Қаржының мәні, функциялары және рөлі. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары

КІРІСПЕ
1.тарау. Қаржының мәні, функциялары және рөлі 4
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі 4
1.2. Қаржының функциялары және рөлі 12
2.тарау. Қаржының басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы 19
2.1. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары 21
Қорытынды 28
Қолданған әдебиеттер 29
Қаржы қоғамда нақты өмір сүретін , объективті сипаты мен айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары мен қорларды жасау және пайдалану процесіндегі экономикалық қатынастарды қамтып көрсететін тарихи қалыптасқан аса маңызды экономикалық категориялардың бірі болып табылады. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі тауар – ақша айырбасына көшу жағдайында пайда болып , дамыды және мемлекеттің және оның ресурстарға қажеттіліктердің дамуымен тығыз байланысты болады. Осы қаржы терминін енгізген адамын табу өте қиын , айту қиын. Бұл терминнің авторлығы 1577 жылы « республика туралы алты кітап » деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржының мәні , оның даму заңдылықтары , тауар – ақша қатынастарын қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық құрылысымен , мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Түрлі қоғамдық – экономикалық формациялар қаржысының айырмашылығы негізінен мына себептерге байланысты:

 әр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне меншікті таптық
құрылымы сай келеді. Сонымен бірге қаржы ұлттық табысты мемлекеттің пайдасына қайта бөлуді ұйымдастыра отырып , оны бөлудің қатынастарын есепке алады;
 кез келген қоғамдық – экономикалық формацияларда қаржыбилеуші
таптың мүдделрін қорғайтын мемлекеттің мақсаттары мен міндеттеріне бағынады;
 өндірістің жаңа әдісі шаруашылық қатынастардың жаңа жүйесін
тудырады. Мәселен , құл иеленуші және феодалдық формацияларға натуралдық қатынастар сәйкес келсе , мемлекет табысының қалыптасуы да көбінесе натуралдық сипатта болды. Капиталистік шаруашылық тауар – ақша шаруашылығы болып табылады. Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша нысанында қалыптасады;
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы: Қазақстан, 2000.- 96 бет.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің жене Қазақстан Республикасы Үкіметінің актілер жинағы.
3. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі. Қазақстан Республикасының кодексі. Егемен Қазақстан, 6 мамыр 2004 ж.
4. Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлем-дер туралы (Салық кодексі). — Алматы: ЮРИСТ, 2002.- 230 бет.
5. Әмірқанов Р.Ә., Түргулова А.Қ. Қаржы менеджменті. Оқу құралы. — Алматы: 1999. — 188 бет.
6. Бабич A.M., Павлов Л.Н. Финансы. Учебник. — М.: 2001. — 760 с.
7. Балабанов A.M., Балабанов И.Т. Финансы. Учебное посо-бие. - Петербург: 2000. - 192 с.
8. Балабанов И. Т. Основы финансового менеджмента. Учеб-ное пособие. - М.: 1999 - 512 с.
9. Берлин С.И. Теория финансов. Учебное пособие. - М.: Приор, 2000. - 256 с.
10. Госшенко Л.Н. Страхование. Учебное пособие. — Алматы: 2003. - 183с.
11. Дробозина Л.А. Финансы. Учебник для вузов. — М.: ЮНИ-ТИ, 2000. - 527 с.
12. Дюсембаев К.Ш. Ананлиз финансового положения пред-приятия. Учебное пособие. — Алматы: Экономика, 1998. — 184 с.
13. Елубаева Ж.М., Бюджетная система Республики Казах-стан: теория, праістика и направления развития. — Алматы: 2004 - 346с.
14. Заяц Н.Е., Фисенко М.К., Бондаръ Т.Е. и др. Теория фи-нансов. Учебное пособие. — Мн.: Высш. шк., 1998. — 368 с.
75. Зейнельгабдин А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и механизм использования. — Алматы. Қаржы-қара-жат. 1995. - 160с.
16. Ильясов К.К., Исахова П.Б. Расходы государственного бюджета. Учебное пособие. — Алматы: Экономика, 2003. — 290 с.
77. Интыкбаева С.Ж. Фискальная политика и ее роль в обес-печении устойчивого развития экономики Казахстана. — Алма-ты: 2002. - 188 с.
18. Қүлпыбаев С. және басқалары. Қаржы теориясы. Оқу құралы. — Алматы: Мерей, 2001. — 176 бет.
19. Мамыров Н.К., Саханова А.Н. и др. Государство и бизнес. В 4-х т. — Алматы: Экономика, 2002.
20. Мвльников В.Д., Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. — Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. — 285 с.
21. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгал-терский учет на предприятиях. — Алматы: Центраудит — Казах-стан, 2002. - 728 с.
22. Финансы. Учебник для вузов. Под. ред. М.В. Романовс-кого. - М.: Перспектива / ЮРАЙТ, 2001. - 520 с.
        
        Жоспар:
КІРІСПЕ
1-тарау. Қаржының мәні, функциялары және рөлі 4
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі ... ... ... және рөлі ... ... басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы 19
2.1. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары
21
Қорытынды ... ... ... қоғамда нақты өмір сүретін , объективті сипаты мен айрықша
қоғамдық ... бар ... ... білдіретін ақшалай қаржы
ресурстары мен қорларды жасау және пайдалану процесіндегі экономикалық
қатынастарды ... ... ... ... аса маңызды экономикалық
категориялардың бірі болып табылады. Ол натуралдық шаруашылықтан жүйелі
тауар – ақша ... көшу ... ... ... , ... ... және оның ... қажеттіліктердің дамуымен тығыз
байланысты болады. Осы қаржы терминін енгізген адамын табу өте қиын , ... Бұл ... ... 1577 жылы « ... ... алты кітап »
деген жұмысын бастырып шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға ... мәні , оның даму ... , ... – ақша қатынастарын
қамту сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі ... ... , ... ... және функцияларымен
айқындалады.
Түрлі қоғамдық – экономикалық ... ... ... мына ... ... әр ... ... формацияға қоғамның өзіне меншікті таптық
құрылымы сай келеді. Сонымен ... ... ... табысты мемлекеттің
пайдасына қайта бөлуді ұйымдастыра отырып , оны бөлудің қатынастарын ... кез ... ...... ... ... ... қорғайтын мемлекеттің мақсаттары мен міндеттеріне
бағынады;
✓ өндірістің жаңа ... ... ... жаңа ... Мәселен , құл иеленуші және феодалдық ... ... ... келсе , мемлекет табысының қалыптасуы да көбінесе
натуралдық сипатта болды. ... ... ... – ақша ... ... Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша нысанында қалыптасады;
1-тарау. Қаржының мәні, функциялары және рөлі
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі
Қаржы ("қолма-қол ... ... ... ... орта ... ... financia ... пайда болған француздың finance ... ... ... өмір ... ... ... мен айрықша қоғамдық
арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін ақшалай қаржы ресурстары
мен қорларды жасау және ... ... ... ... ... ... қалыптасқан аса маңызды ... бірі ... ... Ол ... ... жүйелі
тауар-ақша айырбасына көшу жағдайында пайда болып, дамыды және мемлекеттің
және оның ресурстарға қажеттіліктерінің дамуымен тығыз байланысты болды.
Бүгінде қаржы ... ... ... енгізген авторды атау
қиын. Бұл терминнің авторлығын 1577 жылы ... ... алты ... ... ... шығарған француз ғалымы Ж. Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың ("Афин республикасының кірістері туралы")
алғашқы ... ... ... 430-365 жж.) ... ... 384-322 жж.) қаржы саласындағы көзқарасы оның
"Афиннің ... ... атты ... ... ... оның даму ... тауар-ақша қатынастарын қамту
сферасы мен қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық
құрылысымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Түрлі ... ... ... айырмашылығы
негізінен мына себептерге байланысты:
әр түрлі қоғамдық формацияға қоғамның өзіне меншікті таптық құрылымы
сай келеді. Сонымен бірге қаржы ұлттық ... ... ... ... ... ... оны белудің қатынастарын есепке алады;
кез келген қоғамдық-экономикалық формацияларда қаржы билеуші таптың
мүдделерін қорғайтын мемлекетгің мақсаттары мен ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... тудырады.
Мәселен, құл иеленуші және феодалдық формацияларға натуралдық ... ... ... ... ... да ... ... сипатта
болды. Капиталистік шаруашылық тауар-ақша шаруашылығы болып табылады.
Тиісінше мемлекеттің табысы да ақша ... ... егер ... ... ... ... ... қатьшастардың ұдайы өндірісі
мен таптық құрылыстың міндетгеріне қызмет ... ... онда ... ... да ... ... категорияларының жүйесінде қаржы белгілі орын алады және ... ... ... бірге ұдайы ендірістегі өзгешілік рөлімен
айшықталады. ... ... бөлу ... жұмыс істейтін басқа
экономикалық категориялардан — ... ... және ... ... ... ... ... бастапқы шарты ақша ... ... ... ... есептеледі.
Тауар өндірісінің негізі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Олардың әрқайсысы өндірістің материалдық-заттай факторларының айырмашылығы,
олардың әр түрлі деңгейі жағдайында өнім ... ал сол ... ... ... ... және ... еңбектің ер түрлі шығындарымен
өңціріледі. Бұл ... ... ... мен ... ... қажырлы еңбектің және жұмсалынған күш-жігерге баламалы тұтынудың
өлшемін ескере алатын айрықша ... ... ... туады.
Ұдайы өндіріс процесінің үздіксіз жалғасып жататын ... ... ... және тұтыну стадиялары оның қатысушылары ... ... ... ... ... ... өнімдер сатып алу-
сатуға жататьш тауарлар ретінде болады: өнім оны тұтынудан бұрын айырбастау
және бөлу ... ... ... бірге материалдық өндіріс
қатысушыларының ғана емес, қоғамдық қатынастардың барлық қатысушыларының
қажеттіліктері мен ... ... ... ... орай ... ... ... қызметтердің нәтижелерімен, әр түрлі
өндірілетін игіліктермен олардың саны мен сапасына сәйкес ... Тек ... ... ... ... ... белгілі бір
ақшалай баламамен өткізгенде өндірушілердің ақшалай ... ... ... ... мен құндылықтарды өлшеу құн өлшемі мен
жалпыға ортақ балама ретіндегі ақшаның көмегімен жүзеге ... ... және ... емес игіліктер, қызметтердің өндірілген
массасы — ... ...... ... ... ... ... де болады. Қозғалыстың құндық нысаны натуралдық-заттай
нысандағы өнімнің қозғалысын ортақтастыратын белгілі бір ақша ... ... ... ... өндірістен тұтынуға өтуі тек тиісті
ақша қорларын жасау, бөлу және ... ... ... Осы ... пайда
болатын ақша, экономикалық қатынастар қаржының ұғымын құрады. Қаржы тауар
қатынастарынан тыс өмір сүре ... ... ... іске ... екі ... ... қоғамдық
ендірістің әрбір қатысушыларының қажеттіліктеріне сәйкес оны түпкілікті
тұтынуға жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл үшін ... ...... ... еңбекақы, кредит және басқалары пайдаланылады.
"Қаржы" ұғымы ақша нысанындағы қоғамдық ... ... ... ... ... кең ... ... Тауар-ақша
қатынастарының жалпы қамтуыңдағы сипатқа ие болып отырған ... ... ... нақтылы және үздіксіз болып жататын ... — ақша ... ... ... жұмыс істеуінің нарық жағдайында мемлекет тауар-ақша
қатынастарын елде ... аз ... ... ... ... ... және ... көрсетудің сұранымы мен ұсынымы болып табылады.
Қаржы — ақша щтынастарының жиынтыгы, ... ... ... ... ... жүйе ... ... ұдайы өндірістің түрлі
субъектілері арасындағы бүкіл ақша қатынастарын емес, тек ... ... ... ... оның рөлі мен ... ... ақша қатынастарының қандай орын алатындығына байланысты.
Жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық табысты жасау, бөлу және қайта бөлу
процесінде ... ... ... қоғамның түпкілікті пайдалануға
жіберілетін материалдық ресурстар бөлігінің ... ... ... ... ... белгілерінің бірі — оның тұлғалануының ақша нысаны
және ақшаның нақтылы қозғалысымен қаржы ... ... ... ... ... ... өзі жайында әрқашан ақшаның нақтылы
қозғалысымен аңғартып отырады.
Алайда қаржы ақша қатынастарының бүкіл сферасын ... деп ... ... еді. Ақша ... ... тек олар ... ... оның
аумақтық бөлімшелерінің, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жасалатын ақша қорлары бұл ... ... ... ... ... жалпы алғанда қаржыдан кең. Қаржы тек ақша ... ... ... мен ... ... ... ... ақша
қатынастарын ғана қамтиды. Басқа ақша қатынастары ... ... ... ... ... жиынтығына, мысалы, шығындардың барлық
түрлерін ақшалай есепке алу мен ... ... ... өнімді ақша
нысанында өлшеу, өзіндік құнды калькуляциялау және өнімнің бағасын ... ... ... алу мен ... ақша ... ... және басқалары
кірмейді. Сауда жүйесі арқылы ... ... алу және сату ... ... сауда бағаларын реттеп отырған жағдайда да) кезінде пайда
болатын ақша қатынастарын да ... ... ... ... ... ... ақша ... азаматтық-құқықтық әдіспен реттеп отырады. Ақша
қатынастарымен бірігіп кеткен субъектілердің тендігі (олардың ... ... ... бұл ... төн ... нышан болып табылады.
Сонымен бірге қалыптасатын ақша қатынастарының ... ... ... ... Кез ... ақша ... ... қатынастарын білдіре
бермейді.
Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, функциялары ... ... бар. ... ең ... ... ... ... өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы — жалпы ішкі ... ... ... бөлудің және қайта бөлудің экономикалық тетігі, ақша
қорларын ... мен ... ... ... құралы. Ол өндіруге, бөлуге
және тұтынуға ықпал жасайды және ... ... ... ... ... ... стадияларында жеке ... ... ... ... ... ... қозғалысы ұдайы өндіріс процесінің ейнші және үшінші
стадияларында — бөлуде және ... ... ... ақша ... құнның қозғалысы ... ... және оның ... (бір иеленушілерден басқа
иеленушілерге өтуімен) немесе құнның әр бөлігінің мақсатты оқшаулануымен
(бір ... ... ... ... ... ... ... нысанындағы) тауар нысанына айырбасталады. Бұл жерде ... ... ... ... ... өндірістің екінші стадиясында құнның
ақша нысанының бір ... ... орны ... ал ... ... екі жақты қозғалысы болады, оның бірі ақша нысанында, ал басқасы
тауар нысанында болады.
Ұдайы ... ... ... мен ... стадияларында мұндай
қозғалыстың болмауы олардың ... ... ... орны ... ... құн ... нысанында) тауар нысанымен айырбасталатын,
яғни сатып алу - сату актілері жасалатын айырбастауда да ... орын ... ... ... құн ... тек баға ... ... ететін
өнбойы жасалатын айырбас операциялары болып жататындықтан, мұнда басқа
экономикалық категорияның механизмі — баға ... ... ... етуінің жиынтық қоғамдық өнімді бөлу стадиясында
асқан дережеде көрінетіндігі қаржы үшін көпшілікке танылған болып саналады.
Сонымен ... мен ... ... ... болып, іс-әрекет ететін орны
ақшаның нақтылы қозғалысы болатын ұдайы өндіріс процесінің бөлу стадиясы
болып табылады. ... ... ... өнімнің құны және оның маңызды бөлігі
... ... ... бөлу процесіне ұшырап, мақсатты арналым мен
субъектілер бойынша ... Бұл ... ... құн оны құрайтын
микроэлементтерге , және Алғашқы бөлу деп ... ... ... мен ... ... ... ... пайдаға, табысқа
т.с.с.) сәйкес келетін оның құра-мындағы бастапқы табыстарды ... ал ... одан әрі ... ... барлығы қайта болуге
жатады.
т-ге ыдырайды: өндіріске жұмсалынған өндіріс құралдары құнының (с)
орны ... ... ... (v) ... және ... ... ... Қаржы қатынастарының қаржы талшығы мен басы өңдіріс сферасында
қосымша өнімді жасау мен оны ... бөлу ... ... Тап осы ... ... ... таза табысын (табыстарды, қорланымдарды, ... ... ... ... қоғамдық енімнің бұл бөлігі қаржы
қатынастарының мәнін және қаржы функцияларының бастауын құрайды. ... ... ала ... сипаты кезінде сатылатын өнімді "с", "v"
және "т"-ге сәйкес элементгерге бөлудің үйлесімдері қалыптасады және оларға
сәйкес ... ... мен ақша ... жасалынады. Шаруашылық
жүргізуші субъектілер арасында құнды одан әрі бөлу және оны ... ... да ... ... ... ... ... қараңыз).
Нәтижесінде өнімнің бір бөлігі жаңа толық айналымға түседі, ал ... ... ... ... ... өнімнің құны мақсатты арналымдар
мен субъектілер ... ... ... ... ... ... ... алуы тиіс. Қаржының ... ... ... жеке
бөліктерге бөлінуі мүмкін емес. Қаржы қоғамдық өнімді жасау мен ... ... буын ... ... ... ... ... құнын бөлу және қайта бөлу
оның үдемелі ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қоғамдық қатынастардың иерархиясында ақша қатынастары экономикалық
қатынастарға ... ал ... ... өз ... қоғамдық
қатынастар жүйесінің айқындаушы бөлігі — өндірістік қатынастарға кіреді
(1.2 ... ... ... қаржы қатынастарын өндірістік қатынастардың
бір бөлігі, яғни олар ... әрі ... ... ... табылады деуге
болады.
Экономикалық зандармен анықталатын қоғамдағы ендірістік қатынастар
категориялар арқылы ... ... ... — бұл ... қатынастардың көрінісі, бұл қатынастар экономикалық өмірдің
бір жағын сипаттайды және абстрактты, ... ... ... ... ... ... ... табыс (пайда) және т.б. жатады.
Қаржы, экономикалық категория ретінде, экономикалық заңдардың ... ... мен ... ... ... ... заңының,
өндірістік қатынастардың өңціргіштік күштердің сипаты мен даму деңгейіне
сәйкестік заңының, ... ... ... ... ... ... ... қатынастардьщ дәйектілігі (бағьшыңқылығы)
Қатынастардың иерархиялық субординациясын ескере отырып, "жалпьщан -
жекеге" қағидаты ... ... ... ... ... ... болады:
жалпы қоғамдық қатынастар, өндірістік қатынастар, ақша ... ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық
қатынастар және т.б.)
Әр түрлі қоғамдық-саяси құрылымы бар осы ... ... ... ... ... ... да — ақша, табыс (пайда),
өзіндік құн және басқалары пайдаланылады. ... ... ... ... құнын немесе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек
өлшемі мен тұтыну өлшемін анықтау, өндірісті ... ... ... ... ... оларда қоғам дамуындағы бұл
категориялардың мәні мен ... ... ... ... ... ... белгілері бойынша айырмашы-лығы бар.
Қаржыны құндық экономикалық категориялардың бүкіл жалпы жиынтығынан
ажыратып алу үшін бұл экономикалық категорияға тән ... ... ... жөн. ... ... мөнін, өзгешелігін бір ғана белгімен,
тіпті ол елеулі болғанның өзінде де ... ... ... ... ... да ... жатқан ортақ белгілері болады.
Сондықтан қайсы бір құндық категориялардың, ... ... ... ... тек ... сипатты белгілердің жиынтығы ғана кез келген құндық
экономикалық категория-ның, соның ... ... да ... ... ашып бере ... ... ретіндегі қаржының ... ... ... ... ... ... ақша нысаны
болатындығында. Қаржы әрқашан экономикалық жүйе шеңберіндегі қоғамдық ... әр ... ... ... ақша және тек ақша ... ... Сондықтан қаржы қатьшастарының ақшалай сипаты — қаржының
маңызды белгісі. Қаржының ... ... оны ... ... ... ... ... экономикалық категорияларға тиістілігін (жататынын) баса
көрсетеді.
Ақша қаржының іс-әрекет етуінің міндетті шарты болып табылады. ... ... ... мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға байланысты болатын
жалпы нышан. Ақша айналыс құралының ... ... ... ... ... құн ... ... (пайда) әкелетін құн бола бастайды. Сөйтіп,
ол ақшаның дербес аясы ретінде, өндірістік қатынастардың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... негізінде бөлгіштік қатынастар ... ... ... ... ... құрылымдық бөліктерінде
(материалдық өндіріс пен өндірістік емес салаларда) және ... ... ... ... өнім ... ... бөлудің сан алуан
процестері жүзеге асады. Бөлу ... ... - ... ... да —
өндіріс құралдары мен тұтыну предметтерінің қорларын жасаумен де, сондай-ақ
ақша нысанында да — ... ... ... сатып алуға арналған ақша
қорларының қоз-ғалысы арқылы да болып жатады. ... ... ... экономикалық категория ретінде олардың айрықша белгісі
болып табылады.
Қаржы қатынастарының ақшалай ... мен ... ... ... аса
маңызды белгілері болып табылады, бірақ оның ақтық белгілері емес, ... ... ... да, ... ақы ... де, ... де ортақ.
Қаржының нақтылы жұмсауға арналған түрлі мақсатты ақша ... ... оның ... ... ... ... табылады. Ақша
қорлары, істің шын мәніңде, қаржы ... ... ... ... қоғамдық өндіріс қатысушыларының ... емес ... ... ... ... жасалады. Әдістер,
қаржы қатынастарындағы іс-қимылдың амалдары ретінде директивалық, яғни
қажетті, ... ... ... ... ... ... ... өзі
экономиканы реттеудің қажеттігімен және қоғамдық дамудың мақсаттарына ақша
ресурстарының ... мен оның ... ... ала ... ... болады.
Жоғарыда айтылғандардың негізіңде қаржының қысқаша анық-тамасын
былайша тұжырымдауға болады: ... — бұл ... ... ... мемлекетте ащшалай табыстар мен қорланымдарды қалыптастырумен, сонымен
бірге оларды ұдайы ... ... ... ... және ... ... ... байланьюты жаапы қоғамдық
өнімнің құнын жоне ... ... бір ... бәлу жоне ... ... ... ... ақша қатынастары.
Қаржының жұмыс істеуінің шарты — ақшаның болуы, ал қаржының пайда
болуының себебі ... ... ... мен ... ... ... ... ресурстарға қажеттілігі болып табылады.
Қаржының мөні ақша нысанындағы құн қозғалысынан туындайды. Мұндай
қозғалыстың ... ... ... ... және ... ... болып табылады.
Қаржының қажеттігі объективті мән-жайдан — тауар-ақша қатынастарының
болуынан жоне қоғамдық ... ... ... Мемлекет қаржы
ресурстарының объективті қажеттігін ескере отырып, ... ... ... ... жасай алады: төлемдердің әр түрлі түрлерін енгізеді немесе
күшін жояды, қаржы ресурстарының нысандарын өзгертеді және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қажетіліктерді
қамтамасыз ете отырып, қаржы өндіріс үйлесімдерін ... ... ... ... үшін ... Бұл мақсатты арналымның ақша
қорларын қалыптастыру арқылы ... ... ... ...... ... қорларды жасау арқылы мемлекет пен ... ... ... ... ... ... қанағаттандырып
отыру және бұл ресурстардың жұмсалуына ... ... ... ... ... ... субъектілердің қарамағында
жасалатын ақша (қаржы) ресурстарының құрамы мен құрылымының өзгеруіне
жеткізеді.
Қаржы ресурстары ... ... ... ... барлық жағдайға ықпал
етудің кең мүмкіндіктерін ... ... ... ... ішкі және
сыртқы саясатын жүзеге ... ... ... ... ... және елдің қауіпсіздігі функцияларын қамтамасыз
ете алмайды.
Мемлекет, дәстүрлі функциялардан басқа, шаруашылық ... ... ... ... функцияларды орындайды, сондықтан мемлекетгің
қарамағына қаражаттарды орталықтандырудың дәрежесі айтарлықтай жоғары ... ... ... ... ... ішкі өнімнің 20 пайыздан астамы және
жиынтық қоғамдық өнімнің 10 пайыздайы ... ... ... ... көмегімен салалық және аумақтық аспектілерде қоғамдық
өндірістің ауқымы ... ... ... ... ... ... ... жүргізудің төменгі буындары мен
аймақтарға ерекше ... ... ... ... ... қалыптастыруда
үлкен құқық пен дербестік беріліп отыр. Тек бұл ... ... ... ... ... ... арасында ұтымды,
ғылыми негізде бөлінген кезде ғана ... ... және ... ... ... ... болуы мүмкін.
Мемлекеттік сектордың қызметімен байланысты қаржы қатынастары елеулі
дәрежеде "қоғамдық (немесе әлеуметтік) тауарлар" деп ... ... ... және ... ... материалдық, сонымен
бірге материалдық емес сипаттағы игіліктер мен ... ... ... ... ... ... бағытталған. Бұған қалалар мен ... ... ... жол ... ... ... құқықтық тәртіпті қорғаудың, қорғаныстың, қоршаған ортаны
қорғаудың органдары мен мекемелері, ... ... ... қорғау,
білім беру және денсаулық сақтау (кепілдемелі деңгейде) жатады.
1.2. Қаржының функциялары және ... ... ... ... және рөлі оның ... ... Қаржының мәнін толық ашу оның ұғымы мен қажеттігін ғана ... ... ... қоғамдық арналымын, яғни оның функцияларын анықтауды
да талап етеді.
Қаржыға қатысты функция осы экономикалық категорияға төн қызмет ... ... ... ... ... тон ... кескінінің
айрықшалықты одістерін білдіреді. Функцияда категорияның қоғамдық арналымы
қамтып көрсетіледі, оның экономикалық табиғаты ашылады.
Қаржы басқа тым жалпы категориядан — ... ... ... ... ... ... және бұл ... іс-қимылының шегін сызып қоюдың мүмкін еместігіне, ... ... және ... ... барлық сферасына терең дендеп
енуіне бай-ланысты қаржы функциясы туралы мәселе ғалым-теоретикгер ... ... ... пікірталас тудыруда.
Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ұдайыөндірістік тәрізді екі
тұжырымдамасы танылып отыр. Бірінші ... ... ... ... ... ... — ақша нысанындағы қоғамдық өнімнің
құнын бәлу процесінде пайда ... ... ... сипаты оның іс-
әрекет етуінің ерекшелігін көрсетеді деп ... Бұл ... ... екі ... ... белу және ... қатынастардың ерекше сферасы ретінде қаржының мәні ... ... ... ... ... көрінеді. Тап осы функция арқылы
қаржының қоғамдық арналымы — шаруашылық жүргізудің әрбір субъектісін оған
қажет ... ... ақша ... ... ... қаржы
ресурстарымен қамтамасыз ету жүзеге асырылады.
Жалпы қоғамдық ... құны ... ақша ... сонымен бірге ақша
нысанында тұлғаланатын ұлттық байлықтың бір бөлігі қаржының ... ... ... ... ... ... ... қорлары қалыптасатын ұдайы өндірістік
процестің қатысушылары болып табылатын заңы және жеке тұлғалар (мемлекет,
кәсіпорындар, ... ... ... ... ... ... ... көмегімен бөлгіштік процесс қоғамдық өмірдің барлық
сфераларывда — материалдық ... ... және ... сфераларында
өтеді. Бөлудің қаржылық әдістері экономиканы басқарудың түрлі деңгейлерін:
жалпыұлттық, ... ... ... ... ... ... әр ... түрлерін — ішкішаруашылық, ішкісалалық, салааралық,
аумақаралық бөліністі тудыратын көпсатылық тән.
Бөлу ... ... ... ... ... өнім мен оның ... ... — ұлттық табысты, сондай-ақ ұлттық байлықтың бір бөлігін
(мысалы, айналым қаражаттарын, мемлекеттік ... сату ... ... бөлу және ... бөлу ... ... кезде
көрінеді. Бұл функцияны қаржы өнімді өздігінше бөле ... ... ... ... тек жасалған өнімді бөлуді ғана ортақтастырып, жүзеге асырады
деп түсіну керек. Былай деп айтқан дұрыс: өнімнің натуралдық-заттай ... ақша ... бөлу ... ... ... ... фирма және
халық арасында ақша қор-ларын (табыстар мен ... ... ... ... өнім де ... ... ... іс-әрекеті оның мәнінен: жиынтық
қоғамдық енімді, ... ... және таза ... ... және қайта
бөлумен байланысты қатынастарды қамтамасыз етуден; табыстар ... ... ақша ... ... ... ... бөлу алғашқы және кейінгі, немесе қайта бөлу болып
ажыратылады.
Алгашқы бөлу кезінде жиынтық ... ... ... көлемінен орнын
толтыру (өтеу) қоры (материалдық шығындар
мен амортизациялық аударымдар) шығарып тасталады және жаңадан жасалған
құн — ... ... ... нәтижесінде мемлекеттің, өндірістік сфераның
(шаруашылық жүргізуші субъектілердің) және халықтың алғашқы табыстары
қалыптасады, олар ... және ... ... күрделі процестеріне үшырайды,
бұл процестерде маңызды рөлді қаржы атқарады. Қоғамдық өнім мен ... ... бөлу ... ... еңбекке ақы тәлеу және баға сияқты
экономикалық категорияларымен тығыз байланыста дамңды.
Қайта бөлу ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші
субъектілер бойынша қоғамдық өнімді мүшелеудің сан алуан процесін қамтиды.
Мұның нәтижесінде натуралдық - ... ... ... ... ... ету үшін ... ... қатысушыларының ақшаға деген әр түрлі
қажеттіліктері қанағаттандырылып отырады. Бұл орайда қатысушылардың бәрінің
табыстары басқалардың шы-ғыстары ... ... және ... ... қоры мен тұтыну қорына ие болады. Бірінші жағдайда қаражаттар
өндірісті кеңейту үшін ... ... ... ... ... ... емес ... болатын өндірістік қорлардың
(капиталдың) өсімі үшін, резервтер мен ... ... ... ... ... қорын бүкіл халықтың оның ұдайы толықтырылуы үшін
пайдаланылатын түпкілікті табыстарын, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қорғанысына арналған
ресурстар құрайды.
Қаржы көмегімен ұлттық табысты бөлу және ... белу екі ... ... - ... әдіс. Ол бюджетке табыстарды алғанда және
бюджеттен қаражаттарды қайтарусыз тәртіппен бергенде қолданылады;
несиелік - банктік ... Ол ... бос ... ... ... ... негізде кредиттер беруді білдіреді.
Қоғамдық өнімді құндық белудің процесі мемлекет белгілеген ...... ... ... ... т.б. ... ... асырылуы мүмкін.
Ұлттық табысты қаржы көмегімен қайта бөлудің ... ... ... табылады: өндірістік емес саланы қаржы ... ету; бұл ... ... ... ... ... ... жеке
экономикалық аймақтары арасында қаржы ресурстарын мақсатты бөлу;
қаржы ресурстарын маңызы зор прогрессивті салалардың айырықша ... ... ... ... салааралық бөлу; қаржы ресурстарын ... сала ... ... ол ... әр түрлірентабелділігімен және
күрделі жұмсалымдардың құбылмалы тиімділігімен ынталандырылып ... ... ... ... ... бөлу және ... бөлу ... мен
кәсіпорынның, фирманың материал және ақша ресурстарының ұдайы өндірістегі
қажетті ... ... ... ... ... белу және ... бөлу процесіне қатысуы бірдей
емес. Алғашқы бөлу кезінде, ... атап ... ... ... ... - ... ... өзара іс-қимыл жасайды.
Қаржыны қолданудың негізгі ... - ... ... мұнда ол тектес
экономикалық категориямен — ... ... ... ... ... ... аумақаралық, салааралық, ішкісалалық, ішкішаруашылықтық
бөліністі қамтиды. Аумақаралық және сала-аралық қайта бөлу мемлекеттік
бюджет ... ... ... бұл кезде ақша қаражаттары шаруашылық
жүргізуші ... ... ... ... ресурстарының
жетіспеушілігін басынан кешіріп отырған әкімшілік-аумақтық бірліктер мен
салаларға беріледі. Қайта ... бұл ... ... бүкіл
экономиканың үйлесімді дамуына қол жетеді, бұл ... ... ... ... ... ... сондай-ақ артта қалған
аймақтарда экономика мен әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымды
әрлету үшін өте-мөте ... ... ... Ішкі ... ... ... бөлу сферасы экономиканы қайта қүрудың барысында
шаруашылық жүргізуші субъектісінің тапқан қаражаттарын пайдалануды қажет
ететін (заң ... ... ... аударымдардан басқа) коммерциялық
есеп пен өзін-өзі қаржыландыру әдістерінің енгізілуімен ... ... ... ... ... функция арқылы ақшалай табыстар-ды қалыптастыру
және қаражаттарды жұмсау ... ... ... ... ... қамтып көрсететін ... бір ... ... ... ... ... арқылы бөлу
категориясы ретінде қаржының мәні ашылады, ақша нысанындағы ... ... оның ... ... қозғалысымен байланысты
болатын экономикалық қатынастар айшықталады және сатып алу-сату арқылы
натуралдық-заттай нысандағы қоғаңдық ... ... үшін ... ... қоғамдық өндірістің барлық қатысушыларының нақтылы
еңбек ... мен ... ... ... дәрежесі ескеріле отырып, олардың
экономикалық мүдделері қанағаттандырьшуы тиіс.
Қаржы ұлттық табыс құрамындағы ... ... да, ... да ... мен ... ... жүзеге асырады.
Қаржының бөлгіштік функциясының жақтаушылары бөлу арқылы қаржы ұдайы
өндірістің басқа стадияларына — өндіруге, айырбастауға, тұтынуға ... ... деп ... ... ... ... қалыптастырылатын
ақша қорларының мөлшері арқылы санмен әсер етеді: бұл қорлардың көлемін
өзгерте отырып, өндіріске қалаған бағытта ... ... ... не қолайлы
қаржы жағдайларын жасау жолымен экономиканың жеке құрылымдық бөлімшелерінің
дамуын тездетуге болады, не бұл өсудің қарқынын ... ... ... егер ... ... ... өндірістің белгілі бір сапалық
көрсеткіштерінің: еңбек өнімділігінің, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... әсер
етуге жетуге болады. Қаржы көмегімен ұдайы өндірістің басқа сатыларына да
осылайша әсер ... ... ... ... ... ... ... ұдайы
өндірістің барлық процестерімен байланысы және бұл ... ... ... ... әсер етуі ... ... ... функциясы тұжырымдамасының жақтаушылары
айқындамасындағы осал мезеті категорияның функциясы тап осы ... ... ... ... тиіс ... қағида болып табылады.
Қарастырылып отырған ... ... ... ... ... да — бағаға да, еңбекақыға да, кредитке де төн.
Ұдайы өндірістік тұжырымдамасының жақтаушылары қаржы — бір ... ... ... ... ... ... деп ... өйткені,
олардың пікірінше: қоғамдық ұдайы ендірістің барлық стадиялары бір-бірімен
тығыз байланысқан; қаржы қоғам қызметінің ... ...... ... пен ... сферасына ене отырып, ұдайы өндірістің бір
стадиясына ғана емес, жалпы бүкіл бұл ... ... ... ... ... ... ... стадияларында пайдаланынатын
бақылаудың әмбебапты құралы болып табылады.
Қаржының табигатын ... ... ... қаржының белгіштік
тұжырымдамасынан айырмашылығы ұдайыөндірістік тұжырымдамасы бұл ... ... құн ... ... ... ... ... іс-
әрекет сферасы айтарлықтай кеңиді.
Ұдайыөндірістік тұжырымдамасы жақтаушыларының қаржының мәнін осылай
кеңінен ұғынуына сәйкес олар қаржыға мына ... ... ... ... мен қорларды жасау;
2) ақшалай табыстар мен қорларды пайдалану;
3) ... ... ... ... ... иелігіне материалдық өндіріс
сферасында жасалған қоғамдық жиынтық өнім құнынының бір ... ... ... ... ... ... — ақша қорларын (табыстарды) жасау
арқылы жүзеге асады, бұл өзінің нақты түрдегі практикалық ... ... ... ... ... табады. Нәтижесінде қоғамда дәйекті
түрде сан алуан ақша қорлары - ... ... ... (аймақтық және жергілікті деңгеңцегі), мақсатты қорлар
және т.б. ... ақша ... ... ... пайдалану қаржының екінші
функциясы арқылы ... ... оның ... ... ... ... ... жүргізгенде көрінеді. Ақша қорларының (табыстардың)
қаражаты қайта бөлу ... ... ... ... ... ... әрі ... құрылымын жасап, қолдауға, материаддық жағынан
аз қамтылғандарды қолдауды қамтамасыз етуге және ... ... бөлу ... ақша ... ... және ... түрінде
жүзеге асады. Қоғамдық өнімді ақша қорларын қалып-тастыру және пайдалану
арқылы бөлу ... ... ... ... ... ... функциясы қаржының бөлгіштік функциясынан ... ... ... өнімді, ұлттық табысты және таза ... ... ... ... бөлуге және оларды мақсатты жұмсауға ... ... Егер ... ... ... және мазмұны, бір жағынан, ... ... ең ... таза ... бір ... ... оны
бөлумен, ақша қорларын жасаумен және материалдық өндіріс процесінде
ұлғаймалы ... ... ... және ... ... мемлекетгің
орталықтандырьшған ақша қорларын жасаумен байланысты ... ... ... да тиісті түрде материалдық ... ... ... ... де, ... ... ақша ... қорын қалыптастыру және пайдалану процесіне де қызмет
етеді. Қаржының екі ... ... ... мен ... ... ... қаржылық бақылауда — жалпы ішкі ... ... ... және ... мақсатты арналым бойынша жұмсауға бақылау
жасауда көрінеді.
Бақылау функциясы сандық түрде қаржы ресурстарының қозғалысы ... ... ... ... және ... ... ... болатын
экономикалық процестерді бейнелейді. Сонымен бірге нақты нысандағы ... ... ... қоғамдық өнімді құндық бөлу ... ... ... ... ... ... таылады. Мұндай бақылаусыз
экономиканың теңгерімді дамуының қамтамасыз ... ... ... ... функциясының экономикалық мағынасы көсіпорынның,
фирманың шаруашылық - қаржы қызметіне теңгемен бақылау жүргізу. Бұл ... ... және ақша ... өнімсіз әрі тиімсіз пайдалануды
анықтап қана қой-май, сонымен ... ... ... өндіріс
рентабелділігін арттырудың резертерін ашуға, өндірістік емес ... ... ... ... ... ... асырудың нысаны қаржылық
көрсеткіштерді білдіретін қаржы ақпараты ... ... ... ... қаржы-шаруашылық қызметінің түрлі ... ... ... ... ... ... (пайда),
рентабелділік, өтінімділік, ... ... ... ... және ... ... талдап көрсетілген қаржылық көрсеткіштер
арқылы белгіленген нормалар мен нормативтерді қолдануды, макродеңгейде ... де ... ... тиімділігі мен нәтижелігін
бақылауға болады.
Ұдайы өндіріс процесіндегі қаржының бақылау функциясының рөлі ... ... ... ... және оның жай-күйімен, белгіленген нормалар
мен нормативтердің сақталуымен, қаржылық міндеттемелердің ... ... ... ... оны ... ... ... қолдана отырып
мемлекеттік парызды сақтауға негізделген.
Қаржының бақылау функциясы қаржы органдарының сан ... ... ... асырылады. Қаржы жүйесі мен салық службасы ... ... ... ... ... ... жүйесінің кіріс және шығыс
бөлігінің атқарылуы кезінде жүзеге асырады.
Қаржы қоғамдық ұдайы өндірістің бөлу стадиясының құралы бола ... ... ... ... ықпал ете алады. Ықпал етудің
объективті алғышарттары екі мән-жаймен ... ... ... ... ... стадияларына (өндіру, бөлу,
айырбастау, тұтыну) ықпал етеді.
2. Қаржының экономикалық процестерінің ... ... ... бар (бұл ... ... ... Бөлу ... өндірісте
айқындаушы сфера болып табылатын материалдық өндіріс сферасында басталады,
өйткені ол өндірістің сипаты мен ауқымына әсер ... ... ... ... екі ... ... жасайды:
а) сан жағынан, бұл бөлгіштік процестің үйлесімдерімен сипаталады;
ө) сапа ... бұл ... ... ... ... ... ... сипатгалады.
Қаржы микроэкономикалық дамудың тиімді ара қатысын белгілеуде, ұдайы
өндірістің заттық және құндық элементтерінің тепе-тендігіне ... ... ... ... рөл ... экономикалык, рөлі мына бағыттардан көрінеді:
қаржы капиталдың айналымын тездете отырып, ... ... ... ... ... жағдай жасайды;
кірістер мен шығыстарды ұдайы салыстырып отыру арқылы ... ... ... ... нығайтып, дамытады;
қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің
ара салмағын қамтамасыз етеді;
қаржы ұлттық ... ... және ... қорларының үйлесу
тиімділігін арттырудың экономикалық ... ... ... экономикада меншіктің сан алуан нысандарының және
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерді бағалауға жалпы төсілдеме қаржының
рөлін 3 бағытта атқаруға мүмкіндік жасайды:
1) ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерін қажетті қаржы көздерімен
қамтамасыз ету тұрғысынан;
2) қаржыны ... ... ... ... ... үшін ... қаржының әлеуметтік - экономикалық дамудың ынталандырмасы ретінде
пайдалану тұрғысынан.
2-тарау. Қаржының басқа экономикалық категориялармен өзара байланысы
Қоғамдық өнімді бөлу ... өте ... ... ... өндірісте
жасалған құн шаруашылық жүргізуші ... ... ал ... ... ... ... ... Осыған байланысты ол түрлі
экономикалық категориялардың көмегімен жүзеге асады, бұлардың ... тек ... төн ... орындайды. Қаржы құндық бөлу процесіне
қатыса отырып, баға, жалақы, кредит сияқты категориялармен ... ... ... және ... ... ... Бұл ақша категориялары ұдайы
ендіріс цикліның басқа стадияларындағыдай сонымен бірге бөлгіштік процеске
де қатысады. Алайда олардың ... ... мен ... ... емес. Жеке
экономикалық категориялардың ұдайы ендіріс процесінің түрлі ... ... әр ... Аталған категориялардың әрқайсысы тек оған тән
әдістермен және тәсілдермен қоғамдық өнім мен ... ... ... ... ... ... бөлгіштік және басқа ұдайыөндірістік
қатынастардың жүйесінде озінің ерекше орнын алады.
Бага — жүртқа мәлім, тауар ... ... ... Ол ... натуралдық-заттай нысанынан ақша нысанына көшуін және сатып алу-
сату актілерінің негізінде оның бір иеден басқасына қозғалысын ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық
табыс бөлінгенге дейін және қайта бөлінгенге дейін тауар сатылуы тиіс. ... ... оны ... ... ... ... алдын ала анық-тайды
және одан әрі бөлінетін процестің алғашқы негізі болып саналады. ... ... ... қажетті шығын-дарымен анықталатын құннан
баганың ауыткуы пайда ... ... ... ... ... көп құн, ... аз құн ... Мұндай жағдайда
қайта бөлгіштік процеске өзінің әдістерімен қаржы араласады: ол ... ... ... ... ... ... импортқа салынатын салық-
тардың, кеден баждарының кемегімен) алады немесе құнның кем алынған бөлігін
субвенциялар, бюджеттік немесе салалық ... ... алып ... ... ... ... ... саясатын жүргізгенде
реттелетін бағалар, әлеуметтік тұрғыдағы төмен бағалар, жоғары ... баға — ... ... ... ... ... есте
ұстаған жөн. Нарық жағдайында тауарлардың, қызметтер көрсетудің сұранымы
мен ... ... ... ... ... болады.
Алайда бағаның іс-әрекеті қорлардың тікелей жасалуын тудырмайды, ... ... мен ... ... ... ... ... актісі
дегеніміз бір мезгілдегі сату (біреу үшін) мен ... алу ... ... ... сату кезінде "т"-нің үлесі азаяды немесе кебейеді, ... ... алу ... жаңа тау-ардың "с" және "v" ауқымы мен ... өнім ... ... ... me ... Әрі қайта бөлгіштік
процестер кредит қатынастарының сферасында ағылып жатады. Қаржыдағы сияқты
кредит ... да ... ... ... ... ұзақ ... және қысқа мерзімді несиелендіру мақсаттары үшін
несиелік деп аталатын ақша ... ... ... ... қайта бөлу стадиясында қалыптасатыны белгілі,
яғни кредит бұрын бөлінген құнды ... ... ... ... және ... ұдайы өндіріс процесіне мүмкіндік туғызады.
Кредиттің көмегімен ... ... ... ... субъектілер мен
халықтың (үй шаруашылығының) арасында қайта бөлінеді. Қаржы мен кредиттің
арасында ... ... ... бар, ... негізгі белгі өндірістік
қорлардың (капиталдардың) толық ... екі ... ... ... ... Екі ... да қоғамдық шаруашылықта
қаражаттардың қалыпты, үздіксіз ауыспалы ... үшін ... ... Бұл ... ... сферадағы кешенді ықпал
жасауының объектілері өндірістік капитал болып келеді. ... және ... ... мен ... ... қалыптастырудың көздері болып
табылады. Бірге ... ... олар ... ақша ... ... негізде қамтамасыз етеді. Қаржылық ... ... ... ... ... ... қажетгіліктері, несиелік
әдіспен олардың уақытша мұқтаждары қанағаттандырылады. Келешекте ... көзі ... ... ресурстарының рөлі артатын болады.
Сонымен қатар қаралып отырған категориялардың арасында ... ... да бар. Егер ... ... ... ... және ... болса, несие қаржы бастаған бөлуді жалғастыра отырып тек қайта
бөлуге қатысады. Несиенің объектісі осы ... ... бос ... ... бір ... ... ... бұл ақшаны қажетсініп отырған шаруашылық
органдары мен халықтың қажеттіліктерін қанағатгандыру үшін ... ... ... ... ... Жинақталған ақша қаражаттарын
пайдалану әдісі айтарлықтай айырмашылық ... ... ... ... және ... ... бағыттауды шамаласа,
несиелендіру қайтарымдылық, мезгілдік, ақылық ... ... аса ... ...... ... материалдық
қамтамасыздығы.
Қаржы және сақтандырудың езара байланысы мен өзара іс-қимьшы да өте
шектеулі; бұл мәселелер 18 тарауда ... ... ... және есеп ... ... өте ... өйткені олардың іс-әрекет етуі жекелеген шаруашылық жүргізуші
субъектілер арасындағы өзара есеп айырысуға негізделген. ... ... ... олар — ... ... іске ... Бұл жерде ақшаның айналыс ... және ... ... ... ... ... операциялардың уақтьшы жасалуы, мақсатты
қорлардың қалыптасуы, ... ... ... ... ... ... есеп-қисаптардың айқын-дығына, жолға қойылғандығына
байланысты болып келеді. Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен ... ... ... асырудың маңызды буыны болып табылады. Олардың
қалыпты жұмыс істеуі ұдайы өндіріс пен құндық экономикалық ... ... ... ... ... ақы тәлеудің іс-қимылының өте
қажетті шарты болып табылады.
Экономикалық категориялардың өзара іс-қимылы туралы ... ... ... ... ... басқарудың практикасында, оны жүзеге
асырудың барысын бақылауда және оның тиімділігін ... ... ... ... ... қажет етеді.
2.1. Қаржы қатынастарының объектісі ретіндегі қаржы ресурстары мен қорлары
Қаржы ғылымы қаржыны тек экономикалық категория, яғни ... ... ... ... ғана қарастырып қоймайды, сонымен
бірге мақсатты ақша қорлары түріндегі олардың материалдық іске ... ... Бұл ... ... ... тұрақты иесі болып келеді.
Олардың қалыптасу көздері және ... ... (бұл ... ... ... ... ... қаржы ресурстары болып табылады.
Қаржы ресурстары ұдайы өндірістің және ... ... жабу ... ... ... ... — бұл ... ішкі өнім құнының бір ... ... ақша ... таза ... бөлу жоне ... ... ... мемлекеттің, шаруашылық жүргізуші субъектілердің
жоне халықтың қарамагындагы ақша қаражаттары, олар ұлғаймалы удайы өндіріс
пен басқа жалпымемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... категориясын баға және басқа құндық
категориялардан ... ... ... ... Қоғамдық жалпы өнім мен
ұлттық табысты арттыру қаржы ре-сурстары өсуінің ... ... ... Қаржы ресурстарында негізгі орынды таза табыс (пайда, қосыл-ған
құнға салынатын ... ... ... ... ... ... ... және амортизация-лық аударымдар алады.
Қаржы ресурстарының қаржы қорларынан айырмашьшығы бар. Қаржы қорлары
(қорланым, босалқы ... ... ... ... ... қанағаттандыруға пайдаланылатын мақсатты ақша қаражаттары,
ал қаржы ресурста-ры болса, ол ... ... ... ... ... ... субъектілердің табыстары мен түсімдері. Біріншіден,
қаржы ресурстары деп ақша қаражаттарының кездерін, ... ... ... ... субъектінің мұндай қаражаттарды жасау
мүмкіндіктерін ... ... ... ... — бұл ... яғни
ақша қаражаттарының мақсатты босалқы қорларындағы "байланылған" қаражаттар,
сон-дай-ақ әлі ... ... бір ... жоқ ... ... ақша ... ... ақша қаражаттарының бір бөлігінің
алғашқыда қор ... ...... ... органдарының олардың
шаруашылық әріптестері тарапынан келісімшарттарды, өзара шарттарды және
шаруашылық жүргізудің басқа ... ... үшін ... ... ... төлемдері. Мұндай қаражаттардың түсуін күні бұрын
есепке алу мүмкін емес.
"Қаржы ресурстары" ұғымындағы оның екі ... ... ... ... ... жүргізу практикасында "қаржы ресурстары-ның" ұғымы деп
мемлекеттің, кәсіпорындардың қарамағындағы белгілі бір кезеңдегі барлық
ақша кірістері мен ... ... яғни ақша ... ... ақша ... ... Бұл ... жүргізудің шаруашылық
есеп практикасы тұрғысынан туындаған практикалық тәсілдеме. Расын-да,
кесіпорьшның банкгегі оның шотындағы ... бір ... ... ... ... ... қарыз қаражаттары болып ... оның ... ... ... ресурстарын құрайды. Сол секілді
мемлекеттік бюджетте шоғырланған ... ... олар ... алғашқы немесе кейінгі бөлудің нәгижесі ... ... ... ... нақты күндегі қаржы ресурстары болып саналады.
2. Егер ... ... (c+v+m) ... және құндық
құрылымына, оның бөлінісіне және бұл процестегі орны-на сүйенсек, овда
қаржы ресурстарының ... ... ... Егер қайталама есептің
элементін шығарып тастасақ, онда ... ... ... ... ... ... ... жүктелінген функцияларды ... ... ... ... нысанындағы жалпы қоғамдық өнім мен ұлттық
табыстың бір бөлігін білдіреді.
Қаржы ... ... ... пайдаланудың қор емес нысанының да
мүмкін болғанымен) негізінен арнаулы мақсатты ... ақша ... ... ... ... ... ұлттық шаруашылықта іс-әрекет ететін
ақша қорлары-ның бүкіл жүйесінің құрамды бөлігі. Қаржы ресурстарын пайда-
ланудың қор ... ... ... ... ... негізівде
объективті түрде аддын ала анықталады және қор емес нысанымен ... оның ... ... бар. Қор нысаны-ның
артықшылықтарына мыналар жатады: кез ... ... ... ... ... ... ұштастыру мүмкіндігі;
ресурстарды қоғамдық ... ... ... ... ... ету; қоғамдық, үжымдық және жеке мүдделерді
толығырақ үйлестіру мүмкіндігі.
Қаржы мен қаржы ресурстары - ... ... ... ... ... ... мөнін анықтамайды, оның ішкі маз-мұны мен қоғамдық
арналымын ашпайды. Қаржы ... тап ... ... ... бөлу ... ... ... қоғамдық қатынастарды зерделейді; ол қаржы
қатынаста-ры дамуының ... ... ... жалпы қоғамдық өнімнің жартысын құра ... ... ... ... ... ... Қоғамдық өнім мен
ұлттық табысты өндіру, бөлу және қайта бөлу ... ... ... ... ... яғни ... құрал-жабдықтарды толтыруға,
ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз етуге және жалпымемлекеттік қажеттерді
қанағаттандыруға қоғам жұмсайтын ... ... бір ... ... ... ... Қоғам-дық өндіріс процесіңде қаржы ресурстары
неғүрлым көп жасалса, соғүрлым ол тиімдірек болады. ... ... ... ... ... арттыру проблемасын шешу және экономи-калық
өсудің қарқынын тездету ұлттық ... ... ... ... ... ресурстарының қозғалысы жиынтық қаржы балансын-да (қаржы
ресурстары мен мемлекеттің шығыстары балансында) ... ... ... ... ресурстарының бір бөлігі де қамтып көрсетіледі.
Қаржы ресурстарының құрамында олардың аса маңызды екі бөлігін ... ... ... кірістері. Олар республикалық және жергілікті
бюджеттерде ... ... ... ... ... және ... функцияларына сәйкес жұмсалынады. Мемлекеттің
кірістерін жұмылдырудың ... ... ... ... мен ... ... ... түсімдер;
2) бюджеттен тыс қаражаттар. Олар шаруашылық жүргізуші субъектілердің
қарамағында болады. Олардың пайда болуы мемлекеттің мақсатты шығыстарымен
байланысты. Бюджеттен тыс ... ... ... ... ... ... сызба. Қаржы ресурстары
|Жалпы қоғамдык өнім ... |V |m ... ... ... өнім |Қосымша өнім |
|ӨЗІНДІК ҚҮН (ШЫҒЫНДАР) | ... ... ... | ... ... ... |ар | ... | ... |
| | ... | |
| | ... |
| | |ер | |
| | | ... ... ... табыс |
| | | ... ... |
| | | ... | |
| | | ... ... | |
| | | ... ... |Жанама салықтар |
| | | ... ... ... ... |
| | | |мен ... ... ... | | ... ... ... |
| | | | ... ... бонустар Табиғи ресурстар үшін |Сыртқы ... ... ... үшін ... ... |
|Тіркеу алымдары Табиғатгы қорғау ... ... ... төлемдер ... ... ... ... ... |
| ... түсетін түсімдер |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... шоттар түрінде болып келеді. Бұл қорлардың ... ... ... ... ... ... тыс
қаражаттардың оғаштығы мемлекетке қаржы ... ... ... ... ... әлсіретуге, нағыз қаржылық жағдайды
бүрмалауға мүмкіндік жасайды. ... тыс ... ... сома-сын
анықтау қиын, өйткені ол көптеген қорлар мен ... ... ... ... қаржы ресурстарының басқа ресурстардан айырмашылығы
болады. Қаржы ресурстары өзінің функцияларывда ... ... ... ... ... ... үйлестіруді қамтамасыз
етудің қажеттігі болады.
Қаржы ресурстарының көздері ... енім ... ... үш ... "v", "m", ... ... (1.4 ... қараңыз), бірақ олардың
әрқайсысының қатысу дәрежесі ер түрлі. Мысалы, өндірісті кеңейту үшін, "С"
элементін ... үшін ... ... ... керек. "К"элементі
қызметкерлердің жеке ... ... ... жалақысы бола отырып,
қаржы ре-сурстарының көзі ... үш ... ... ... ... ... ... (сыйақылар); басқадай төлем-дер (ерікті
жарналар, арнаулы ... ... ... және т.б ... ... ... ... мен импортқа салынатын салықтар
нысанындағы қосымша өнім қаржы ресурста-рының негізгі көзі ... ... ... ... макродеңгейде (мемлекет деңгейінде) және
микродеңгеңце (шаруашьшық жүргізуші субъект ... ... ... ... ... ... ресурстарының көздері:
жалпы ішкі өнім;
ұлттық байлық;
тартылған (қарыз) ресурстары;
Микродеңгейдегі қаржы ... ... ... ... ... өнім ... ... табыс
(көсіпорын ресурстарын қалыптастыруға мүмьсіндік береді);
субъектінің сыртқы экономикалық қызметі; мүлік (сатуға бо-латын
ғимараттар, жабдықтар және өзге ... ... ... меншікті қаражаттары-на
теңестірілетін қаражаттар (олар субъектінің қарамағында бола-ды): тұрақты
пассивтер ... ... ... ... — қызметкерлердің демалыстарьш
тәлеугө арналған ақша (есептелінеді, бірақ шаруашылық ... ... ... ... (бұл ... ... ... — бағалы
қағаздар, несие капиталдары және т.б ... ... ... мен ... сату; қарыз қаражаттары;
қаражаттарды қайта бөлу ... ... ... ... (министрліктерден, бюджеттен алынатын) ... ... ... ...... қайта бөлу әдісі).
Мыналар макродеңгейдегі қаржы ресурстарының негізгі турлері болып
табылады: Халықаралық валюта қорының және ... ... ... Ұлттық банктің ішкі кредиттері; салықтар; бюджетке ... ... ... тыс ... ... ... және
өзгедей түрлері.
Макродеңгейдегі қаржы ресурстарының ... ... ... ... ... таза ... — пайда-сы; амортизациялық
аударымдар; кредиттер; сақтық өтеулері; істен ... ... ... ... ... ... ішкі ресурстарды жүмьшдыру; серіктестікгер мен ... ... ... және ... ... ... ... сатудан алынған табыстар; жоғарғы құрылым-дардан аударылған
қаржы ресурстары; бюджет ... жене ... ... ... және ... ... қаржы ресурстары бюджет және макродеңгейдегі ұдайы
өндірістің қажетгіліктерін қамтамасыз етеді.
Ұлттық шаруашылықты қаржыландырудың мынадай ... ... ... ... ... жұмсалымдар (бұл әдіс экономиканы жандандыру,
өндірістің жаңа салаларын жасау үшін пайдаланыла-ды).
2. Мемлекеттік көтере сатып алу ... ... ... ... мемлекет тауарлардың уақтылы өтуіне мүмкіндік туғызады).
3. Субсидиялар (өтеусіз берілетін қаражаттар). Олардың мына-дай
түрлері ... ... ... ... мыса-лы, жалақы
жөніндегі, жабуға пайдаланылатын субсидиялардың ... ... ... ... ... ... ... (экспортталатын тауар-дың бағасын ... ... ... түрі).
4. Бірлескен кәсіпорындарға жұмсалатын инвестициялар.
5. Мемлекет ... ... ... ... қаржы ресурстары шаруашылық
жүргізуші субъектілерде қалыптасады және ... ... ... әлеуметтік-мәдени қажеттіліктерін
қанағаттандыруға ... ... ... алудың мынадай жағдайлары бо-лады:
1) айналым қаражаттарының айналымдылығын тездету;
2) өндірісті қысқарту;
3) тауар-материалдық құндылықтардың босалқы қорларын ... ... ... ... ... ... қарыз қаражаттарымен ауыстыру.
Ұдайыөндірістік процесті жандандырудың маңызды аспектісі
ғылыми-техникалық прогресс болып табылады. Оны ... ... ... және орталықтандырылма-ған ... ... ету — ... ... ... бағыттарының бірі.
Қаржы ресурстарының бір бөлігі резервтерді ~ көлденең пайда болған
қажетгіліктерді қаржьшандыруды қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... ... қаржы
ресурстарының едәуір көлемі басқаруға, қорғанысқа, құқық тәртібін қорғауга,
үкіметтік борышты тәлеуге бағытталатынын білген жөн.
Қаржы ресурстарын ... ... ... ... ... ... болып табылады, бұл ұдайы өндіріс процесінде ұлттық табыстың артуын
білдіреді, сондай-ақ экономикалық қызметтің қаржылық нәтижесінің ... ... ... ... өндіріс тиімділігінің басқа
көрсеткіші -қор қайтарымы (капитал қайтарымы) тығыз ... Қор ... ... ... ... ... атап айт-қанда, олардың
негізгі көзі — таза табыстың өсіміне ... әсер ... ол өнім ... өсімінің, сондай-ақ ағымдағы шы-ғындарды (ең алдымен жалақы мен
амортизациялық аударымдар-ды) ... ... ... ... қор ... ... ... ресурстарын азайтады.
Екінші фаісгор — бұл материалдық шығындардың орнын тол-тыру қоры ... ... ... ... қоғамдық өнімнің бөліну уйлесімдері.
Жиынтық қоғамдық өнімдегі материалдық шы-ғывдардың үлесін — ... ... ... ... ... — қаржы ресурстарының
негізгі көзін — артты-руға мүмкіндік беретін фактор болып ... ... ... сонымен қатар жалпы ... ... ... ... ... ... қурылымы да
өсер етеді.
Перспективада ақша қорланымдары (табыс, қосылған құнға салынатын
салық, акциздер), ... ... ... ... ... ... ... көздері болып қалады.
Жекешелеңдіруден, мемлекет меншігін сатудан түсетін ... ... ... ... ... ... ресурстары олар-дың таусылуына қарай
азаятын болады. Көздері жер қойнауын ... ... ... ... ... ... ... келетін қаржы ресурстары артады.
Еңбекке ақы тәлеудің, тұтыну қорларының одан әрі өсуі ... ... ... ... қаржыларының мөлшерінің өсуіне
жеткізеді.
Мемлекеттің қаржы ресурстары көлемінің динамикасы мен ... ... ... көшу ... ... ... ... өндірістің тиімділігін айтарлықтай арттыру қаржы
ресурстарын ... ... ... және өсуі ... ... көздердің үлес салмағын көбейту бағытындағы
олардың құрылымын жақсартуға жеткізетіндігін ... ... ... ... жүйесі өте үлкен ауқымды алады. Оны біз
анықтап , оқуымыз үшін оның бүкіл тарауларды қарастыруымыз ... ... ... ... ол ... және ... емес ... бөлінген. Осы қаржы
арқылы мемлекетте өндірістік кәсіби ... өте ... ... ... істің жайы қаржы ахуалмен анықталады , сондықтан тұрақтану мен
дамудың ... ... ... ... тиімділігін арттыру
жөніндегі жалпы эконлмикалық шараларды іске асыруды қарастыруы тиіс. ... ... - ... ... ... , экономиканы
әлеуметтік қайта бағдарлау , ұлттық шаруашылықтың құрылымын жаңғарту ,
ғылыми – ... ... ... ... мазмұны жағынан да , функциялары жағынан да
айырмашылығы бар. Ақша – бұл ең ... ... ... ... ... ... ортақ балама , ал қаржы –
жалпы ішкі өнім мен ұлттық табысты бөлудің және қайта ... ... , ақша ... ... мен пайдалануға бақылау жасаудың құралы. ... , ... және ... ... ... және ... сипатты
болады.
Ұдайы өндіріс процесінің түрлі стадияларында жеке экономикалық
категориялардың қатысу ... ... ... ... ... ... ... процесінің екінші және үшінші
стадияларында – бөлуде және айырбастауда болады. ... ... ... ауысқаннан кейін бұл дәрежеде қаржы ұғымы да ауысып
кетеді. Қаржы – ... ... ... ... ... нарық пайда болады. Осы
қаржы және бюджеттік ... ЖҰӨ және ... ... ... ... ... ықпал етеді.
Қолданған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы: Қазақстан, 2000.- 96
бет.
2. ... ... ... жене ... ... ... жинағы.
3. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі. Қазақстан Республикасының
кодексі. Егемен Қазақстан, 6 мамыр 2004 ... ... және ... ... ... да ... ... туралы (Салық
кодексі). — Алматы: ЮРИСТ, 2002.- 230 ... ... Р.Ә., ... А.Қ. ... ... Оқу ...... — 188 бет.
6. Бабич A.M., Павлов Л.Н. ... ... — М.: 2001. — 760 ... Балабанов A.M., Балабанов И.Т. Финансы. Учебное посо-бие. - Петербург:
2000. - 192 с.
8. ... И. Т. ... ... ... ... пособие. - М.:
1999 - 512 с.
9. Берлин С.И. Теория финансов. Учебное пособие. - М.: Приор, 2000. - ... ... Л.Н. ... ... ... — Алматы: 2003. - 183с.
11. Дробозина Л.А. Финансы. Учебник для вузов. — М.: ЮНИ-ТИ, 2000. - 527 ... ... К.Ш. ... ... положения пред-приятия. Учебное
пособие. — Алматы: Экономика, 1998. — 184 с.
13. Елубаева Ж.М., ... ... ... ... теория,
праістика и направления развития. — Алматы: 2004 - 346с.
14. Заяц Н.Е., Фисенко М.К., Бондаръ Т.Е. и др. ... ... ... — Мн.: ... шк., 1998. — 368 ... Зейнельгабдин А.Б. Финансовая система: экономическое содержание и
механизм использования. — Алматы. Қаржы-қара-жат. 1995. - ... ... К.К., ... П.Б. Расходы государственного бюджета. Учебное
пособие. — Алматы: Экономика, 2003. — 290 с.
77. ... С.Ж. ... ... и ее роль в ... ... ... Казахстана. — Алма-ты: 2002. - 188 с.
18. Қүлпыбаев С. және ... ... ... Оқу ...... 2001. — 176 ... Мамыров Н.К., Саханова А.Н. и др. Государство и бизнес. В 4-х т. ... ... ... ... В.Д., Ли В.Д. ... курс ... ... — Алматы:
Институт развития Казахстана, 2001. — 285 с.
21. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. ... учет ...... Центраудит — Казах-стан, 2002. - 728 с.
22. Финансы. Учебник для вузов. Под. ред. М.В. ... - ... / ... 2001. - 520 с.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Ғылыми-таным кезеңдері мен деңгейлері – схема акселерация және жеке тұлғаның әлеуметтік жетілу мәселесі – сараптама6 бет
Орыс философиялық ойларының типологиялық ерекшеліктері17 бет
Паскаль тілінде алгоритмдеу9 бет
Ғылымдар жүйесіндегі әлеуметтік жұмыстың алатын орны16 бет
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
"Кәсіпорынның өндірістік қорлары."5 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
«Айданқұс» ЖШС-тің өнеркәсібі қорлары айналымына талдау жүргізу19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь