ханның үшінші ұлы ... ... ... мен ұлысының орталығы орналасқан
Жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай аймағы ... ... Өзін ұлы хан ... ... ... ... ... Қарақорымда тұрды.
Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдың иелігіндегі жерлер ... ... ... ұйғырлар өлкесінің шекарасынан Самарқанд пен
Бұқараға ... ... яғни ... ... Жетісу мен
Мауереннахрдың денін қамтыды. Жамал Қаршидің деректері ... ... ... ... ... өлке ... елі деп аталды; оның басты
қаласы Алмалық болды. Шағатайдың жазғы ... Іле ... ... деген жер болды. Оның ... ... ... ... түрікше Ұлығ-Иф (Ив) деген атпен, яғни ... үй» ... ... ... ... мен оның ... иеліктерінің кұрамына Балх және
Хорасан өлкелері де кірді.
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының үлесі ... ... ... ... пен ... ... ... мен Бұлғардың татар аттарының ... ... ... ... ... алып жатты, сөйтіп Жетісудың
солтүстік бөлігін және Төменгі Еділ бойына дейінгі жерді қоса ... ... ... ... ... деректеріне сәйкес, Жошының ордасы
Ертісте болған, бірақ ... ... ... ол Сарысуға жақын маңда,
қыпшақтар елінде жерленген. Ертісте, Алакөл ... ... ... дәлелдеуі бойынша, ХШ ғасырдың орта шенінде Жошының баласы Орда-
Ежен тұрған. Алтын ... ... ... Жошы ... саяси
өмірінің орталығы Төменгі Еділге ауысты.
Сонымен Қазақстан аумағы ... үш ... ... ... ... - Жошы ... құрамына, Оңтүстік және Оңтүстік - Шығыс
Қазақстан - Шағатай ... ... ... ... - ... кірді.
Шыңғыс ханның тірі кезінде ұлдарына бөліп берген жерлер олар үшін ... ... көзі ... ... ... ... ... болып қала берді
Ол өлгеннен кейін жағдай өзгерді. Моңғол державасының ұланғайыр ... ... ... ... ... ... ... орталығынан
шалғайлығына байланысты жергілікті жерлердегі билік қана шын мәнінде билік
болып қалды. Ұлыстық ... ... ... ... іс ... ... ... ұлдары ұрпақтарына ауысуы ұлыс қарауында елеулі
әскери күші бар Шыңғыс хан ұрпақтарын өз әулеттерін ... ... ... ал ... тәуелсіз иеліктерге айналдыруға итермеледі. Ұлыс
билеушілері қолына біртіндеп бүкіл билік толығымен ... ... ... ... ыдырады. Оның ыдырауының негізгі ... ... ... ... ... ... көптеген елдер мен халықтарды
қарудың күшімен өзіне қаратып алған империяның ... ... ... ... ... ... жалғасқан өзара қырқыстар, экономикалық
байланыстардың, медени-тарихи дәстүрлердің болмауы еді.
Алтын Орда 1227 жылы ... хан ... ... ... бұл ... ... де, империя бірнеше тәуелсіз мемлекетке бөлініп кетеді. Оның
себебі ... ... ... ... ... ... тұрған
жерлердің Орхондағы жалпы империя орталығынан шалғайлығына байланысты ... ... ұлыс ... бола бастады. Ұлыс ... ... ... ... ... ... ... бірнеше дербес мемлекетке
ыдырады. Оның ыдырауының ... ... ... 1) ... ... ... ... күресі; 2) көптеген елдер мен ... ... ... ... империяның берік болмауында; 3) өзара ... ... 4) ... мәдени байланыстардың, тарихи
дәстүрлердің болмауында. Шыңғыс хан қазаға ұшырағаннан кейін 1235 ... ... ... ... жиналысы Шығыс Еуропаға жаңа
жорық жасауға шешім қабылдады. Моңғол әскерлерін Шыңғыс ханның ... ... ұлы ... хан ... ... Батый әскері моңғол
шоғырларына еріксіз енгізілген, әртектес ... ... ... ... ... бәрінде моңғол феодалдары болды.
Батыйдың самсаған әскері 1236 жылы Камадағы Бұлғарияны, мордваларды
талқандап, ... ... орыс ... келіп шүйлікті. Орыс халқы
монғол басқыншыларына ерлікпен ... ... ... Мәскеу, Владимир
түбінде моңғол әскерлерімен кескілескен ұрыстар ... ... ... ... ... тұрғындары жеті апта бойы ... жан ... ... Осы ... мыңдаған моңғол қырылды. Бірақ сан жағынан
әлдеқайда көп Батый әскерлері қаланы басып алып, оны ... ... ... ... басында Батый әскерлері Еділ өзенінің ту ... ... ... ... ... Қызу ... ... отырып моңғолдар
Переяславль қаласы, онан кейін Чернигов жеріндегі Глух қаласын ... ... ... айында олар Чернигов қаласын қоршауға алып, оны өртеп күлге
айналдырды. 1240 жылдың күзінде ... ... ... ... Киев ... уақыт қаланың сыртында, тіпті монғолдар қала ішіне басып кіргеннен
кейін де қарсылығын тоқтатпады. Олар түгелімен ... ... ... ... ... ... бар ертеден келе жатқан орыс қаласы тағылықпен
талқандалды.
Орыс халқының моңғолдардың күшін әлсіреткен, оларға ... ... ... нәтижесінде ғана Батыс Еуропа монғол шапқыншылығынан ... ... ... ... ... Грузияны жеңіп, Кавказдың
басқа да кейбір ... ... ... Орда ... Ертістен
Днестрге дейін созылды. Шығыс Еуропада оған Еділ бұлғарларының жері, ... ... және ... ... ... ... (кейде Бакуғе дейін),
Орта Азияда Үргеніш қаласымен қоса Солтүстік ... ... ... дейінгі аймақ түгел қарады. Тарихи әдебиетте бұл мемлекеттің Алтын
Орда деген атауы ... ... ... Орда ... ... оның ... ... енген еді, ал ХШ ғасырдың 60-жылдарынан кейін ол дербес
хандық ... ... Орда ... ... ... Еділ ... Сарай-Бату қаласында
(қазіргі Астрахань маңында) болды; көп кешікпей ол Азиядан ... ... ... аса ірі ... ... ... Кейінірек Сарай Беркеге
(Еділ бойымен ... ... ... ... ... ... ... бір жағдайда Алтын Орда деп Батый мен оның мирасқорлары
Беркенің жеке иелігіндегі жерлер, яғни ... Еділ бойы мен ... ал енді бір ... ... Жошы ұлысы айтылады. Батый (1227-1255
жж.) зор беделге ие болды және іс ... ... ... қолдауымен таққа
отырған ұлы хан Мөңкемен бірге биледі. Алайда Батый да, оның ... ... ... тағында біртұтас мемлекетті басқарушылар болмады.
Батый хан Шығыс ... ... жеті ... ... жорығынан
кейін ата-бабадан келе жатқан әдет-ғұрыпқа бағып, өзінің басқа ... үлес ... ... Орда ... ... ... солтүстік-шығыс
белігіндегі жерлер, Ертіс бойындағы кең-байтақ аумақ Ұлытау мен ... ... ... ... аумағы біртіндеп кеңейе берді. ХІІІ ғ. екінші
жартысында-ақ Орда ... ... ... ... ... деректеме
бойынша, Орта Сырдариядағы Жент пен Үзкент маңында болған, ұлыстың ... осы ... ... ... жүзінде ХШ ғ. ортасынан бастап Орда Ежен ... ... ... ... деректемелерінде ол Ақ Орда деп аталған. Орда Ежен ұлысынан
батысқа қарай Шайбани иелігіндегі жерлер ... ... ... ... ... ибн Уәли ... деп ... "... Шыңғыс ханның ұлы Жошы
ханның баласы Шайбани хан жеті ... ... ... ... ... бұлғарлар елдерін жаулап алған кезде ептілік көрсетіп, ағасы ... ... төрт омақ ... ... ... ... туралы Әбілғазы
былай деп хабарлайды: "Шайбани жазда Орал ... ... ... ... ... кең ... жерлерде, ал қыста Арал теңізі
өңірінде, Шу, Сарысу өзендерін ... және ... ... ... ... ғ. ... ... ХІV ғ. басындағы Алтын Орданың тарихы ... ... ... ... болған үздіксіз соғыстарға толы,
бұлардан Берке (1257-1266) мен оның мирасқорлары ... және ... ... басқа да жерлерді иелену құқығына таласты. Меңгу-Темір
тұсында (1266-1280) Алтын Орда Монғол ... ... ... ... рет өз ... ... соға бастады, Орта Азия мен Жетісуда
Шағатай ұрпақтарының билігін нығату үшін ұлы ханға ... ... ... отырды.
Алтын Орда ХШ - XIV ғасырлар аралығында күшті мемлекет болып тұрды. Бұл
тұста оның мемлекет ретінде беделі өсіп, ... ... ... ... мәдениеті өркен жайды. Осы кезендерде Алтын Орданың
қол астындағы жерлерде, әсіресе Батый сарайы, Берке сарайы, Керчь, Үргеніш,
Хорезм, ... ... ... ... ... әдебиет салалары өсті.
Оған біріншіден түрік текті ру-тайпалар мен халықтардың медениеті, ... Әбу Әли ибн ... ... ... ибн Исқақ, Фирдауси,
Низами, Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғани тәрізді ғалымдар мен ақындардың
мұраларын пайдалану мен ... ... оң ... ... ... ... мәдениетін үйренудің ізгі ықпалы болды.
Алтын Орда көп ұлтты мемлекеттік құрылым еді. Ол қоғамдық- экономикалық
дамуының деңгейі жағынан бір-бірнен айырмашылығы ... ... ... ... бар, әр алуан халықтар мен тайпалардан құралатын. Дешті
Қыпшақ даласындағы көшпелілердің басым көпшілігі ең әуелі қыпшақтар ... ... ... ... т.б. ... ... Орданың отырықшы
облысында бұлғарлар мен ... ... мен ... ... ... т.б. тұратын. Монғолдардың өздері ... аз еді. ... ... ... XIV ғ. ... іс ... түріктеніп
кеткен еді, ал Алтын Орданың халқы "татарлар" деп ... ... ... ... ... (1241-1256 жж.), Берке (1257-1266 жж.),
Мөңке-Темір (1266-1280 жж), Туда-Мөңке ... ... ... Тоқты (1291-1312 жж.), Өзбек (1312-1342 жж.), Жәнібек (1342-1357 жж.)
хандар тұсында Алтын Орданың қуаты арта ... ... ... күшейді.
Егер Жошы мен Батый Монғолиядағы ұлы ханға белгілі бір ... бас ... ... ... ... Орда хандары өздерін толықтай тәуелсізбіз деп
есептеді. Батыс Еуропа және Мысырмен, Кіші ... ... ... ... әртүрлі кәсіпшілік пен қолөнері дамыды. Берке
тұсында Алтын Ордаға ислам діні ене бастап, ... ... ол ... ... Өзбек ханның (1312-1342 жж.) және оның баласы Женібектің (1342-
1357 жж.) тұсында Алтын Орданың күш-қуаты барынша кемел ... ... ... ... ұрпақтарының бұрынғы вассалдық тәуелділігін ... ... ... ... Тыныбекті хан тағына отырғызды; алайда ол
көп кешікпей ... ... ... ... ... ... ... ерекше маңызды кезеңдерінде билеуші әулеттің өкілдері бастаған
әскери-феодалдық алпауыт-бектердің құрылтайы шақырылып тұрды. Алтын ... ... ... ... Шыныс хан енгізген үлгінің ізімен жүрді.
Мемлекет Жошы ұрпағынан шыққан хандардың меншігі ... Аса ... ... шешу үшін ... ... ... бастаған
ақсүйектердің, жалпы жиналысы - құрылтай шақырылатын болған, Әлеуметтік
қызметерді атқаруға билеуші топтың өз адамдары – ... ... ... ... Мемлекеттік мекемелердің басында атақты билер мен олардың
көмекшілері - бақауыл, тұқауыл, жасауыл, қази, муфти, дуан ... ... ... мен ... ... ... үшін
губернаторлар - жаруғашылар, басқақтар тағайындалды. Олардың негізгі
міндеті жергілікті ... ... ... ... ... алым-салық жинау
еді. Алтын Орда халқының қоғамдық және мәдени даму дәрежесі әркелкі болды.
Көшпелі халықтарда (қыпшақ, моңғол, татар ... ... ... ... ... ... етті. Шаруалардың жағдайы мейлінше
ауыр болды, олар екі жақтан ... ... ... да, ... ... да ... ... Кейіннен Алтын Орда хандары жергілікті
билеушілерге ... ... ... ... ... ... ... бағынышты халықты шексіз билеуіне және салықты өз қалауынша
жинауына ерік берді. Егінші шаруалар өңделген жерден заттай ... ... ... ... ... еріксіз жұмыс істеп салықтарын өтеді.
Жекеменшікті қорғау үшін мемлекеттік заң және ... ... Ол ... Лев ... ... ... деп атайды" атты
еңбегінде: "Жошы ... ... ... елге - ... ... Ордадан,
Тюменьдегі Көк Орда мен Ертістегі Ақ Ордаға дейін ислам дінін қабылдауға
мәжбүр етілді" – ... ... ... ... ... ... билеушілер арасында
талас күшейіп, феодалдардың өзара күресі мемлекетті жегідей жеді. ... ... ... тәуелді халықтардың күресі етек ... ... ... мен ... ... ... ... тырысты. 1238
жылы Бұқарада қолөнерші Махмұд-Тараби бастаған көтеріліс ... ... ... ... ... әскерлері көтерілісті аса
қаталдықпен басып жаныштады.
Бұқарада болған көтеріліс моңғолдарға ... ... ... ... ... жасады. Қыпшақтар, половсылар, чуваштар, мордвалар,
марийлер және басқалары бас ... ... жж., ... 1270 ... ... ... ... көтеріліс жасады. Мұның өзі Алтын Орданы
әлсірете берді. 1259 жылы ... 1262 жылы ... ... ... ... Алтын Орданың іргесі шайқалды.
50-жж. орта шенінде Жәнібек ханды оның үлкен ұлы Бердібек ... "ұлы ... ... жж.) ... ... мәлім болған жиырма жылдық
өзара қырқыс басталды. Алтын Орданың батыс бөлігі ... ... Еділ ... ... ... ... ... әмірлер,
Қара теңіз өңірінде түменбасы Мамай орнықты.
1380 жылы Алтын Орданың нағыз билеушісі ... ... ... ... ... бастаған орыс әскерінен тас-талқан болып жеңілді.
Жошының ұрпағы Тоқтамыс Мамайдың күйрегенін пайдаланып, ... ... ... ... Өз ... ... ... нығайту үшін 1382 жылы
Мәскеуді өртейді, Мәуреннахр мен Кавказдың ар ... ... ... Ал ... билеушісі Әмір Темір өз тарапынан ... ... рет ... ... жасап оны ойрандап кетеді. Осы соққыдан ол оңала
алмайды. Жошы ... ... ... ... мен ірі ... ... уақытша біріктіргенімен де, XV ғ. ... ... ... ... ... ... ... Орда хандықтарына айналды.
Қазақстан мен Түркістанның ... ... ... билік нығайды,
сөйтіп, Алтын Орданың күні өтіп шаруасы ... Әлгі ... ... ... Еділ мен Дон ... құрылған Үлкен Орда (XV ғасырдың 30 жылдары)
болады.
Дәріс тақырыбы: ... ғғ. ... ... Көк Орда мен ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан халқы моңғол
шапқыншылығының ауыр зардаптарынан бірте-бірте арыла бастады. ... ... ... ... ... ... ... жемісін беріп, феодал-байлардың экономикалық және ... ... ... ... ... бұл ... ... қол астында
болып келген көптеген ұлыстар мен ел дербес тәуелсіз мемлекеттер қатарына
шықты. Осындай тәуелсіздікке ие болып Қазақстан ... ... рет ... ... ... болған ірі мемлекет Ақ Орда болды. 1227 жылы Шыңғыс
ханның үлкен ұлы Жошы ... соң, ... ... ... ... дейін
созылған Жошы ұлысы (Қыпшақ ұлысы) оның ұлдарына енші ретінде бөлініп,
батыс және ... ... ... ... Алтын Орда хандығы әскери
негіздегі мемлекет еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... барлық қарулы күштері "оң қол" және "сол
қол" деп екі қанатқа бөлінді. Жошының орнын басқан мұрагері - ... ... ханы ... ... ... оң ... тікелей өз қарамағына қалдырды,
сол қанатын ағасы Орда-Ежен билігіне берді. Мемлекеттің ... ... - ... және оның ... жерлер, Қырым, Солтүстік Кавказ, Солтүстік
Хорезм және осы өңірлерде мекендеген халықтар ... ... ... тиді де, оны ... Орда ... ... Мемлекеттің шығыс бөлігі
Алтай таулары мен Ертіс өзені мен Жайық (Орал) өзеніне ... ... ... ... мен Арал теңізінің солтүстігіне дейінгі ұлан байтақ
өңір және оған іргелес жерлерді мекендеген халықтар Орда-Ежен мен оның төрт
інісінің ... ... ... ... ... тиді де, бұл ... Ақ
Орда хандығы кұрылды.
ХІІІ ғ. ортасынан бастап Шығыс Дешті Қыпшақтың аумағында өмір сүрген Ақ
Орданың мирасқорлары іс ... ... ... Рашид ад-Диннің
айтуынша, өздерін Батый хан ұрпақтарының вассалдары деп сөз ... ... "өз ... ... ... ... Осы Ақ Орда ... үйсін, қаңлы, қарлұқ, қыпшақ, т.б. тайпалар Батыс түрік ... ... мен ... ... ... ... өз ... халық болып
қалыптаса бастаған қазақ халқының негізгі тұлғасы еді. Ол XI ... XIII ... ... дейін кең байтақ қазақ даласына үстемдік еткен
қыпшақ бірлестігіне еніп, қыпшақ елі атанған. ХШ ғ. ... ... ... соң Жошы ... ... ХІІІ ғ. ... жартысында Алтын Ордадан
бөлінген Ақ Орданың негізгі халқы болды. Ақ ... ... ... ... мен билік басындағы шонжарлар аз санды адамдар еді. Олар ... ... ... мен ... ықпал жасай алған жоқ, қайта
өздері ұзаққа бармай-ақ жергілікті халыққа сіңіп ... Сол ... ... араб ... ... ... ... хаттардың авторы Әл-Омари бұл
жөнінде былай дейді: "Ертеде бұл мемлекет - қыпшақтар елі болған еді, ... ... ... билеп алғаннан кейін қыпшақтар солардың қол
астына қарап қалды. ... ... олар ... ... ... туыс болып кетті, жер олардың (моңғолдардың) табиғи және нәсілдік
сипатып өзгертіп жіберді, олардың бәрі (бұлармен) бір ... ... ... ... кетті. Осыдан келіп моңғолдар қыпшақ жеріне мекендеп қалды.
Бұлармен неке қиысып, осылардың (қыпшақтардың) ... ... ... Орда ... ... - ... Қазақстан жерін түгел қамтыды. Оның
халқы этникалық жағынан біріңғай түрік тілдес тайпалар мен ... ... ... үйсін, жалайыр, алшы, қарлұқ, найман, керей, ... ... ... т.б. еді. Бұлардың әлеуметтік даму ... ... ... ... ... және жратылай көшпенді мал
шаруашылығы болды. Мәдениеттік даму дәрежесі қарайлас, тілі түрік тілдердің
бір тармағы қыпшақ тілі ... Ақ Орда ... ... ... алты арыс ел – қыпшақ, ... ... ... қаракесек
(арғын), алшындар - Шыңғыс ханның батысқа жасаған ... ... ... ... сан ... деген атпен Жошы ұлысына енген. Жошы хан оларды үйсін
Майқы би арқылы басқарған. Алты сан ... ол ... ... жері -
Алтай мен Каспий теңізінің ... бір шеті ... мен Сыр ... ... ... хан ... алғашында Ертісте және Алакөл маңында, яғни Орда-
Еженнің әкесі Жошы ханның бастапқы отырған жерінде болды. XIV ғ. ... ... ... Сыр өңірінің қалалары мен Жетісу жайылымдары
үшін Шағатай ... ... ... Ақ Орданың билеушілері XIV ғ.
екінші жартысында өздері ... ... қол ... ... сөз жүзінде
мойындағанымен, іс жүзінде тәуелсіз саясат жүргізді. Барлық саяси күш Ақ
Орданың ... ... Сол ... де ... қолжазбаларында Ақ Орда Алтын
Ордамен қатар өмір ... одан ... жеке ... ... ... Ақ
Орданың Алтын Ордадан оқшаулануы XIV ғ. екінші ... ... ... ... билігі тұсында болған делінеді. Ол XIV ғ. 60-70 билік
еткен Ұрыс хан кезінде едәуір нығайды.
Мұсылман ... ... ... ... Ақ ... - ... Сартақ, Қонишы (Қойшы), Баян, Сасы-Бұқа, Ерзен,
Мүбәрәк, Шымтай, Орыс хан, ... және ... ... хан ... кейін Алтын Ордада кезекті аласапыран кезең мен ... ... Ақ ... үстем табы Алтын Ордада ... ... Жошы ... екі ... өз ... саяси жағынан тұтас етіп
біріктіргісі келді. Бердібек хан қайтыс болған соң сарай тағына ... Ақ Орда ханы ... ... ... ... ... ол шақыруды
қабылдамады, бірақ Алтын Орда тағы үшін ... Орыс хан ... ... ата ... ... ... ... мекендеген Ақ Орда орталығы
бірте-бірте Жетісудың шұрайлы жерлері мен Сырдария алабындағы ... ... ... хан 1368 - 1379 жж. Ақ ... атасының (Орда-Еженнің) орнына таққа
отырды. 1368-1369 жж. бастап-ақ Ақ ... ... ... ... және осы қалада Орыс хан соқтырған теңгелер осы ... ... ... Ақ Орда Орыс хан кезінде (XIV ғ. 60-70 жж.) ... Орыс хан Ақ ... ... ... оның ... тәуелсіздігін
нығайтуға ұмтылды. Ақ Орданың ... ... егін және ... дамьпуды қолға алғаны белгілі. Орыс хан ... ... ... ... ... бағындыруға әрекет етті.
Алайда Орыс ханның табысы ұзағынан болмады, ол Алтын Ордада әмірі ... ... ... тайдыра алмады, 1376 ж. Сырдария бойына қайтып
оралды. Осы ... Орта ... ... Әмір ... Ақ ... ... ... жаулап алушылық әрекеттерін күшейте түскен еді.
Орыс хан өлтірген Ақ Орда феодалдарының біреуінің ұлы Тоқтамыс тарихи
аренаға шығады, ол Самарқанға ... ... Әмір ... қол ... ... ... ... өлтірген адамнан кек алуды ойлайды. Темір Тоқтамысты
өзінің жаулаушылық мақсатында пайдаланып, оған ... ... Орыс ... ... ... ... ... 1378-1379 жылдары Ақ Орданың астанасы
Сығанақты жаулайды да, тақты тартып алады. 1380 жылы ол ... ... ... өз ... жүргізеді. Темірмен соғыстар, Тоқтамыстың Русь пен Орта
Азияға шапқыншылықтары, Ақ Ордадағы тартыстар оның Сарай мен ... ... ... ... 1395 ж. ... Темірден күйрей жеңіліс
тауып, Сібірге қашып кетті.
XIV ғ. аяғы - XV ғ. ... ... ... ауыр жағдайлар мен ішкі
қырқыстар кезінде Ақ Орда едәуір әлсіреп ... ... ... ... немересі Барақ хан өз әулеттінің билігін бірсыпыра уақытқа қалпына
келтірді. ... ... ... ... ... үлкен бөлігіндегі
билік Шайбани ұрпағы Әбілхайырдың, қолына ... XV ғ. ... ... хан мен Барақ ұрпақтары Қазақстанның оңтүстік аудандарында ... ... ... (ХІҮ ғ. ... – ХҮІ ғ. ... Ұлы ... ... болмаған
саяси бірлік түріндегі Орта Азиялық шыңғыстықтардың мемлекеті - Хайду
мемлекеті. Хайду ... жж.) ... ... ... ... ... ... жетті. Жамал қаршының сөзіне қарағанда, Хайду әділетті,
қайырымды, ... ... ... ... қорғайтын білімді мұсылмандарға
қамқор хан болған. Үгедейдің немересі Хайду өлгеннен кейін көп ... жж. ... ... билік Барақ ханның ұлы, Шағатайдың
шөбересі Туваға (Дуваға) ауысты. Сөйтіп, Шағатай әулетінің Орта Азия ... рөлі ... ... В.В. ... ... ... оны
Шағатай мемлекетінің негізін салушы ретінде танып-білу керек. Бірақ ... көп ... жоқ. ... ... ... ... хандық
биліктің беделінің түсуі әскери ... ... алға ... ... XIV ... 40 және ... ол он шақты иелікке бөлініп ... жылы ... ... ... деп ... солтүстік-шығыстағы
аумақ бөлініп шықты.
Моғолстанның құрылуы пайда болған кезінен ... ... ... ... ... ел болмаған Шағатай ұрпағы мемлекетінің
ыдырауымен ... ... ... ... ... жергілікті
отырықшы - егіншіліктің және қала дәстүрлерінің ықпалымен жаңа ... ... ... ... ... ... моңғолдар болса,
олар мұнда елеулі дәрежеде түріктенсе де, ... ... ... ... ол ... ... ... халықтың егіншілері мен жартылай
көшпенділерінің біразы көшпелі тұрмысқа көше ... ... ... мен ... ... ауыр ... ... Мұнда 1306 жылдан 1370 жылға дейін 20 хан ауысты. Осының бәрі XIV
ғасырдың ортасына ... ... ... ... батыс пен шығыс
бөліктерге бөлінуіне әкеп соқты. Шығыс бөлігі Моғолстан ... ал ... ... дербес аймақ күйінде қала берді.
Орта ғасырдағы тарихшылардың келтірген деректеріне қарағанда, ... ... ... ... ... деп аталған. Бірақ бір кездегі
"моғол" сөзі XIV ғ. қалыптасқан ... аты ... ... ... аты болған еді. XIV ғасырдың ортасыңда осы "моғол" ... ... ... хандық Моғолстан деп аталады. Алайда тарихи оқиғаларға байланысты
Моғолстанның жер көлемі бірде кеңейіп, ... ... ... Дулат
феодалының тәуелді иелігі болған Маңғылай Сүбе ... ... ... ... ... ... отырды. Маңғылай Сүбе өлкесі Моғолстан
мемлекетінің негізгі халқы түркі тілдес ... - ... ... ... ... ... найман т.б. Бұлардың басым көпшілігі ежелден осы
өңірді мекендеген ... ... ... ... ішінде жергілікті түрік
тілдес халықтарға ... ... ... ... ... да болды.
Моғолстан атанған бұрынғы Шағатай ұрпағы мемлекетінің шығыс
аймақтарының ... ... ... ... 748 ж. /1347-48 ж. ... Тоғылық-Темірді хан қойды. Хан өзінің билігін ортағасырлық ... ... ... тірек - мұсылман діні арқылы нығайтуды ұйғарды.
Мұнда XIV ғ. ... ... ... ... рөлді Мауереннахрдан бөліну
жолындағы қозғалысты басқарған дулат тайпасының көсемдері ... ... бұл ... ... ең ірі ... ... бірі ... шекарасы Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и-Рашиди" атты кітабында
былай баяндалады: "Қазір Моғолстан деп ... жер ... ені ... 7-8 айға ... жолды көрсетеді. Моғолстанның шығыс шеті
қалмақтар жеріне кіріп ... ол ... Барс көл, ... ... ... ... Көкше теңізбен (Балқаш көлі), Бом және Қараталмен, батысында
Түркістан және ... ... ... Қашқар, Ақсу, Шалыс және
Турфанмен шектеседі". Яғни сол кездегі ... ... ... ... ... жер ... кірген. Одан әрі қарай Хайдар былай
жалғастырады: "Моғолстанда үлкен ... көп, ... ... ... ... ... Іле, Еміл, Ертіс, Шұйлық және Нарын бар.
Бұл өзендер Сырдариядан кем түспейді. Бұл өзендердің көп бөлігі ... ... ... ... ол ... мен Өзбек ұлысының ортасын да бөліп
тұрады". Бұл мемлекет ... ... бір ... еді, ал ... ... өмір сүріп жатты.
Моғолстанның құрамына Түркістан, Оңтүстік-шығыс Қазақстан облыстары
және Орта Азияның ... ... ... ... ... ... ... мемлекет өзінің құрылу кезеңдеріне ... атты ... бір ... ... ұзақ ... және ... ... жергілікті түрік және түріктенген моңғол тайпаларының
мемлекеттік-саяси бірлестігі ... ... Оған ... тайпалар:
дулаттар, албандар, суандар, қаңлылар, керейлер, ... ... ... ордасының орныққан орталығы Алмалық қаласы болды. Моғолстан
бұрынғы Шағатай ұлысының және Жошының оңтүстік-шығыстағы ... ... ... ... ... ... ... әулеті
Денішмендінің атынан билеп отырған Қазағанның ... ... сол ... ... Моғолстанға қосып алуды ойлады. Сөйтіп, ол 1358 жылы ... ... ... ... өлтіртті. Бір жыл өткен соң ірі соғыстардың ... ... ұлы ... да қаза ... Осыдан кейін Мауереннахр
бірнеше тәуелсіз облыстарға бөлініп кетті. Бұл ... ... ... Тоғылық-Темір оларды бағындыруға кірісті. 1360 жылдары Тоғылық-
Темір Орта Азиядағы Шағатай мемлекетінің ... ... ... ... ... ... рет жорық жасап, екеуін де жеңіспен аяқтап, баласы
Ілияс ... хан ... ... қайтады. Бұл жолы ол Орта Азияның болашақ
билеушісі әмір Темірді Кеш қаласының бастығы етіп тағайындады. 1362 ... ... қаза ... Моғолстанда билік Ілияс Қожаға көшкенде
Мауереннахрға билеуші болып, Қазағанның немересі Хұсайын ... ... ... ... Хұсайынмен дос болған әмір Темір онымен бірге
Моғолстанға қарсы ... ... ... қол астына біріктіруге
кірісті. Темір билік биігіне өрлегенде мұсылман дініне ... Ол ... еді. Дін тиым ... ... ... белшесінен батып жүріп көптеген
мешіттер, діни оқу ... ... ... Қожа ... Иассауидің
мазарын салдырған да соның өзі.
XIV ғасырдың 70-90 жж. Орта Азия билеушісіне ... әмір ... мен Ақ ... ... ... ... жасады. Әмір
Темірдің әскерлері Алмалық маңына ... ... және осы ... ... ... ... Әмір Темірдің шақыншылық жорықтары Ақ Орда
мен Моғолстан халқына ауыр азап шектірді. Егін шаруашылығы ... ... ... ... мен ... ... мал басы кеміп кетті. Осынын
нәтижесінде 70-80-жж. өзінде-ақ Моғолстан билеушілері Қызыр Қожа ... жж.), әмір ... ... Дулаттың, Енге төренің және басқалардың
Жетісу мен Қашқарияға ... ... ... ... ... ... және табан тірескен күрес жүргізуіне тура келді. Осы күрес
барысында Ақ ... күш ... ... ... Әмір Темірге қарсы
бірлескен күресінің Шығыс Дешті-Қыпшақ пен Жетісу ... ... ... ... үшін зор маңызы болды. Орта Азия билеушісі
жорықтарының нәтижесінде Моғолстан ... ... ... ... ... хан өзін Темірдің вассалы деп тануға мәжбүр болды. Темір ұрпақтары XV
ғасырдың І-жартысында Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен ... ... ... Қожа хан ... соң, оның ... ... кезеңдерде өзара талас-
тартыс қайта өршіді. Моғолстан мемлекеті бірнеше ... ... ... ... ханы ... ... ... Моғолстан іс жүзінде Темір
әулетіне тәуелді болған жоқ. Бұл хан Темір ... ... ... аудандарын, Шу, Талас алқабын азат етіп қоймай, сонымен қатар
Түркістан мен ... ... ... қол ... үшін одан ... күш ... Мұхаммед Хайдар Дулати атап көрсеткендей Мұхаммед хан ... ісін ... ... ... ... ... ... бүліктер мен өзара дау-
жанжал қайта ... мұны ... ... пайдаланды. 1414 ж.
Қашқария қайтадан Темір әулетінің ... ... Әмір ... ... 20-жж. ... өз ... ... жерлерінде, Солтүстік Тянь-
Шаньда Темір әулетінің ықпалын кеңейту қадамдарын жасады.
1418-1421 жж. Моғолстанда үкімет ... ... ... ... ... ... ... бір үміткер Шер-Мұхаммедтің өтініші бойынша 1421 ... ... өзі ... ... ... Ұлықбектің көмегіне
сүйенген Шер-Мұхаммед 1421 ж. елде билікті өз қолына алды. Моғол әмірлері
мен ... бір тобы оны ... енді бір тобы ... хан ... ... хан ... (1418-1428 жж.) ... ... ... ... ... ... хан 1422 ж. Турфан қаласын басып алып, оны өз астанасына
айналдырды, ал ... Хами ... ... ... Уәйіс хан он жыл
ішінде қалмақтардың барлығы 61 шабуылына тойтарыс берген.
XV ... ... ... ... ... ... ... сахнасына айналды. Қызыр Қожа хан, Мұхаммед хан, Уейіс
хан тұстарында Моғолстанда үкімет билігін орталықтандыру мен ішкі ... ... ... жекелеген кезеңдерін феодалдық
күресінің жаңа толқындарымен, Жетісу аумағына батыстан Темір ... ... ... ... ... шапқыншылықтары бұзып отырды.
Уейіс хан өлгеннен кейін 1433-1434 жылдар шамасында хан тағына 13 жасар
Есен-Бұға отырды. Арада бірнеше жыл ... соң ... ... ... ... жаңа хан ... ... Түркістан, Ташкентке тонаушылық
шапқыншылықтар жасады. Келесі жолғы жорықта Есен-Бұға ... ... ... ... ... ... ойраттар Моғолстан аумағына келіп, Шу
өзенінің жағасына жетті. Қашқардағы алауыздық қырқысулардан қолы ... ... хан ... ... ... ... ... Соғыстар
мен өзара қырқысулардың салдарынан Жетісудағы қазақ тайпалары орталық және
оңтүстік өңірлерден қол үзіп ... ... ... ұлт ... ... ... ғ. ойраттар шапқыншылығы бірнеше рет қайталанды. Олар Моғолстанды
әлсірете түсті, міне сондықтан да Моғолстан ханы ... 50-жж. ... ... ... ... ... пен Керейді ойраттар бетін қайтару
үшін пайдаланбақ болды. Қазақтар, іс ... ... 60-жж. ... өз ... ... ... ... өзбектер мемлекеті (1428 –1468 жж.). ... ... XV ... алғашқы ширегінде Қазақстанның орталық
аймағында Әбілқайыр хандығының пайда болуына әкелді.
XV ғасырдың 20-жылдарының ... Ақ ... ... ... ... XIV ғасырдың өзінде-ақ біріккен, Орда – Ежен мен Шайбани
ұрпақтары ... ... пен ... ... ... ... Шыңғыс
ұрпақтары мен көшпелі шонжарларының қиян-кескі күресінің нәтижесінде билік
біріншісінің мұрагерлерінен екіншісінің мұрагерлеріне ... Бұл ... ... мен етек алуына саяси және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... Ақ Орданың әлсіреуі мен құлдырауы себепші
болды. Ортағасырлық авторлардың бірі Махмұд ибн Уәли Ақ Ордада ... ... ... келу ... ... ... Орданың күйреуімен
орынды байланыстырады.Ақ Орда хандарынан айырмашылығы – ... ... тағы үшін жан ... ... ... және адам ресурстарын
ысырап еткен жоқ. ... ... мен оның ... ... тойтарыс беруіне де тура келмеді. Өйткені Темір ұрпақтарын бұл
ауданда көшіп жүретін даладан гөрі бірінші кезекте ... ... ... еді. ... бәрі ... ... Орда–Ежен
мен Тоқа-Темір әулетінен өрбіген хандарға қарама-қарсы Ақ Орда аумағында
билік ету құқығын ... және ... ... ... пен ... ... картасын өзгерту мүмкіндігін қамтамасыз етті.
Шайбани ұрпағы ... хан 1428 жылы ... ... және ... ... ... ... болған шайқаста қаза
тапқаннан кейін Шайбани ұрпағы Дәулет-Шайхтың ... ... ... 833 жылы (1428-1429 жж.) Тура өңірінде ... ... хан ... Оның хандығының құрамына қият, маңғыт, шынбай, найман,
қарлұқ, ... тағы ... сол ... ... ... ... ... Қыпшақтың
феодалдық бытыраңқы жерлерін біріктірген "Көшпелі өзбектер мемлекетінің"
яғни Әбілқайыр хандығының Қазақстан тарихында елеулі орны бар. ... ... ... ... деретемелерде дәстүр бойынша "Өзбек ұлысы",
сондай-ақ ... ... ... ... деп ... "Ұлыс " атауы
деректемелерде ел ... "ел және ... ... деген түрде тәуелді
халықтың этносаяси жалпы атауы ретінде айтылады. Бұл соңғы ат сонымен бірге
географиялық "дийар "- ел ... ... ... қоса ... ... Әбілқайыр мемлекетін "Өзбек хандығы", "Көшпелі өзбектер
мемлекеті", "Әбілқайыр хандығы" деп атайды. ... атау ... ... ... Орта ... ... ... болашақ компоненті ретінде
хандық аумағында тек көшпелі өзбектер ғана өмір ... жоқ, ... ... ... хабардар болған XV ғасыр авторы Рузбихан ... ... ... ... ... ... Осы аумақты
мекен еткен, Әбілқайыр мемлекетінің құрамына кірген аса үлкен ... ... ... оны ... хандығы деп атауға да толық негіз
бар.
Әбілқайырдың жаулаушылық ... XV ... ... Тоқа ... әулетіне қарсы жорыққа Әбілқайыр көп әскер жиды.
Әбілқайырдың ... ... ... ... шығуының басты себебі
әулеттік күрес қана емес, сонымен бірге Сырдария мен Арал ... ... ... алу ... еді. ... ... иелік ету көшпелі мемлекеттің қуатын арттыру үшін аса қажетті
Түркістан қалаларына жол ашатын. Шайқас 1431 ж. ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың келесі жеңісі 1446 жылы
Атбасар маңында болды. Ол жолы Мұстафа ханды тас-талқан ... Ол ... ... ... мен елдерге әскери жорықтарға шыға бастады. Ол
1430 жылы қысқа мерзімге ... ... ... ... ... 1446 жылы
Ұлықбектің тақ мұрасы ... ... ... ... мен
Хорасанға кеткенін білген Әбілқайыр жазғы көші-қонысын қоя тұрып, Самарқанд
пен Бұқараға тап берді, олардың төңірегіндегі жерлерді ... ... ... ... ... ... хан ... Барақ хан сияқты, Ақ Орданың экономикалық
жағынан анағұрлым қуатты оңтүстік ... өз қол ... ... ... ... Ол үшін Сырдария қалалары, бұрынғы Ақ ... ... ... ... ... өз ... ... бола алатын еді. Қазақстанның далалық көшпелі аудандар тұрғындары
үнемі ұмтылып келген кәсіпшілік пен сауда орталықтары ... ... алу ... ... ... айтарлықтай ықпал ететіні
сөзсіз.
Әбілқайыр Дешті Қыпшақтағы өз ... ... ... ... ... бойы ... жүргізген өз қуатына сүйенгендіктен де Сырдария
қалаларын тез басып алды. Бұл ... ... ... ... ... мен Орда
ұлысы тайпаларының арасындағы қырғи қабақ қатынастарды бұрынғыдан бетер
шиеленістіре түсті. Өйткені Әбілқайырдың ... мен оның ... алуы ... пен ... және оған ... ... бойы мен
Қаратау өңірінде көшіп-қонып жүрген қазақтардың мүдделеріне қайшы ... ... ... ... қайта жанданып, қазақ сұлтандары мен
оларға қарасты рулар мен тайпалардың көшіп ... ... ... ... ... ... 1456-1457 жылдары Сығанақ түбінде қалмақтардан күйрей
жеңілген Әбілқайыр Түркістанның ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Жеңілудің басты себебі оның
мемлекетінің ішкі ... ... еді. ... ... ... ... мен ... рулар мен тайпалардың көшпелі ақсүйектерінің
оқшаулыққа ұмтылуы, феодалдық ... ... мен ... ... ... ... ... арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі, ішкі және
сыртқы соғыстар мемлекеттің шаңырағын ... ... ... еді. 1468 жылы ... ... ... Әбілқайыр қаза тапты. Қазақ
хандығының құрылып, нығаюына ... ... ... ... ... билігі тоқтады.
Ноғай ордасы. Алтын Орда ыдырап, Ақ Орданың әлсіреуі нәтижесінде
Қазақстанда бой кетерген мемлекеттік ... бірі - ... ... ... Ордасы XIII ғ. екінші жартысында бөлектене бастады. Бұл процесс XIV
ғ. әмір Едіге тұсында ... оның ... ... ... ... ... ... Еділ мен Жайықтың арасындағы созылып жатқан жалпақ
дала мен құмды, таулы жерлерді мекендеді. ... ... ... ... ... (Жайық) ауданында болатын. Шығысында ноғайлар Жайықтың сол
жағалауы бойында көшіп жүрді, ... ... ... ... ... Батыс-Сібір ойпатына дейін, солтүстік-батысында Қазанға дейін,
оңтүстік-батысында Арал теңізі мен Каспий ... ... ... ал ... олар Маңғыстау мен Хорезмге барып жүретін.
Ноғай Ордасы негізінен Жайық пен Еділ арасын жайлаған ... ... ... сол ... де бұл ұлыс "Маңғыт жұрты" деп атанды.
"Ноғай", "ноғайлықтар", "Ноғай ... ... ... ... ... тек XVI ғ. ... ғана пайда болды. Сонымен қатар Ноғай ... ... ... ... ... ... ... кенгерес, қарлұқ,
алаша, тама және басқа ру тайпалар кірді.
XIV ғ. аяғында саяси ... ... ... Ордасының негізін қалаған
Едіге 1396-1411 жылдар аралығында Алтын Ордада бүкіл билікті өз ... оны өзі ... ... ... ... ... "Беклер бегі"
ұлы әмір атанған Едіге ... ... ... де ықпал етіп отырған.
Клавихоның айтуына қарағанда, "Едіге өз Ордасында екі жүз мыңнан астам атты
әскерді ұдайы ... ... ... ... ... зердесінде өшпес із қалдырды. "Ел
қамын жеген Едіге" деп ... ... оның ... ... ... ... пайда болғандай, алдынан келіп қарасам, лапылдан пайда
болғандай,"- деп сүйсіне жырға қосты. Ол 1399 жылы ... ... ... ... ... біріккен жасақтарына күйрете соққы берді. 1408
ж. ... орыс ... ... Мәскеуге дейінгі жерлерді жеңісті
жорықпен жүріп өтті. Оның есімі тарихи шежіре ... ... ... құрметпен аталды.
Ноғай Ордасында бүкіл саяси билік пен экономикалық өмір шын мәнінде
Едіге ... ... ... қолында болды және оны рудағы ... ... ... ... ... Алтын Ордадан бөлектенген
бірқатар иеліктердің ... ... ... ... ... хан
көтеру Едіге ұрпақтарының келісімінсіз жарамсыз деп танылатын дәстүр
болған. Шығыс Деті Қыпшақтың ... ... XV ... ... ұрпақтары
Уақас би, Мұса мырза, Жаңбыршы және басқалар зор рөл ... ... мен ... ... ... ... ... туралы Ш.Ш.
Уәлиханов айтқан болатын. Ол алғашқы қазақ ханы ... ... ... өмір ... ... мен ... "екі туысқан Орда" деп
атаған. Мұндай қатынастар кейін де, ... ... ... мен
ноғайлардың ханы" аталатын Хақназар хан тұсында XVI ғ. ортасында ... ғ. ... ... Орыс ... ... және ... бірте-бірте қалыптаса бастады. XVI ғ. екінші жартысында Казан
және Астрахан хандықтары Ресейге ... ... ... ... бірнеше
дербес иеліктерге ыдырап кетті, оның ыдырау процесінде халықтың бір бөлігі
Кіші жүз ... ... ... тұратын ноғай рулары Сібір
иеліктеріне қарап кетті.
Дәріс тақырыбы: Қазақ халқының құралуы. ... ... ... ... ... ... әдебиетте этнос (яғни халық-тайпа,
жұрт, ұлт) ұғымы жалпыға ортақ сыртқы кескін-кейпі ғана ... ... ... ... (тілін қоса) мен мінез-құлқы бар, сол сияқты
өзінің біріңғай ... және ... ... ... бөлектігін түсінетін
сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен (этноним, ... ... ... ... ... тұрақты бір тұтастығын білдіреді.
Этностың құралуын және оның тұтастығын бұдан ... да ... қала ... ол жайлаған территорияның біріңғай тұтастығы және ... ... ... ... ... етіп керсететін жалпыға ортақ ... ... үшін олар ұзақ ... бойы бір-бірімен ұдайы аралас-құралас
тұруға тиіс, ал мұндай жағдай олар тек ... ... бір ... ... ғана ... ... бұл ... этностың құрылуы, бас
қосып бірігуі кезеңінде өте-мөте қажет болады.
XV-XVI ғғ. ... ... мен оның ... ... ... сан ... процесі негізінен аяқталады.
Қазақ халқының құрылуына себеп болған этникалық процесстердің бастау
көзі ... ... ... - ... ... қоғамының ыдырау дәуірінен барып
шығады да өз дамуында оның бірнеше кезеңі ... ... ... мәліметтерге қарасақ этникалық даму барысында ұзақ замандар
бойына халықтың еуропатекті түрі тұрақтанып сақталып қалады да , ... келе азды ... ... түрге қарай өзгере бастайды. Тілдік хал-
ахуал да ... ... ... тайпалардың иран тілі бірте-бірте
сатылап, осынау территорияның кейінгі ... тілі ... ... ... Қола ... мал өсірумен, егіншілікпен шұғылданған, бет-
бейнесі еуропатектес болып келетін андроновтық үнді-иран ... ... ... ... ... пен ... облыстарда - скифтерге туыс,
көшпелі малшаруашылықты сақ ... ... пен ... ... ... ... және ... Евразия территориясының далалық аймақтарындағы
этникалық процесстің шешуші кезені б.з. 1-мың жылдығының орта ... ... ... ... - ... қосқанда - оңтүстік және
оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан орасан зор территорияға біртіндеп
түрік тайпалары ... ... ... ғ. көне ... ... - Түрік қағанатының, содан кейін Батыс Түрік
қағанатының ұйымдасуы түрік тілді ... ... ... ... ... ... жергілікті халқын түріктендіруге,
антропологиялық түрдің ... ... ... ... бір ... тұрақтап қалуына себепші болды, Бірқатар түрік
мемлекеттері пайда болған ... ... ... этникалық
процесстерде бірігу ... ... ... ... ... Түркеш қағанаты VII- VIII ғғ. Шу мен Іле арасындағы ... ... ... ... жеріне Батыс-Алтай мен
Тарбағатай ... ... ... ауып келген ... ... ... ғғ.) қарлықтың өздерімен бірге, «қарлық» атымен ... ... ... ... ғғ. ... ... ... Қазақстан территориясында Сырдария
алқабы мен Арал-Каспий алқабының ... мен ... ... сол
сияқты Жетісудан жылжып барған көшпелі түрік тайпалары мен ... ... ... ... ... ... және орталық аудандарында VIII-XI ғғ.
өздерінің ерте феодалдық мемлекетін құған Қимақ ... ... ... және ... ... ... тайпалары кіреді. Ең ірі
тайпаларының бірі - қыпшақтар ... ... ... болып қалады.
Қазақстаннын оңтүстік және оңтүстік шығысындағы халықтар ... ... ... және мәдени әрекеттестігі мен этникалық-саяси
жағынан біріге түсуіне Х-ХШ ғғ. Орта Азия мен ... ... ... Оңтүстік-шығыс Қазақстанның орасан зор аумағын алып жатқан Қарахандар
әулеті мемлекетінің құрамында ұзақ ... ... ... ... тайпаларының мемлекеттік бірлестігі (ХІ-ХП ғғ.) Ертістен Орал
мен Еділге ... ... одан әрі ... ... ұшы-қиыры жоқ кең
территорияда жайылып жатқан түрік тайпаларының ... ... ... ... жағдай туғызады.
XIII ғ. бас кезінде Шығыс және Оңтүстік Шығыс Қазақстанға Моңғолия мен
Алтайдан, Шынғысхан ... ... ... ... ... ... бойынша моңғол тілді) наймандар мен керейттер жер ауып ... ... ... ... ... мемлекеттік-саяси
бірлестіктері бар еді.
Моңғол жаулаушылығы ... ... ... ... ... ... қатты ықпал жасады. Халықтың дені ... ... ... ... ... жер ... жіберілді.
Қазақстандағы түрік тайпаларының қалған бөлігі жаңа ... ... - ... ... ... ... арасына бөлшектеніп кетеді,
бірақ территорияларды шектеп белгілерде бұрыннан қалыптасқан ... ... ... ... ... ... құрылуының
бұрынғы эволюциялық жолы кесіліп тасталады. Халықтың этникалық құрамы, оның
этникалық-әлеуметтік ұйымдасу түрлері, өмір ... ... ... және басқалары қатты өзгереді. ... жүре ... ... түрік арасына сіңіп, түріктеніп кетеді. Олардың тілі ... ... ... ... құрылып, ұлыстар ... ... ... мен ... ... осы ... ... де,
шығыстан келгендері де бар - бәр-бәрінің ... тіл ... ... ... ... ... өмірі де қалпына келеді. Қазақстанның түскей
бетіндегі қаладар қайта жаңарып, бұрынғы ... ... ... ... ... бастайды, тауар айналымы кеңейіп, ... ... ... ... ... орнығады, бұл
әрине тайпалар мен тайпалар ... ... да ... ... ... ... ... етеді. Бұл процестердің
бәрі Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы мен Моғолстан мемлекеттерінің
құрылып нығаюына байланысты болатын. Ақ ... ... ... ... ... халықтарының этникалық құрамы бірдей еді. Оларда сол уақытттың
жазба деректерінде жинақтауыш ... ... ... ... ... ... ... мекендеді. Бұл тайпалардың көпшілігі қазақтың
Орта және Кіші жүздерінің құрамынан ... Оның ... ... ХҮ-ХҮІ
ғасырлар шамасында Орта Азияға өздерімен бірге "өзбек" атын ала кетеді.
Моғолстан құрамына кірген Жетісуды орта ... ... ... ... ... атымен белгілі болған тайпалардың
негізгі бөлігі қазақтардын ... ... - Ұлы жүз ... ... енді бір ... Шығыс Түркістанға барып, ұйғырлар қатарын
толықтырады, ал үшінші бөлігі - тән-шән өңіріне өтіп, ... ... ... ... ... ... ... сияқты, ұзақ уақыт ХІҮ-
ХҮ ғғ. жеке мемлекеттер құрамында болғаны жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... жерінде үш жүз түрінде
бірнеше ... ... ... ... ... Қазақ жүздерінің
әрқайсысының көшіп-қонатын ... мен ... ... аталған
мемлекеттер территориясының негізгі бөлігімен сәйкес келетін жалпыға ортақ
этникалық территориясы болады. Ұлы жүз Сырдариядан ... ... ... ... Орта жүз ... ... ... мен Солтүстік- Шығыс
Қазақстанның бір бөлігін ... ... ... төменгі жағы, Арал
теңізінің жағалауы, Каспий ойпатының теріскей бөлігі Кіші ... ... ХҮ ғ. ... ... мен XVI ғ. қазақ халқының негізгі этникалық
территориясын мемлекет етіп біріктіру ... ... құру ... ... халықтың да қалыптасу процесінің аяқталуын тездетті.
Қазақ хандығының ... ... мен Ақ ... сол ... бір ... - оның аналардан гөрі кең, тиянақты ... ... ... ... ... Моңғол жаулаушылығынан кейін тұңғыш
рет Шығыс Дешті-Қыпшақтың Түркістан мен Жетісудың ... ... ... ... ... жуық бір ... біріктірілді.
ХҮ ғ. екінші жартысынан бастап, осы бір ... ... ... да сол ... ... ... жазба деректерде де "қазақ"
атымен белгілі болды. Деректерде бұл термин әуелгі кезде әлеуметтік мәнінде
қолданылып, «өз мемлекетінен, ... мен ... ... ... ... ... ... болған адам". (В.В.Бартольд) мағынасында
қолданылады. "Тарих-и Рашиди" мен өзге деректерде ... ... ... ... бастап Жетісуға көшіп кететін саяси топты ... үшін ... ... ... ... ... ХҮ ғ. "өзбек", "қазақ"
терминдерінің этникалық мәні болмайды. Мысалы, Ибн Рузбихан XVI ғ. ... ... деп ... ... хан ... ... асыл текті үш
тайпаны өзбектерге жатқызады. Қазір (олардың) біреуі - шайбанилер, ал оның
мәртебелі ұлы ханы ... ... ... ... ... ... және ... отыр. Екінші тайпа - қазақтар, олар ... ... ... ержүрек батылдығымен әйгілі, үшінші тайпа - маңғыттар, олар
патшалары астраханнан".
Жәнібек пен Керей хандығы ... ... ... ... ... ... деп атала бастады. Бірте-бірте "қазақ" атауы этникалық
мәнге ие болады да, Шығыс Дешті-Қыпшақтың, ... мен ... ... ... ... ... этнонимі ретінде қолданыла бастайды.
ХҮІІ ғ. және ХҮІІІ ғ. басындағы Қазақ хандығының саяси дамуы. Қазақстан
аумағында мемлекеттілік ... ... ... ... Ол көне ... орта ... ... аумағын мекендеген көптеген тайпалар мен
халықтардың тарихына байланысты. ... ... ... ... тарихи әдебиетте Қазақ хандығының ... ... ... ... бірі ... ... ... ХІV-ХV
ғасырлар болды. Сол кезде Шығыс Дешті Қыпшақтың (Қазақстанның далалық
бөлігі), Жетісу мен Түркістанның ... ... орта ... Қазақстан аумағы осылай аталған) көшпелі, жартылай көшпелі және
отырықшы-егінші халқын этникалық және ... ... ... ... ... бұл күрделі дәуірдің ... ... ... - ... Қыпшақ пен Орта Азиядағы (Мауереннахрдағы) Шыңғыс
ұрпақтары иеліктерінің ... ... ... нақ ... ... ... құрылуымен сипатталады.
Қазақ хандығының пайда болуы Шығыс Дешті Қыпшақтың, Жетісу мен
Түркістанның кең ... ... ... ... ... ... Көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы-егіншілік,
қала шаруашылығы қалыптасқан аралас ... ... ... ... ... ... ... тұтас экономикалық ауданның құрылуы
аймақтың бүкіл жерінің бір ... ... ... қолайлы жағдай
әзірледі. Аймақтың көшпелі және отырықшы халқының экономикалық ... ... ... Қазақ рулары мен тайпаларының
этникалық жағынан бірігуіне, халықтың ұзаққа созылған ... ... ... ... ... ... Өз ... Ақ Орда, Моғолстан,
Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы шеңберінде жергілікті этникалық негізде
мемлекеттіктің даму ... ... ... ... ... ... ... қажет екенін түсінуіне жәрдемдесті. Этникалық қауымдастықты
айқындайтын көптеген элементтерді - тіл, ... ... ... ... халықтың ғұрпы, ойлау салты элементтерін қайта жаңғыртуда,
оны дамыту мен этникалық ... ... ... ... ... ... мемлекет қана халықтың этникалық құралу процесіндегі
ықпалдардың әсерін ... оның ... ... ... ... ... ... көшпелілердің мемлекеттілігі егінші өңір мен
қалаларды жаулап алуы арқылы қалыптасады ... ... ... атап ... ... ... шындыққа қарағанда арғы ата-бабалары сияқты қазақтар таза
көшпелі мал шаруашылығымен айналыспаған, олар ... ... ... ... те, қала ... де ... ... қазақ мемлекеттігі Ақ Орданың өзінде-ақ қалыптасқан.
Халықтың шаруашылық үлгісінің, ортақтығы, ... ... ... ... ... аумағында түрік тілдес тайпалардың тіл жөнінен жақындығы
орын алған. Ақ Орда мен ... ... да, ... ... ... ... ... аумағы болды.
XV ғасырда Ақ Орда әлсіреп, феодалдық талас-тартыстар жағдайында ... ... қаза ... ... ... ... көп ... Шайбани ұрпағы Әбілқайырдың қолына көшуі - нақ сол Жошы ... ... ғана ... ... Ал халық өзгермей, нақ сол аумақ
шеңберінде қалды, оны шаруашылықтың ... ... пен ... ... ... ... ... ыдырағаннан кейін нақ сол
қалыптасқан ... нақ сол ... ... нақ сол ... ... ... ... қана алмасып, Жошы ұрпақтарының
бұрынғы тармағының (Ақ Орда ... ... ... ... ... ... алмасуы, саясат саласындағы езгерістер
қоғамның экономикалық негізде әсер еткен жоқ.
Қазақ халқының негізін ... Ақ Орда ... ... ... ... "қазақтарының" Әбілқайыр "өзбектерінен" этникалық құрамы жөнінен ... ... ... ... материалдық тұрмысы, шаруашылығы
жөнінен де еш айырмашылығы болмады. Қазақ хандығы Ақ ... ... ... ... ... ... Орда ... Әбілқайыр хандығын, Моғолстанның солтүстік бөлігін
(Жетісуды) және Ноғай ... ... ... ... ... ... Осы мемлекеттерде мемлекеттік даму, шаруашылық, ... ... ... ... ... ... біртіндеп жоюмен бірге
XIV-XV ғасырларда қазақ халқынын одан әрі бірігу, топтасу процесі жүріп
жатты. Моңғолдар жаулап ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы
өмір сүрген кезең бойында нақ ... ... ... ... ... ... жағынан жақын топтардың саяси бытыраңқылығын жою, саяси
және шаруашылық байланыстардың үзілуіне әкеп соққан ... ... ... жою, сол үшін сол ... іс ... ... болып
қалыптасқан қазақ тайпалары мен руларын мемлекет етіп біріктіру міндеті
барынша ... ... Оны ... ... біртұтас мемлекет құру жәрдемдесе
алатын еді. Ол кейінгі ғасырларда қазақ ... ... оның ... ... ... сан ... мәдениетінің дамуын қамтамасыз
еткен Қазақ хандығы болуға тиіс еді.
ХҮ – ХҮІ ғғ. Қазақ хандығы.
Қазақ хандығының негізін ... Ақ Орда ... Ұрұс ... ... мен ... еді. Қазақстан рулары мен тайпаларының едәуір
бөлігі сонау XV ғ. 40-50-жылдарының өзінде ... ... - ... ... Сырдарияның төменгі ... ... ... ... мен ... ... ... Әбілқайыр хан өз билігін нығайту жолындағы күреспен, көптеген Жошы
ұрпақтарының және рулар мен тайпалардың бағынбаған ... ... әлек ... ... Ақ Орда хандарының мұрагерлері бұл аумақта
тұрақты билігін қамтамасыз етіп алды.
Тарихи әдебиетте Ұрұс хан, ал сол ... ... хан және ... ... де Орда ... (Жошының үлкен ұлы деп айтылады) ұрпақтары деп
саналатын болған, дегенмен бұл туралы ... ... ... ... ... "Таварих-и гузида-йи нусрат наме" мен Махмуд бен Әмір
Уәлидің "Бахр-әл асрар фи ... ... ... ... Жошының 13-ұлы Тоқа-Темірге апарып тірейді: Жошы-Тоқа-Темір -
Үз-Темір – Қожа - Бәдік - Ұрұс хан - ... ...... -Жәнібек
хан, оны Бу Са"ид деп атаған. Қадырғали Жалаири де Ұрұс ... ... ... Тоқа Темірдің ұрпағы деп атайды ("Жамиғ-ат тауарих").
Ұрус хан мен оның ұрпақтарының Жошы ... ... ... ... тегі ... байланысты болуының
принципті маңызы жоқ. Олардың екеуі де дәстүр бойынша Ақ Орданың ... ... деп ... Тоқа ... ... XIII ғасырдың өзінде-
ақ Орда-Ежен ұлысына жатады деп саналған. Бірақ ХІҮ-ХV ғасырлар ... ... ... ... олардың көбі оның Сарайдағы тағына ... ... ... ... ... шежіреге сәйкес, Қазақ
хандығының негізін қалаушылар Жәнібек пен Керей немере ... ... ... ... туыс ... Керей ханның шежіресі: Ұрұс хан – Тоқтақия – Полад
- Керей хан. Жәнібек ханның шежіресі: Ұрұс хан – ... ... хан ... хан. Осы ... билік еткен қазақ хандарының XV ғасырдың 60-70-
жылдарындағы іс-қимылдары туралы баяндайтын ... екі ... ... хан ... дәл ... ... ... қатар
жазылады және бірақ қатаң ретпен жазылмайды. Жәнібек хан өз ... ... тура ... және ... ... оның атасы Құйыршық та хан
болған. Керей ханның Жәнібектен жасы үлкен болған және ол Ұрұс ... ... және ... ... ... еді, ал Жәнібек Ұрұс ханның
төртінші ұлы ... ... ... ... ... сұлтан сияқты хан
атағына Керей сұлтан да үміт ете ... ... ... ... ... жеңілгеннен
кейін, ол ойрандалған ұлыстарда қатаң шаралар қолданып тәртіп ... ... ... мен Жәнібекке бағынған көшпелі рулар мен тайпалардың
жағдайы бұрынғыдан да қысымшылыққа ұшырады, ... ... ... ... ... ... не оның ... оғы дарымаған бірде-
бір адам қалмады" деп жазады. Әбілқайырдың көрші ... ішкі ... ... ... отыруы, үздіксіз ... ... ... мемлекетті құлдырауға жеткізді. Осының бәрі өзбек және
қазақ тайпаларының ара жігінің ажырауына және ... ... ... ... ... ... алып келді. Моғолстан ханының Жетісу халқын
ойраттардың ... ... ... сияқты, Әбілқайырдың іс-
әрекеттері де бүкіл ... ... мен ... ... ... ... да зор ... туғызды. Халық өзінің ауыр
жағдайы үшін орта ғасырлардағы ... ... тән ... түрі - ... ... да, Жетісуда да билеушілерінің қол астынан көшіп кетумен
жауап қайырды. 50-жылдардың аяғында осындай көшіп кетуді ... пен ... XV ... ... ... ... ... басына
дейін Шығыс Дешті Қыпшақтан, Сырдария бойындағы алқаптар мен ... ... ... екі ... ... ... негізінен қыпшақ
рулары мен тайпалары көшіп кеткен. Тұрғын ... ... ... Жәнібек
пен Керей бастады. 1458-1459 жылдары Әбілқайыр хандығынан тысқары,
Моғолстанға, ... ... ... ... кетті. Көшіп кету әсіресе 1468 ж.
Әбілқайыр өлген соң, мемлекет ыдыраған кезде тым күшейіп кетеді. ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік және
Орталық Қазақстаннан Жетісуға, Шу, Талас алқабына қарай ойысуы тегін ... Ақ ... ... ең ... оның ... солтүстік
бөлігінің иелерімен ертеден бергі достық қатынастары; Жәнібек пен Керейге
қарасты өлкенің басым ... ... ... ... ең ... ... ... оның билеушісінің
Жетісудағы үкімет билігін өз ... ... тұра ... ... ... хан мен ... ханның көшіп келуін Моғолстан ханы ... және ... ... ... ... ханы көшіп келген Қазақ
басшыларының көмегімен ... ішкі және ... ... ... ... Ол ... ... да інісі Жүніс ханның бақталастық ... ... ... хан ... ойраттарға тойтарыс беру үшін ... ... күш ... ... ... Ал өз кезегінде Керей ... ... ... хандығы мен Моғолстанның толық құлдырау сәтін
тиімді ... ... ... ... ... ... Қыпшақта Ақ Орда хандары әулетінің билігін қалпына ... ... ... ... ... ... олар ... бұқарасының
наразылығын пайдалана білді.
Зерттеуші-тарихшылар Қазақ хандығы тарихын ... үшін ... ... ... ... бар. ... құрылуы мен Шығыс Дешті
Қыпшақта Қазақ ... ... ... ... ... ... ... "Та'рих-и Рашидидегі" мағлұматтарына сүйеніп, В.В. Вильяминов-
Зернов әлдеқашан-ақ хижраның 870 жылы, XV ғасырдың ... ... ... ... ... толық келтірейік. "Сол уақытта Дешті Қыпшақты Әбілқайыр
хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарды көп мазалады. Жәнібек хан
мен ... хан одан ... ... кетті. Есен-Бұға хан ... ... ... ... Моғолстанның батыс шебін құрайтын Шу және ... ... Олар бұл ... жақсы жайғасып алған кезде, Әбілқайыр өлген
соң, ... ... ... сала ... онда ... ... басталды.
Оның қол астындағылардың үлкен бөлігі Керей хан мен ... ... ... сөйтіп олардың төңірегіне жиналғандардың саны екі жүз мың адамға
жетті. Олар енді ... ... деп ... болды. Қазақ
сұлтандарының билігі сегіз жүз жетпісінші жылдан басталады, бәрін де ... ... ... хижраның 870 жылы - біздің жыл санауымыздың 1465-1466 жылдар
бес томдық ... ... көне ... бүгінге дейінгі тарихында" Қазақ
хандығының құрылған уақыты ретінде ... Бұл ... ... ... ... байланысты деп көрсетілген. Қазақ тайпалары мен
руларының бір бөлігі Шығыс Дешті Қыпшақтан ондаған жылдар бойы тап ... ... ... жоғарыда аталған ханы ... 1462 ... ... ... ... ... қарсы тура алатын нақты күш
болған жоқ. Оның ... ... хан ол ... ... ... ... бұл ... жаңа саяси құрылым - Қазақ хандығының дербес шығуы
толық жүзеге асатын құбылыс еді. Оның ... ... және ... ... ... үшін 1468 жылғы Әбілқайыр өліміне байланысты Дештідегі
оқиғалардың барысын күтудің ... жоқ ... XV ... 60-жылдарының
аяғы мен 70-жылдарының басында және одан кейінгі жылдары Қазақ хандарының
билігі Қазақ ... ... ... ... ... мен оны
мекендеген халықтары, Түркістан және Шығыс Дешті ... ... ... ... кең ... бастады. "Та'рих-и Рашидиден"
жоғарыда келтірілген ... ... ... ... "оның кол
астындағылардың үлкен бөлігі Керей хан мен ... ... ... ... ... ... Олар бұл уақытта хан болған. Бұл ... ... ... 874 жылы-1468/69 жылдар немесе тышқан жылы
- 1468 жылдың күзі) бұрын іске асқан оқиғаны білдіреді.
XVI ... ... ... ... хандығының құрылуы туралы
еңбегін жазған Мұхамед Хайдар мағлұматы жалғыз және ең ертедегі дерек ... ... ... Қыпшақ пен Түркістандағы өкімет билігі жолындағы
күресте қазақ хандарының ... ... ... ... ... ... ... тікелей бақылауынан өткен Шайбани ... ... деп ... топтама Қазақ хандығының алғашқы
кезеңі тарихына байланысты жағдайларды ... үшін ... ... ... XVI ғасырлардың басындағы бұл деректемелерде де (Камал
ад-дин Әли-Бинаидың "Таварих-и гузида-йи нусрат-наме", ... ... ... ... "Михман-наме-йи Бухара", Мас'уд
бен Усман Кухистанидің " ... ... және ... Жәнібек
пен Керей хандар аталады.
ХV-ХVІ ғасырлар деректемелеріндегі ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақта емес, Батыс Жетісуда (Шу
мен Талас алқаптарында) іргесі қаланғаны туралы мағлұматты тікелей ... ... ... Зайн ... ... (XVI ғ) ... ал-вакай" атты
шығармасында тап осы аймақты "Қазақстан" деп атауы көңіл аудартады.
Қазақ билеушілерінің алдында олар мемлекет ... ... ... бойдан-
ақ жаңадан пайда болған мемлекетті ... ... ... қазақтар
мекендейтін аумақтарды қосып алу мақсатымен оның ... ... ... ... ... мемлекеттердің жер ... ... ... ... XV ... ... үштен бірінде қазақ
хандарының Шайбани ұрпақтарымен және Моғолстан билеушілерімен өзара
қатынастарын сол ... ... аяғы мен ... ... Әбілқайыр хан өлгеннен кейін
Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан қашып келген көшпелілер ... ... ... едәуір күшейді. Жергілікті халық қолдаған Жәнібек хан мен Керей
хан Шығыс Дешті ... ... ... ету үшін ... ... ... ... күреске шығуды кешіктірмеді. Олардың басты қарсыластары
Әбілқайырдың ... - оның ұлы ... хан және ... сұлтандар - Мұхамед Шайбани мен Махмұд сұлтан ... ... ... ... ... ... ... Тоқа-Темірдің ұрпағы, Кіші-
Мұхамед ханның ұлы Ахмет ханмен, Шайбани ұрпақтары Ибақ ханмен, ... ... ... тізе коса ... ... ... шайқас
болып, Қамал ад-дин Әли Бинаидің айтуынша, "екі жақтан да көп адамдар қаза
тапты". Шайқастардың бірінде ... ... ... орда ханы ... ... Ибақ хан өлтірді. Мұхамед Шайбани інісімен бірге Қажы-
Тарханның (Астраханның) билеушісі, Темір-Құтлық ... ... ... ... ... ... Қаланы Ахмет хан, Ибақ хан және Ноғай
ұлысының билеушісі ... бек ... ... ... ... ... бірге
Түркістан уалаятына қашты, сөйтіп онда Темір ұрпактарының әкімі Мұхамед-
Мазид ... ... ... ... ... ... әскербасылары
арасынан өзін жақтаушыларды жинауға үміттенді.
1470 жылдың қысына қарай Қазақ әміршілері Түркістанда ... ... ... ... ... ұлы Махмұд сұлтан Қаратау етегінде Созақты
алды. Басқа бір ұлы Еренші сұлтан ... ... енді ... ханның өзі
Түркістанға жақындап ... ... ... ... ... ... Мұхамед Шайбанидің Мауереннахрға Темір ұрпақтарының қол
астына шұғыл түрде кетуге мәжбүр етті. Шайбанилік сұлтандарға Түркістаннан
кетуге ... ... ... өз ... ... ... жасау
қатерінің бетін бұрмақ болды. Екі жылдан кейін Темір ұрпақтарынан әскери
көмек алған ... ... ... ... ... ... басып
алды. Сырдарияның сол жағалауындағы Аркөкті, соған сүйене отырып Шығыс
Дешті Қыпшақ шекарасына ... ... ... алды. Сол кезге қарай Ноғай
ұлысының басшысы Мұса мырза Түркістанға ... ... ... Шайбанимен
одақтасуға ұмтылды. Бұған Бұрындық басқарған қазақ ... ... ... шекарасына асығыс келіп ... ... ... бірі ... ... ханы ... ... болатын. Осы
оқиғалар туралы хабарлаған деректемелерде Бұрындық хан мен Мұхамед ... ... ... ... ... ... өтті. Шайқаста Жәнібек
ханның ұлы, Созақ әміршісі Мұхамед Сұлтан қаза тапса да, ... ... ... Мұхамед Шайбани Түркістаннан Маңғыстауға кетуге мәжбүр
болды. Бұрындық хан ... ... ... пен ... ... ... соң, ... ұлы Бұрындық
хан басқарған Қазақ хандығы XV ... ... ... Қазақстан
даласында нақты саяси күшке айналды.
80-жылдарда және 90-жылдардың басында Мұхамед ... ... ... ... да ... ... қимылдары барынша табандылығымен және
қаталдығымен ерекшеленді, олардың қатынастарына Темір ұрпақтарына қоса,
моғол хандары да ... мен ... ... ... ... жүргізілді деуге
болатын үш жылдық күрестегі жеңістер Мұхамед ... 1486 ... ... шығып, Хорезмде соғыс сәттілігін іздестіруге ... аяғы - ... ... Ташкент пен Сауранда билік
құрған моғол ханы ... ... ... әкесі Жүніс хан 1487 ж. Ташкентте
өлген еді) қазақ хандары мен Шайбани ... Сыр ... ... күресіне араласып, бірде бір жағын, бірде екінші жағын қолдай ... ... ... кеңейтуге тырысуы сәтсіз болған жоқ. 1488 жылы
ол Темір ұрпағының әкімі Мұхамед-Мазидті Отырардан қуып шықты. Сыр өңірінде
қазақтарға қарсы өзге ... ету үшін ... ... Шайбаниді шақырды.
Моғол ханынан қолдау тауып және Отырарға сүйене отырып, ... ... да екі ... ... Сауран мен Ясыны (Түркістанды) басып алды.
Қазақ хандары мен Мұхамед Шайбани арасындағы соғыс ... ... ... ... ... ... жатты және ғасыр аяғына қарай
уақытша бітіммен аяқталды. Бұрындық хан ... екі ... ... ... ... ... Отырар, Ясы (Түркістан), Аркөк,
Үзкент қалаларында өз ... ... ... нығайтып, олардан Темір
ұрпақтарының әкімдерін ығыстырып шығарды. Ташкент пен Сайранда моғол ханы
Сұлтан Махмұд отырды. Түркістан ... ... ... ... Созақпен қоса алғандағы жапсарлас ауданы және онын теріскейі мен
күнгейіндегі, Сырдарияның төменгі ағысындағы басқа да қоныстар, Арал ... ... ... ... ғасырдың аяғына қарай қазақ хандарының мемлекеті ... ... ... ... ... ... Оның ... Жетісудан басқа Оңтүстік
Қазақстанның жоғарыда аталған қалалары мен алқаптар, төңірегіндегі далалық
аумақтармен бірге, ... ... ... төменгі ағыстары мен
Солтүстік Арал жағалауы, ... ... ... ... ... ... де ... Шайбани әулетіне қарсы ұзаққа созылған ... ... ... ... келуіне кедергі жасады. Мұхамед ... ж. қол ... ... ... бір ... ... Мауереннахрға
кетті де, Түркістанның Оңтүстік бөлігінде өзі ... ... ... ... басқыншылық мақсатпен Темір әулеті мемлекетіне ұмтылды.
XV ғасырдың екінші ... ... ... ішкі ... ... ... оқиғалар моғол хандарының Оңтүстік-Шығыс
Қазақстандағы ықпалының біртіндеп әлсіреуіне, ал сонан соң, XVI ... ... ... және бұл ... ... тайпаларының олардың
билігінен шығуына негіз жасады. Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ... ... ... билігінен шығып, басқа ... бір ... - ... ... ... ... ... кейіннен бір әулет хандарының (Моғолстандағы Шағатай
ұрпактарының) билігінен шығып, басқа ... ... ... ... ... Орда хандары ұрпақтарының) билігіне ... ... көп ... ... ... ... ... ортақтығымен, достық
қатынастарының дәстүрлігімен түсіндіруге болады.
XVI және XVII ғасырлар қазақ халқының тарихында айырықша орын ... ... ... ... бұрын әр мемлекеттің құрамында болып келген
қазақ руларын ... ... ... ... ... Республикасының
территориясын қалыптастырды және қорғады.
Бұрындық хан басқарған жылдары (1480-1511) ... ... ... бар, Сыр ... ... ... ... Түркістан
қалалары үшін Әбілқайыр ханның немересі Мұхаммед Шайбани басқарған өзбектер
мен қазақтар арасында 30 жылға жуық ... ... ... ... ... 1500 жылы ... ... басып кіріп, ондағы билікті
Әмір Темір әулетінен тартып алады. Аз ... ... ... ... ол Сыр бойындағы қалаларды басып алу үшін бірнеше жорықтар жасады.
1510 жылы Көк Кесене шайқасында Қасым ... ... ... ... ... ... ұрыста ірі жеңіске жетіп Сыр бойындағы қалаларға
берік орнықты.
XVI ғасырдың басында ... ханы ... ... ... билігі не таласқан алауыздықтың салдарынан Моғолстан мемлекеті
ыдырады.
Моғолстанның орталық өңірі - ... ... көбі және оны ... ... ... ... ... хан басқарқан жылдары (1511-1518) қазақ халқының саны 1 миллионға
жетіп, қуатты мемлекетке айналды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... әйгілі болды. Қасым хан
Мәскеу князі III Василиймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Әмір Темірдің ... ... Ұлы ... ... ... ұлы ... ... өзінің атақты "Бабырнама" кітабында: "Қазақ
халқының бұрынғы-соңғы ... ... ... ... құдіретті
әмірші болған емес. Оның үш жүз мың әскері бар еді" деп ... ... ... ... ... ... ... Рашиди" деген еңбегінде:
"Шыңғыстың ұлы Жошы ханнан соңғы жерде бұл ... ... ... ... ... жоқ" деп ... хан алғашқы қазақ заңы "Қасқа жолды" жарыққа шығарды. Бұл заң
қазақтар ... ... ... ... ережелері негізінде
жасалды.
Бұл заңның сол кездегі мұсылман елдердегі жаппай қолданылып, ... ... ... ... ... ... өміріне үйлесімді етіп жасалды.
Халық арасында бұл заң ... ... ... ... деп ... ... тұсында Қазақ хандығының ... ... ... аймақтарын біріктірді.
Хандықтың шекарасы батыста Жайыққа, Оңтүстік-батыста ... ... ... ... ... ... алып жатты, солтүстікте
Ұлытауға дейігі ... ... ... көп ... ... ... ... Қазақ хандығын басқарған Мамаш (1518-1523), Тахир
(1523-1533), Буйдаш (1533-151557), Тоғым (1533/34-1537/38) ... ... ішкі ... ... ... ... өзбектермен және
моғолдармен күресте, Қасым ханның кезінде ие болған ... ... ... ... ... ... ... Хақназар ханның басқарған жылдары
бұрынғы күш-қуатына ие болды.
Хақназар Қазақ хандығын 42 жыл (1538-1580) биледі. Ол ... ... ... сонымен бірге сыртқы саясатта дипломат екенін керсетті.
Хақназар хан басқарған ... ... ... ... ... ... ... кезде батыста күшейе түскен орыс мемлекеті шығысқа қарай жылжып
1552 жылы Қазақ хандығын, 1556 жылы ... ... ... ... ... байланысты, Еділ мен Жайық арасындағы ұлан-байтақ территорияны
мекендеген Ноғай Ордасы ыдырай бастады. Ноғай ордасындағы ... ... ... ... ... ордасының әлсірегенін пайдаланып Хақназар Ноғай ... ... ... қосып алды. Соған байланысты ... ... ... ... деп ... ... Ордасы 1569 жылы өзінің мемлекет
ретінде өмір ... ... ... ... Моғолстан мемлекетінің Жетісуға жасаған бірнеше
жорықтарына тойтарыс берді. Орта Азиядағы күшейіп келе жатқан ... ханы ... ... ... жөнінде шарт жасасты.
XVI ғ. 60-70 жылдары соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік ... Орта Азия ... ... ... ... одан әрі ... Хақназар II Абдаллахпен бірлесіп, Ташкент
билеушісі Баба ... ... ... ... бұрын өзбектер басып алған
Түркістан аймағындағы бірнеше қалаларды қайтарып ... жж. ... ... ... ... хандығын басқарған Тәуекел
ханның тұсында (1582-1598) Қазақ хандығының территориясы одан әрі ... ... ... ... ... ... бөліп қазақтарға қарады.
Соған байланысты Тәуекелді "Қазақ пен қалмақтың ханы" деп атады.
Қазақ хандығы күшейіп алғаннан кейін 1598 жылы ... ... ... ... ... ... ... Самарқант қалаларын басып алды.
ХҮІІ ғ. және ХҮІІ ғғ. басындағы Қазақ хандығы.
Тәуекел хан 1598 жылы ... ... ... жараланып, Ташкент
қаласында қаза болды.
Оның орнына болған Есім хан ... ... ... ... Бұл ... ... қаласы өзінің аймағымен қоса Қазақ хандығына қарады.
Қазақтар 1798 ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының тағына отырған Есім хан (1598-1628)
бүкіл ... ... ат ... ... ... хандығының шекарасын
кеңейту, қорғау жолында халқына өлшеусіз қызмет етті. Халық оны ... ер ... деп ... ... ... ... ханы ... Ташкент, Түркістан аймағын
қайтару үшін 1612-1620 жылдары ... ... рет ... ... ... қазақтар өз жерлерін қорғап қалды.
Сонымен бірге Есім ханның кезінде қазақ жеріне ойрат ... ... рет ... ... Бұл ... қазақтар тойтарыс
беріп отырды. Есім ханнан кейін ... ... ... оның ... ... жылы ... ... бытырап жүрген ойрат тайпаларын біріктіріп,
Моңғолияның батыс ... ... ... ... ... ... ... тайпалары біріккеннен кейін Қазақ хандығына үлкен қауіп туғызды. Осы
кезден бастап жоңғарлардың Қазақ жеріне ірі шапқыншылықтары ... хан ... ... ... мен жоңғарлардың арасында үш ірі
соғыс болған. Біріншісі 1635 ж., екіншісі 1643 ж., үшіншісі 1652 жылы. 1643
жылғы ұрыста ... екі ... ... ор қазып, жоңғарларға қарсы
соғысты. Осы соғыста Жәңгір хан 6 мыңдай ... 50 мың ... ... Осы ... ... ханға Самарқан билеушісі Жалаңтөс Бахадүр
20 мың әскерімен көмекке келген.
Жәңгір хан 1652 жылы кезекті қазақ-жоңғар соғысында қаза ... ... ... ... ... ... хан (1680-1718) да
айрықша орын алады. Тәуке хан тұсында Қазақ хандығының астанасы Түркістан
қаласы болды.
Тәуке хан ... хан мен Есім ... ... ... ... ... заң жораларын бірізге түсіріп, "Жеті Жарғы" зандар жинағын жасады.
Үш жүздің басын біріктіріп, олардың көшіп-қону конысын белгіледі. Әр
руға ... ... ... ... Жыл ... ... ру ... жинап
Күлтебеде кеңес өткізді.
Тәуке хан тұсында хан кеңесі, билер кеңесі ... ... ... хандығына "Қасым ханның қасқа жолы", "Есім ханның ескі ... ... ... ... деп аталатын зандар болды.
Қасым ханның кезіндегі заңдар жинағы бес бөлімнен тұрды:
1. ... заңы (мал, ... жер ... шешу ... қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, мал тонау, ұрлық)
3. әскери заң (қосын ... ... ... ... ат, қару жарақ);
4. ... ... ... ... қатынастарда
сыпайылық, әдептілік)
5. жұртшылық заңы (ас, той, мереке үстіндегі ережелер)
Қасым ханның қасқа жолы бір ғасырдай қолданған соң, ... ... Есім ... тұсында "Есім ханның ескі жолы" деп аталған.
Тәуке хан тұсында "қасқа жолдың" бұрынғы бес ... тағы да екі ... ... Жарғы" деп аталды. Бұл жаңадан қосылған екі тарау: жер ... заң мен құн дауы ... заң ... жылы Тәуке хан дүние салды да, Қазақ елі үшке бөлініп кетті. Бір-
бірімен алты бақан алауыз хандар бір қазақтың баласын үшке ... ... ... ... ... кезеңді Жоңғар ханы Сыбан Раптан қапы
жіберген жоқ. Көрші мемлекеттерден қару-жарақ сатып алып 80 мың ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хандардың
қырсығынан береке-бірліктен, күш қуаттан айырылып қалған ... ... ... ... ... ... Ташкент пен Түркістанды басып алып тонады.
Осыған байланысты Ұлы ... Орта ... көп ... Самарқан мен
Бұқараға барып бас сауғалаған. Кіші жүз Хиуаға қарай көшті.
Ата-баба қонысынан, туған-туысқанынан, барлық ... ... бұл 1723 ... ... ... ... ... шұбырынды, Алқакөл
сұлама" деп атады. Кіші ... оны ... ... ... ... ... ... төнген құдіретті жылдары 1 жарым миллиондай
адам қырғынға ... басы ... ... ... ... елін ... ... үшін
Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Райымбек,
Тайлақ, Саурық сияқты батырлар атқа ... ер ... ... әр ... ... ... ... кек
қайтара бастады.
Қазақ халқы жауға қарсы азаттық соғысына, Отан соғысына көтерілді.
Үш жүздің билері, батырлары Шымкенттен 30 ... ... ... 5 ... жердегі Ордабасы аталып кеткен төбе басында ... ... ... ... келді.
Бас қолбасшылыққа Кіші жүздің ханы Әбілқайыр сайланды, Үш ... күші 1728 жылы ... ... ... ... ... ... қолына соққы беріп, жеңіске жетті. Бұл жеңіс халықты рухтандырып,
жауға қарсы жаңа күреске шығуға, ... ... ... ... ... бел ... 1730 жылы көктемінде Балқаш ... ... ... жерде Үш жүздің қазақ әскері басқыншы жоңғарлар қолын тас-
талқанын шығарып жеңді.
Бірақ бұл жеңіс ұзаққа бармады. Аңырақай ... ... ... ... ... бас хандыққа талас басталды. Үміткерлер үшеу еді. Біріншісі
барлық қазақ әскеріне қолбасшылық ... және ... ... ... жүздің ханы Әбілқайыр, екіншісі - Болаттың інісі Сәмеке, үшіншісі-
Болаттың жас ұлы Әбілмәмбет.
Хан ... ... осы ... ... ... ... Әбілқайыр Орынборға қарай көшті. Енді ол бүкіл үш жүзге хан болу
арманын Ресейге арқа сүйеу арқылы іске асырмақ болды.
Қазақстанның ХІҮ ... ... ғ. бас ... ... ... ... қоғамы бір-біріне қарама-қарсы негізгі
әлеуметтік топтан – ақсүйектер мен қарсүйектерден тұрды, олардың
экономикалық жағынан ғана ... ... және ... ... жағынан да
айырмашылығы болды.
Шыңғысханның әке жағынан тарайтын, хан болмаған ұрпақтарын білдіру үшін
сұлтан терминімен қатар «төре» немесе «оғлан» термині қолданылған. Алайда
«төре» ... сөз ... ғана ... ... көп ... – жалпы
алғанда көрнекті және атақты адамдарды да, қазы, ... де ... ... ... сұлтандарға ұлыс адамдарына әскери-саяси билік етуге
де, іс жүзінде жайылымдарды, су көздерін және т.б. ... де ... еді. ... ұлыс ... ұлыс ... мұраға алатын құқығы бар
жеке иеленуші емес, ең алдымен ұлысты басқару және ұлыс әскеріне
қолбасшылық ететін құқығы бар ... ... ... немесе қожаны
өлтірген адам, - делінген «Жеті Жарғы» қаулыларында, - өлтірілген адамның
туыстарына жеті адамның құнын төлейді. Сұлтанға немесе қожаға тіл тигізіп
ренжіткен 9 мал, ал қол ... 27 мал ... ... ... ... ... тағы бір ... – оларға дүре соғуға болмады
және билер соттамады. Шыңғысханның ұрпақтарын сұлтан немесе ханның ... ... ... ... қарапайым адамдардың оларды атымен
атауына болмайтын еді, есімінің орнына тақсыр (мырза) деген қолдануға тиіс
болды. Сұлтанмен кездескен кезде кез-келген қарапайым адам ... ... бір ... ... ... ... тиіс ... Сәлеміне жауап
ретінде сұлтан оның иығына қолын салған. Сұлтанның үйі ақ киізбен жабылған.
Ақсүйектердің барлық өкілдері тек қана ақ киіздің ... ... ... ... ... ... міндеткерліктер
атқармады. Қазақ ұлысы барлық сұлтандардың «Асқар» деп аталатын бір ғана
ерекше ұраны болды, оны қарапайым халық – қарасүйектер қолдануына ... ... ... ... ... өзге ... ... аталады. Қарасүйек адамдардың әр-түрлі категорияларын атау үшін бірнеше
термин: қараша, ... ... ... ... ... қолданылды.
Әлеуметтік қарасүйектер тобында рулар мен тайпалардың басшылары –
билердің ғана ерекше құқықтары болды. Би ... сөз ... бек ... өзгерген түрі болып табылады және деректемелерде ХҮ ғасырдан ерте
кездеспейді, ал түріктердің ... ... сөзі ... ... ... «әмір» деген сөздеріне сәйкес келеді.
Көшпелі қазақтар қоғамында жеке басы ... ... ... бас
бостандығы жоқ еркектер (құлдар) мен бас бостандығы жоқ әйелдер (күңдер)
болған.
ХҮІ-ХҮІІ ғасырлардағы ... ... игі ... ... ... ... ... Түрік-моңғолдың «батыр», «баһадүр» сөзі бастапқыда
шайқас алдында жауын жекпе-жекке шақыратын батыл, ержүрек адамды білдірген.
Шыңғысхан кезінен бастап батыр – «феодалданған әскери-көшпелі шонжарлардың»
өкілдеріне ... ... ... ... ... сондай-ақ
шайқаста жеке басының көрсеткен ерлігі немесе соғыс қимылдарына шебер
басшылық еткені үшін хан ... ... ... ... ... Бұл сөз
атақ ретінде адамның атына қосылып айтылған.
«Ақсақал» - түрік сөзі. Деректемелердің мәліметтеріне қарағанда, саяси
өмірде айтарлықтай рөл атқарған.
Мәдениеті. ... ... ... Қазақ хандығының экономикалық және
мәдени өмірі Оңтүстік Қазақстанның тарихымен ... ... ... ... ... қала ... мен отырықшы–егіншілік мәдениет қазақтың
этникалық аумағының нақ осы, бірден-бір ауданында сақталып қалды.
Оңтүстік Қазақстан ХІҮ-ХҮІ ғасырдың жазба деректемелерінде Түркістан
деп аталады.
Бұл тарихи ... ... орта ... деректемелерінде
Мауреннахр (Сырдария және Әмудария өзендерінің аралығы осылай аталған) мен
Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... ... мен ... ... көсіліп жатқан далалық кеңістік) арасында жатқан Орта
Сырдария алабына қатысты айтылады, яғни оңтүстік-шығысында – Сайрам
қаласынан оңтүстікке таман (Шымкент маңайында), Шыршық және ... су ... және ... – Қаратау жотасымен
шектелетін Сырдарияның сол жағалауын бойлай ... кең ... ... деп атаған.
ХҮ-ХҮІ ғасырлар шебінде, Қазақ хандығының нығаю дәуірінде ол айтқан
«Түркістанның отыз бекінісінің» ең ірілері Сырдарияның оң жақ ... ... ... ... Ясы ... ... Сайрам, Сауран, Иқан, оның
сол жағалауындағы Аркөк, Үзгент, Аққорған, Қожан, Қаратаудың теріскей
беткейіндегі Созақ, ... ... ... Сол ... деректемелерінде
қалалар мен қалашықтардың, бекіністер мен қыстақтардың жиырмадан ... ... ... (археологтар тапқан қала жұртының саны бұдан артық).
Мәселен, Ясы қаласының төңірегіндегі Иқан, Қарнақ, Йунка, Қарашоқ, Сура
қалалары мен қыстақтарын айтады. ... ... ... ... ... ... ... қалашығы, төменіректе Арыста-Халадж-Қараспан, Жақанкент
(Иаканкент) болған. Қаратау беткейлерінде Қарақұрым қонысы мен Жылан-
Қарауыл бекінісі болған.
Қалаларда құрылыс ісі және соған байланысты қолөнер (кірпіш, ... ... Қала ... ... үйлер, мешіттер, медреселер,
мазарлар, моншалар, дүкендер, жабық базарлар, керуен-сарайлар, кесенелер
салынды.
ХҮ ғасырдың екінші жартысы – ХҮІІ ... ... ... ... мен ... ... арқылы Орта Азия мен Ресей сауда
экономиканың дамуында ... ... ... ... мен орта ... арқылы сауда және дипломатиялық қатынастары ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда
жанданды.
Халықаралық саудамен ... ... ... ... ... саудасы және жергілікті сауда жүргізіледі. Сырдария қалаларынан
далаға астық, қала қолөнерінің өнімдері, мата ... ... ... және ... ... ... товарлармен
базар арқылы жабдықтап отырды.
Қазақтардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болды. Қазақтар негізінен
қой, жылқы және түйе өсірген; қазақтардың шаруашылығында ... ірі ... орын ... ... ол жыл бойы ... әсіресе қыс кезінде қар
астынан тебіндеп жайылуға нашар бейімделген.
Деректемлердің ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы аумағының түрлі аудандарында
егіншіліктің дамуы мейлінше әркелкі болды, аудандардың басым көпшілігінде
егін шаруашылығы төменгі ... ... ... болмады. Алайда, кейбір
аудандарда егіншілік зор маңызға ие болды, бұл ең алдымен Жетісу ... ... ... ... шаруашылығында әр түрлі қолөнер мен үй кәсіпшіліктері
елеулі орын алды, олардың ... мал ... ... өңдеумен
байланысты еді. Қазақтар ежелден тері өңдеп, киіз басуды, оларды түрлі
түске бояуды білген, олар теріге, металға және тағы басқа ... ... ... ... ... және ... тігу тәсілін шебер
меңгерген.
Өз мемлекетінің құрылуы қазақ халқы рухани мәдениетінің одан әрі
дамуында зор маңызы болды. Оның түрі тақырыбы мен мазмұны ... ... ... ... ... ... жалғастырды. Оның құрамында
аңыз хикаялар мен кейінгі фольклорлық туындылар, орта ... ... ... мен ... төл әдебиеті, тарихи шежірелік және құқық
қатынастар мен ... ... ... және ... пен ... ... ... ойындары түгел қамтылған.
Дербес мемлекеттілік, оны қорғау мен нығайту қажеттілігі жағдайында бір
мезгілде әрі көреген ... ... ... әрі ... бас ... ... серігі мен кеңесшісі, әрі тайпаның жауынгер басшысы ретінде
көрінген жыраулардың рөлі едәуір арта түсті.
ХҮІ-ХҮІІІ ... ... ... аса ірі ... – Шалкиіз
(Шалгез) Тіленшіұлы (1465-1560), Доспамбет жырау (шамамен 1490-1523),
Жиембет Жырау (ХҮІІ ғ.), Марғасқа жырау (ХҮІІ ғ.), Ақтамберді ... ... ... ақын (ХҮІІІ ғ.), Үмбетей жырау (1693-1787).
Қазақ хандығының мемлекеттік құрылысының өзіндік ... ... ... жағдайлары мен өзіндік ерекшелігі бар қазақ қоғамы «билер
сөзі», «билер айтысы», «билер дауы», ... ... ... ... деп
аталатын көркемдік мәдениеттің бірегей түрін туғызды.
ХҮІ-ХҮІІІ ғасырлардағы би-шешендер арасында мемлекеттік және қоғамдық
қызметінің маңыздылығы жағынан, шешендік өнерінің күші мен ... ... Төле би ... (1663-1756), Қазыбек Келдібекұлы (1665-
1765) және Әйтеке Байбекұлы (1687-1766) ... ... орын ... ... ғана емес, сонымен қатар Ресейде, Жоңғария мен Цин империясында
танымал болған.
Қазақ халқының рухани мәдениетінде жазбаша әдебиет те ... ... ... ... ... ортада және көбінесе тарихи шығармалар
түрінде қалыптасты.
Тарихта сақталған шежірелік және наративтік ... ... ... ... ... ... орта ғасырдағы Орта Азия мен Қазақстанның түрік
халықтары көркем әдебиетінің ескерткіштері ретінде де ... бар ... ... ... ішінен Захир ад-дин Бабырдың (1483-1530) «Бабыр наме»,
Камал ад-дин Бинаидың «Шайбани намесін», Мұхамед Хайдар Дұғлатидің (1499-
1551) «Тарихи Рашидиін», Қожамқұл бек ... ... ... ... ... ... ... Баһадүрдің (1603-
1664) «Түрік шежіресін» және басқаларын арнайы бөліп көрсетуге болады. Бұл
авторлар тек ... ... және ... ... тарихын
баяндаумен ғана шектелмеген. Олар өз суреттемелеріне қоса көркем бейнелер
жасап, ауыспалы мән беріп ... ... ... ... ... әдеби көріністерін беріп, өздерінің сөз саптауларын алуан түрлі
айшықты ... ... ... ... ... ... ... таланты мен кең көлемді эрудициясы бар екендігін дәлелдейтін
өлең ... ... ... ... ... – материалдық мәдениеттің тамаша ескерткіші.
Қазақтың киіз үйі ағаш сүйегі мен киізден тұрады. Ағаш ... ... ... ... 1) ... ...... олардан киіз
үйдің қабырғалары (кереге) құралады; 2) күмбез сүйегі (уық); 3) дөңгелек
төбесі (шаңырақ); 4) есік немесе сықырлауық. Ағаш ... ... ... бір киіз ... сәйкес келеді, оларды шебер қазақ әйелдері
жасайды, олар: 1) ... ... ... олар бірнешеу; 2) үзік
күмбезге жабылады, олар екеу; 3) түндік – шаңыраққа жабылатын шаршы киіз;
4) Киіз есік – киіз ... есік ... ... тұратын ұзынша киіз.
Қанаттың тор көзі ортасынан қиғаштап жіңішке қайыстармен (көк)
біріктірілген шағын кереге ағаштарынан құралады, уықтар ... ... ... ... жақсы талдан жасалды. Дөңгелек шаңырақ қайыңнан иілген екі
жарты шеңберден құрастырылады, ал есігі екі жаққа ... ... ... етіп ... ... ... ... киіз үйлер: 6 қанатты, 7 қанатты, 8 қанатты
және т.б. ... ... ... яғни ... құралатын қанаттары
неғұрлым көп болса, киіз үй соғұрлым үлкен ... Киіз ... ... жабылып, арқанмен бекітілген. Қыста жылы болу үшін киіз үйді екі
қабат киізбен ... ... әсем ... ши ... ... әдетте
киіз, тері, кілемдер төселген. Көшпелінің киіз үйінің ортасында күз бен қыс
айларындағы суықта үйді ... ... ошақ ... ... бар ... ... үйлер салынған. Киіз үй
тәрізді дөңгелек жартылай жертөбелер немесе киіз үйге ұқсатып, жоспарланған
жербетіне дөңгелетіп тұрғызылған ... ... жер ... ... (бір, екі, үш ... қолда бар табиғи материалдан: өзен
аңғарларында шикі кірпіштен, тауларда тақта тастардан салынған.
Қазақтың темір ұсталары негізгі ... ... ... ... шеге және ... жасады. Темір ұсталары сонымен қатар басқа
да шаруашылық-тұрмыс заттарын, қару жарақтар, найзалар менжебелердің темір
ұштарын соққан. Қазақтардың негізгі қаруы ... пен ... ... ... ... түрлерінен айбалта, шоқпар, жалғыз сапты күзді,
екі басты шоқпар, бір шоқ жылқы қылымен шашақталып, қарсыласын ерден жұлып
алып үшін ... ... ұзын ... ... ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН (ХҮІІІ – ХХ ғғ.)
16 – 20 дәріс.
ХҮІІІ ғ. бірінші ширегіндегі Қазақстан.
Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... ... ... түрткі болды. Тәуке хан өлгеннен кейін
қазақ хандығының ішкі жағдайы қиындай түсті. Тәукенің орнына Қайып сұлтан
аға хан ... Кіші ... ... ... билейтін Әбілқайыр хан өзінің
Қайыпқа бағынышты, оған тәуелді екенін мойындайды. Бірақ көп ... ... аға ... ... ... алады.
Орта жүз бен Кіші жүздің көптеген билері де Әбілхайырды хан деп
танымады, осының салдарынан ... жері ... ... сұлтандық
иеліктерге бөлініп кетті. Қазақтың ішкі саяси жағдайының ... ... ... ... ... феодалдары қазақ жеріне басып
кірді. 1723 жылы басталған бұл жойқын, әрі тұтқиылдан шабуыл Қазақ
хандығының берекесін ... ... ... ... ... бас ... ішкі
және сыртқы саяси жағдайы жоғарыда айтылғандай өте қиын жағдайда ... ... ... ... ... ... мемлекетімен қатынас жасау
саясатын жалғастырып, Қазақ хандығының күресу тәжірибесі өз ... ... ... ... қалу ... ... ... көрсетті.
Сондықтан да, Әбілқайыр хан сыртқы шапқыншылықтардан қорғану үшін және хан
билігін ... ... ... тіректі солтүстік-батыстағы көршісі – Ресей
мемлекетінен іздеуге мәжбүр болды. Әбілқайырдың Түркістаннан Ырғыз жағына
кетіп қалуы, Кіші жүз ... ... қол ... ... пен башқұрт
феодалдарының қазақ жеріне тынымсыз шабуылдарын күшейтті.
Ресей патшасына бодан болуы туралы 1730 жылы қыркүйектің 8 күні хат
жазып, елшісі ... мен ... орыс ... ... ... бұл тілегін Анна Ионовнаның үкіметі қабылдап, қазақтарды
Ресейдің қарамағына алуға ұйғарды. Содан соң 1731 жылы 19 ақпанда
императрица Аннаның ... ... және ... ... халқына олардың Ресей
бодандығына қабылданғаны туралы грамотасын тапсыру үшін және Кіші жүз
қазақтарынан ант ... ... ... коллегиясының тілмашы әрі дипломат
А.И.Тевкелев басқарған елшілері келді. Елшілер Қазақстанның Ресей ... ... ... ... ... Анна ... Әбілқайыр атына
жазылған грамотасы мен қазақ сұлтандары үшін көптеген ... ... жылы ... ... 7-10 ... Кіші жүздің ханы Әбілхайыр бас
болып 27 сұлтан Ресейдің қол астына бодан болғандығын сендіріп ант ... өзі ... ... ... ... кезеңі еді. Кіші жүз ханы
Әбілқайырдың Ресейге кіруіне Кіші жүз бен Орта жүз сұлтандары мен ... ... ... ... ... ... ... келгенде, Ресей мен
Қазақстан қарым-қатынасында жаңа кезең болғандығын естен шығармауымыз
керек.
1735 жылы желтоқсанның аяғында Орта жүздің Ресей қол астына қабылдануын
қуаттаған жаңадан ... ... хан мен ... ... Орта ... ... ... өтінді. Орта жүздің ханы Әбілмәмбет 1740 жылы Ресейге
қосылу жөнінде Орынборда ант берді.
Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... де ... ... ... ... қойған жоқ. Ресей патшасы өз алдына нақты міндеттер қойды.
Біріншіден, Ресей империясының шығыс шекараларының қауіпсіздігін қамтамасыз
ету. Екіншіден, ... ... ... ... және қазақ жерін Шығыс
елдермен сауда жасаудағы дәнекерлік мақсатта пайдалану болды. Патша
үкіметінің бұл ... ... ... ... істер коллегиясының
нұсқауынан анық байқауға болады.
Ресей патшасы Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен оның айналасындағы ... ... ... өз ... нығайта түсті.
ХҮІІІ ғ. соңы мен ХІХ ғ. бірінші жартысындағы Қазақстан. 1734 жылы
Кириллов экспедициясын Орынбор өлкесіне аттандырып жатып, патша ... ... ... ... ... ... даласымен сауда байланысын күшейте отырып, қазақтарды тәуелді
ету;
- қазақ даласы мен башқұрттардың шекарасынан Орынбор қаласын тұрғызып,
оған орыс ... ... ... ... ... да, ... ... көріну, немесе сыйлықтар
беру арқылы, күш көрсету немесе үнемі үрейде ұстау арқылы болса да,
әйтеуір қалай да ... ... ... ... ... өзенін бойлай қазақтар өте алмайтындай етіп әскери бекіністердің
шебін салу;
- алтын және басқада бағалы кен ... ... ... ... ... ... мен сауда жүргізу және Арал теңізде кеме қатынастарын орнату;
- қазақтар мен ... ... ... ұстау;
- егер олардан патша үкіметінің жүргізген саясатына қарсылық білдірген
толқулар білінсе, оларды бір-біріне айдап салып, өзара қырқыстыру.
Қазақстанда отаршылдық ... ... 1731 ... ... көп ... Ресей патшалығы бұзды. Ресейге
бағынышты қалмақтардың, башқұрттардың, казак-орыстардың қазақ еліне шабуылы
тоқтаған жоқ. Ор өзенінің бойына салынған қорған-қала Орынбор Әбілқайыр
үшін емес, бүкіл ... ... ... алуға арналған бекініс болды. Көп
ұзамай Кіші жүзде – Переволоцкая, Новосергеевка, Чернореченская,
Кулагинская, Калмыковская, Иргульская, Орская, Сажерная, Губернинская
сияқты ... ... ... ... ... ... 40-шы жылдары үздіксіз қан төгіс, қарулы қақтығыстардан
титықтаған қазақтар мен ойраттар өзара жақындасуға қадам жасауға мәжбүр
болды. ... орыс ... мен ... ... Орта жүз бен Кіші ... ... кедергі жасап бақты. Орынбор комиссиясының
бастығы И. Кириллов 1734 жылы мамыр айында патша Анна Ионовнаға жазған
жолдамасында «Үш жүз ынтымақты болғанда, ... ... ... ... ... ... ... қыркүйегінде қазақ даласына құрамында поручик Д.У. Гладышев
және өзгелер бар Ресей елшілігі өз үкіметі алдында Әбілқайырдың
сенімсіздігі жөнінде және бұл ... орыс ... ... ... ... жүзеге асыру жайлы тұңғыш рет ресми түрде мәселе қойды. Осы жайды
Әбілқайыр ордасында болған прапорщик Муравиннің жазбалары да ... ... ... ... ... ... күшейтуге барынша
пайдалана алғаннан кейін, енді оны ауырсына бастады. Орыс билеушілері қазақ
қоғамының жоғарғы буынды әртүрлі топтарының арасындағы келіспеушіліктерді
өз ... ... ... ... ... ... Ақыры Барақ сұлтан
болған топ 1749 жылы Әбілхайырды өлтіреді.
Осы фактілердің өзі-ақ патша үкіметі мен жергілікті билік ... қол ... ... елге ... және ... жәрдем беру
ісіне аяқасты қарағанын байқауға болады.
Ресей империясы ХҮІІ ғасырдың аяғында-ақ Ертістің жоғарғы жағынан,
ХҮІІІ ғасырдың басында ... Үлбі ... және ... ... ... жері деп ... Орыс ... Кіші жүздің Ресей қарауына кірісімен
қазақ көшпенділерін өздері жасаған линиялар мен бекіністерін әрірек
ығыстыруға барынша күш салды. С.Д. Асфендияровтың ... ... ... жартылай қоршау ретінде Қазақстанда (Каспий, Атырау)
теңізінің жағалауына Ертістің жоғарғы сағасына дейін жеткен. Бұл уақытқа
дейін ... ... ... ... құрамалары құрылып, оларға жер бөлініп,
басқа да жеңілдіктер берілген.
Орынбор ... ... 1842 ... ... ... ... жылғы қабылданған жарлығы бойынша Кіші және Орта жүздің руларына Жайық
пен Ертіс арқылы мал айдап өтуге, Есіл мен Тобылдың ... ... тиым ... бұл ... өңірге алдын-ала бекіністер тұрғызылды.
Шекара бойындағы он шақырымдық қаптапқа жақындауға рұқсат берілмейтін
болды. Қазақ жүздері мен руларының басшылары айтылған өзендерден ... тиым ... ... қарсылық білдірді. 1761 жылы Ресей патшалығы
Бұқтырма бекінісін салды. Қазақ еліне отарлаудың қамытын берік ... ... ... бар, ... деген нүктелерге берік
бекіністер шебін құрып алып, патша үкіметі елді өлкедегі отаршылар санын
көбейту қамына кірісті.
1745 жылы ... ... ... көшіп жүрген қоңырат, татарларды
да зорлықпен қоныстандырды.
1744 жылы өз ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында ерікті шаруалар келіп
қоныстана бастаса, Орынбор өлкесіне помещиктермен қоса Ресейден әкелінген
шаруалар да көшірілді.
1807-1828 ... ... ... ... ... ... ... адамға, жасына қарамастан 15 десятина жер
бөлініп берілді. Ал, ... ... ... мемлекеттік шаруалар саны
жылдан жылға көбейе берді.
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресі 200 жылға созылып
келіп, ел ... ... ... ... ... халқымыз жеңіске
жетті.
Алайда, осы жеңіс үшін талай жыл күрескен, сол ... ... ... ... елімізге ресей империясы біртіндеп, бірде алдап-арбап,
бірде әскери күшпен келіп отарға айналдырды. Тәуелсіздік арманға ... ... ... жылы ... ... ... оның толып жатқан ұрпақтары
арасындағы кикілжіңдер хан билігін әлсіретті. 1795 жылы екі сұлтан, 19
ақсақал және 122360 қазақ императрица ІІ Екатеринаның атына ... ... ... ... шешім жіберді. Үкімет ол кезде хан билігін жою жөн
емес деп ... ... оны ... ... ... кейініректе Орта жүзде
Уәлимен қатар екінші хан етіп Бөкей сұлтанды тағайындады.
1817 жылы Бөкей хан, ал екі жылдан соң Уәли хан ... ... ... ... ... ... билеушісіз қалып, нақты биліктің қандай
нысаны болмаған жағдай орын алды. Хандық ықпалды сұлтандармен көзбе-көз
келіспей немесе алдын-ала келіссөз жүргізілмей, іс ... ... ... ... ... ... ... үкіметі граф М.М. Сперанскийге жүктеді.
1822 жылғы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арналған мекемелер»,
«Бұратаналарды басқару туралы жарғы», «Қырғыз-қайсақтары» басқару ... ... ... жарғы, жер міндеткерлігі туралы ережелер, астық
қорлары, шаруалар мен «бұратаналар арасындағы борышкерлік міндеттемелер»
туралы ережелер үшін негіз болған 10 ... ... ... сәйкес, азиялық Ресей 2 генерал-
губернаторлыққа: орталығы Тобыл болған ... ... ... ... болған
Шығыс Сібір генерал-губернаторлығына бөлінді. Біріншісіне Тобыл,
соңғысының құрамына Томск губерниялары енгізілмекші болып ұйғарылды.
Орта жүздегі дәстүрлі мемлекеттілікті ... хан ... ... ... ... ... ... Сібір қазақтары туралы жарғыға сүйеніп,
басқарудың жаңа нысанын енгізді. 3-тарауға сәйкес, Оңтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... ... және
тең құқықтарды пайдаланды, ал «сібір қазақтары елі» ең алдымен 1838 жылы
Батыс Сібір қазақтарын шекаралық басқару құрылғанға ... Омбы ... ... сыртқы округтерден құралды.
Жарғымен міндеткерлік пен салықтардың жаңа санаттары енгізілді. Бұл
орайда М. ... мен оның ... ... ... ... ... көшпелі халықтың барлық санаттарын барлық алымдардан
босатты; мұндай бетбұрыс бұрынғы ... жүйе ... ... ... ... ... пен ... егіншілікті аудандарда ұшыр
төлеуге дағдыланған халық наразылығының алдын алуға ұмтылысқа байланысты
болса керек.
ХІХ ғасырдың басында Бұқтырма, Өскемен бекіністерінің Петропавлдың,
Семейдің маңызы ... арта ... ... ...... округі 1824 жылғы 8 сәуірде ашылды.
Жаңадан құрылған округке кірген болыстар құрамында 20 мыңдай ... ... ... ... ... дейін ер азамат болды.
Бұдан кейін бірқатар сыртқы округтер: 1825 жылы - Құсмұрын, 1826 жылы -
Баянауыл, 1831 жылы - ... ... 1832 жылы ... ... жылы ... ... П.К. Эсеннің қатысуымен дайындалған
«Орынбор қазақтарын басқару жөніндегі жарғы» бойынша Кіші жүз ... үш ... ... ... ол іске ... ... бұл жылы бекітілмей
қалуына да осы жай себеп болды. Ал, Орынбор губернаторы 1824 жылы Кіші ... ... ... қаласына шақырып, сондағы бір қызметке тағайындады
да, Кіші жүздегі хандық билікті жойды. Тек Еділ мен ... ... Кіші орда ... Бөкей хандығы ғана 1845 жылға дейін сақталды.
Сонымен Орта және Кіші жүзде ... ... ... бір ... ... ... ... ішкі рулық талас-тартыстардың
жалғасуы салдарынан, екінші жағынан, патша үкіметінің ... ... ... 1822 жылғы Сібір қазақтары туралы жарғы,
1824 жылғы ... ... ... ... ... патшалық реформа ретінде,
бүкіл дәстүрлі билік құрылымын қиратып, әлеуметтік-саяси және ... ... ... ... қазақ қоғамы ішіндегі, ең алдымен патшалық
өзгерістерді, негізінен, қиналмай қабылданған шеп ... ... және кең ... ... көшіп жүріп, көшпелі тәуелсіздіктің ең
берілген жақтаушылары ретінде сұлтандардың, билердің ақыл беруі бойынша
патшалық өзгерістерге көнбегендер арасындағы ... да ... ... ... Еділ ... ... тілдес аймағындағы және далалық
табиғи ландшафты реформаның іске асырылуын белгілі бір дәрежеде қиындатқан
Қазақстандағы отаршылдыққа қарсы топтардың бірігуін күшейте түсті.
Қазақ халқының ұлт-азаттық ... ... ... ... жж.).
Сырым Датұлы басшылығындағы ұлт-азаттық көтеріліс. ХҮІІІ ғасырдың 70-80
жылдары хан мен сұлтандар билігі, патша әкімшілігі арқылы күшейіп ... елді ... ісі ... бастады. Олардың әрекетінің негізі
хандық билікті жою. Бұл сол кездегі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс 1783 жылы басталады. Сырым
Байбақты руының старшинасы болған. Гавердовскийдің жазуына қарағанда, Сырым
өте бай адам болған. ... ... ... ... ... хан ... болуы – сол кездегі Сырымның би болғандығының дәлелі.
Сырым басқарған антифеодалдық қозғалыстың басталуы 1783 жылғы оқиғаға
байланысты болды. Сол жылы ... ... ... орыс ... Филипп
Григорьев өтіп бара жатқанда, қазақтар шабуыл жасап тонайды. Осыған
байланысты Орынбор Экспедициясы Сырымға, «құрметті старшина, сіздің ру
арасындағы ... ... ... ... тоналған заттарын
қайтарып беруге көмектеседі деп сенеміз», - дейді. Бұдан кейін Сырымды
Тополин бекінісінде тұтқындап, Орал ... ... ... Бұл оқиғаның
болуына негізгі себеп – Жайық казактары жағына шыққан Шаганов деген
старшинаны Сырым қолға түсіріп, Хиуа ... ... ... Оны
тұтқындаудың себебі де сол Шагановтың өшін алу еді.
1783 жылдың тамыз айынан бастап Жайық казактары Сырым мен Нұралы ханның
ауылына тонаушылық ... ... ... Сол ... де ... хан
Сырымды тұтқыннан босатып алуға көмектеседі. Ол 1784 жылы көктемде Сырымды
70 жылқы мен 350 сом ақша беріп, ... ... ... ... шыққаннан
кейін Жайық казактарының озбырлығына қарсы күрес кең етек алады. Сырым мен
Барақ 1000 адамдай қол ... ... Орал және Елек ... ... ... ... әкімшілігіне қарсы күресі кең етек алған кезде,
Нұралы хан Сырым мен басқа старшиналардың іс-әрекетіне қарсы ... ... ... ... сұрайды. 1784 жылы Нұралы Рейнсдорфқа жазған
хатында ... елдегі бүлікті басу үшін, қосымша әскери күш жіберуін ... ... ... Осы ... ... ... мен ... арасында араздық туып, ол тек қана Жайық казактарына қарсы емес,
ханға қарсы да қозғалысқа шығады.
1785 жылы ... ... ... ... ... қозғалысының негізгі
ауданы – төменгі Орал бекінісінің маңында ірі шайқастар болды. 1783-1785
жылдар арасында Сырымнан басқа Тама руының старшиналары – Қадыр мен ... ... ... жүргізді.
Көтеріліске қарсы Орынбор шекара комиссиясы жазалаушы әскери топтар
ұйымдастырады.
1785 жылы ақпан айының 17-сі күні Орынбор қаласынан Елек ... ... ... ... ... одан кейін көп кешікпей
наурыздың 15-сі күні Сарайшық бекінісінен Жайық казактары Колпаков пен
Пономарев бастаған жасақшылар ішке ... ... ... отряды Қаракөл
маңындағы ауылдарға, шабуыл жасап, 102 адам ... ... оның 14-і ... ... ... мен ... болды. Сонымен қоса 83 түйе мен 2755
жылқыны айдап әкетеді.
Сырым бастаған ұлт-азаттық қозғалысы 1791-1792 жылдары кең етек
алмағанмен, патша үкіметі үшін өте ... ... жылы Кіші ... Есім хан ... тағайындалды. Оның тағайындалуын
Сырым қолдамады. Бұл оқиғаға орай Сырымның ... ... ... ... 1797 жылы ... ... 27-не ... түні Краснояр
бекінісінен бес шақырым жерде Есім ханды өлтіріп, ауылдарын тонап кетеді.
Орал атаманы Донсков әскер жинап, ... ... ... Бұл ... ... да 800 адамнан қатысады. Сырым бұдан кейін Сыр ... ... ... ... ... ... ... хандық билікті қайтадан
қалпына келтіреді.
Сырым Датұлы заманында мемлекетті үлкен деңгейде ойлай отырып, ... ... рет ... ... ... дәлел 1786 жылы хандық
биліктің орнына «халық кеңесін» ... ... аға ... ... ... ... 1785 ... 1786 және 1787 жылдары съездері шақырылады. Сырымның
бұл ұсынысынан бар мәселені ... ... ... шешуге тырысқаны
байқалады. Бұл - ел билеудің демократиялық жаңа формасы.
Сырым Датұлының ұлт-азаттық қозғалысы өз заманында қазақ даласындағы ең
ауыр екі жағдайдан алып шыға ... ... ... ... ... ... ... арғы шүйгін жайылымдарына шығуына жол ашылды.
Бөкей ордасындағы И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлының ... ... ... ... ... 30-40 ... ... отарлау саясаты қазақ
еңбекшілері үшін өте ауыр жағдайға әкеліп, екі бірдей қанауға ... ... Кіші жүз ... ... ... ... ол ... мен билер
әртүрлі сылтаулармен қазақ кедейлерінен салық алып тонап отырды. Сол ... ... 30-шы ... ... ... ... ... ханы Жәңгір
старшиналардың әлеуметтік билігін тежеп, жерлерін тартып алып, өзінің ... ... ... ... ... кедейлеріне ханның салығы
көбейді, салықты төлеу, қарапайым күн ... ... ... ... ... ... келтіріп, отарлық саясатқа және қанауға қарсы шығып,
ұлт-азаттық қозғалыстың кең етек ала бастауына әкелді.
ХІХ ғасырдың 30-40 жылдары ... Кіші және Орта жүз ... ... отарлық саясатына қарсы өз елінің тәуелсіздігі үшін күрескен
қазақ халқының ұлдары Исатай мен Махамбет болды.
ХІХ ғасырдың 20-30 жылдары Еділ және ... ... ... ... ... ... ... күшейіп, қанаудың ауыр
болуы, қазақ руларының Кіші жүзге қайтып күшейді, бұл құбылысқа хан
басшылығы мен Орынбор әкімшілігі де қарсы болды.
1835 жылы ... хан Адай ... ... ... ... бұл ... ... мен ауылды бағындырды. Соның ішінде 1812 жылдан Беріш
руының старшыны болып келген Исатай ауылы да кіреді.
1837 жылы қыркүйектің 16 күні ... мен ... ... Қожа ... жасап, кедейлердің өшін алып, қозғалыс бүкіл Бөкей ордасына кең
жайыла ... Бұны ... ... ... ... Ордаға
Покатилов бастаған Жайық казактарының құрамын жібереді. Олардың мақсаты
Исатайды тұтқындап ... алып кету еді. ... ... ... ... ... айының бас кезінде Исатай хан ордасына келіп 12 шақырым
жерге келіп ... Екі жеті хан ... ... жасамай, ханмен хат
алысып, өзінің талаптарының орындалуын күтіп жатады. «Хан ордасына келген
кезде ... хан ... ұту үшін ... келіссөз жүргізе отырып,
Орынбордан көмек сұрайды. Қазан айының 17 күні Перовский Орынбордан
подполковник Генсті Бөкей ордасына аттандырды. Подполковник Геке ... Орал ... ... ... ... ... алып ... ауылына шабуыл
жасау керек екенін білдіреді, бұл кезде Исатай ауылы Теректі-Құмда болатын.
Бұл кезде ... ... шара ... хан ... ... ... болатын.
Жалпы Исатай мен Махамбет соғыссыз ханды көндіруді ойлаған. Полковник
Меркульевтің әскери құрамдары қараша ... ... ... ... ... ойрандап, Исатайдың семьясын тұтқындайды. Бұл хабар Исатайға
жеткеннен кейін бір ... хан ... ... ауылына көмекке кетеді.
Қарашаның 8- күні Исатай әскері Меркульев жасақшыларын қоршап,
ауылдарының адамдардын босатуын талап етеді, егер босатпаса, онда
соғысатынын айтады. ... ... ... ... тең емес ... ... ... орындап, өзі хан ордасындағы Генске қосылуға
кетеді. Сөйтіп ... ... ... ... беріліп, Исатай әскері
жеңіске жетеді. Халық қозғалысының мәні өзгереді. Исатай мен Махамбет
бастаған халық қозғалысы тек қана ... ... ... ... қолдап отырған
Орынбор әкімшілігіне қарсы күреске шығады.
Қарашаның 9 күні Генс хан ... ... ... ... келе ... казактарымен қосылу үшін Берекелі-Қуаға бағыт алады. Бірақ Генс ... ... ... ... ... ... ... құмына қарай
жүруге бұйрық береді.
Сөйтіп 1837 жылы қараша айының 15 күні Тас-Төбеде болған соғыста күштің
тең ... ... ... ... ... мен ... ... халық
қозғалысы жеңіліс табады. Бұл шайқаста Исатай бастаған жігіттер 60 ... ... Ақия ... ... ... қолға түседі.
Тас-Төбе шайқасынан кейін Бөкей хандығындағы қозғалыс жеңіліс ... ... ... мен ... ... ... ... арқылы Кіші жүз
жеріне өтіп кетуге күш салады. ... ... ... рет ... ... ... Желтоқсан айының 12-нен 13-не қараған түнде боранды
пайдаланып Жайық казактарының Еменхимин мен Баксай бекіністерінің арасынан
өтіп Кіші жүз даласына жетеді.
Исатай мен ... ... ... ... Кіші ... өткеннен кейін
де тоқтамайды. Кіші жүзде Хиуа ханының қолдауымен орыстарға қарсы күреске
шығады. Исатай Кіші жүзде 2000 қол жиып, Кіші ... Орыс ... ... жүрген Баймұхаммед Айшуақовқа қарсы күреседі.
Осы кезде Кіші ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс
кең етек алып, Торғай және Елек өзені бойындағы Кенесары қозғалысына
қосылуға бағыт алған болатын. Сондықтан ... ... ... ... ... ... 28 күні ... шақырып, әскери құрам құрып, далаға баруға бұйрық береді. Полковник
Генс Орынбор және Жайық казактарынан 150 адам және екі зеңбірек ... ... ... 6-сы күні ... енеді. Осы шайқаста Исатай
ерлікпен қаза табады.
Қазақ халқының ер жүрек батыры Исатай Тайманұлы өлгеннен кейін халық
қозғалысы жеңілді. ... досы ... ... аман ... ... ... өтеді. Одан кейін Орынбор әкімшілігі қолға түсіріп ... ... ... жібереді. Орынбор әкімшілігі сотының үкіміне риза
болмаған Баймұхаммед жігіттері 1846 жылы қыркүйек айында Махамбетті үйінде
отырған жерінде қонақ болып келіп ... ... ... ... ... ... ... (1837-1870 жж.).
К. Қасымұлының ұлт-азаттық көтерілісі. Қазақтардың ХҮІІІ-ХІХ ғасырларды
болған ... ... ірі ... Кенесары көтерілісінің ерекшелігі,
- оған үш жүздің бұқара халқы түгел қатысты. Көтерілістің бүкіл
халықтылығы, кең қанат жаюы, айқын ... ... ... ... ... тән ... еді деу керек. Көтеріліске қатысушы
рулардың саны 1843-1845 жылдары көбейе түскен. Кенесарыны анағұрлым белсене
қолдағандар: Қыпшақ, Төртқара, ... ... ... ... ... Керей, Жаппас, Арғын рулары т.б. Кенесары көтерілісіне ру шонжарлары
... және ... ірі ... ... ... Ш. Едігенов, Шорман
Күшінов, Мұса Шорманов т.б.
Кенесары 1837 жылы көктемде, өзі көтеріліске шығар алдында, патша
үкіметін Көкшетауда және ... яғни ... ... ... ... жүйесін салудан бас тарту қажеттілігіне көзін жеткізу үшін
әрекеттер жасаған болатын. Бұл кезде Қоқан хандығы ... ... ... осы мақсатпен патша үкіметіне арнап, наразалық білдірген
бірнеше хат ... «Ата – ... мұра ... - деп ... ол ... ... - ... Нұра, Ақтау, Ортау, Қарқаралы, Тобыл, Құсмұрын,
Оралға дейінгі Тоңзақ т.б. қазіргі патша тұсында бізден тартып алынып, ол
жерлерде бекіністер салынып, сонысымен тұрғындарды өте қиын ... Бұл тек ... ... үшін ғана ... ... ... ... сүруімізге де қауіпті». Күткендей-ақ бұл хаттар жауапсыз қалды.
Орта жүздегі бытыраңқы ... ... ... ... 1837-
1838 жылдар аралығында біртұтас қозғалысқа біріге бастады.
1838 жылы Ақтау мен Ақмола арасындағы разъезге Кенесары әскері шабуыл
жасап, онда ... ... ... ... 10 ... 9 ... қылыш, 7 найза, 495 мың оқ, 490 пистолет патронын және т.б. қару-
жарақтарды қолға түсірді. 1838 ... ... ... ... ... ... әскерлерімен бірнеше қарулы күреске түсті. Солардың
ішінде айрықша кескілескен айқас мықты бекіністердің бірі болып саналатын
Ақмола приказы үшін ... Оны аға ... ... ... ... мен әскер старшыны Қарбышев басқарған жақсы қаруланған гарнизон
қорғайтын. Кенесары қарсы жақтың едәуір әскерлерін тұтқындап, қару-
жарақтарды ... ... ... ... ... ... бен ... жаққа көшті. Ол
кезде бұл жерлер Орынбор әскери губернаторлығына қарайтын. Оның генерал-
губернаторы граф В.А. ... еді. Ол ... ... жолмен шешуге тырысты. Келіссөздер барысынды В.А.Перовский уақытша
келісімге келді. Ол бойынша Кенесары шекара шебіне шабуыл жасамауға ... Бұл ... 1842 ... ... созылды. Дегенмен, бұл кезде де Батыс
Сібір отрядтарымен ... ... ... ... жылы ... ... үш жүзінің өкілдері жиналып Кенесарыны
ата-бабамыздың салты бойынша ақ ... ... ... ... ... халқының
ханы етіп сайлады.
Орынбор әкімшілігімен уақытша бітімге келген кезде, 1841-1842 жылдары
Кенесары Қоқан хандығының қол астындағы қазақ жерлерін қайтару үшін ... ... ... ... Сауран қалалары азат етіледі.
Түркістанды қоршайды. Қоқан хандығы келіссөз жүргізуге мәжбүр болады.
1842 жылы В.А. ... ... ... кетіп, оның орнына
генерал-губернатор болып Обручев келді. Перовскийге қарағанда оның
Кенесарыға және арадағы мәселені ... ... ... еді. ... Горчаков сол жылы Сотников басқарған отрядты Кенесарының ауылын
шабуға жібереді. Сөйтіп, патша әкімшілігімен жасалған бітім ... ... 1843 ... 27 ... ... І ... ... басу үшін әскер жіберу туралы өкім шығарды. Кенесарының басын
әкелген адамға 3000 теңге сыйылық жариялады. Патша әкімшілігі 1844 жылдың
көктемінде ... үш ... ... ... Олар Ор ... және Тобыл өзенінен бір мезгілде аттанып, Кенесары жасақтарын жан-
жақтан қоршап, оларға шешуші соққы беру ... ... ... қоса ... ... ... және Фалилев басқарған екі патша
үкіметіне берілген сұлтандардың басшылығымен қазақтардан қосымша ... ... ... операциясын басқару генерал-майор Жемчужниковке
жүктеледі. Бұл кезде Кенесары санында 20 ... ... бар еді. ... бастарын біріктірмей, жеке-жеке соққы беруді шешті.
Жауынгерлердің бір бөлігін Сібірден шыққан отрядқа қарсы жіберді. Кейін
Лебедев Кенесарыға қарсы ... ... ... үшін ... орнынан босатылып, сотқа берілді. Бұл кезде Кенесары өзінің
негізгі күшімен ... ... ... 1844 жылы ... ... ... түні ... өзенінің жанында Ахмет Жантөриннің отрядын
тұтқындап қоршап, толық қиратты.
1846 жылдардың басында Кенесары әскерелерімен Балқаш көлі маңайына
қоныс аударды. Патша үкіметі ... ... ... ... ... басқарған әскерлерді жіберді. Кенесары 1846 жылы
Қоқанға қарсы күресте ... ... ... ... ... 1846 ... қолдаушы Ұлы жүздің Саурық батыры қырғыздардың Жаманқора ... ... ... оған ... ретінде Саурық батырдың ауылына
шабуыл жасап, жігіттерімен бірге оны ... ... ... ... ... нәтиежесінде 1847 жылы Кенесары 10 мың сарбазымен
қырғыздар жеріне басып кіреді.
Кенесарының соңғы шайқасы Кекілік сеңгірінде өтті, қырғыз манаптары,
Вишневскийдің отряды және ... ... ... ... ... үш ... ... әскерін қоршады. Күштері әлденеше есе көп жау
әскерімен қаһармандық күресте Кенесары 32 қазақ сұлтандарымен бірге қаза
тапты.
Кенесары Қасымұлы басқарған ... ... ... ... ... Оның ... ең бастысы бүкіл қазақ халқының біртұтас
бірікпеуі, кейбір ру басшыларының өз ... бас ... ... рулық
жіктелу, қазақ феодалдарының Ресей мемлекетін қолдауы. Кенесарыға Ресей,
Қоқан, Бұхар хандықтарымен күресуде күші тең болмады. Сонымен ... ол ... ... және қырғыз ауылдарын шабуы сол жердің халқының
наразылығын тудырып, ... ... ... ... ... ұлт-азаттық көтеріліс жеңіліс тапқанымен, ол қазақ халқының
тарихында мәңгілік ... із ... және ... ... зор ... ... ХІХ ғасырдағы және ХХ ғ. басындағы Қазақстанның
әлеуметтік – экономикалық, саяси дамуы.
Ресей империясы ... ... ХІХ ... 60-90 ... ... реформалар жүргізді. 1867 жылы “Жетісу және Сырдария
облыстарын басқару ... ... ... ... ал 1868 жылы Орынбор
және Батыс-Сібір генерал-губернаторлығын ... ... ... ... Осы ережелерге сәйкес бүкіл Қазақстан территориясы Түркістан,
Орынбор және ... ... ... ... ... ... әскери биліктер бір ғана генерал-губернатордың қолында ... Орал мен ... ... ... ... мен ... Түркістанға Жетісу мен Сырдария облыстары кірді. ... ... ... ... ... ... ... 1870
жылы Кавказ әскери округының құрамына кірді. Генерал-губернаторлар
тағайындап отырған уезд ... ... екі ... біреуі жергілікті
шонжар тап өкілдерінен ... Уезд ... ... да, ... де, уездегі мекемелер де, бекіністер де ... ... ... ... ... ал ... 100-200
шаңырақтан тұратын ауылдарға бөлінді.
1867-1868 жылдардағы реформалар арқылы әскери-сот комиссиялары мен
уездік соттар ... Сот ... ... ... ... ... құралы болды. Уездік және әскери соттар ... ... ... ... ... басқару, билік нығайтылды.
ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... ... ... болған аграрлы-отарлық шет аймағы
болды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының көп ... етіп қана ... ... ... ... ... жағынан отарлады.
Халықты тілінен, дінінен, жерінен айыру ... ... ... жүзеге асыра бастады.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы ... ... ... ... – атты ... былай деп ашына жазған еді: “Ең ... ...... ... ... оның ешқандай правосы жоқтығы кек тудырады.
Халықтан жиналған салық қаражатының көп ... ... ... ... ... ... ... чиновниктері біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан
әдет-ғұрыптарымызға тиісе бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды”.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... шиеленісе
түсті. Патша үкіметі осы таптық күресті шешу ... ... жаңа ... тартып алып, оған Ресейден орыс шаруаларын жаппай
қоныс аудара бастады.
Ресейден қоныс аударған шаруалар салықтан, әскерден ... ... ... ақшалай жәрдем берді. Бұл Қазақстанға қоныс аударған орыс
шаруалары Ресей империясының ... ... ... ... ... ... ... аудару, әсіресе Столыпинның аграрлық
саясаты кезінде кең өрістеді. Бір ғана 1906 жылдан 1907 ... ... ... 17 ... десятина құнарлы жер тартып алынды.
Қазақтарды ... ... ... ығыстырып тастады. Бұл қазақ ... ... ... алып ... ... ... ... үкіметі шаруалар толқуын әлсіретіп,
жер мәселесін шешу мақсатында орыс ... ... Орта Азия ... ... ... ... мәселесін қолға ала бастады. 1868 ж.
“Жетісуда шаруаларды қоныстандыру туралы” ... ... 1870 ... ... мен ... ... ... Орал, Сырдария, ... ... ... қоныс тепті. 1862-1877 жылы Қытайда ұйғырлар
мен дүнгендердің азаттық көтерілісі болды. Көтеріліс нәтиежесінде Ұйғыр
мемлекеті ... ... Цинь ... ... ... ... ... қыспаққа алуы, ұйғырлар мен дүнгендердің Қазақстанға ... ... ... жылы ... ... ... ... дүнгендерді орналастыру туралы”
ереже қабылданды. Қоныс аударған ұйғырлар саны 45000, ... саны ... ... ... ... Малыбай, Қарасу, Қорамса болыстарының негізін
ұйғырлар қалады. 1897 жылы Жетісудағы ұйғырлар саны 55999 адамға; дүнгендер
саны 14136 адамға жетті.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... 1,5 миллионға
жуық адам келді.
1897 жылы Бүкіл Ресейлік халық санағы бойынша ... өз ... 81% ... 1914 жылы ... саны 65%-ке ... бірге ХХ ғасырдың бас кезінде Қазақстанға капиталистік
қатынастар ене ... ... кен ... ... және ... ... өңдеуші
кәсіпорындар дамыды.
Тау-кен өнеркәсібі түсті металдар мен темірдің бай кен орындары ... ... ... ... ХХ ғ. ... Қазақстандағы мыс, алтын,
темір және ... ... ... ... ... ... ... боды.
ХХ ғ. бас кезіндегі тау-кен өнеркәсібінің басты ... бірі ... ... Екібастұзда, Қарағандыда, Саранда көмір кен ... ... тұз ... ісі де ... ... ... тұз ... болды. Батыс Қазақстандағы Орал-Ембі
аймағында мұнай ... ... ауыл ... шикізаттарын өңдейтін, теріден былғары
жасайтын, май ... ... ... ... ... кәсіпорындар
басым болды.
1901-1905 жылдары Орынбор-Ташкент темір жолы салынды.
ХІХ ғасырдың аяғына қарай ... ... ... Қазақстанда
банкілер пайда болды. Орал банкісі (1876 ж.), Қызылжар банкісі (1881 ... ... (1895 ж.), Омбы ... (1895 ж.), Верный банкісі (1912 ж.)
ашылды. Капиталистік қатынастардың дамуына байланысты сауда, ... ... ... ХІХ ғасырда қазақ даласында сауда ісінде ... орын ... ... ашылды. Алғашқы жәрмеңке 1832 ж. ... ... 1848 ж. ... ең ірі ... ... деген
жерде ашылды. Қарқара жәрмеңкесі, негізінен Қытаймен сауда жасайтын ірі
орталық болды. 1880 ж. Қазақстанның ... ... 70-ке жуық ... ... ... ... ... І-жартысында Қазақстан, Қытай Шынжаң араларында сауда
байланысы дами түсті. Екі ел арасындағы ірі ... ... ... ... ... мен ... ... (Петропавл) қалалары.
Ресейдегі 1905-1907 жылдар аралығында болған ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалыстың дамуына әсер етті.
1905 жылғы Петербургте болған қанды жексенбі оқиғасы Қазақстанға да
тарады. Соған ... ... ... ... ... ... жолшылары
ереуілге шықты.
Сонымен бірге бұл революция қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың
бас кезіндегі қазақ зиялылары ... ... ... ... ... Міржақып Дулатов бұл революцияға белсене қатысты.
Олар 1905 жылы қазанда Оралда бес облыстағы қазақ халқы делегаттарының
съезін өткізіп, қазақтардың ... ... ... ... өздерінің
партиясын құруға әрекет жасады. Олар өздерінің ... орыс ... жер ... ... ашу, дін тұту ... алу, ... ... қазақ тілін басқа тілдермен теңестіруін қойды.
1905-1907 жылдар Қазақстанның ... ... мен ... ... І және ІІ ... ... ... ерекше маңызды болып
табылады. Бұл науқанға ... ... ... ... ... ... І мемлекеттік Думаға қазақ өлкесінен сайланғандар қатарында
Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... ІІ ... Думаның қатарына Бақытжан Қаратаев, Мұхаметжан
Тынышпаев, Әлихан Бөкейхановтар ... ... ... Думаның 1907 жылғы
мәжілісіне сөйлеген сөзінде ... ... ... саясатын
қатты сынға алды. Орыс шаруаларын Қазақстанға қоныс аударуды тоқтатуға
шақырды.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... ол кезде Ресей империясының отары ... ... ... қазақ халқының басына түсті.
Қазақ халқының жерлерін тартып алу, соғыс қажеті үшін киімдерін, малын
және азық-түлік өнімдерін мемлекет есебіне деп еріксіз ... ... ... барлығы 10-ға жуық әр түрлі салықтар салынды. Бір ғана Түркістан
өлкесінен 300 мың пұт ет, 70 мың ... 13 мың түйе ... ... ... ұлттық дағдарыс пісіп-жетілді. Осы кездегі қазақ
халқының хал-жағдайын суреттеген ... ... ... ... өзі ... ... – деп ... Осы қазақ халқының ауыр
тұрмысы 1916 ... ... ... ... болды.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске патшаның 19 жастан 43 жас ... ... ... ... қара жұмысына алу туралы 25 маусымдағы
жарлығы сылтау болды. Бұл қара жұмысқа Қазақстан мен Орта Азиядан 400 ... алу ... жылы ... айының басында Қазақстанның барлық аймақтарында қарулы
көтеріліс басталды. 1916 жылы көтерілістің басты мақсаты ... және ... жету ... ... 1916 ... ... ірі орталықтарының бірі болды.
Мұнда қазақтардың күресі ұзаққа ... ... ... саны 50 ... ... жеткен. 1916 ж. қазан айында
Амангелді бастаған көтерілісшілер Торғай ... ... ... үшін патша үкіметі генерал Лаврентьев басқарған тоғыз мың адамдық
жазалаушы корпус жіберді. Патшаның ... ... ... ... ... ... ... ұшыратты. Көтерілісшілер Торғайды ... ... ... ... ... жазалаушы әскерлерге елеулі
соққы беріп отырды. Торғай көтерілісі 1917 жылы ... ... ... ... ... ірі орталықтарының бірі Жетісу жері болды.
Қазақстанның ... ... ... халықтық революцияның ірі ошағы
болды. 1916 жылы 11 ... 5 ... ... ... ... ... ... Көтерілісшілер Кравченконың жазалау отрядын
талқандап, жәрмеңкені басып алды. Лепсі уезінде, ... ... ... ... ... ... ... табанды
шайқас жүргізді.
Жетісудағы халық көтерілісін басып-жаншу үшін патша үкіметі ... ... 42 ... 97 ... командасы бір тұтас жазалау
экспедициясын жіберді. ... ... ... ... мәжбүр
болды. Көтерілісшілердің көпшілігі Батыс Қытайға өтіп кетуге мәжбүр болды.
Патшаның жазалаушы отрядтары қазақ ауылдарын шауып, өртеп халықты ... ... ... ең ... ... оның ... ... ұйымдаспағаны болды. Сонымен бірге ұлттық демократиялық
зиялылар қатарында ... ... ... ... ... баруға
шақырды, екіншілері патша үкіметімен келіссөз ... жылы ... ... ... ... сана – ... ... үлкен
әсер етті.
1917 жылы 27 ақпанда Ресейде Ақпан ... ... ... ... ІІ ... ... ... құлатылды. Патша тақтан
құлатылғаннан кейін елде қос үкімет ... Оның бірі ...... ... ... ... ... үкімет еді.
Ресейде болып жатқан оқиғалар Қазақстанда да қанат жайды. Уақытша
үкімет өзінің Қазақсандағы билігін ... қалу үшін ... ... ... ... ... тағайындады. 1917 жылғы сәуір
айында Түркістан өлкесін басқару үшін Түркістан ... ... ... құрамына қазақтардан Мұхамеджан Тынышбаев, Әлихан Бөкейханов
кірді. Әлихан ... ... ... ... ... ... болды.
Уақытша үкімет органдарымен қатар Қазақстанда екінші үкімет – жұмысшы,
солдат депутаттардың Кеңестері өмір сүрді.
Сөйтіп, ... ... уезд ... ... ... ... жерде жойылды.
Қазақстанның облыстары мен уездеріндегі уақытша үкіметтің сенімді
тірегі Сібір, Орынбор, Орал және ... ... ... құралған “Казак
комитеттері” еді. Қазақ халқының көпшілігі патша құлатылғаннан кейін ұлттық
езгі де құриды, уақытша үкімет Ресей ... ... мен ... ... деп ... қос үкіметтің орталық аудандарға қарағанда әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... отар ретіндегі саяси жағдайына
байланысты және көп ұлттылығына байланысты өзгешелігі болды.
1917 ... ... және ... ... қазақ еңбекшілерінің ұйымдары
құрылды. “Қара жұмысшылар одағы” Верный ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Сонымен
бірге қазақтың демократиялық интеллигенциясын біріктірген “Жас қазақ” ұйымы
Ақмолада, “Талап” Қызылжарда, ... ... ... ... басқарған
“Қазақ жастарының революциялық Одағы” Меркеде құрылды. Елдегі ... ... ... бұл ... кейбіреулері большевиктер
жағына шықса, кейбіреулері “Алаш” партиясын қолдап, ... ... ... ұлт мәселесін шешкен жоқ. Қазақстанды отар деп білген
буржуазиялық уақытша үкімет ... ... ... право берген жоқ.
Мектептерде оқыту ісі және мекемелерде кеңсе ісі ... тек орыс ... ... ... ... бұрынғы патша үкіметінің жер жөніндегі
саясатын жүргізіп отырды. ... ... ... капиталистері мен
орыс капиталистері билеп төстеумен болды.
Қазақстанда құрылған жұмысшы солдат ... ... ... ... олар ... халықтың мұң-мұқтажын ескермей Қазақстанда
революциялық ұрандармен ойларына келгендерін істеді. Алғашқы кезде ... тек ... ... ... билікті қолына алған жұмысшылар
мен солдаттар ауылдарға келіп, ... ... ... мен оның
құрбандарының” пайдасына деп ... ... ... алып, жақсы ат, қымбат
кілем, алтын-күміс сияқты заттарды тартып алып кетіп отырған. Алғашқы кезде
құрылған ... ... ... ... ... ... тартынғандығының басты себебі осы еді.
Міне, осындай қиын-қыстау кезеңде халқымыздың көзі ашық азаматтары ... ... алып шығу үшін ... ... ... ... ... “Алаш” партиясы, “Үш жүз” саяси партиясы осы кезеңдерде пайда
болған еді. Осы ұйымдар мен ... ... ... ... орын ... ... ... 1917 жылы 21-26 шілде аралығында
Орынбор қаласында бірінші бүкіл ... ... ... ... ең бірінші
мәселе – мемлекеттік басқару туралы мәселе болды. «Ресейде демократиялық,
федерациялық, ... ... ... ... ... облыстары
автономия алуы тиіс» деген шешім қабылданды.
“Алаш” ... ... 1917 жылы 21 ... ... газетінде
жарияланды. Бағдарлама 10 тармаққа бөлінген. Онда мынадай ... ... ... ... ... ... ... автономиясы басқа халықтармен қатар Ресей федерациясына
кіреді; Ресей федерациясында теңдік және адамның ... қол ... ... қамтамасыз етіледі; Жұмысшы заңдары жұмысшының мүддесіне сай
болуы тиіс; Сайлау правосы тегіне, дініне, жынысына қарамай баршаға бірдей
берілуі керек; Дін ... ... ... Сот ... ... ... ... тұрып ешкімді тұтқындай алмайды; Халыққа білім ... ... ... ... ана тілінде жүргізілүі тиіс.
“Алаш” партиясымен бірге құрылып, халықты азаттық үшін күреске шақырған
қоғамдық ұйымдардың бірі “Үш ... ... ... еді. “Үш ... ... ... кезден бастап-ақ большевиктер жағына шығып,
алаштықтарға қарсы ... Бұл ... ... ... мен жатақтар
көп еді. “Үш жүз” ... ... ... ... олардың
бағдарламаларының кейбір тұстары ... ... ... ... ... мойындамады. Коммунистер партиясының қоғамдағы
басшылық ... ... ... ... ... дінді араластыру керек
деді. Сондықтан да 1920 жылы большевиктер бұл партияны таратып жіберді.
Қазақстан мәдениеті (ХҮІІІ ғасыр – ХХ ... ... ... ғ. ... ХІХ ғасырдың 80-жылдарына дейінгі
Ресейге қосылу кезеңі білім беру жүйесіне біраз өзгерістер енгізді. 1789 ... ... ... 1813 ж. ... ... 1931 ж. ... Семейде
орысша білім беретін училищелер, 1836 ж. ... ... ... интернат-училище, 1837 ж. Бөкей ордасында ... ... ... ... ... орысша және татарша білім беретін
мектеп ашылды. 1844 ж. ... ... ... ... ... ... ... халқының тарихын зерттеуде И. Завалишин, Э.Мейер, А.Левшин
сияқты орыс ғалымдар көп ... ... ... орыс ғалымы В.И.Даль Исатай
мен Махамбет ... ... ... қолдаған. “Бөкей мен Мәулен”
повесін жазды. А.С.Пушкин Оралда “Қозы Көрпеш-Баян сұлу” поэмасын қағазға
түсірген.
ХІХ ғ. ... ... ... өмір ... ... ... ... Жарылғасұлы (1807-1867 жж.).
Сүйінбай Аронұлы (1822-1895 жж.).
Шөже Қаржаубайұлы (1808-1895 ... ... ... өз жырларына қосты. Музыка өнерін дамытуға
Құрманғазы Сағырбайұлы (1818-1889 жж.) артына 60 күй ... ... ... “Қызылқайың”, “Балбырауын”, “Адай”, “Көбік
шашқан”, “Ақсақ киік”, “Ақтай” ... ... ... жж.). ... 40-қа ... ... ... “Құдаша”, “Ысқырма”, “Қосалқы”, “Тартыс”
т.б., Тәттімбет Қазанғапұлы ... жж.): ... ... ... ... т.б. Ықылас Дүкенұлы (1843-1916 жж.): “Қорқыт”, “Қоңыр
күйі”, “Ықыластың күйі” т.б.
Әнші, ақын, сазгерлерден Жаяу Мұсаны ... жж.), ... ... жж.), Ақан ... ... жж.) ... болады.
ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
21 – 28 дәріс.
1917 ж. Ресейдегі Қазан төңкерісі, оның алғышарттары.
Ақпан революциясының нәтиежесінде ... ... ... халықтың
алдында тұрған көптеген мәселелерді шешіп бере алмады. Халықтың жағдайы
бұрынғыдан да ... ... ... ... жүзілік соғысқа одан әрі
қатысуы көптеген қиыншылықтар туғызды. Міне, осы халықтың ... ... ... ... ... ... ... билік Кеңестерге берілсін!», «Жердің бәрі
шаруаларға берілсін!», «Заводтар, фабрикалар жұмысшыларға ... ... ... Бұл ... насихаттың елеулі әсері болды. Бұл
ұрандарға сенген ... ... ... шыға бастады.
1917 жылы 24-шы қазанда Петербургте қарулы төңкеріс ... ... ... ... ... ... матростар астананың маңызды
жерлерін басып алды. 25 қазан айының ... ... және ... ... ІІ ... ... ... Ленин жазған
«жұмышыларға, солдаттар мен шаруаларға» ... ... ... ... бүкіл үкімет билігінің Кеңестердің қолына көшетіндігін ... ... ... ... ... ... туралы және жер туралы
декрет қабылдады. Кеңестердің Бүкілресейлік ІІ съезі Кеңес үкіметін – ... ... ... Оның төрағасы болып Ленин сайланды.
Орталықта Кеңес үкіметінің орнауына ... ... ... да ... ... ... ... Кеңес үкіметін орнату 1917 жылдың қазан айынан 1918 жылдың
наурыз айына дейін жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері және ... ... ... ... аз ... ... ... тұсында қолайлы
жерлерге орналасып, байып алған орыс шаруалары жерден айырылып қаламыз деп
қауптенді. ... ... ... ... аз ... ... бұл ... мәнін жете түсінген жоқ. Төңкерістің себептері,
мақсаты тағы ... ... ... ... ішкі өмірінде революцияға дайындық пісіп жетілмеген еді.
Қазақ халқына революциядан гөрі отарлық езгігі қарсы күрес маңыздырақ ... ... ... ... ... бөлігі қолдаған «Алаш» партиясы Кеңес
үкіметін мойындамады. Оған ... ... ... ... ... ... халықтар автономия жариялады.
Мәселен, Башқұрт, Татар автономиялары құрылды.
1917 жылы 26-28 ... ... ... ... ... ... ... болған еді. Бұл съездің ... ... ... ... деп ... ұлттық өкімет құрылған болатын.
Автономияның төрағасы Мұхамеджан ... ... ... ... ... кеткен соң, оның орнына Мұстафа Шоқайұлы сайланды. Бұл
үкімет ... ... ... мен ... ... ... ... екі ай ғана өмір сүрді. 1918 жылы ақпан айында Қызыл армия
Түркістан автономиясына ... ... ... оны ... күшімен басып
тастады. Бұл автономияның ... ... Орта ... ... халықтарын
біріктіріп, өз алдына тәуелсіз автономия алу еді.
Ал 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында Бүкілқазақтық ІІ съез
өтті. ... ... ... ... ... баяндама жасады. Съез
баяндаманы талқылап ... ... ... ... ... ... ... автономиясы «Алаш» деп аталатын болсын.
3. Алаш автономиясының ... суы, ... кені Алаш ... ... Алаш облыстарын қазіргі бүлікшіліктен қорғау мақсатымен Халық кеңесі
құрылсын, оның аты «Алашорда» болсын.
Съездің шешімімен ... ... ... ... ... ... ұйғарымымен сайланған Алашорда үкіметінің министрлері
мыналар: төраға орынбасары Халел ... ішкі ... ... ... ... ... ... Бірімжанұлы, оқу министрі Ахмет
Байтұрсынұлы, ұлттық қорғаныс министрі Әлімхан Ермекұлы.
Азамат соғысы (1918 – 1920 жж.) ... ... ... ... азамат соғысы басталды. ... ... ... ... үкіметіне қарсы Чехославак
корпусының бүлігін ұйымдастырды. Бұл бүлік Солтүстік және Солтүстік-Шығыс
Қазақстанды қамтиды. Олар ... ... ... ... Семейді басып алды. Қазақстандағы ақтар қозғалысының басты
тірегі Орал, Сібір, Орынбор және ... ... ... еді.
Чехославак корпусының бүлігі және соның артынша ішкі ... ... ... ... ... ... ... шығуы Қазақстандағы саяси
жағдайды өзгертіп жіберді. Дутов әскерлері 1918 жылы 3 ... ... ... ... мен Орта ... ... ... байланыстыратын
темір жолды кесіп тастады. Азамат соғысы басталған кезде Қазақстандағы
Кеңес өкіметіне қарсы ... ... ... ... солтүстікте адмирал
Колчактың әскерлері, Жетісуда ... ... ірі ... ... ... үшін ... Орал майданы, Ақтөбе майданы,
Сотүстік Жетісу майданы құрылды. Қазақстан жеріндегі ақгвардияшыларға қарсы
ірі соғыс ... ... ... Чапаев сияқты белгілі
қолбасшыларымен қатар ... ... ... талантты командирлер
басқарды.
Азамат соғысы басталғаннан кейін «Алашорда» басшылары Самарадағы
құрылтай жиналысы ... ... ... ... және ... байланыс орнатты. Мұндағы «Алаштықтардың» ... ... ... халқына автономия әперу еді.
1918 ж. Алаш Орда үкіметі ... ... ... Бұл жарлықтар
бойынша Алаш территориясындағы Кеңес үкіметі шығарған заңдар күшін ... ... ... ... ... ... Қостанайда,
Семейде, Алаш атты әскерлер полктерді құрылып, Қызыл Армияға қарсы күресті.
Сонымен бірге қазақ ... ... ... ... полктері де
құрылды. 1918 жылы күзде Бөкей ордасында бірінші Қазақ Қызыл әскер ... ... ... ... мен Орта Азия ... ... ... үлгісі Ақтөбе майданына қару-жарақ пен ... ... ... ... Бұл экспедиция далалық ... ... ... ... ... ... ж. жазында Шығыс майдандағы Колчак ... ... ... ... ... ... ... мен Жетісуды азат
етуге қажетті жағдай ... 1919 ж. ... ... негізгі
территориясы ақгвардияшылардан босатылды.
1920 жылы сәуірде Қазақстандағы ақгвардияшылардың соңғы тірегі Жетісу
жері ақгвардияшылардан тазартылды. Ақгвардияшылардың ... ... ... пен ... Анненков Қытайға қашты.
1919 жылы наурызда Бүкілресейлік Орталық Атқару комитеті Алаш ордаға
кешірім жариялағаннан кейін, алаштықтардың шығыс бөлігі ... ... ... ... ... ... ... 1920 жылы батыс алаштықтар
да Кеңестер жағына шықты.
Азамат соғысы жылдарында қазақ халқының жағдайы өте ауыр ... ... ... ... ... ... ... баласы
естімеген неше түрлі зұлымдықтарды істеді. ... ... ... тең ... ... 800-ге жуық ... ... асып, атқан. Семей
қаласынан 50 шақырымдай жерде ... ... ... ... тұрғындардың бірін қалдырмай бауыздап кеткен. Сонымен ... ... ... ... ... ... де халқымызға істеген
зияны аз емес.
Қазақ кеңестік мемлекеттілігінің құрылуы.
Қазақстанда Кеңес өкіметі әр түрлі жолдарымен орнады. Сырдария, ... және ... ... ... аудандарында большевиктер
бастаған күштер көп болғандықтан бұл жерлерде Кеңес өкіметі бейбіт ... ... ... ... ... ие ... ... Орал, Семей
және Жетісу облыстарында қарудың күшімен орнады.
Кеңес ... ... рет ... ... орнады. 30 қазанда
Ташкентте, 6 қараша ... ... ... қолына көшті. Қазақстанда
Кеңес өкіметін орнату ... ... ... ... ... ... Ораз ... Виноградов, Емелевтер белсене қатынасты. Торғай
облысында Жангелдин, Амангелді Иманов, Орталық Қазақстанда Сәкен Сейфуллин,
Нығмет Нұрмақов, ... ... ... ... ... ... ... Сақыпкерей Арғыншиевтер белсене қатынасты.
Қазақстанда Кеңес үкіметінің орнауына белсене ... ... бірі ... ... ... ... ... бейнелейтін
«Төңкеріс және Түркістанның жергілікті халқы» деген еңбегінде былай деп
жазды: ... ... ... ... ... қана қоймай, оларды
өлтіріп те ... ... ... ... ... ... ... айналысты. Міне осындай істерден кейін езілген ұлттардың арасында
наразылық туып, Кеңес үкіметіне қарсы шығуы да заңды болса керек».
1918-1919 жылдары Қазақстанда ... ... ... ... басты
себебі: азамат соғысы жылдарында қазақтардан ақтардың және ... ... алуы ... өкіметі орнағаннан кейін қазақ халқының алдында автономия алу
мәселесі ... ... ... ... ... ... «Алашорда»
автономиясын қолдамады. Олар өздерінің барлық халықтарға теңдік, бостандық
береміз ... ... ... Олар ... ... ... тұрғыдағы Ресейге бағынышты автономияны жақтады.
Автономияға байланысты Тұрар Рысқұлов 1920 жылы қаңтарда Түркістан
коммунистік партиясының 5 ... ... ... ... ... автономиялық Республикасы «Түрік Кеңес республикасы» деп
аталуға тиіс;
2. Түркістан коммунистік ... ... ... ... деп ... ... бағынышты емес, тәуелсіз партия болуы
керек;
3. Түркістанда мұсылман түрік армиясы құрылып және ... ... ... ... ... Түркістан республикасының бөлек конституциясы болуы керек;
5. Сыртқы істер, ... ... ... және ... ... өз ... болуға тиіс;
Тұрар Рысқұловтың бұл ... ... ... конференцияда
мақұлданған болатын.
Бірақ Кеңестік Ресейдің Түркістан майданындағы қолбасшы ... ... ... Ленин және Сталин қолдады. Түркістан ... ... деп ... олар, Тұрар Рысқұловты басқа жұмысқа ауыстырып
жібереді.
Сонымен бірге Қазақ ... құру ісі де өте ... ... ... кеткен қазақ жерлерін «Сібір ревкомы» ... ... ... ... ... ... ... оң жағалауы, кенді Алтай
аймағы, Каспий теңізінің жағалауындағы жерлер үшін қатты ... ... ... ... көрнекті қайраткерлері Ахмет Байтұрсынов, Ораз
Жандосов, Әлімхан Ермеков, ... ... ... ... рет ... бұл жерлердің ежелгі қазақ жерлері екенін дәлелдеді.
Соның ... бұл ... ... ... жылы 26 ... ... мен Калинин қол қойған Бүкілресейлік Орталық
атқару комитеті мен РСФСР Халық комиссарлары кеңесінің Қазақ АКСР-ын ... ... ... 1920 жылы 4 қазанда Орынбор қаласында Қазақ ... ... ... Съезде жоғарғы кеңес басшылығы сайланды. Қазақ АКСР-ы
Орталық Атқару комитетінің төрағасы болып ... ... ... ... ... ... Радус Зенкович сайланды.
Елімізде азамат соғысы мен шетелдік интервенциясы аяқталғаннан кейін
1921 жылы ... елі тағы да ауыр ... ... ... ... ... қарсыз
әрі ұзаққа созылған қыстан кейінгі қуаңшыл жаз келді. 1921 жылдың жазында
елдің көптеген аудандарында ең ... Еділ ... ... ... 1921 ... ... ... Кеңес елінде 20 миллионнан астам адам
аштыққа ұшырады.
Қазақстандағы «Соғыс коммунизм» саясаты (1918 – 1921 ж. ... ... қоса ... ... бірі ... ... ... өкіметі жүзеге асырған «соғыс коммунизм» саясатының елдің
халық шаруашылығына аса ауыр ... ... ... және ашаршылықтың кең
өрістеуіне себепші болғанын айтуымыз керек.
«Соғыс коммунизм» саясатының шарттарына сәйкес азамат соғысының алғашқы
екі ... ... ... жау басып алмаған және азат ... ... ... ... ... ... миллиондаған
мал басы мен қаражат, азық-түлік, киім-кешек халықтан ешбір ақысыз мемлекет
пайдасына алынып отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Орал, Орынбор, Қостанай, Бөкей, Ақтөбе губернияларындағы
егілген егін қуаңшылықтан шықпай қалды. 1920-1921 жылғы қыстың өте ... ... ... ... ... мал ... жаппай қырылуына әкеп
соқты.
Міне, осындай жағдайлардан кейін 1921 жылдың күзіне қарай Қазақ АКСР-
ына ... жеті ... ... ... ... ... Орал,
Бөкей губерниялардың тұрғындары аштыққа ұшырады. ... ... ... ... Емдеу орындарының жетіспеушілігінен аштыққа
ұшырағандардың ... қаза ... ... денсаулық сақтау халық
комиссариатының мәліметтері бойынша 1921 ж. қараша айынан 1922 ж. шілдесіне
дейін Орынбор, ... ... және ... губернияларында аштықтың салдарынан
37, 657 адам өлген. 1921 ж. бүкіл Қазақ АКСР-і бойынша 128 мың бала ... ... ... ... ... ал олардың саны 1922 ... ... 480 ... жеткен.
Қазақстанның қуаңшылыққа, аштыққа ұшыраған губернияларында мал ... ... ... ... ... ... 1922 ... салыстырғанда
жылқы саны 63%, сиыр малы 50%, қой 65%, ал егіс ... 62% ... ... Орал ... 1917 ж. 5 ... мал болса, 1922 жылы 2
миллиондай ғана мал ... ... ... ... аяқталған соң еліміздің халықтары бейбіт
құрылысқа көшіп, халық шаруашылығын қалпына ... ... ала ... ... ... ... ... национализацияланған 307 кәсіпорынның
230-ы жұмыс істемеді. Шегініп бара жатқан казак бандылар, патша ... ... ... ... халықты қырғынға ұшыратты. Жезқазған мен
Успенск рудниктерін су басып Ембі мұнай ... ... ... ... ... ... үшін 1921 ж. наурызда коммунистік
партияның Х съезіне әскери коммунизм саясатынан жаңа экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
салғыртты заттай салықпен ауыстыру. Бұның мәнісі енді шаруа өзінің белгілі
салығын өтегеннен кейін қалғанын өзінің керегіне ... ... ... ұсақ жеке ... ... ... ... бірнеше түрлері
болды. Мемлекеттік меншік, жеке меншік, кооперация тағы ... ... ... ... аз ... ішінде үлкен табыстарға жеткізді.
Бұл саясат 1929 жылға дейін қолданылды. Ал ... ... ... бір ғана колхоздық меншікке айналдырды.
Жаңа экономикалық саясат кезінде қазақ ... ... ... ... 1921 ж. Ораз ... ... ... одағы үлкен роль атқарды. «Қосшы» ... жер ... ... ... ... саяси сана-сезімін, мәдени дәрежесін
көтеру жөнінде көп жұмыс жүргізді.
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру – Қазақстан шаруаларының трагедиясы. 1927
жылы ... ХҮ ... елді ... ... ... шешім
қабылданды. Бұл науқан 1929 жылы Сталиннің „Правда” газетінде жарияланған
„Ұлы бетбұрыс” деген мақаласынан кейін аса қарқынмен жүргізілді.
1928 жылы ... АКСР ... ... мен ... комиссарлар Кеңесінің
„Бай шаруашылықтарын тәркілеу” туралы қаулысы шықты. Осы ... ... ... жуық ірі бай ... ... ... ... қанаушы
тап ретінде атылды. Осы саясат кейіннен колхоздастыру кезінде де жалғасып,
оған орта шаруалар да ұшырады.
Қазақстандағы ... аса ... ... 1928 жылы
Қазақстанда барлық шаруа қожалықтарының 2% колхоздарға біріксе, 1930 ... саны 50% -ке ... 1931 ж. ... саны 65% ... Қазақстандағы
коллективтендіру қазақ халқының ғасырлардан бері қолданып келе жатқан
көшпелі тұрмысын, әдет-ғұрпын, ... ... ... еріксіз, зорлап колхоздарға кіргізді. ... ... ... ... ... мал еріксіз колхозға тартып
алынды. Бұл істердің барлығы дайындықсыз жүргізілгендіктен және ... ... ... ... мал шаруашылығы үлкен апатқа ұшырады. 1932
жылдың ақпан айына дейін колхоздардағы малдың 87% -і апатқа ұшырады.
Сонымен ... ... ... Ресейдің орталық
аудандарындағы ірі құрылыстардағы жұмысшыларды етпен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... 1928 жылға дейін
Қазақстанда 40 миллион мал болса 1933 жылғы Қазақстанда 5 ... ... мал ... ... ... ... ... кейін және
көптеген салықтардың салынуына байланысты ... өзі де ... ... ... ... ... салдарынан 2
миллион 200 мың адам қазаға ұшырады. Бұл сол кездегі қазақ халқының 49% -і
еді. 1 миллионға жуық адам шет ... ... ... жылдарындағы жіберілген қателіктер
тікелей жауапты адам 1925-1933 жылдар аралығында ... ... ... бірінші хатшысы болып істеген Голощекин еді. Ол
жергілікті халықтың әдет-ғұрпын білместен Қазақстанда ойына келгенін ... ... ... ... ... ... жеке
билігін орнатты. Голощекин Қазақстанда „Кіші Қазан” идеясын ... ... ... ... Нұрмақов, Сәдуақасов, Төрегожин сияқты қайраткерлер
қарсы шықты. Бірақ Голощекинді Сталин қолдап отырды. ... ... оның ... ... ... Рысқұлов Сталинге бірнеше рет хат жазды.
Зорлап ұжымдастыру салықтың көп салынуы және ... ... ... ... ... тастауы, мұсылман әдет-ғұрыптарына тиым салуы
халықтың наразылығын туғызды. Соның ... ... ... ... ... ... шаруалар көтерілістері болды. ... ... бірі ... ... Бостандық ауданында
басталды.
Сондай-ақ көтеріліс Қостанай ... ... ... ... ... ... Ырғызда, Маңғыстауда,
Қарақалпақстанда ірі шаруалар көтерілістері болды. Бұл көтерілістерді Кеңес
үкіметі арнайы әскери ... ... ... оған ... ... ... 5551 адам сотталып, олардың 883-і атылды.
Индустрализациялау: сипаты, қарқыны, масштабы.
1925 жылы партияның ХІҮ съезіне елді ... ... ... ... ... бағыты елімізде завод, фабрикалар
салумен, өнеркәсіпті дамытумен байланысты.
Қазақстандағы индустрияландыру жылдарындағы үлкен құрылыстардың ... ... жолы ... ... 1927 жылы ... ... жол
1930 жылы аяқталды. Халық комиссарлар ... ... ... темір жол инженері Тынышпаев темір ... ... ... ... жылдары Риддер полиметалл, ... мыс ... іске ... ... мыс қорыту заводы Шымкент қорғасын заводы
жұмыс істей бастады. Жезқазған мыс ... ... ... ... ... ... ... бастады. Қарағанды өңірі ірі көмір ... Ембі ... ... ... ... ... бастады. Сондай-ақ
республикадағы химия өнеркәсібінің тұңғышы Ақтөбе химия ... ... ... ... ... ... де жіберілді.
Қазақстандағы индустрияландыру тек шикізат өндіруге бағытталды. Қазақстанда
салынған заводтардың барлығы шикізат шығарды. Шикізат ... ... ... өнім ... ... шығарылды.
Республикадағы өнеркәсіптің бұлай қалыптасуына Смағұл Сәдуақасов сияқты
қайраткерлер қарсы шықты. Сәдуақасовтың ... ... ... ... ... ... алынған жерде өңделіп, дайын өнім шығарылуы
тиіс болды. Бірақ оны ... ... ... деп ... ... ... етті.
Қоғамдық – саяси ситуация.
1936 жылы КСРО конституциясы ... Бұл ... ... ... ... Елде ... ... Қазармалық социализм
орнады. Жеке адамның құқығы ескерілмеді. Қазақстанда ... ... ... Ең ... ... ұлттық демократиялық зиялылар, Алаш
қозғалысының қайраткерлері, қазақ елінің ... ... Ә. ... ... Ж. ... Ж. Досмухамедов т.б. ұшырады. 1937-1938 жылдары
жазалау шаралар өте күшті өтті. Осы жылдары репрессияға ұшырағандар:
- ... ... ... ат салысқандар: Т. Рысқұлов, С. Шәріпов, Ә.
Әйтиев, Н. Төреқұлов, Б. Алманов, С. Мендешов, С. Арғыншиев, А. ... ... ... ұйым қайраткерлері: О. Жандосов, Т. Жүргенов, Қ.
Тәштитов, Н. Нұрмақов, А. Досов, О. ... Ұ. ... ... Революция жеңісін қорғап, ақ гвардияшыларға қарсы күрескендер: Т.
Әлиев, М. ... С. ... ... ... әдебиеті мен ғылымының белгілі өкілдері: Б. ... ... ... ... М. ... С. ... ... Қ. Жұбанов, М. Төлебаев т.б.
- орталықтан Қазақстанға жіберілген партия қызметкерлері: Л. ... К. Я. ... В. Н. ... ... ... ... ... ретінде жендеттердің қолынан жазықсыз
қаза тапты. Қазақстан жерінде жазықсыз ... ... ... ... ... ... Карлаг (Қарағанды еңбекпен түзеу ... т.б. ... ... ең ... ... ... отбасы
мүшелеріне арналған лагерь. Кейіннен ол «Алжир» халық жаулары әйелдерінің
Ақмола лагері атанды. Жеке ... ... жүйе ... 101 000
қазақстандық лагерь азабын көрді. Олардың 27 000-ы атылды.
Қазақстан 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысы дәуірінде.
Екінші дүние ... ... ... жж.) ... ірі ... оның ... ... империализмнің екпінді күштері: фашистік
Германия, фашистік Италия және милитаристік ... ... ... ... дағдырысының екінші кезеңінде империалистік мемлекеттер
арасындағы қайшылықтың мейлінше шиеленісуінен басталды.
1923-1933 жылдары ... ... ... дағдарыс капиталистік
елдерде саяси реакцияның барлық ... ... ... соқты. Сөйтіп,
монополистік буржуазия өз үстемдігінің буржуазиялық демократия ... ... ... ... 1933 жылы ... басына келген
Герман фашизмі өз саясатымен, идеологиясымен ... ... ... жүзіне үстемдік ету ниетін іске ... ... ... ... сорақы түрлерінің жиынтығы, агрессорлық ... ...... негізіне арқау болды. Ол өзінің ... жету ... тек күш ... ... ... ... ... азаматы
үшін қасиетті іс деп жариялады. 1933 жылы фашистік ... ... ... аренада Германияның, Жапонияның және Италияның агрессиялық
күштері бас көтере бастады. 1936 жылы 25 ... ... және ... ... қол ... 1937 жылы ... оған ... қырқысқан капиталистік топтар дүние жүзін қайта бөлісу және товар
өткізу рыноктарына ие болу үшін ... ... ... ... ... ... ... АҚШ, Англия, Франция өздерінің бірініші дүние
жүзілік соғыстағы қарсыласы Германияның әскери экономикалық ... ... ... ... ... болашақ агрессияны Кеңес Одағына қарап
айдап салуға тырысып ... Ал ... ... ... нәтиежесінде,
Англия мен Францияның Судет облысын Германияның басып алуына келісті. Мұны
АҚШ ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі соғысты
болдырмау, бейбітшілікті сақтау үшін ... ... ... құрып,
агрессорларды ауыздықтау саясатын жүргізді.
Англия мен Франция үкіметтері қоғамдық ... ... ... одан әрі күшеюінен қауіптеніп, КСРО-мен келіссөз жүргізді.
Бірақ, Англия мен Францияның теріс бағыт ұстауы салдарынан ... ... да, 1939 жылы 23 ... КСРО өз ... үшін ... ... жасаспау шартына келісті. Кеңес үкіметінің жүргізген ... ... ... ... екінші дүние жүзілік ... ... ... ... ... ... өз ... үмітін ақтамай, капиталистік ... өз ... ... ... ... (1939 ж. 1 қыркүйек – 1941 ж. 21 ... ... ... соғыста уақытша жеңіске ие болған кезі. 1939 ж. 1
қыркүйекте Германия ... ... ... Бұл ... ... ... басталуы еді. 3 қыркүйекте Англия мен Франция Германияға қарсы
соғыс жариялады. 1939 ж. 23 тамыздағы ... ... ... ... әскері Батыс Белоруссияға, 17 ... ... ... ... ... өтіп, Батыс Украина мен Батыс Белоруссияны қосып
алды. 1939 ж. қыркүйек – ... ... КСРО ... Латвия, Литваны
күшпен қосып алды.
1939-1940 жж. совет-фин соғысы барысында КСРО өзінің Солтүстік батыс
шекарасын қауіпсіздендіруге ... ... 1940 ж. 12 ... КСРО мен
Финляндия өзара бейбіт шартқа қол қойды. КСРО-ның шекарасы батысқа қарай
200 км жылжытылды. ... мен ... ... ... ... 1940 ж. ... дейін ешқандай ұрыс әрекетін жасамады. 1940
ж. ... ... ... ... Голландия, Люксембург және
Франция басып алды. 1940 ж. жазынан бастап ... ... ... ... 27 ... ... ... және Жапония
өзара Үштік одақ пактісіне қол ... ж. 18 ... ... ... ... ... ... бекітті. Жоспар бойынша фашистер КСРО ... ... мен ... «Украина» (Украина, Россия, Волга өңірі,
Воронеж), «Москва» (Москва, Тува, Ленинград, Горький, ... ... ... ... «Үлкен Түркістан» сияқты отар ... ... ... ... «Үлкен Түркістан» отарының құрамына
(Қазақстан, Татарстан, Башқұртстан, Орта Азия, Әзірбайжан, ... ... ... ... 1941ж. 22 маусымда фашистік Германия соғыс
жарияламастан, жасалған келісімді бұзып, КСРО ... ... ... 2 ... ... адам ... әскери даярлықтан өтті.
Майдандағы Қызыл Армия ... 1 200 000-ға жуық (1 196 164) ... ... ... ... кадрларды даярлау ісі тылда ... ... ... ... ... ... 27 әскери оқу орны
көшірілді. Онда ... ... 16 000 ... офицер даярлайды. 42 000
қазақстандық ... ... ... ... байланысты ел экономикасын соғыс жағдайына бейімдеу
басталды. Соғыс жүріп жатқан жерлерден және майданға жақын ... ... пен ... ... Қазақстанға көшіру жүргізілді. Өнеркәсіп
орындары негізінен, Москва, Ленинград ... ... ... ... ... мен Москва облысынан көшірілген кәсіпорындар: Москва
авиация жасау зауыты, Дзержинский ... ... ... ... ... С. ... атындағы механика т.б. Жалпы Қазақстанда
Москва қаласы мен облысынан 40 зауыт орналастырылды.
Украинадан Қазақстанға көшіріліп ... ... ... ... Днепропетровск вагон жөндеу зауыты т.б.
Соғыс жылдарында Қазақстан майданды шикізатпен қамтамасыз ететін
негізге әскери ... ... ... 1942 ж. Қазақстан КСРО-да өндірілген
көмірдің 13%, ... 85%, ... 60% ... Ауыл ... өте ауыр ... ... саны 600 000 ... кеміді (1942 ж.).
Ерлердің жаппай майданға аттануы себебінен 1942 жылы шаруашылықта ... ... 75% -ке ... ... ... және мал ... қамтамасыз ететін
негізгі республика болды. Соғыс ... ... мал саны ... ... ... ... болды.
Отан соғысының алғашқы күндерінен бастап-ақ мыңдаған қазақстандықтар
Кеңес әскерлерінің ... ... ... ... 1 ... 200 мың
жерлесіміз Кеңес әскерлерінің қатарында болды. Соғыстың алғашқы ... 238, 310, 114, 316, 387 және 391 ... ... Қазақстандықтардың ерлік істері сол кездегі астанамыз ... ... ... ... ... 316 ... дивизиясы
астанаға апаратын негізгі өзекті жолдардың бірі – ... тас ... ... ... ... ... ... өзіне берілген
тапсырманы абыроймен ақтап шықты. Осы ... ... өзі де ... ... ... ... ... Москва түбіндегі ұрыста өз
батальонымен жау қоршауын үш рет ... ... ... қатар Москваны
қорғауда ерекше ерлік көрсеткені үшін панфиловшылар Вихревке, ... ... ... ... ... ... ... атағы берілді.
1941 жылы желтоқсан айында Москва түбінде неміс әскерлері ... ... ... ... ... ... үлкен тарихи маңызы болды. Бұл
соғыс неміс әскерлері ... ... ... ... ... Кеңес
әскерлерінің Москва түбіндегі жеңісі басқа халықтардың да ... ... ... ... ... ... айынан 1943 жылдың ақпан ... ... ... ... Ұлы Отан ... түбегейлі бетбұрыстың бастамасы
болды. Бұл ... ... 1,5 млн. ... ... ... бастаған 22 неміс дивизиясы талқандалып, тұтқынға түсті. Сталинград
шайқасында қазақстандық 38 атқыштар дивизиясы болды.
Сонымен ... ... жау ... ... ... ... қатысты. Олар Украинадағы, Белоруссиядағы, ... ... ... ... ... ... қатарында Ғұсман
Ахмедияров, Әди Шарипов, Жұмағали Сайн, Жангелдин, ... тағы ... ... ... ... ... отрядтарының бірін басқарды.
Жалпы алғанда қазақстандықтар Ұлы Отан соғысының ... ... ... ерлік көрсетті. 500-ге жуық қазақстандыққа Кеңес Одағының
батыры атағы берілді. Олардың 100-і қазақ.
Олардың қатарында Шығыстың қос ... ... ... ... Әлия
Молдағұлова, жаудың пулеметін кеудесімен жапқан Сұлтан Баймағамбетов, жанып
бара жатқан самолетін ... ... ... ... Әбдіров және тағы
басқалар бар.
Ерекше ерлік көрсеткені үшін 4 қазақстандыққа 2 рет ... ... ... ... Олар: Талғат Бигелдинов, Сергей Луганский, ... Иван ... 1945 жылы май ... Берлиндегі рейхстагқа бірінші болып
ту тіккен қазақстандық Рахымжан Қошқарбаев еді.
Германия әскерлері ... ... ... ... аудандарын басып алғаннан кейін соғыстың бар ауыртпалығы Қазақстан
мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... фабрика, рудник, шахталар салынып іске қосылды. Олар ... ... ... ... және басқа өнімдер жасады. Қарағанды көмірі,
Ембіның мұнайы, Шымкент қорғасын заводының қорғасыны, Алматы Киров ... ... өте ... ... жасады. Қазақстанда соғыс жылдарында 500
мыңға жуық кісі майдан мақсатындағы жұмысқа тартылды және 200 ... ... ... ... ... етті. Тылдағы еңбекшілерден
тары өсірудің шебері Шығанақ Берсиевті, атақты күрішшілер Ыбырай ... Ман ... ... ... ... ... Нүрке Алпысбаевалар
ерен ерлік көрсетті.
Алматыға майдан өңірінен 20-ға жуық ... ... ... істеді. КСРО Ғылыми академиясының қазақ филиалы да соғыс мұқтажына
жұмыс істеді. Майдан ... ... ... ... ... ... көп еңбек сіңірді. 1942 жылы Қ.И.Сәтбаевқа Жезқазған мыс ... ... ... ... Мемлекеттік сыйлық берілді.
Қазақстанда орналасқан Москва авиация, ... және ... ... Киев университеті ерекше екпінді еңбек етті. Соғыс жылдарында
Қазақстанда ашылған ... оқу ... ... шет ... институты,
Шымкент технология институты, Дене шынықтыру институты т.б.
90-ға жуық ақын, жазушы майдандағы жауынгерлер қатарында ... ... Ж. ... ... ... Ж. Саин ... жинағын, Қ.
Аманжолов «Ақын өлімі туралы аңызды», С. Мұқанов «Өмір мектебін», М. ... ... 1 ... ... А. Толстой Қазақстан жерінде
болғанда, «Иван Грозный» кітабын ... ... ... Қазақстанға 23
көркемөнер ұйымы көшірілді. 1941 жылы Қазақстанға ... ... ... ... Бұл ... ... киностудиясымен
бірігіп, екі жыл ішінде 23 кино-картина түсірді. ... ... «Екі ... ... Сакадзе» сияқты танымал
кинокартиналар бар. ... ... ... ... ... ... кинематография институты жұмыс істеді.
Киностудиялар М. ... Ғ. ... т.б. ... ... ... ... ұлы», «Саған майдан», «8-гвардиялық» сияқты картиналарды
түсірді. Қазақстанда құрылған 11 концерт бригадасы майданда өнер көрсетті.
Соғыс жылдарында ғылым мен ... ... ... ... аянбай қызмет
етті.
ХХ ғасырдың елеулі оқиғасы ... ... ... дүние жүзілік соғыс
КСРО-ның жеңісімен аяқталды. Ұлы Отан ... КСРО 27 млн. ... 600 000-ға жуық ... ... қаза ... ... Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда (1946 – 1953 ... Отан ... ... ... ... ... ... құрылысқа оралды. Соғыстан кейінгі жылдарда елдегі қоғамдық-саяси
өмірде жұрттың ой-пікіріне қатаң бақылау орнату, ... ... ... басқаша орнату, коммунистік идеологияның ықпалын
күшейтіп, басқаша ойлаумен күрес ... ... ... ... Елде ... жеке ... табыну күшейді. 1937 жылдардағы
репрессия жалғасып, Ленинград пен Мәскеуде «Ленинградтық іс», ... ... ... Қазақстанда «Бекмахановтың ісі» ұйымдастырылды. 1947
жылы шыққан Ермұхан Бекмахановтың «ХІХ ғасырдың 20-40 жж. Қазақстан» деген
еңбегі буржуазияшыл ... ... деп ... 1950 ж. ... ... ... ... маркстік-лениндік тұрғыдан жазу үшін»
деген мақаласында Бекмахановтың кітабын айыптады. Осы ... ... ... ... ... 1952 жылы 25 ... ... республиканың көрнекті ғалымдары А. Жұбанов, Жұмалиев, Б.
Сүлейменов, жалған саяси ... ... ... ... ... және басқа жазушылар буржуазиялық ұлтшылдық қателіктер жіберді ... ... ... ... ... ғалым Қ. Сәтбаев пен жазушы
М. Әуезов Қазақстаннан Мәскеуге кетуге мәжбүр ... ... ... ... (1953 – 1964 ... жылы наурызда Сталин қайтыс болғаннан кейін бұл ғалымдар мен
жазушылар қуғындаудан ... ... ... ... Одағын басқарған
Хрущевтың кезінде де Қазақстанның саяси жағдайы жақсы болмады. Көп ... ... ... ... ... орнынан алынып, оның орнына
Республика халқының ... ... ... ... ... ... жж. ... 1955-1956 жж. Брежнев, 1956-
1957 жж. ... ... жж. ... ... жж. ... ... ... басқарды. Кеңес одағын Хрущевтың басқарған ... ... 4 ... ... ... ... берілді. Қазақстанды
Юсупов басқарған жылдары Алматы және ... ... ... ... ... ... Алматы қаласы ету ... ... 5 ... тың аймағын құрып, Ресейге қосу, Маңғыстау облысын
Түрікменстанға беру әрекеттері ... Бұл ... сол ... ... ... Кеңесінің төрағасы Жұмабай Тәшенов қарсы ... Осы ... ол ... ... 1964 жылы ... ... Хрущев орнынан түскеннен
кейін бұл әрекеттер іске аспай қалды.
1964 жылдан Қазақстан Компартиясын ... ... Д. А. ... ... ... ... 4 ... екеуін қайтарып алды, ал екі аудан, 500
мыңға жуық мал сол күйінде Өзбекстанда қалып қойды.
1956 жылы ... ХХ ... ... Осы ... ... ... ... және оның зардаптарын жою» туралы ... ... Бұл ... рет Сталиннің еліміздегі 1937-1939 жылдары аралығында жүргізген
жазықсыз жазалаулары туралы ашық ... оның ... ... ... байланысты жазықсыз жазаланған мыңдаған адамдар түрмеден босатылып,
тағылған саяси айыптар алынды.
Соғыстан ... ... ... ... ... ... Оның ішінде
Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Өскемен су-электр станциясы, Бұқтырма ... ... ... ... ... ... Соколов-Сарыбай кен
байыту комбинаттары бар. 1960 жылы Қазақстанда 32 млн. ... ... 1953 жылы ... ... ... іске ... ... Маңғыстау өңірі ірі мұнайлы аймаққа айналды.
Қазақстанда салынған заводтардың барлығы шикізат өңдеуге арналғандықтан
адам денсаулығына үлкен зиянын ... ... ... ... ... ... химфарм, сары фосфор, мырыш өңдеуші
заводтар осындай заводтар ... жылы 29 ... ... ... ... зарядты тұңғыш сынау
өткізілді. 1949-1963 жылға дейін жер үстіне 113 ... ... ... ... 1989 ... дейін жер астында 343 сынақ жасалған. ... ... ... ... ... өте ... зардабын тигізді.
Кеңес Одағы коммунистік партиясының орталық комитетінің 1954 ... ... ... ... ... Оралда, Қиыр Шығыстың ... жаңа тың ... ... шешім қабылданды.
Қазақстандағы тың жерлерді игеру ғылыми түрде ... өте ... Тың ... ... ... 6 рет Отан ... 1 ... берді. Бірақ бұл миллиардтар шын мәнінде ауа райы ... ... ... ... жылдары Қазақстанда 25 миллион гектар жер жыртылды,
кейінгі ... оның ... 35 млн. ... ... ... ... түрде көп мөлшерде жердің жыртылуы салдарынан 9 млн.-ға жуық жер
жартылай сондай-ақ толығымен эррозияға ұшырады. Республиканың ... ... ... тыңды игеруге шақыру назардан тыс ... ... ... және Украинадан 640 мың адам әкелді, кейінгі жылдары олардың саны
1,5 ... ... Бұл ... демографиясына үлкен өзгеріс әкелді.
Қазақтар өз жерінде азшылық болып 1962 жылғы ... ... ... ... құрады.
Сонымен бірге Қазақстанның географиялық жағдайы да үлкен ... ... ... ... тың ... ... ... бес облыста
200-ден астам селолық және ... ... ... орыс тіліне
өзгертілді. Жалпы республика бойынша 3500 елді мекендердің ... ... ... ... ... Бауманский, Ростовский сияқты әр
түрлі аттар пайда болып, бұрынғы атаулар алынып ... ... ... ... мал ... тигізген зияны үлкен болды. Мал жайылымдық
жерлер азайды. Жылқы 3 есе, түйе 5 есе ... ... ... ... ... 700-ге жуық ... мектептері жабылды. Бұл қазақ
тілінің дамуына үлкен зиянын тигізді. Бір мезгілде шет жақтардан өте ... ... ... ... дер ... жағдай жасалмады. Соның
салдарынан 1959 жылы Теміртау қаласында үлкен ереуіл ... ... ... ... ... ... жағдайдың жасалмауы болды.
Ереуілге шыққан халыққа қарсы армия күштері жіберіліп, ереуіл ... ... ... тасталынды.
Қазақстан 1960 ж. екінші жартысы мен 1980 жылдар – бірінші жартысында.
1965-1985 жылдары республиканың өнеркәсібі біршама ... ... үшін 40 ... ... ... ... мұнай саласы 3 есе, машина
жасау 5 есе өсті. Мыңға жуық өнеркәсіп орындары мен цехтар ... ... ... ... заводы, Қарағандыдағы резина бұйымдарын жасау
заводы, Павлодар мен Шымкенттегі мұнай өңдеу заводы. Екібастұз және ... ... ... Жайрам кен байыту комбинаты, Ақтау қаласындағы
атом ... ... ... ... ... ... мен Ресейден
кейінгі үшінші орынды алды, 70-80 ... ... ... ... ... бағытталған артта қалған өнеркәсіп орындары
болды. Халық тұтынатын товарлардың 60%-ке ... ... ... әкелінді. Бұл жылдары Қазақстан орталыққа қорғасын, мырыш,
титан, магни мен қалайының 70%-ін ... мен ... ... ... ... ... 30%-ін жыл ... 142 миллион тонна көмір, 30 млн. ... ... ... келді. Қазақстандағы өнеркәсіптердің 50%-ке жуығы орталықтағы
министрліктерге бағынды. Орталық Қазақстаннан шығарылған өнімдерді шет
елдерге шығарудан ... 1 ... 700 млн. ... ... ... ... аз ғана ... Қазақстанға берілді. Одақтық министрліктер Қазақстанның
әлеуметтік дамуына, ұлттық кадрларды дайындауға көңіл бөлмеді. ... ... апат ... Арал мен ... ... зардаптарын
жоюға ешқандай көмек көрсетілмеді. 70 жылдардан бастап Кеңес еліндегі
экономикада, ... ... ... ... ... барлық мәселелер командалық-әкімшілік әдістермен
шешілді. Жоғарыдан жоспар бекітіліп берілді. Бұл кәсіпорынды қандай ... ... ... ... ... етіп, тұтынушыларды өндіріске ықпал
ету мүмкіндігінен айырды. Өндірістердегі ... ... ... ... дағдарысты құбылыстардың салдарынан халық
шаруашылығының өнімдері ... ... 12%, ... ... ... орындалмады. Сол кездегі еліміздің басшылары ана съезбен мына съездің
аралығында экономикадағы көрсеткіштер жылдан жылға өсіп келе ... ... ... ... ... 1970 жылы табысы аз шығыны көп ... ... ... саны ... ... олар 1985 жылы 51%-ке ... өсу қарқынының төмендеуі, өнім саласының ... ... ... ... ... қалушылықты күшейтті.
Кеңес елі кибернетика, компьютерлендіру, автоматтандыру сияқты салалар
бойынша алдыңғы қатарлы капиталистік ... 50-60 ... ... ... ... ... ... басқару, еңбекке ақы төлеудегі
теңгермешілдік, мемлекеттік меншіктің монополиясы, ... ... ... ... ... өндірісті басқарудағы демократиялық
бастамалардың тежелуі салдарынан жұмысшы табының шығармашылық белсенділігі
күрт ... ... ... республикалардың құқықтары ... ... жоқ ... ретінде дамыды. Қазақстан орталықтың бір ... ... ... ... өзін-өзі билеуі іс жүзінде ұмыт болды. Орыс
емес халықтардың тілі, әдет-ғұрып, ерекшелігі ескерілмеді. Кеңес халықтары
мен ұлттарының ... орыс ... ... ... ... ... Біздің тарихымыздың бір ... ... ... ... мен ... мәдениеті жауып тасталды. Адамдардың тарихи санасын
жою процесі жүрді. Қазақстанда тіл ... тек ... ... ... қолдап, ол ұлт тілі туралы айтылмады. Қазақ тілі тек тұрмыстық саламен
шектеліп, іс жүргізуге, мемлекеттік дипломатиялық ... ... ... ... ... 95%-і орыс ... басылды, теледидар
хабарларының 70%-і орыс тілінде болды.
Осы жылдары басқаша ойлаудың барлық түрі қудаланады. Әдебиет пен ... ... ... қуғынға ұшырады. Ақын О.Сүлейменовтың
«Аз и Я» деген кітабы ұлтшылдық, пантюркистік деп қуғынға ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымы»
деген кітапты басып шығаруға тиым салды. ... ... ... геногеографиясы» деген кітабы идеялық тұрғыдан
зиянды деп табылды.
1979 жылы жазда орталық ... ... ... ... ... Ақмола, Павлодар, Қарағанды және Көкшетау облыстарының
бірсыпыра аудандарынан орталығы Ерейментау қаласы етіп, Қазақстанда ... ... құру ... ... ... ... ... құру,
қазақ халқының заңды қарсылығын туғызды. Олар Ақмолада, Ерейментауда,
Көкшетауда митингілер ... ... ... ... автономия
болмасын» деген ұрандар көтерді.
Қазақстандағы «қайта құру» саясаты (1985 – 1991 жж.)
1985 жылдан бастап елімізде қайта құру процесстері басталды. Қайта ... ... ... ... ... 1985-1991 жылдар арлығында
бірінішісі хатшысы болып істеген М. ... ... ... ... 1985 жылы СОКП ... ... сәуір пленумында «Әлеуметтік-
экономикалық дамуда» жеделдету бағыты жарияланды. ... ... ... маскүнемдіктен күрес, еңбексіз табыс табумен
күрес мәселесі қойылды. 1987 жылы СОКП орталық ... ... ... ... және ... ... ... болды.
Экономикалық реформаларды дамытуда екі бағыт бойынша жүргізу ... ... ... ... ... ... кеңейту, екіншісі,
экономикадағы жеке меншік сектордың рөлін кеңейту еді.
Сонымен бірге ... ... М. ... «жариялық» түсінігін енгізді.
Соның нәтиежесінде ... ... ... ... ... ... жарыққа шығып, демократия ұғымдары қанатын жая бастады. Горбачев
өкімет басына келгеннен кейін, бұрынғы ... және ... ... ... ... жойып, Кеңес елінің экономикасын көтеру
мақсатын қойды.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ұшырады. Жаңаша саяси ойлаудың нәтижесінде алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... қаупін
болдырмау шаралары іске асырылды. Алыс және орта қашықтыққа ... ... ... 1988 ... бастап Кеңес әскерлері Ауғанстаннан
шығарыла бастады.
Қайта құру жылдарындағы Қазақстандағы елеулі оқиғаның бірі Алматыдағы
1986 жылғы ... ... ... ... ... ... 1964 ... 1986 жылға дейін үздіксіз басқарған Дінмұхамед
Қонаевтың зейнетті демалысқа ... оның ... ... ... ... ... басқарған Колбинді тағайындалуы түрткі болды.
Сол кездегі әміршіл-әкімшіл жүйе ... ... ... ... ... 17 желтоқсан күні жастар алаңға қолдарына плакаттар алып, бейбіт
демонстрацияға шықты. Ол плакаттарда «Лениндік ұлт ... ... ... өз ... ... ... керек», «Ешқашандай ұлтқа артықшылық
берілмесін» ... ... ... жазылған еді. Ешкіммен ақылдаспай
командалық әдіспен шешуді ... сол ... ... ... ... қуып таратты. Демонстрацияларға қатысушылардың саны
американдық Хельсинки тобының ... ... ... жеткен.
Демонстрацияны қуып тарату үшін 50 мың ... ... 20 ... 16 мың жасақшылар жұмылдырылды. Колбин бастаған ... ... ... жабу үшін ... қатысқандарға «балалар
бақшасын қиратты», «балалар әлемін талқандады» деген жалған ... жала ... ... зерттеу үшін М. Шаханов бастаған Қазақ КСР
жоғарғы Кеңесі комиссиясы ... Бұл ... ... ... ... – 2236, ... ... комитеті - 2212,
прокуратура-2401 адам ұстаған. Жалпы 8500 адам ұсталған. 99 адам әр ... ... Ек адам ... пен ... ату ... ... кешірім жарияланып Рысқұлбековтың жазасы 20 жылға, ... 15 ... ... ... Рысқұлбеков, Ләззат Асанова, Ербол
Спатаев сынды жастар Желтоқсан көтерілісі салдарынан қаза тапты.
Желтоқсан көтерілісі күшпен ... ... ... ... ... 264 адам ... оқу ... шығарылды. Жоғарғы оқу орындарының
12 ректоры қызметінен алынды. Жалпы 90 ... жуық ... ... ... кетуге мәжбір болды.
1986 жылғы СОКП орталық комитетінің 25 ... ... ... ... бой көрсетуі «қазақ ұлтшылығының көрінісі» деп
бағаланды. Тек үш жылдан кейін ғана 1989 жылы Қазақстан жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс деп әділ
бағасын берді.
ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН
29 – 30 дәріс.
Қазақстанның тәуелсіздігінің жариялануы.
Қазақстанның тәуелсіздік алуы және ... ... заң. 1991 ... ... ... ... тәуелсіздігін жариялады. Сөйтіп, Қазақстан
260 жылға созылған отарлық ... ... өз ... ... ... ... алды. Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін алғаннан
кейін, ... ... ... ... ... ... ... көшті. Қазақстан 1992 жылы 2 наурызда Біріккен ұлттар ұйымына
мүше болып қабылданды. Қазіргі ... ... ... ... ... тең ... байланыс жасауда. Қазақстанды әлемнің 140-қа
жуық елдері ... ... ... 50-ге жуық мемлекеттерде өз
елшіліктерін ашты. Қазақстан дүние жүзінде территориясы жағынан 9-шы, ... ... 50-ші орын ... ... ... ... 130 ұлт ... өкілдері тұрады. Соның ішіндегі негізгі қазақ халқы 1997 ... ... ... ... ... ... 8 ... жетіп,
Республика халқының жартысынан астамын құрап отыр. Дүние жүзі бойынша
қазақтардың саны 12 ... ... ... ... құру ... және 1991 ... еліміздегі басты мәселелердің бірі жаңа Одақтық
келісімге қол қою ... Жаңа ... ... 1991 жылы 20 ... қол қою
көзделген еді. 1991 жылы тамыздың 19-ы мен 21-і ... ... ... ... әрекеті жасалды. Төңкерісті ұйымдастырушылар Г. Янаев, О.
Бакланов, В. ... елде ... ... құрды. Олар ел Президенті М. С.
Горбачевті үш тәулік бойы ... ... ... ... ... ... ... өкілдігінен бас тартуды талап еткен. Сонымен бір
мезгілде, 19-20 ... ... ... ... ... ... Кеңесінің
үйін басып алуға бірнеше рет ... ... ... бастаған Россия
басшыларын халық қолдады. Соның нәтижесінде төңкерісшілер Ақ үйді басып ала
алмады.
Бұл ... ... ... бір ... болды. 20 тамызда
Н.Назарбаев арнайы мәлімдеме жасап, төтенше ... ... ... ... ... келмейтінін ашық айтты. Осы оқиғадан
кейін Одақтық шартқа басқаша көзқарас туды. Бұл ... ... ... 1991 жылы 8 желтоқсанда ... ... ... ... тәуелсіз мемлекеттер достастығын құру туралы келісімге
қол қойды. Сонымен бірге 1991 жылы 21 ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Алматы
кездесуінде КСРО-ның ыдырап, ТМД-ның ... ... ... ... өз ... ... кейін «Тәуелсіздік
туралы заңын» жариялады. Оның ... ... ... ... 1 ... былай дейді: Қазақстан Республикасы тәуелсіз,
демократиялық және құқтық мемлекет. Ол өз ... ... ... ... өзінің ішкі және сыртқы саясатын дербес белгілеп ... баб. ... ... барлық мемлекеттерімен өзара қатынас
халықаралық құқ ... ... ... баб. ... ... бүкіл территориясында Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен ... ... ол ... ... ... қолданылады.
4-ші баб. Қазақстан Республикасының территориясы қазіргі шекараларында
бітұтас, бөлінбейтін және қол ... ... ... ... ... баб. Жер және оның ... су, әуе ... өсімдіктер мен
жануарлар дүниесі, басқа да ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасы мемлекеттік тәуелсіздігінің
негізін құрай отырып, тек қана соның меншігінде болады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылысы.
Қазіргі ... ... ... ... Қазақстан
тәуелсіздігін алғаннан кейін саяси саладғы ... ... ... ... ... Президенттік басқару бағытындағы
мемлекеттің дамуы, көппартиялық жүйені ... ... ... ... ету; көп ... ... және экономикалық одақтармен
келісімдерге келу, демократиялық ... мен адам ... ... ... әлемдігі саяси салмағын көтеру, әлемдік қатынаста
Қазақстанның геосаяси жағдайын пайдалану болды.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... басталды.
Осындай жұмыстардың нәтижесінде Жоғарғы Кеңес ... ... ... ... ... ... Жандарбек Малибеков пен Шота
Уалиханов жасаған мемлекеттік елтаңбаларға жоғарғы баға ... Ән ... ... Әлімбаев, Қадір Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев және
Жадыра Дәрібаева болды. 1992 жылы 4 ... ... ... жаңа ... ... Осы ... ... өмірдегі басты міндеттердің бірі
еліміздің жаңа Конституциясын қабылдау болды. ... ... ... ... ... және халық арасында: экономикалық
мәселелер, жерге жеке ... ... ... ... тіл ... ... қызу талқыланды.
1993 жылы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес тәуелсіз Қазақстан ... ... ... Бұл ... ... елімізде
демократияны дамытуда, құқықтық ... ... ... Қазақстанның әлемдік қауымдастықпен байланысын дамытуда
үлкен роль атқарды.
Сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеді. Сондай-ақ еліміздегі
Президент билігін күшейту және заң шығару саласын жетілдіру ... ... орай 1995 жылы ... ... ... ... ... талқылауға
жаңа Конституцияның жобасы ұсынылды. Бүкіл халықтық талқылаудан кейін ... 30 ... жаңа ... ... ... ... ... Бүкіл халықтық референдумда дауыс берген халықтың 89%
жаңа Конституцияны қабылдауға дауыс берді. 30 ... ... ... күні деп жарияланды. Бұл жаңа Конституцияның мынадай негізгі
баптары бойынша өзгешеліктер бар. Президенттік басқаруға ... ... ... ... ... ... ... білім беруге
байланысты, денсаулық сақтауға байланысты және тілге байланысты.
1995 жылы 29 сәуірде Президенттің ... 2000 ... ... ... ... халықтық референдум болды. Референдумға қатысқан халықтың 95%
Президенттің өкілеттілігін ұзартуға дауыс берді.
Тәуелсіз Қазақстан
1. ... ... ... 2. ... ... ... ... Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін
әлеуметтік-экономикалық байланыстардың үзілуіне байланысты ... ... ... ... соң бірі ... ... ... орай,
жұмыссыздық көбейіп кетті, тұрмысқа қажетті тауарлардың жаппай тапшылығы
үдей түсті. Асқынған ... ... ... ... ... ... еліміздегі инфляция деңгейі 2.200 пайызға дейін өскен.
Қазақстан ТМД-ның басқа елдері сияқты, нарықтық экономика ... ... ... ... аяқ ... ... ... елімізде өзара байланысып
жатқан екі міндетті шешу қажет болды:
- экономиканы тұрақтандыру және дағдарыстан шығару;
- нарықтық қатынастарды құру және ... ... ... ... даму ... Н.Ә. Назарбаевтың 1992 жылы жарияланған «Қазақстанның егемен
мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» және 1993 жылы ... ... ... - ... ... кепіл» деген еңбектерінде
жарияланды. Олар:
- реформаларды ойдағыдай жүзеге асырудың сөзсіз саяси шарты ретінде
тұрақтылық пен ... ... ... етуі;
- меншіктің мемлекеттік және мемлекетті емес нысандарын ... ... ... және практикалық базасын жасау;
- өзінің барлық азаматтарының жеткілікті әл-әуқат ... ... ... ... ... ... мен құқтарын сақтау, дүниежүзілік экономикада ... ие болу ... ... ... ... ... ... қалыптастыру;
- демократиялық өзгерістерді тереңдету, ... ... ... ... Қазақстанның дамуы үшін шетел инвестициясын тарту және пайдалану;
- Ұлттық валютаны енгізу және оның ішкі, ... ... ... ету.
Сонымен елімізде жүргізілген экономикалық реформаның алғашқы кезеңі.
1992-1993 жылдардың аралығы болып табылады. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... нарықтық экономикаға көшуден
басталып, ұлттық валютамызды енгізгенге ... ... ... Нарықтық
экономиканың заңдық базасы құрылды. ... ... ... ... ... ... тарту, банкі саласын қалыптастыру шаралары
жүргізілді.
Экономикалық реформаның екінші кезеңі 1993 жылы ... ... ... енгізуден және өзіміздің ... ... ... ... теңгеміздің енгізілуі еліміздің
экономикалық және саяси ... ... ... ... болды.
Еліміз 1992 жылдан бастап нарықтық ... ... ... ... жаппай жекешелендірілді. Өйткені, жекешеледіру
экономикалық ... ... ... ... бірі ... ... ... республика бойынша жеке кәсіпорындардың үлес салмағы 80
пайыз, соның ішінде өнеркәсіпте – 86, ауыл шаруашылығында – 95, ... ... ... – 96 ... өнім ... ортақ көлеміндегі жеке сектордың үлесі 50
пайыз, оның ішінде өнеркәсіпте – 40, ауыл ... - 90 ... ... – 60, саудада – 85 пайыз ... ... ... ... жеке сектор басым болып отыр. Сөйтіп, ел экономикасында жеке
сектор басым болып отыр. Қазіргі ... ... ... ... ... адам ... істейді, бұл экономикада жалпы еңбекпен қамтылғандардың 77
пайызын құрайды. Елімізде миллионға жуық ... ... ... 400 ... және орта бизнес нысандары жұмыс істейді.
Республикамыздың әлеуметтік-экономикалық дамуы, негізінен алғанда
шикізат кешенінің даму ... ... ... ... ... ... Қазақстан әлеміндегі шикізат қоры бай елдердің қатарына жатады
және экономикасы шикізат өндіруге бағытталған. Қазақстан ... ... және ... қоры ... ... орын ... әлемдік мыс қорының 10
пайызын, қорғасынның – 19, мырыштың – 13, темірдің – 10, ...... – 25, ... кендерінің – 30 пайызын иеленіп отыр.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасы ... ... ... ... кешіре отырып, ілгері дамып келеді. Жетістіктері
баршылық. Мәселен, 2000 жылы ішкі ... ... ... 9,6% ... Өндіріс
көлемі – 14,6%, жүк тасымалдау – 13,3%, ... ... ... – 56,7% өсті.
2000 жылы елдің экономикалық ... 10%-ға жуық ... 2001 жылы ... 12%-ға ... Соның нәтижесінде әлеуметтік сала бойынша жалақы
мен зейнетақы деңгейін көтеріп, ТМД ... ... ... ... ... ... ішкі экономикасын көтеру арқылы инвестициялық ахуалын
жақсартуға негіз қаланды. Он ... ... ... ... ... доллар көлемінде тікелей шетелдік инвестиция құйылды.
Қоғамдық – саяси даму.
Қазақстандағы көп ... ... ... ... ... ... ... 80-жылдардың аяғы 90-
жылдардың бас кезінде Республикамызда түрлі бағыттағы ... ... ... ... ... ... «Невада-Семей» қозғалысы,
Балқаш пен Арал проблемалары жөніндегі комитет, Азат қозғалысы, белгілі бір
ұлттың немесе ... ... ... ... «Единство», «Алаш»,
«Желтоқсан», Қазақстан социал-демократиялық, Халық конгрессі тәрізді
партиялар еді. 90 ... ... ... ... бірі ... еді. ... тәуелсіздік алуы жолындағы қажырлы еңбек еткен
саяси қозғалыстардың бірі «Азат» ұйымы болғандықтан оның жарғысына тоқтала
кетейік.
1. ... ... ... ... ... негізде
Қазақстан азаматтарының басын қосатын саяси ұйымы. «Азат» Қазақстан
жерінде гуманистық, әлеуметтік ... мен ... ... ... ... ... ... сай ұлттық демократиялық
тәуелсіз мемлекет орнату жолында күреседі.
2. Қазақстанның ... ... және ... ... ... ел
басқаруда «Халық үкіметі» принципін қатаң сақтау, ұлттың өзін-өзі
билеу ... іс ... ... олардың саяси-әлеуметтік қамқоршысы
болу «Азат» қозғалысының басты мақсаты.
Осы құрылған партиялармен қозғалыстардың ішінде ұлтаралық тыныштықты
бұзып, ... ... ... де ... ... жоқ. Мәселен,
«Единство» партиясының қабылданған құжаттарында, партия халықтың барлық
топтарын біріктіреді, ұлтына ... ... жол ... ... ... ұлтына қарай артықшылық жасаудың кез ... ... ... ... Ал іс ... олар Қазақстан
Республикасының мемлекеттік тіліне қарсы күресуде. Тек ... ... ... ... ... ... ... әділет министрлігінің тіркеуінен
өткен мынандай партиялар мен қозғалыстар болды.
Партиялар:
1. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Конгресі партиясы.
4. Қазақстан коммунистік партиясы.
5. Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы.
Қозғалыстар:
1. «Невада-Семей»
2. «Азат»
3. «Қазақстан жұмысшы қозғалысы»
4. «Лад» республикалық славян ... ... ... ... ... ... ... партиялар пайда
болды. 1995 жылы қаңтар айында ... ... ... құрылды.
Партия еліміздің әлеуметтік қорғансыз бөлігі: әйелдер, мүгедектер, ... ... ... қорғайды делінген. 1995 жылдың бас кезінде
Қазақстанның аграрлық партиясы құрылды. Оның ... ... ауыл ... ... ... және саяси мүддесін қорғау болды.
Сонымен бірге 1999 жылы елімізде «Отан», Азаматтық партия сияқты жаңа
партиялар да пайда болып, саяси ... ... ... ... 2002 жылы наурыз айында құрылған «Ақ жол», 2003 жылы желтоқсан
айында ... ... ... ... ... ... ... бергі саяси процестерді қортындылайтын болсақ, ол ... ... ... ... жж.) бұрынғы саяси жүйені өзгертіп, жаңа саяси
жүйені ... ... ... Бір партияның билігі ... жүйе ... ... құқықтары мен бостандықтары
кеңейтілді. Елімізді ... ... ... ... ... ... жж.) саяси жүйедегі еліміздің ... ... ... ... ... ... процессі жүргізілді. Алғаш рет еліміздегі Жоғарғы
Кеңеске баламалы түрде сайлау өткізіліп, жергілікті жерлердегі ... ... ... ... ... жж.) 1995 жылы референдумда қабылданған
Конституция, Президенттік басқару формасына өтуде заңдық ... ... ... ... ... даму бағытын айқындап берді. Елімізде ... ... ... және ... да ... жүйе ... ... жаңа кезең 1998 жылдың қыркүйегіне бастау алады. Бұл кезең
Президенттің Қазақстан халқына арналған жолдауын ... ... және ... ... ... ... және ... заңдық актілеріне өзгеріс
енгізуден, Парламенттің құқықтарын ... ... ... ... да ... даму.
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін қоғам ... ... бірі ... ... құрылысы саласына айрықша назар аударыла
бастады. ... ... ... ... кейін, бұрын қағажу көрген
тілімізді, ... ұмыт бола ... ... ... даму ... ... ... аясын кеңейтуге мүмкіндік
туды.
Мемлекетіміздегі мәдени құрылысының үлкен бір ...... ... ... ... қазақ балабақшалары мен қазақ мектептерін
ашу жолында көптеген жұмыстар атқарылды. Мәселен, 1989 жылмен 1993 ... 4 ... ... ... саны 839-ға көбейген.
Сонымен қатар, Республикамыздағы білім беру ... ... де ... Оның ... мен ... әр ... ... Ең
бастысы, Қазақстан республикасы «Мемлекет иелігінен алу және ... ... ... 3 тармағының, сондай-ақ Қазақстан Республикасы
«Білім туралы» заңының 39-тармағының 2,3-тармақтарына ... ... ... беру ... ... ... беруге болмайтындығының
өрескел бұзылғандығы болды. Нарық заңын сылтауратып, көптеген ... ... ... ... орта ... ... ... немесе жалға беруі білім беру саласындағы жағдайды ұшықтыра
түсті. Президентіміз Н.Назарбаев 1997 жылы ... ... ... ... ... ... ... беру жөніндегі бүгінгі күні
жібертіліп отырған кемшіліктерді дереу түзетуді, жалпыға ... ... ... ... ... ауыл ... жәрдем беруді талап етті.
Экономикамыз қиын жағдайда тұрғанына қарамастан, ... ... ... 22 ... АҚШ ... ... және ... бастап мектептердің компьютерлермен жабдықталынатыны айтылды.
Республикамыз нарық қатынасы өтуіне байланысты, білім беру жүйесі
елеулі өзгеріске ... ... ... сай мемлекеттік оқу орындарымен
қатар, жеке меншік оқу орындары пайда болды. ... оқу ... ... ... ... колледждер, жоғары оқу
орындары көптеп ... ... ... ... ... шет ... ... көшті. Соның нәтижесінде жастарымыздың шетелдерде білім ... ... ... сай ... ... даярлау үшін Қазақстан
Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық степендияларын белгілеу
туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылы 5 ... ... ... сәйкес Президенттің «Болашақ» атты 250 халықаралық степендиясы
белгіленді. ... ... ... ... ... ... жіберудің
алғашқы кезеңінен ... осы іске ... ... ... ... және ... ... оқу орындары
басшылары тарапынан елеулі ... ... ... ... ... ... ... мақсатында нақты жоспарланған,
айқын шаралар қолданбаған. Әрбір степендиятпен ... ... ... ... әдеп ... ауытқып, тамыр-
таныстыққа жол берілген. Соның салдарынан үш жыл ... ... ... ... ... ... ... оқудан шығарылып, 21-елге қайтып
оралмады.
Еліміздегі жүргізіліп отырған мәдениет құрылысы саласында ғылымның орны
ерекше болып ... ... ... ... елдер экономикадағы елеулі
жетістікке осы ғылым мен білімнің арқасында ... ... ... ... ел ... ... бірден-бір жолы ғылымды дамыту, оған
айрықша көңіл бөлу ... ... ... сай ең ... ... ... ғылыми-техникалық орталықтар мен мекемелердің
ғылыми-зерттеу жұмыстарын бір жүйеге келтіріп, ... ... ... ... келелі ғылыми орталықтарын құру болды.
Республика Президентінің жарлығымен: экология және ... ... ... және ... ... ... орталық,
информатика және есептеу техникасы жөніндегі ... ... ... ... механика мен машина жасау орталығы, Ә.Х. Марғұлан
атындағы археология институты және басқа ... ... мен ... ... ... ... ... жүйесі кеңейтіліп, 1991
жылдан бастап ... ... ... және ауыл ... ... істей бастады.
Мәдени құндылықтарымыз ажырамас бөлігінің бір саласы көркем әдебиет ... ... ... ... өзгерістерге ұшырады. Республикамыздың
мәдени өміріндегі айтулы оқиғалардың бірі 1992 жылы ... ... ... ... ... ... ... болды.
Осы бастаманың жалғасы бүкіл дүние жүзілік қазақтардың үшінші құрылтайы
2002 жылы қараша айында Түркістан қаласында өтті. ... ... ... ... ... ... атылып кеткен А.
Байтұрсыновтың, Ш. Құдайбердиевтің, М. Жұмабаевтың, Х. ... ... Ж. ... әдеби мұралары жарыққа шықты. 1995 жылы ұлы
ақынымыз Абай Құнанбаевтың ЮНЕСКО-ның ... ... 150 ... ... аталып өтілді, 1996 жылы ұлы жырау Жамбыл Жабаевтың 150 ... ... ... ... өтілді, ал 1997 жылы қазақтың
классик жазушысы Мұхтар Әуезовтың 100 жылдық мерейтойының ... ... осы ... ... ... ... нәтижесінде, рухани
құндылықтарымыз молая ... ... ... ... алғаннан кейін өз шекарасының мызғымастығы
және қауіпсіздігін бірінші кезекке қойды. Сыртқы ... ... ... ... ... күрделі міндеттер тұрды. Бұл міндеттер туралы
Нұрсұлтан Назарбаев «Ғасырлар тоғысында» атты еңбегінде ... деп ... ... ... шын ... ... ... болды.
Екіншіден, Қазақстанды халықаралық дәрежеде мойындатып, оның қауіпсіздігі
мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз етуіміз қажет болды. Үшіншіден, ... ... мен ... байланыстарға белсене араласуымыз қажет
болды. Біздің сыртқы саясатымыздың қалыптасу кезеңі ... ... ... ... ... барлық ядролық зымырандарды Ресейге алып ... ... ... ... ... ... ... жүзілік қауымдастықтың
Қазақстанға деген сенімі артты. Өз кезегінде ... да ... өз ... ... ... талап етті. 1994 жылы
желтоқсан айында АҚШ, Ұлыбритания және ... ... ... және оған қарсы ядролық қаруды қолданбайтындығы туралы
келісімге қол ... ... ... ... ... дем берген ең алғашқы
мемлекет – Түркия мемлекеті болды. Түбіміз бір, тіліміз бір, ... ... елі ... ... ... болып таныды. Қазақстан
Түркиямен дипломатиялық және экономикалық қатынасты дамытуға ... ... 1991 ... ... айында қазақ-түрік іскерлік ... ... 73 ... және 183 ... ... ... ... биржалардың басын біріктірді. Олардың қатарында «Қарағанды көмір»,
«Екібастұз көмір», ... ... ... бірлестікетері» және тағы
басқа ірі өндіріс фондары бар.
Қазақстан Репсубликасы өзінің сыртқы саясат үлкен ... ... ... мән ... ... ... Қытаймен арадағы
қатынас ушығып кеткен болатын. Сонымен бірге Қазақстанның Қытаймен ... 1740 ... ... ... 1992 жылы ... айында Қазақстан
мен Қытай арасында, ұзақ мерзімге ... ... қол ... ... ... ... ... шекара келісіміне қол жетуі –
Республикамыздың сыртқы қатынастарға зор табысы. 1995 ... ... ... қауіпсіздігіне кепілдік бергені екі елдің қарым-қатынасын одан
әрі баянды ете түсті.
Қазақстан Республикасының АҚШ, Канада және ... ... ... дипломатиялық және экономикалық қатынасын дамытудың маңызы ... ... ... ... ... АҚШ-қа барған сапарында
Президент Дж. Буш екеуі үш ... қол ... Бұл ... ... және ... ... байланыстарды кеңейту үшін
құқтық негіз қалады.
Францияның «Эльф ... ... ... ... ... ... ... мұнай және газ өндіру үшін іскерлік байланыстар
жасалуда.
Сонымен қатар, тәуелсіз мемлекеттер ... ... ... шекараның ашықтығы, азаматтардың жүріп-тұру бостандығы сақталып
отыр. 1996 жылы желтоқсан ... ... ... ... ... ... ... қол қойылды.
Қорыта келгенде, тәуелсіз Қазақстан дүние жүзінің көптеген елдерімен
тең деңгейде дипломатиялық және ... ... ... ... ... ... саясаттағы күш-жігерінің арқасында
орасан зор тарихи маңызы бар ... ... ... ... ... өз ... ... Егер 1991 жылы әлемдік қоғамдастықтың
іс жүзінде Қазақстанға қандай да бір ықыласы аумай келсе, ... ... ... ... ... ... Қазақстан Орталық Азияның
көшбасшысына, ... ... ... халықаралық лаңкестікке,
есірткінің жайылуы мен ядролық қарудың таралуына ... ... ... айналды.
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан әлемдік қауымдастықтың толыққанды мүшесі
болды, оның бастамалары тәжірибе жүзінде әрқашан кең қолдау тапты және
нақты іс жүзіне асырылып отырды. ... ... ... ... дәрежеде
танылудың жаңа сапалық деңгейіне көтерілді. Қазақстанның 2010 жылы
Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына ... етуі ... оның ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Информатикадан берілетін дәрістер курсы77 бет
Интерактивтік әдістерді қолданып оқыту41 бет
Экология - Дәрістік курс61 бет
Іш ағзаларының жарақатары7 бет
Автоматты басқару теориясы31 бет
Дәрістік сабақ тезистері39 бет
Оттегімен емдеу жайлы мәлімет6 бет
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Құтыру - зооантропонозды ауру28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь