Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде

I. Кіріспе

II. Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде

1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті орыс деректерінде
2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері
3. Қыпшақтардың рухани мәдениеті: діні, салт.дәстүрі
4. Қыпшақ хандығы европалық ортағасырлық деректерде

III. Қорытынды

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қазіргі кезде тарихшы-ғалымдардың алдында тереңдей зерттеуді қажет ететін күрделі де қызғылықты мәселелердің ішіндегі уң маңыздысы – бір кезде жер бетінен «жойылып кеткен» халықтар тарихы. Бұл халықтар хақында – хазарлар,печенегтер, скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де «Игорь жорығы туралы жыр» мен Пушкин, Блок шығармалары арқылы мектеп қабырғасынан-ақ жақсы хабардармыз. Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары орыс шежірелерінде кең қамтыла көрсетлген.
Олардың тұрмыс тіршілігі, көші-қоны, бет-бейнесі, бүкіл тарихы әлі күне дейін зерделі түрде зерттелінбей келеді. Әлбетте, жер қойнауына жете үңіле білетін археология мамандары өздері қазба жұмыстарын жүргізген ескілікті елді мекендердң, қоныстарынан, оба-қорғандар мен кесенелерден табылған көптеген «ұсақ-түйек» жебе, сауыт, қалқандар тағы басқа заттардың мол қоры арқылы олардың өмір-тарихын қайтадан қалпына келтіруге тырысады. Алайда, өздерінің құдіретті күшімен, тіпті, европалық мемлекеттердің зәре-құтын алған «көшпенділер империясы» атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары тарихи шежірелер мен географиалық жазбаларда болмаса артына қанды жорық іздерінен басқа ешқандай археологиялық белгілер қалдырмаған.
Сондықтанда археологтар бұл халықтар жайында сақталған әрбір ұсақ –түйек мәліметтерді көркем ойдан шығарылған аңыз-әңгіімелермен салы салыстыра отырып, шыдық елегінен өткізеді.
Осындай халықтардың бірі – қыпшақтар.
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А., 1989, 251-273 беттер.
2. Плетнева С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 бет.
3. А. Тұңғыш «Түркілер тарихынан» Заман – Қазақстан – 1995ж. №13 - 8-бет
4. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 беттер
6.Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін ( очерк),
7.Қазақстан тарихы, 1 том
8. Егемен Қазақстан 2006 ж (5-6) беттер
9. «Қазақтар» II том, Алматы 1998 жыл.
10. «Қазақстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін, II том, Алматы 1998 жыл.
У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
11.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
12.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
13 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
14 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
15.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
16.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
17.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
18.«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
19.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-бет, 1904.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде
1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті орыс деректерінде
2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері
3. Қыпшақтардың рухани мәдениеті: ... ... ... ... ... ортағасырлық деректерде
III. Қорытынды
IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазіргі кезде тарихшы-ғалымдардың алдында тереңдей зерттеуді ... ... де ... мәселелердің ішіндегі уң маңыздысы – бір кезде
жер бетінен «жойылып кеткен» халықтар ... Бұл ... ...
хазарлар,печенегтер, скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де ... ... жыр» мен ... Блок ... ... ... қабырғасынан-ақ
жақсы хабардармыз. Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары
орыс шежірелерінде кең қамтыла көрсетлген.
Олардың тұрмыс ... ... ... ... ... ... дейін зерделі түрде зерттелінбей келеді. Әлбетте, жер қойнауына жете
үңіле білетін археология ... ... ... ... ... елді ... қоныстарынан, оба-қорғандар мен кесенелерден
табылған көптеген «ұсақ-түйек» жебе, сауыт, қалқандар тағы басқа заттардың
мол қоры ... ... ... ... қалпына келтіруге тырысады.
Алайда, өздерінің құдіретті күшімен, тіпті, европалық мемлекеттердің ... ... ... ... атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары
тарихи шежірелер мен географиалық жазбаларда болмаса артына қанды жорық
іздерінен басқа ... ... ... қалдырмаған.
Сондықтанда археологтар бұл халықтар жайында сақталған ... ... ... көркем ойдан шығарылған аңыз-әңгіімелермен салы
салыстыра отырып, шыдық ... ... ... бірі – ... ... мәдениеті орыс деректерінде
Қыпшақтардың кәсіптік өндірісі негізінен мал ... ... ... ... ... ... бағытталған
болатын. Мәселен, арбаны жасау үшін ... бір ... іпін ... Ал бұл ... ... атап айтқанда ағаш өңдеу
кәсібінің дамығандығын көрсетеді.Халық ағаш арбаның бөлшектерін ... киіз ... ағаш ... (кереге, уық, есіктер) дайындаумен, ер
тоқымдардың ағаш бөлшекткрін бөлшектерін, ыдыстардың бір ... ... ... ... ... ет ... ... ыдыстар ман ағаш
кеселерді жасаумен айналысқан.
Негізгі кәсіптік, ... мал ... ... ... өндіру және өңдеумен байланысты болды. Бұл-арқандар, ... ... ... ... ... Тері мен ... ... малақай), аяқ киім, түрлі ыдыстар жасалынатын.
Оңтүстік қазақтардың отырықшы-егіншілік ... ... ... ... керамикалық ыдыс жасау өндірісінің техникасы иәлім
болуы мүмкін. Қазба жұмыстары нәтижесінде табылған бай ат ... ... ... және т.б.), сонымен қатар тұрмыстық сипаттағы
металл бұйымдары ... ... ... және ... ... өндіру
дәстүрінің болғандығы дау туғызбайды.
А.Х.Марғұлан осыған байланысты былай жазған: Орталық Қазақстанда сол
кездегі бірнеше ежелгі кен ... ... ... ... өңдеу орындары, атап айтқанда Кентөбе, Кенқазған, Қарашошақ ,
Қарасы, ... 1, ... ... ... ... осы және ... тау ... маманданған қыпшық тыйпаларының өкілдері темір рудасын
өндіруі әбден мүмкін. Шығыс-Қарқаралы ... ... ... бойынша
аймақтардың бірі Темірші таулары болды.
Темір ұсталары барлығын ағаш ... және ... ... құралдардан
бастап ат жасақтарының , қарулардың ұсақ заттарына дейін өндірді. Мәселен,
9 ғасырдағы автор ... ... ... ... ... ... ... найзалар өндіреді». Қвпшақтардың арасында арнайы ... ... ... ... ... тұрғындарымен қолдалынатын, ерте
ғасырлардағы араб-қыпшақ сөздіктерінде сақталған терминдер дәлел ... ... ... ұста, сунучи-найза дайындайтын адам.
Кәсіпшіліктің кейбір түрлері мұрагерлік жолымен беріліп отырды. Белгілі ... ... ... ... дейін қыпшақтар мекендеген
далаларда тас жасау ұсталары жумыс істеуі мүмкін. Оңтүстік орыс ... тас ... ... ... ... С.А Плетневаға
сәйкес, көптеген мүсіндер суретке ұқсас келетін. Қазақстан жеріндегі бүкіл
қорғандарда тұрғызылған тас ... ... ... ... сөзсіз.
Оларды жасау үшін белгілі бір кәсіби ілім мен шығармашылық көз ... ... ... ... ... олжалар қыпшақ тайпалары
материалдық мәдениетінің кейбір ерекшеліктерін сипаттауға мүмкіндік береді.
Қабірлердегі құрал-саймандар қару, ат әбзелдері, тұрмыстық ... ... ... Сонымен қатар қабірлердегі қару-жарақ заттары
ішінде бәрінен де ... ... жииі ... ... ... темір ауыздықтар, үзеңгілер, әшекейленген жүгендер кездеседі.
Қыпшақтарда кілем жасау кәсібі жақсы дамыған. Қыпшақтар түрлі тоқыма
және жүннен дайындалған кілемдер жасаған. Оларды ... ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады. Олар жүннен текемет,
сырмақ, түскиіз тәрізді кілемдер ... ... үшін ... ... ақ ... ... ... жүннен оюлар
салынады. Содан кейін жүнді орап, оны алдымен білекпен илейді. Содан соң
ұзарту, ... ... ... кілем жасау мәдениеті тек қазқтарда ғана емес, сонымен
қатар ноғай, черкес, ... ... ... ... халықтарында сақталып
қалған.
Қыпшақтардың тас қашау өнерінің өкілдері бұл тұста шеберліктң шыңына
шықты. Олар алып ескерткштер ... ... ... ... өте ... ... ... осыған қарамастан, барлық тас тұлғалардың бәрі
белгілі бір қатаң қағидаға бағындырылғандай еді отырған немесе тұрған
ескерткіштердің барлығы да кіндік ... қос ... ... зерең ұстап
тұрды. Қыпшақ ескерткіштерінің осы дәстүрлі көрінісін саяхатшы-монах
Вильгельм Рубрук: «Кумандар қайтыс болған адамдардың қабырына ... ... жүзі ... ... ... ... қос ... зерең
ұстап тұрған құлыптас орнатады» деп суреттеген еді.
Шеберханалар, сірә, ашық аспан астында, ескерткіш-құлыптас жасауға
қажетті нәрселерді алуға ыңғайлы жерлерге жақын орналастырылған. ... ... ... ... ... ... ... алынып,
ескерткіштер жасалынған. Мұндай шеберханалардың ескі орындары археологиялық
қазбалар кезінде әруақыт кездесіп отырады.
Қорғандар мен күмбездер өте көп, ... дала ... мен ... сан мыңдаған балбал тастар бар. Қыпшақ заманында, тіпті
бергі XII-ші ғасырға дейін олар дала көрінісінің тұрақты бір бөлігі, көркем
өрнегі сияқты ... ... жазу ... ... ... ... ... Ертіс өзенінен Дон өзеніне
дейінгі, Орал ... Қара ... ... кең ... жасаған түркі тілдес
тайпалардың басын ... ... ... ... Кіші ... тіпті
Египетке (Мысырға) дейін жайылды. Көп өңірлерде ... ... ... ... ... ... жағдайлаға байланысты, жоғарыда
айтылған өңірлерде қыпшақ ... тілі ... және ... ... айтуына қарағанда, бұл дәуірде қыпшақ тілі батыс
Европа жиһанкездері мен шығыста зерттеушілер үшін ... тіл ... ... ... ... тағы ... ... қыпшақ
тілін үйренуге, зерттеуге ділгер болды. ... ... тіл ... ... тілі ғылымы, әсіресе сөздік ғылымы қараштап дамыды, Қыпшақ
тілінің грамматикасы, қыпшақ тілін үйретудің ... тіл ... ... ... тілдерді салыстырған қыруар сөздіктер жасалды. Олардың
бірсыпырасы талай ғасырды басынан кешіре отырып, «балдан қалған ... ... ... ... ... ... тұл әдәп»
(Әдебиетке кіріспе), авторы Әл-Замақшари, ... ... ... ... ... ... уа араби» (Түрікше-арапша
аударма сөздік), 1245-жылы жазылып аяқтаған, авторы белгісіз; ... ... ... ... - ... лилиса-нұл-
артак» (Түркі тілінің түсіндірме сөздікгі), авторы Жамалидин Мұхаммед
Абдулла ат-түрки, 14-ғасырда ... ... ... ... ... сөздік, авторы: Алайден Бейлік әл-Қыпшақи, жазылған
жылы, орны ... ... ... ... уа ... уа ... ... және маңғол тілдерінің аударма сөздігі),бұл кітап 1343-жылы Мысырда
жазылған; ... ... ... ... ат ... ... үйренудің толық құралы), 14-ғасырда жазылған, ... ... жері ... Бұл сөздіктердегі мәлімсіз: « Китаб ат-дуарал әл
мудия фил-луғат ат-туркия алат ... ... тілі ... ... ... інжу-маржан жинағы), 14-ғасырда жазылған, авторы және жазылған
орны белгісіз. Бұл сөздіктердегі «Түркі ... ... ... ... тілі ... сөздің баламасы еді.
Жағарыдағы көне мәдениет куәліктері қыпшақтардың тіл-әдебиеті мен
мәдениетінің өз ... ... ... ... ... Алтын орда
дәуірінде қыпшақ тілі Алтын Орданың әдеби тілі ... ... Орда ... және көптеген әдеби шығармалар осы қыпшақ әдеби тілінде жазылды.
Қыпшақ әдеби тілі ... ... ... ... яғни, көне қазақ тілі
блып табылады. Осы заманғы қазақ тілі көне қыпшақ ... ... ... ... ... салт-дәстүрі
Қыпшақтардың көшпелі қоғамының экономикалық және саяси құрылымының
спецификасы рухани ... ... және ... әсер ... ... оның ... ... де, батыс бөлігінде де діннің ең ... ... ... ... ... ... Бұл ... элементтері тас
мүсіндерге табынуда, табиғат күштеріне табынуда, аспан(тәңір), күнді, отты
құдай теп тануда көрінді.
Қыпшақтар ... ... ... ... ... ... адамдарды
бейнелейтін тас мүсіндер. Көптеген ... ... ... ... үлкен бөлігі қыпшақтардыкі деген
пікір қалыптасты. Алайда тас ... ... ... туралы бір
пікір жоқ. Кейбіреулердің пікірінше, бұл бейнелер ... ... ... ... ... ... ... мүсіндердің шығармашылық бейнелеулерінің әр түрлілігі нақты
тарихи ... ... орта ... ... ... ... , ең алдымен Хорезмге ... ... ... ... ... ... ... да, адамдар
мен жануарларды бейнелеуге тыйым салған. Мәселен, Орталық ... ... ... Қара және Қары-Кенгірген ... әйел ... ... ... ... көз, мүрын,
ауыз бейнеленбеген.
Сонымен қатар, қыпшақтарда әйел құдайы-ұмай ана болды. Ұмай ананы от
басын сақтайтын, ұрпақ ... деп ... ... басқа қыпшақтар
жұлдыздарға табынып, аспан ... ... Ибн ... ... шығыста күнге табынады. Осы табынумен қыпшақтардың өз мүсіндерін
шығысқа қаратып тұрғызу дәстүрін байланыстыру қажет.
Басқа да түркі тілдес ... , ... да ... құдай деп
Тәңірді таныды. Тас мүсіндерге табыну, аспанды(тәңірді) құрметтеу, ... ... да ... ... (тау, ... көл, ... ... қвпшвқ тайпаларының дінінің негізгі формасы ретінде пұтқа табынушылық
болғанын көрсетеді. ... ... ... ... ... жоқ , ... ... табынушы және көп ... ... ... әлі ... ... ... ... айтып кетті.
Қыпшақтардың арасында анимистмкалық көзқарастар айтарлықтай дамып,
олар ... ... ... және арғы ... бар ... ... қыпшықтардың діни нанымдары шаманизм негізінде болған. Ал
тотемистік ... ... ... , қыпшақтарда басты тотем болып көк
бөрі табылды. Көптеген түрік тайпаларында баланың ... ... көк бөрі ... ... кеңінен тараған. Андижандық
қыпшақтар мәселен, босануды жеңілдету үшін ... ... ... бір ... ... діни ... туралы мәліметтер келесідей қорытынды
жасауға мүмкіндік береді. Қыпшақ қоғамында шаманизм, ... ... ... ... ... ... діни нанымдар басым болды. Алайда
дамып отырған таптық қатынастар қыпшақ қоғамының экономикалық және ... ... ... діни ... басқа формасын талап етті.
Сонымен, 11-12 ғасырларда қыпшақтардың үстем тап өкілдері политезмнен
бас тартып ... ... ... ... діні ... ... жанасып
жатқан аудандарда тарады, ал христиандық оңтүстік орыс далаларында тарады
Ислам дінін Қыран (икран), Алп-Дерек сияқты қыпшақ ... ... ... мұсылман титулдарына қадыр хан, байыр-хан деп ауыстырды.
Осындай жағдай Египиттегі мамлюк қыпшықтарымен ... ... ... ... діні аристакратиалық үстем тап өкілдерінің діні болып қала ... ... үшін бұл дін ... рөл ... ... қыпшақтардың батыс тармағының ортасына кірді.
Миссионерлік қозғалыс екі жақтан-Русьтен және ... ... ... ... ... отырғандай, 1132 ж. Рязаньда жене 1168 ж. ... және ... ... ... ... Ибн Батута былай ... ... ... ... атпен белгілі халық христиан дінін ұстанады»
Сонымен қыпшақтардың діни идеологиясы пұтқа табынушылықпен байланысты
болып, және Исламмен, Христиандықпен ... ... ... ... ... ... ... атауы ең бірінші рет 760 ж. ... ... ... ... ... ... ... түңгыш рет араб
географы Ибн Хордабсхтің (IX ғ.) жылнамалық жағынан VIII ғ. ... ... ... ... ж. ... ... ... құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы
мен Ертіс еңірін жайлаған қыпшақтардын, едәуір мол ... ... ... ... ... ... ... негізгі қыпшақ
тайпаларының өзін өзі билсуге ұмтылған ... VIII г. ... ... ... ... ... әрі, батысқа қарай кешуіне апарып соғады.
Бірақ қыпшақтар түбірлі тәуелсіздікке жете ... IX—X ғғ. ... ... ... қоса ... ... ... қағанатына саяси
тәуелді болады, конфедсрацияга, сосын Кимск қағанаты құрамына кіреді.;
• XI ғ. ... ... ... ... ... ... қыпшақ және куман
тайпаларының бүрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ
хандарының ... ... ... ... басына келген ақсүйектер әулсті
оңтүстік жэне батыс ... ... ... ... Азия жоне ... ... ... мемлекеттерімен тікелей байланыс
жасауға кіріседі.
XI ғ. екінші ширегінде қьшшақ тайпаларының ақсүйектері оғыз жабғысын
Сырдарияның орта және ... ... Арал мен ... өңірі далаларынан
тықсырып куалап жібереді.
Аймақтағы этникалық-саяси ахуалдың өзгеруіне сойкес, XI ғ. екінші ширегінің
бас кезінде ... ... ... ... ... ... ... әл-гуз) орнына Дешті Кыпшак, аты пайда болады. Маңғыстау мен оған
таяу жатқан аудандарды алғаннан кейін қыпшақтар ... ... ... ... ғ. орта ... ... тайпалары Еділден көктей өтіп, батыс жаққа жылжи
бастайды. Батысқа қарай жылжып ерлеген сайын кумандар тайпаларының ... ... ... ... Еуропаның әсіресе орыс, Византия, Венгрия
халықтарымен тура қарым-қатынас жасауға көшеді.
Ертістен Днестрге дейінгі ... ... ... алып жатқан Дешті Кыпшақтын,
тарихи-жаграфиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы аса ... ... ... ... ... еді: басында Тоқсоба рулық
оулеті түрган ... ... ... жоне ... ... хан ... Шығыс қыпшақ қағанаты.
Қыпшақ этникалық қауымының казақ территориясында қүры-луъі күрделі де
үзақ процесс болған, оның дамуы жолынан үш кезең айқын ... ... ... тайпалық бірлігі өзегінің қүрылуына бай-ланысты,
онда VII ғ. ... ... ... VIII ғ. ... ... қыпшақтар елеулі
рөл атқарады. .Осынау замандарда қыпшақтар мен теле тайпалары ... ... ... ... ... кетеді.
Екінші кезен —VIII ғ. аяғынан XI ғ. басына дейін, Осынау ... ... ... ... ... ... Алтай мсн
Ертістен бастап, ... ... Орал ... мен Еділ ... ... ... ... Батыс Казакстанды, орталығы Мүғаджар тауларында
болған кумандар жай-лайды. Негізгі үш ... ... ... ... мен ... езара істес-әрекеттес болып бірігуі
қимақ тайпаларының үйытқыш-үйымдастыргыш ... ... ... ... мен ... ... қыпшақтар да ежелгі башқүрт, печенег, қарлық,
әсіресс оғыз тайпалары конфедерация-ларымен өзара тығыз этникалық-модени
байланыста болып, ... осер етіп ... ... ... ... ішкі ... даму жолы сол ... байыргы түрғындары телс,
утро-финн, сармат-алан сияқты этникалық компоненттерді ез ... ... ... еді. Қыпшақ этносы қан-дас туыстар байланысы
емес, территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде ... ... мен ... ... ... ... г. ... XIII ғ. басьша ... ... ... ... оз дамуының үшінші кезеңіне өтеді, бүл ең эуелі
қыпшак, хандарының құдырет күшінің ... ... ... ейтксні
олардын, өкіметі ел-борілі руының ... ... мсн ... ... ... этникалық байланыстын, дамып, терендеуінін,
мелшері және қыпшақ эт-носының қүрылуынын. деңгейі ... ... ... ... ... құрамы арқылы анықталып отыратын.
X—XII ғ. қыпшақтар конфедерациясының тайпалық құрамының құрылымы өте
күрделі және әртектес болатын. Қыпшақ ... ... ез ... ... кимек, куман, ежелгі башқыр, огыз тайпаларымен бірге, иран
тілді этникалық қауымның түріктендірілген ... да ... ... даму ... нәтижесінде осындай «екінші» тайпалық
құрылымдарда ... ... ... ... ... қандас
туыстықтын, шыққан тегі туралы шежіренің маңызы сақталуымен ... ... ... да ... ... ... кұру ... қаңлылардын, көптеген тай-палары
қатысқан. олардын, жинақты топтары XII ғ. ... ... Арал ... этникалық-территориялық бірлестікті ұйымдастырады; сол сияқты ол
процеске Қазақстан ... ... ... ... ... тиді тайпапар:
ұран, баят, азкісі мен ... де ... ... скі ... XII ғ.
Қаратеңіз өңірінде пайда болуы, тегі, со жаққа қыпшақ тайпаларыньщ келуімен
бай-ланысты балса керек. ... ... ... бірі сол
сияқты қарлыктар, шігшдер мен кайлер болған.
Қазақстан жерінде ... ... ... қалыптасу-ын этникалық-модени
белгціердің тегістелу процесі де ... ... оган ... ісінің бір типтілігі, қогамдық қатынастар жүйесі мен тіл ортақтыгы
да ықпалын тигізген. Кыпшақтардың әртүрлі этникалық топтармсн ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Кыпшақтардың
саяси салмағының күн санап өсіп бара ... ... ... ... ... ... бір ... жататынын саналы түрде сезе отырып,
қыпшак атын алады. ... ... ... ... қалыптасуының аяққы
кезеңін моңғал басқыншьшыгы
XI ғ. орта кезінде қыпшақтар кәзіргі Қа-зақстанның Шыгысындағы Алтай
мен Ертістен ... ... Едш мен ... ... дейін,
Онтүстігіндегі Балқаш келінен теріскейдегі Оңтүстік-батыс Сібірдің орманды
даіа аймағына дейінгі кең территориясына тарап, емін-еркін қоныстанады.
XI ғ. ... ... ... ... мен ... жерлеріне
орныгады, олармен бірге сол арада оғыз тайпаларының біраз топтары да көшіп-
қонып жүреді. ... ... ... XI ғ. ... ... сәйкес. Арал жоне Каспий теңіздері аралығымен шектелген «Кыпшактар
даласының» (Сахра әл-кыфчак) этникалық топонимі көрсетілген.
Қыпшақтардың XI г. орта ... ... ... ... ... ... Қашгаридің жағрафиялық картасында бей-неленген, аі ... ... ... ... ар жагы мен ... ... ... солтүстік-батыс жерлері көрсетілген, ал Едіп өзенінің взі қыпшақ
елі ішінде қалады.
Қыпшак хандары ез ... ... ... ... ... ... маңына дейін жетеді, сейтіп Карахандармен шектесіп ... ... ... ... ... Қыпшақ билеушілері мен Қарахандар
арасындағы табиғи шекара Балқаш квлі мсн ... ... ... ... шығыс шекарасы Ертістің оң жагалауындағы алқап пен Алтай тауларының
жоталарын қамтыған. Махмұт Кашғари ... ... ... ... ... ... деп ... ежелгі жеріне орналастырады. XII ғ. Алтай
мен Ертістін, жоғарғы бойындағы қыпшақ тайпалары наймандармен, қаңлы, ... ... ... бетте қыпшақтар өркениет пен ... ... ... ... бұл ... ... қыргыздар мен хакастар
жоне басқа да тайпалар еді. Қыпшақ ... ... ... ... ... ... Сібірден айырьгп түратын орманды дала зонасы арқылы
өткен.
Солтүстік батыс жағында қыпшақтар Еділ бойы мен Орал ... ... жонс ... қарым-қатынас жасаған. Қыпшак тайпаларынын, XI
ғ. екінші жартысы мен XIII г. бас кезінде бүлгарлармен жонс ... ... ... ... ... ... тілі мен модениетінің
оларға ықпал етуі бағытында дамып отырған.
Кыпшақ тайпаларының этникалық ... ... ... ... ... қарағанда, негізінен түрақты болған, тек
оңтүстік-батыс шекарада XII ғ. 30-жылдары-нан бастап ... ... ... ... ... ... кұрылуы. Қыпшақ ақсүйектері Шығыс Дешті ... ... ... ... ... себепшіболған жоне Сырдария
бойындағы Огыздар мемлекетімен, Орта Азиядагы Салжьтқтар, Хорезмшахтар және
Қарахандар оулсттерімен ... жоне ... ... ... XI ... ... буырқанған дауылды оқиғалар ... ... ... ... ... ғ. орта ... ... ыдыраушылықтың көзі болып келген қыпшақ
пен куман ... ... ... көшіп кеткеннен кейін, Қыпшақ
хандыгының ... ... ... күшейіп, ныгая түседі.
XI ғ. екінші жартысынан XII ғ. ... ... ... ... ... ... бірсыпыра түрақтанып, саяси бірлігі ... ... ... ... этникалық-әлеуметтік қауымдастыгында ез биліғін
бүкіл хандыққа жүргізе ала-тын ... ... ... ... ... ... ... мүра болып океден ... ... ... ... оулсттік ру ел-бөрілі екен. Ордадсп аталатын хан
қосынында ... ... мен ... ісін ... ... ... ... жағынан Қыпшақ хандығы кене түрік
достүрлсрін ... скі ... ... Оң қанат қосынымен Жайық өзені
бойында, Са-райшық қаласының орнында, сол қанат — ... ... ... ... Оң қанат екіншісінсн күштірск болған. ... ... ... ... ... ... Әскери үйым-дар мен әскери-
окімшілік ... ... ... ... ... олардан көшпелі
турмыс ерекшелігі толық корінген және олар көшпелі өмірге мейлінше сай,
мейлінше қолайлы болған.
Билеуші ... ... ... тархан, басқақ, бек пен бай-лар) қатал
иерархиялық жүйесі айқын көрініп отырған, бүған қоса рулар мен ... де ... ... қарай бөлініп жарылады екен.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең ... ... ... — малға жеке меншік ... ... ... ... саны болган. Жазба деректер хабарына сүйенсек, қыпшақтар ... ... ... мыңнан жылқысы болған, ал кейбіреулерінің
жылкысының саны 10 мыңға жеткен жоне одан да көп ... ... ... бүзған адам қатал жазаланған, кәдуілгі хүқтың (төрелік айту) нор-
масы олар ... тиіс деп ... ... отбасының мсншігіндегі
малға ру-тайпа белгілері — таңбалар басылған.
Хисапсыз көп малы бар ... жеке ... заң ... ... де, мал ... ... ... мен-шіктенген. Жайылымдарды бөліп
беруді, көші-қон мәселелерін рет-теп отыруды қыпшақ хандары мен ... ... ... ... мал ... бар ... өндіріп жүрген малшылар безбеннің екінші
басында түрған. Коғамның қатардагы мүшелерінің басым ... ... ... ... ... өзі де, ... де әзінен әлдеқайда әлуетті
туысқанының қарауына өткендіктсн де, ол сол ... ... ... ... ... ... ол көшу-қону мүмкіндігінен де айырылатын
болған, сөйтіп отырықшылар — ... ... ... ... жарлы
жатаққа қайтадан мал бітіп, қара-қүрасы көбейгесін ол көшпелі шаруашылық
аясына қайта ... еніп ... ... ... ... жататын қүлдар — қыпшақ қоғамының
ешбір хүқы жок, тобы болған. Олар көбінесе сатылып отырған, ... тек ... ғана ... жал-шы малай ретінде пайдаланылган.
Сөйтіп, қыпшақ хандығы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... жалғастырды.
Қыпшактардың өзара саяси қарым-қатынасы. 1065 ж. салжық-тардың билеушісі
Алп Арыслан қыпшақтарга қарсы Маңғыстауға жорық жасайды. Қыпшақтарды ... ... ол Жент пен ... ... ... Осынау соғыс
науканынан кейін қыпшақ тайпаларының бір белесі Хорасан салжықтарына
тоуелді ... ... ғ. ... ... Маңгыстау мен Каспий теңізінің шығыс жағалауында
қыпшақтар ... өз ... ... ... оғыз бен ... ... ... оларға саяси жағынан кірігттар болады. 1096 ж.
«қүдыретті» хан бастаған қыпшақ бірлестігінің тайпалары ... ... ... ... ... қамқоршысы болып келген салжықтар олар-ды
Маңғыстаута қайтып кетуге күшпен көндіреді.
Махмүт Кашғари айтты деген дереккеәскери-көшпелі ... ... ... аса күрделі саяси қарым-қатынаста болған. Қарахандар
Кыпшақ ... ... ... ... ... ... кимектер1 де есесін
жібермей, Ертіс жағалауынан Жетісудагы ... ... ... ... ... бермеген. і
XI ғ. аяғы мен XII ғ. бас ... ... ... төменгі Сыр-дарияның
тағы басқа қалалары да қыпшақ кесемдерінің қолына қараған. Алайда XII ... ... ... ... қыпшақ хандары мен соларды қайтсе ... ... ... Орта ... ... ... ... қиянкескі
күрес алаңына айналып кетеді. ... ... ... ту гып ... ... Жентті жаулап алады, сосын солтүстікке қарай бет алып, өз
қарауына Маңғыстауды да қосады.
1133 ж. Жент қаласынан ... ... ... ... жорық жасаган Атсыз
қыпшақтарды ойсырата жеңеді. Қып-шақтардың түңгыш рет күйрей жеңілгенінің
себебі жөніндс дерек-терде ... ... ... ... Шын
монінде тап сол кездсн (XII ғ. ... ... ... ... ... оган себсп болған негізгі ... ... ... ... ... ... ... молаюы,
қаңлылардың аса ірі бірлестігінің қүрылуы, екімет биліғі үшін өзара әулетті
қьфқыстың күшеюі болады.
XII ғ. ... ... ... ... ... ... доуірден
бастап, Хорезм Кыпшақ ақсүйектерімен жақындаса түсуді мақсат еткен арнаулы
саясат жүргізеді. ... ... ... үран ... ... хорезмшахтар ортүрлі қыз-метке тарта бастайды. ... ... ... мен ... ... ... туысқандық
байланыс орнатуға кіріседі. Қыпшақ ханы Жанксші — қызы ... ... ... Орта ғасырдың салт-дәстүріне сәйкес, ... ... ... пен ... ... жасасу
байланысы айрықша маңызды болған. Олар ... ... ... ... ... да түрақты тыгыз байланыстар жүйесін
тудырады.
Дегенмен бүл аймақтағы саяси ахуал, ... ... ... ... ... ... ал ... Қыпшақ үлысының іргесін ... ... ... ... ... ... жағдайды одейі
туғызып, ушықтырып отырған. Осы ... олар ... ... ... ... ... қолдайтын қүпия әскери
жік үйым-дастырған. Кыпшақтарды, сн, әуелі олардың текті топтарын ... ... ... үмтылыстың идеологиялық негізі болған. Де-генмен де
қыпшақ тайпаларының едоуір бөлегі XII ғ. аяғына дейін исламнан тыс ... пен ... ... ... XII ғ. біткснге дсйін мэжүси қыпшақтар
облысы дсп ессптелген.
Калыптасқан достүрге ... ... ... ... канлы мен
қыпшақтардың хан оулеттерінен алып отырған. Каңлы тайпалар бірлестігі XII
ғ. екінші жартысы мен XIII ғ. бас ... ... ... ... ... күш болған, сол себепті дс Қыпшақ хандығынын. ... ... ... ... ... ... күші ... қыпшақтар тобынан қүралғаны көпке мәлім еді. XIII ғ. бас кезінде
Хорезмшахтар сарайында қаңлылардың ... Әмин ... ... рөл ... Ала ... ... соның қызына үйленген болатын. Хорезмшахтар
мемлекеттік және оске-ри қызметтермен қамтамасыз еткен ... ... ... ... Қыпшақтардың едәуір бөлегінің хорезмге қарай
бейімделуіне байланысты және жоғары ... ... үшін ... қыпшақ
қоғамынын, ішкі қайшылықтары шиеленісе түседі. Тап осындай алмағайып жагдай
кезіндс хорсзмшахтар қыпшақ ... ... ... ... ... ... май ... мүсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға үмтылған Хорезмшах
Мүхаммед ... жж.) ... ... XIII ғ. бас ... Сығнақ
облысы да кіреді/ Сығнақ иелігінен айырылып қалғанына ... ... ... ... ... ... жалғастыра береді. Жент қаласынан
солтүстікке қарай ... ... ... ... Хорезмшах талай рет жорық
жасайды. 1216 ж. Кадырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының ... ... ... ... Торғай даласында қыпшақтар еліне ... ... ... келе жатқан Шынғысхан қолымсн ... ... ... ... ... кейін, моңғолдар түн жамылып шегініп
кетеді. Бүл ... ... ... ... рет болуы еді, бүған ілесе
қыпшақтардын, Хорезмшахтармен ... ... ... ... ... ... дәуірі келіп жеткен еді.
Қорытынды
Қорытындылай келе, Қазақстан жерін мекендеген ... ... ... ... ... ... ... едәуір жоғары дәрежеде өркендеген.
Бұған феодалдық ... ... ... ... шығуы,
отырықшы-егіншілік шаруашылықтың өсуі, ... ... ... ... сияқты тарихи жағдайлар әсерін тигізді. Орта ... ... және ... ... ... шаруашылық, сауда және мәдени
байланыс жасау – ... ... ... ... өсіп-өркендеуіне игі
ықпалын тигізді.
Археологиялық қазбалардың барысында молырақ ... ... ат ... ... ... әшекейлері, үзеңгілер), құрал-
саймандар, қару-жарақтар, әсіресе, темір семсерлер, ... ... т.б. – ... ... сол ... ... темір қорытуды
жақсы меңгергендігін дәлелдейді.
Қыпшақтардың материалдық мәдениеті жөнінде ... ... ... ... ... ... ... қойылғандығы халық
ішінде қолөнердің, әсіресе, тас қашайтын шеберлердің болғандығын көрсетеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории ... ... А., ... беттер.
2. Плетнева С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 ... А. ... ... ... ...... – 1995ж. №13 - ... Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. ... 1917 ... ... төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 ... ... көне ... бүгінге дейін ( очерк),
7.Қазақстан тарихы, 1 том
8. ... ... 2006 ж (5-6) ... ... II том, ... 1998 жыл.
10. «Қазақстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін, II том, Алматы 1998
жыл.
У. Тоған «Жалпы ... ... ... ... 3-басылуы, 69-бет,
Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
11.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан ... ... ... ... - ... (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі жазылу ... ... алып ... М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
14 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы ... ... ... Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
16.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, ... ... 1983. ... ... ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз»
журналы, 1983 ... ... ... сөз ... ... «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
18.«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. ... ... ... ... ... № 1, 263, 1947. ... Грузия географиясы, 32-
бет, 1904.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын Орда 6 бет
Ғұндар 10 бет
Ғұндар өмірі10 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь