Моғолстан мемлекеттінің құрылуы және алғашқы хандардың саясаты

Кіріспе
І. Моғолстан мемлекеттінің құрылуы және алғашқы хандардың саясаты.
А) Моғолстан мемлекетінің құрылуы.
Б) Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары.
ІІ. ХV ғасырда Моғолстанның саяси дамуы.
А)Уәйіс хан тұсында Моғолстан .
Б)Есенбұға мен Жүніс хандар тұсындығы Моғолстан.
С) Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Моғолстан мемлекеті монғол империясы ыдырағаннан кейінгі Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы мемлекет болғандықтан, біздің тарихымызда алатын орны ерекше. Моғалстан мемлекетінің тарихы Қазақ тарихы деуімізге де болады. Осы Моғолстан жерінде Қазақ хандығы құрылғандығы бәрәмізге белгілі. Монғол шапқыншылықтарының тоқталғаннан кейін ондағы жергілікті халықтардың этникалық және мемлекеттік дамуына әкелді. Қазақстан аумағында этникалық жағынан біртектес мемлекеттік бірлестіктердің пайда болуы жолындағы іргелі басқан қадам болатын, сонымен қатар мұның өзі саяси жағынан Жетісудың түркі тілдес халқын Қазақстанның басқа аумағындағы туысқан халықтан уақытша бөліп тастады да, қазақ халқының қалыптасу процесіне салқынын тигізді.
Моғолстан тарихы туралы ортағасырлық авторлар бізге ондағы мемлекеттік-саяси құрылымы жергілікті түрік және түріктенген моңғол тайпалары, Моғолстан мемлекетінің құрылуынан бастап, құлағанға дейін бір-бірімен араласып кеткендігін баяндайды. Сол кездегі оған тән қасиет ондағы саяси, әлеуметтік-экономикалық, этниқалық процестер еді.

Моғолстан тарихы туралы «Жетісу тарихының очеркі » атты В.В Бортольдтың жатқызуға болады. Бұл еңбек әлі күнге дейін өзінің ғылыми дәрежесін жоғалтқан емес. Онда Жетісудың ХVIII ғасырға дейінгі саяси тарихы сипаталған. Оңтүстік – Шығыс Қазақстанды С. К.Ибрагимовтың “Вопросы филологии и истории стран советского и зарубежного Востока”атты кітабында Қазақстанның XV ғасырдағы тарихы жазылған. К. М. Байпақов пен Л.Б. Ерзакович “Новое в археологии Казакстана”атты баяндаса, Т.И. Султанов пен К.Ибрагимов “ Страны и нороды востока”, атты кітапта жарияланған . Басқада ғалымдар тарихи және археологиялық зертеулер жүргізген. Орта Азия мен Моғолстан тарихын шет елдік ғалымдар: Г. Ховорс, Д`Оссон, Ф. Скрайн, Д. Росс, Г. Юль, А. Штейн және т.б зертеушілер зертеген. Моғолстан тарихы туралы отандық зертеуден К.А. Пищулинаның “Юго – Восточный Казакстан в середине XIV - начале XVI веков”, атты еңбегінде кең көлемді зерттеген.
1.Бортольд В.В. “История турецко - монгольских нородов”. Соч. Т. V. М., 1968, с. 212.
2. Кәрібаев Б.Б., “Мұхаммед Хайдар Дулатидің “Тарихи Рашиди” еңбегіндегі кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы”, \\ Вестник КазГУ. № 3, (18) 13-17б.б.
3. Азимджанов С.А. К истории Ферганы второй половины XV в.Ташкент, 1957, с.25.
4. Х. Дулати “Тарихи Рашиди”, бірінші кітап, 171 бет
5. Қазақстан тарихы ІІ том , А .1998
        
        Жоспар
Кіріспе
І. Моғолстан мемлекеттінің құрылуы және ... ... ... ... құрылуы.
Б) Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары.
ІІ. ХV ... ... ... ... хан тұсында Моғолстан .
Б)Есенбұға мен Жүніс хандар тұсындығы Моғолстан.
С) Моғолстанның Қазақ ... ... ... ... ... ... монғол империясы ыдырағаннан кейінгі Қазақстанның
оңтүстік-шығысындағы мемлекет болғандықтан, біздің тарихымызда алатын ... ... ... ... Қазақ тарихы деуімізге де ... ... ... Қазақ хандығы құрылғандығы бәрәмізге белгілі. Монғол
шапқыншылықтарының тоқталғаннан ... ... ... ... және мемлекеттік дамуына әкелді. Қазақстан аумағында этникалық
жағынан біртектес мемлекеттік бірлестіктердің пайда болуы жолындағы ... ... ... ... ... ... өзі саяси жағынан Жетісудың түркі
тілдес халқын Қазақстанның басқа аумағындағы туысқан халықтан ... ... да, ... ... қалыптасу процесіне салқынын тигізді.
Моғолстан тарихы туралы ортағасырлық ... ... ... ... ... түрік және түріктенген моңғол
тайпалары, Моғолстан мемлекетінің құрылуынан бастап, құлағанға дейін ... ... ... ... Сол ... оған тән ... ... әлеуметтік-экономикалық, этниқалық процестер еді.
Моғолстан тарихы туралы «Жетісу тарихының очеркі » атты В.В ... ... Бұл ... әлі ... ... өзінің ғылыми дәрежесін
жоғалтқан емес. Онда ... ХVIII ... ... ... ... ... – Шығыс Қазақстанды С. ... ... и ... ... ... и зарубежного Востока”атты кітабында
Қазақстанның XV ... ... ... [2]К. М. ... пен ... “Новое в археологии Казакстана”атты баяндаса, [3] Т.И. Султанов
пен К.Ибрагимов “ ... и ... ... атты ... жарияланған .[4]
Басқада ғалымдар тарихи және ... ... ... Орта Азия
мен Моғолстан тарихын шет ... ... Г. ... ... Ф. ... ... Г. Юль, А. ... және т.б зертеушілер зертеген.
Моғолстан тарихы ... ... ... К.А. Пищулинаның “Юго – Восточный
Казакстан в середине XIV - начале XVI веков”, атты еңбегінде кең ... ... ... ... және ... ... саясаты.
А) Моғолстанның құрылуы.
XIV ғасырдың ... ... ... ... ыдырап, Шағатай ұлысының
шығыс бөлігі – Оңтүстік шығыс Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Моғолстан
мемлекеті құрылады. Ал ... ... ...... ... Темір мемлекеті құрылған. Моғолстан аталу себебі, Шығыс деректерінде
«монғол» сөзіндегі «н» әрпі ... ... ... ... ... ... кеткен.
Мемлекетті кезінде Шағатай ханға адал қызмет еткен дулат тайпасының
әмірі Поладшы басқарған. Әмір Поладшы бастаған ... ... ... ... құқы болмағандықтан, өздерін тыңдайтын, Шағатай ... ... ... он алты ... ... 1348 жылы Моғолстан ханы
етіп сайлайды. Ал негізгі саяси билік осы Әмір ... ... ... ... ... ... ... бөліп алып, тәуелсіз,
жеке хандық құруға бар күшін салды. Дулат тайпасы ... ... бұл ... беделдері бұрынғыдан да күшейген. Жалпы,
дулаттардың ... ... ... ... ... ... тарихшы Мұхаммед
Хайдардың жазуы бойынша, Шағатай хан өз мемлекетін ... ... адал ... ... ... ... Поладшыға Маңлай-Сүбе жерін берген.
Маңлай-Сүбе Шығыс Түркістаннан Ферғанаға дейінгі кең-байтақ жерді ... Осы ... ... ... бері өз ... жүргізіп келген
дулат тайпасының өкілдері Моғолстан хандығының құрылуына да белсене
араласқан.[6]
«Тарих-и ... ... ... деп ... «… ... деп аталатын аумақтың ұзындығы мен көлденеңі 7-8 ... ... шеті ... қалмақтардың жерімен шектеседі және Барыскөл,
Емел және Ертісті өзіне қосады. Солтүстігінде оның ... ... ... ... және ... ... оңтүстігінде Ферғана
уәлаятымен, Қашғар, Ақсу, Шалыш және ... ... ... ... ... және ... аймақтарының жерлері
кірген.[7]
Моғол хандығының тағына негізінен Шығыс ... мен ... ... ... ... шапқыншылығы кезінде келген арлат,
чорас, ... ... ... ... ... өздерінің басымдылығын
көрсеткенмен, уақыт өткен сайын жергілікті түрік ... ... ... ... ... сіңіре бастаған. Ал қалғандары Шығыс
Түркістанға, ұйғырларға қоныс аударып, соларға араласып, ... ... ... айырылған.
Жоғарыда көрсетілгендей, Жетісу аймағы Моғолстанның солтүстік-шығыс
жағын алып жатты. Ал бұл ... ... ... үйсін, қаңлы тайпаларының
біздің дәуірімізге дейінгі III – II ... өмір ... келе ... Одан ... V-VI ... да бұл ... түрік тілдес
тайпалар келіп қоныстанды. Сондықтан да орта ... ... ... ... ... ... ... тілдес тайпалар: дулат, қаңлы,
үйсін, арғын, баарын, барлас, бұлғашы, т.б. ертеден осы ... ... ... еді. Бұлардың қатарында осы жергілікті халықтармен
араласып, ... ... ... тайпалары да болды. Мемлекеттің ұлттық
құрамы онда қазіргі қазақ халқының ... ... ... ру-тайпалардың
басым болғанын, сөйтіп бұл мемлекеттің қазақ ... ... ... ... бірі ... ... тұрақсыздық орын алған күрделі кезенде ... ... ... хан ... ... жағдайын жақсартып, XVI ... ... ... ... ... негізін қалады. Хандықтың бүкіл ... бір ... ... ... ... ... ... өзінің билігін бұрынғы қалыптасқан жүйемен жүргізеді. Оны ... ... ... ... ... ... тайпасының мұралық лауазымы
жоғары ұлысбегі деген атағын сол қалпында қалдырады. Салық жинауда кейбір
жаңа шаралар ... ... ... ... дін ... ... ... моғол билеушілерінің ислам дініне ... ... ... енді хан бұл ... ... көңіл бөлген. Мырза-
Мұхаммед Хайдардың жазуы бойынша, бір ... 160 мың адам ... ... ... ... ... ... қабылдамаған әмірлер мен бектерді
өлім жазасына кескен. Сөйтіп хан ел ... ... ... ... ... ... ... Шағатай ұлысының кезінде
орныққан Орта Азия жеріндегі билікті қалпына келтіруге әрекет жасайды. 1360-
1361 жылдары Мауараннахрға екі рет ... ... ... ... ... хан ... ... қайтады. Моғолстанға оралған Тоғылық-
Темір хан қаза ... ... ... ... ... ... үшін Ілияс-
Қожа Моғолстанға кеткен кезде Орта ... ... күрт ... тірі ... оған ... ... ... әмір Темір енді Мауараннахрдағы билікті өз қолына алу үшін, Ілияс-
Қожаға қарсы шығады. Әмір Темір мен ... ... ... арасында бірнеше рет
қақтығысулар болады. Моғол ханы жеңіліске ұшырайды. Соңғы жеңілістен ... ... жаңа ... күш жинап келіп, ... ... ... ... 1365 жылы 22 ... екі ... ... шешуші
“Батпақ шайқасы” болады. Жазба деректердің хабарына қарағанда, кесіліскен
шайқас болғаны срншалықты, екі ... 10 ... жуық адам ... ... хан ... ... Әмір Темір қашып құтылады. Батпақты
жеңісінен кейін Моғол ханы Самарқанға қарай ... оны ... ... ... ... жан ... ... Қаланы ұзақ уақыт қоршаудан
қалжыраған моғол әскерлерінің мініс ... ... ... ... Қаланы алудың мүмкін еместігіне көзі жеткен хан Моғолстанға
қайтуға мәжбүр болған. ... ... ... ... ... қайта
қалпына келтіру ісінің алғашқы ... ... ... Бұл
сәтсіздіктің басты себебі, ... ... ... саяси
феодалдық батыраңқылық еді. Ақыр аяғында Ілияс-Қожа хан да осы феодалдық
талас-тартыстың ... ... ... де ... ... билікті дулат тайпасының атақты
әмірлері Қамар ад-дин мен оның інісі Шамс ... ... ... ... өзін тыңдайтын, жас Тоғылық-Темірдің соңғы ұрпағы Қызыр-Қожа оғланды
хан тағына отырғызып, дулат ... ... мен ... ... күш салады.[9]
Б) Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары. Моғол хандығын осындай
саяси бытыраңқылық ... ... ... ... өз қолына алып,
күшейген Әмір Темір енді Моғолстанды жаулауға кіріседі. XVI ... Әмір ... ... ... бас көтертпей, дүркін-дүркін жорықтар
жасайды. Алғашқы жорығы 1371-1372 жылдары болған. Бұл ... ... ... ... ... қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді
мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ... ... алып ... ... жорықта 1375-1377 жылдары оңтүстік Қазақстан
арқылы ... ... ... ... дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы
Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңеді. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, ... ... ... ... ... Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған.
Бұл жолғы жорықтың жойқындығы соншалықты, Әмір Темір ... ... ... ... 120 мың ... ... Темір 1371-1372 жылдары Моғолстанға әскер аттандырады. Олар
Моғолстанның шығыстағы қалаларының бірі ... ... ... жетіп,
керейіттерді талқандап, қайтып оралады. Нақ осы жылы ... өзі ... жері ... өңіріндегі Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық
жасап, көптеген тұтқын ... ... олжа ... ... Бұл ... жерінің ішкі аудандарына келешекте жасалатын жорықтардың бағдарламасы
болған еді.
Әмір Темір Моғолстанға 1371 ... 1390 ... ... он ... рет ... Оның ... ... жылдары Сайрам, Талас арқылы жүрген.
Жетісудің ішкі ... ... Іле ... ... ... Әмір ... ... көктемде моғолстанның атақты колбасшысы Қамар ад-динді талқандау үшін
30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмір ... ... ... ... ... ... ... де, Әмір Темірдің
Хорезмге кеткенін пайдаланып, оған ... ... ... Сасы-Бұға Ақ
Орданың ханы Ұрұс пен Моғолстанның билеушісі Қамар ад-диннен көмек сұрайды.
Бұл хабарды естіген Әмір Темір ... тез ... ... ад-динді
Атбасы маңында (Қырғыз жері) қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де моғол
әмірінің темірге қарсы ... ... ... ... Ол 1377 ... ... және Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында екі рет
Әмір темір ... ... ... Орда мен ... ... ... Әмір Темірге жеке-дара
қарсы тұра алмайтындарын біліп, 1380 ... ... одақ ... ... ... бұл ... да еш ... шықпаған. Өйткені одақтың құрылып
жатқанын білген Әмір ... ... ... ... Алтын Ордаға және
моғол жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата қаратып
алу үшін оның ... 120 мың ... ... Осы ... ... көп олжа түсіріп, қора-қора қой, ... ... ... ... түскен тұтқындарды Мауараннахрға жіберіп отырған. 1390
жылдардағы жорықтардан ... ... ... ... ... түсті.
Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары туралы В.В. Бортольдтің еңбегінде
жазылған. ... ... ... ... ... ... мақсаты
Мауреннахрды тонау еді.[10]
ІІ. XVғасырдағы Моғолстанның саяси дамуы.
А) Уәйіс хан ... ... Әмір ... ... ... ... ... Моғол хандығы
мүлде әлсірейді. Хандық бірнеше иеліктерге ... ... ... ... хан ... ... ... мойындайды.
Моғолстан Әмір Темір қаза болғаннан кейін (1405 ... ғана ... ... ... кезінде (1408-1416) тәуелсіздікке қол жеткізе
бастайды. Моғол ханы Темір ... ... оның ... ... ... пайдаланып қалады. Мұхаммед хан Темірдің немерелері Ахмед мырза
мен Ұлықбектің арасындағы Ферғана үшін ... ол ... ... ... ... ... жеңіске жеткен еді. Осы кезден бастап Моғолстан
өз тәуелсіздігін ала бастаған. ... хан қаза ... соң, ... ... талас-тартыс қайта басталады. Бұл ... ... ... пайдаланып, өзін жақтаушы Қызыр-Қожаның немересі
Шер-Мұхаммедтің хан болуын қолдайды. Оның хан ... ... ... енді одан ... тәуелді болуын талап етеді. Бұған қарсы ... ... ... ... бір ... Уәйісті хан тағына
отырғызады.Сұлтан Уәйіс хан ... ... ... ... ... ... Шер ... ханның жанында болды. Алайда кәмілетке толған соң немере
ағасынан кетіп ... салт ... ... ... ... көздеген моғол ұлысының жастары өздерін баhадүр санап ... Ол Шир ... ... ... емес жерде қазақы салтпен тіршілік
етті.Уәйіс хан біраз уақыт Луб, Катак және Сары ... ... ... Мұхаммед хан мен Уәйіс хан бір-бірімен ұзақ ... ... Шир ... хан жеңіске жетіп отырды. Жалпы айтқанда, Шир
Мұхаммед қайтыс болғанша үнемі қорқыныш, үрей ... күн ... Шир ... өз ... ... блды да ... хан ... Уәйіс ханның қолы
жетті.Ол өз тұқымының ... шын ... ... ... ... және
ержүрек адам еді. Хан елді кәпірлердің жорығынан қорғап, олармен шайқасты.
Қалмақтармен іргелес болғандықтан кәпірлерге қарсы ... ... ... ... ұшырап отырса да жиhад ... бас ... екі рет ... ... ... түсті.
Біріншісі – Мыңлақ (Мыңбұлақ) деген жердегі соғыста қолға түсті. Оны
тұтқындап Исан Тайшыға алып барған болатын. Тайшы: ... ол шын ... ... ... ... ... бас ... нөкер ретінде қабылдар”,-деп
ойлады. Ханды алып келгенде Исан Тайшы аттың үстіеде еді. Аттан түсіп, ... ... ... хан ... бұрып алып кетті. Қолында барген ... ... ... оған қатты сеніп, оны құрметтеп, оның хан ... ... ... Ханнан: ”Неге бас имедіңіз?” – деп сұрағанда, - ... деп ... ... Егер ол ... жай ... мен ... бас иер едім,
бірақ ол кәпірлердің ескі салты бойынша бас иіп, ... ете ... ... ... ... жылы ... бас ию ... жатпайды,
сондықтан бас имедім. Хан дін жолында берік және адал ... ... ... бұл ... ... бір рет ... ... Биш Каба маңында Исан Тайшымен
соғысып, ол жерде қайта жеңілді. Аты да жарақаттанды. Хан жаяу қалды. ... ... әмір ... Әлі атынан түсіп, оған берді де, бәрі ... ... ... ... әмір ... атып тұрып, олардың бәрін
жуббасына- шапанынан шап беріп ұстап алды. ... ... щол ... ... шықты. Әмір оны өзіне қалқан етіп ... өзі жаяу хан ... ата ... келе ... жауларымен алысып, бір фарсақ жер жүріп,
Іле суына жетті. ... суға ... хан ... ... ... алып ... ... төсіне дейін жетті. Басқа адамдар суға батып кетті. Хан
аты жүзіп келе жатты.Әмір хан атының ... ... ... жүріп, хандық
шаппанды-жуббасын иығынан түсірмей, ханды ат үстінде судан ... ... көп адам суға ... ... ... хан тағы бір рет ... Исан Тайшымен соғысып жеңіліп,
тұтқынға түсті. Исан Тайшы айтты: Бұл ретте сені ... жай ... өз ... ... ханымды беруге тиіссің. Хан Махтум ханымды
беріп құтылуга мәжбүр болды. Ел аузында ... сөз ... хан ... бір рет ... тек бір рет қана ... ... одан басқаларына
жеңіліске ұшырап отырған.
Турфанда су тапшы болғандықтан хан өзі егіншілікпен айналысып арықтан
су алғызбай, ... ... ... су тартып, егістікті суаранын. Маулана
[Қожа Ахмед] өзінің немере ағасы туралы ... ... ... ... ... ... ... жылнамаларымен құдықтан су тартып, құмыраларымен
егісті суарғанын жиі ... Оның ... ... ... ... он
харуардан ешқашан асқан емес.Жылдық азығына ғана жететін.
Уәйіс хан Маулана Мұхаммед Қашанидің мүриді (шәкірті) болатын. Маулана
Мұхаммед болса, хазірет Қожа Хасан ... ... еді. Қожа ... хазірет
Қожа Баһааддин Накшбандидің мүриді болаған.Олардың ең басшы пірі ... ... таза ... жан ... Уәйіс хан патшалық құрып
тұрған уақытында, өмірін осылай шарапатты ... Әмір ... өз ... ... ... ... мәлім. Олардың алғашқысы Қызыр қожа хан, одан
кейін Шам- и ... хан, ... и ... хан, ... хан, Шир ... ... Уәйіс хан.
Әмір Хұдайдад Меккеге кетіп, әмір ... шах ... ... ... ... ... Көп ... Уәйіс ханның тіршілік талқаны
таусылды. Оның оқиғасы былай болған еді. Әмір ... ... ... бірін, хандық таққа көтеріліп, оны қаланың ішінде қоршалған бір
махаллаға орналастырды. Қазіргі уақытта сол ... ... ... ... аталады. Ол жер үлкен аумақты алып жатыр, бірнеше
махаллаға бөлінетін және ... ... ... ... ... ... ... махалла “Хауз-и – бустан- и хан” (Хан бағының
лауазымы) деп аталады. Сол ... Әмір ... ... Суйурғатмыш хан
болды.Әмір Темірдің Иракқа жорығы кезінде ол бірге ... ... ... Одан ... ... ... ханды “һәиат-и ханға” қойды. Әмір
Темірдің барлық жарлықтары осы екі ханның атынан: ... ... ... сөзі ... ... ... ... Әрі Мырза
Ұлықбектің жарлықтары да осы ... ... ... ... ... ... осы ... ханның атымен берілетін.Мырза Ұлықбек осы ... ... ...... ... ... ... отырғызды. Сатуқ ханды
Моғолстанға жіберді.
Уәйіс хан ... көл ... ... болатын. Қожа Ахмедтің
М.Х.Дулатиге мынаны айтыпты “Менің Адолкәрім ... ... ағам бар еді. ... Уәйіс ханға өте жақын адам еді.Әрі мынаны айтқан еді: Бірде жұма күні
,жұма намазына дейін Уәйіс хан ... ... ... ... ... ... басым тазалықтан басқа неге лайық?”-деді.Олар әңгімелесіп отырғанда
біреу шауып келді: “Сатуқ хан келіп қалды ”-деп хабар ... Хан тез ... ... бұйрық берді де өзі сауытын кие бастады. Сол екі арада жақын
маңайдағылар да жиналып, жауға қарсы аттанды. ... өзен ... екі ... сап ... өзі алға ... атымен өтуге
ниеттенді, осы мезетте, аттың алдыңғы аяғы арыққа ... ат ... ... ... ... ... ... Жақыр атты қызметшісі
болатын, ол бұрын әмір ... ... ... болған, құралайды көзге
атқан мерген еді. Бүкіл ұлыста оған теңдес мерген табылмайтын. Сол ... хан оны әмір ... ... ... алып, өзінің қызметшісі етіп
алған еді. Сол арада Жақыр ханды танымай дұшпан екен деп ... ... оқ ... ... соң хан ... құлады. Ханды таныған ... ... ... Дәл осы ... ... хан да жутті. Ол аттан түсіп,
ханның басын құшақтай алды, сол кезде ... ... демі ... ... ... ... Олар ... ханға бағынбады,
сондықтан ол Моғолстанда тұра алмай Қашқарға ... Ол ... ... ... ... ... ... мырза Сатуқты әдейі өлтірті.
Көп ұзамай Мырза Ұлықбек әскер жіберіп, Қарақұл Ахмед ... ... алып ... парша-паршасын шығарып, кескілеп екіге ... ... мен ... хандар тұсындағы Моғолстан. Моғолстандағы
жағдай 1428 жылы Уәйіс хан қайтыс болғаннан кейін де сол ... ... ... хан ... соң ел ... тынышталғандай еді. Уәйіс
ханнан екі ұл қалды.Жүніс хан және Есенбұға хан. Жүніс хан үлкен ұлы ... жасы сол ... он үште ... арасындағы алауыздықтың кесірінен әмір Хұдайдадтың сыйлы
адамдары Иразан барин және Мирак түрікпен екеуі Уәйіс хан қайтыс ... ... және ... Хұдайдадтың ұлы әмір Мұхаммед шаһтан
бөлініп, Жүніс ханға барып қосылады. Сөйтіп бүлікшіліктің ... ... ... ... ... ... еді. Әмірлердің көпшілігі
Есенбұғаға қосылған еді. Әмірлердің көпшілігі Есенбұға хан ... ... ... одан әрі ... қала алмады. Отыз мың
отбасын басқарып Иразан ... және ... ... ... ханды алып,
Самарқанға бет алды. Есенбұға хан және басқа моғолдар Моғолстанда қалды.
Мырза Ұлықбек ... ... мен ... ... келе ... ... соң, Самарқаннан оларды қарсы алуға шықты.Моголдарға жем беруге
уәде беріп: Әрбір ... ... жеке ... жем алу үшін ... ... ... ... жеке топ болып, қорған ішіне жем алу үшін ... ... ... ... кезде оларды күтіп тұрған бір топ адам
отбасының қожасын өлтіріп, қалғандарын тұтқынға алып ... ... ... ... шықпады. Осылайша бұл істі Мырза Ұлықбек
бірнеше күн ішінде аяқтап шықты.Жүніс хан ... ... бір ... ... ... ... жіберген еді. Хан он үш жаста болатын. Мырза
Шаһрухтың алдына алып барғанда ол Мырза Ұлықбекке ханға ... ... ... және ... ... тұтқындардан бөліп алып әкелік ... соң оны ... алу үшін ... ... Әли ... ... Содан кейін маулана өмір сүрген он екі жылдың ішінде хан
оның тәрбиесінде болып ... ... ... төрт ... ... ... ... болған. Иразан және Мирак түрікпен Жүніс ханды
Самарқанға алып кеткеннен кейін ... ... ... билігіне тиеді.
Барлық әмірлер оның ... ... ... ... ... ... Әлі ханнан Қашқарға кетуге рұқсат сұрайды.Қожа Шариф
Қашқари Қашқарды Мырза Ұлықбекке берген болатын әрі Әмір ... ... Әмір ... ... ... ... Сонымен Мырза Ұлықбек әмір сұлтан
Мәлік дулатты билеуге ... ... Қажы ... ... атты адамды
тағайындады.
Жүніс хан Мауараннаһрға кеткен кезде моғол ұлысы түгелдей Есенбұға
ханға бағынды.Бірнешке жыл ... ... ... мен кәмелетке толмауы
себепті әмірлерге әдепсіздік көрсетті.Турфаннан ... ... ... атты біреуді өзінің орынбасары етіп сайлап, оған деген қамқорлығы
шектен асып ... ... өзге ... оның ... өсуін, әрі
өздерінің аяқ асты қор болып жүргендеріне шыдамай, бір күні хан ... ... ... паршалап, көзді ашып жұмғанша жан-жаққа бытырап
кетті. Хан қатты үрейленіп, өзі де ... ... ... ... әмір ... ... ... да жутті. Әмір Саййид
Әлі Моғолстанға барып, Ақ-Құашта ханның ... ... ... түсіп, оны
бірнеше адамымен алып келіп, Ақсуды ханға тапсырды.Қалайда ... ... бір ... ие ... Әмір Мұхамед шаһ Атбасыға
қоныстанды. Сол уақытта хпт жаза отырып әмір Саййид Әлі жиенін арға ... ... хан ... барды. Содан өмірінің ақырғы күніне дейін сонда
өмір сүрді.
Сол уақытта тағы бір әмір ... ол да ... ... еді,
Моғолстан шекарасында Әндіжан мен Ферғана бағытында Алабұға деген жердегі
бір төбенің үстіне қорған ... Күні ... ... щның орны ... ... ... және мұсылмандарға шабуыл жасап түрған.
Әмір Хақберді бекжак Ыстық көлдің Қой су деген жерінде қорған салды.
Ыстық ... ... ... мен ... ... ... ... орналастырып, өзі Түркістан және Сайрамды ойрандауға кірісті.
Шорас (Чурас) пен барин тайпаларының әмірлері Исан ... ... ... ... ... ... ... топ калучи(қалушы),
бұлғашы(булгачи) және басқада бірнеше тайпалар Өзбекстанға Әбілқайырдың қол
астына кеткен еді.
Құнжы әмірлері, тағы басқалары Моғолстан ... ... ... ... ... хан ... ... тіреді. Бірінші
болып әмір Мұхаммед шаһ ханның алдына келді.Одан соң ... ел ... ... ... ... ... ... елімен жақсы қатыас
жасай бастады. Ол ... өз күш ... ... соң ... рет ... Ташкентке жорық жасап, щйрандап, қайта оралды. Бұл ... ... ... ... ... ... ол сол жерде екінші рет шабуыл
жасады.
Сол мезетте Сұлтан Әбу Сайд ... ... ... ... ... Есенбұға ханды қуып, тарихи кітаптарда Тараз деп жазатын Иангиге дейін
тысырып тастады. Моғолдар ұрыссыз қашып ... де , ... Әбу Сайд ... ... ... Сұлтан Әбу Сайд Хорасанды алып, сонда кеткенде, Есенбұға хан
Әндіжанға бет алды. Әндіжанда ... Әлі ... ... ... әмір болатын.
Мырза Әбу Сайдтың билікке қойған адамы еді, ол Әндіжан ... ... ... ... ... ... олар үш ... болып сап
түзеп Әндіжанды айналдыра қоршады. Қорғанның әр ... жер асты жол ... ... Мырза Әлі кучак хан сарайында қалды. Ең ... ... ... ... ... ... тұрғындарын түгел тұтқындап,
барлығын өзімен бірге алып оралды. Қазірге шейін сол тұтқынға алынған ... ... мен ... ... ... ... Әбу ... мырза бұл хабарды естіген мен, Есенбұға ханға
тойтарыс беруге дәрменсіз еді. Өйткені егер ол ... ... ... ... ... ... ... еді. Самарқант әскерлеріне кең байтақ
далада Есенбұға ханның қай түкпірге тығылып қалғаның табу қиын ... олар ... кері ... Ал ... ... ... ханға да
өз жұртына қайта оралды сөйтіп Есенбұға ханды жазалау мүмкін болмас ... ... ... ... ... ... Әбу Сәйіт
әскерімен Иракқа бет алуға мүдделі болды. Алайда ол жоғарыда айтылғандай
Есенбұға ... ... келе ... ... Содан соң ол Иракқа сол жақтан
Есенбұға ханның ағасы Жүніс ханды алып келген ... ... оған ... ... жіберді, ондағысы осылайша ағалы-інілі екеуі бір-бірімен тартысып
жанжалдасып жатса, уәлаяаттың шекарасы тыныш табар деген ойы еді.
Ханнан бөлініп әрқайсысы өз ... ... ... ... ... ... да ... Ханда оларға тиіспей ... ... ... өзіне қайтып оралар деген үміті бар еді. Сол ... ... ... ... түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошы
ұрпақтарының сұлтандары жорық жасап, Жәнібек хан мен Керей хан одан ... ... ... еді. ... хан ... ... ... алып,
қоныстануға Моғолстанның батыс жағындағы Шу өзені ... ... Олар бұл ... ... өмір ... ... хан ... болғаннан
соң өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, араларында үлкен келіспеушілік туды.
Жұрттың көпшілігі Керей хан мен Жәнібек ханның ... ... ... ... екі жүз мың ... ... ... өзбек-қазақ деп атай бастады. Қазақ
сұлтарына алғаш билік жүргізуінің басы ... ... ... ... жылға дейін қазақтар Өзбекстанның көп бөлігіне биліктерін толық
жүргізген еді. Керей ханнан ... ... хан ... Одан соң ... ұлы ... хан ... Дешті-Қыпшақ даласын толық биледі.Оның
әскерінің саны мың-мыңдаған адам еді. Жошы ... ... ол ... одан ... ... ... Қасым ханнан кейін оның ұлы Мамаш хан биледі.Одан соң
немересі Таһир хан ... ... ... ... саны ... кетті.
Одан кейін оның бауыры Бұйдаш хан билікті қолға алды. ... ... ... жиырма мың болып қалған еді. 1533-1534 жылдан сон Бұйдаш хан да ... ... ... ... десе де болады.[12]
Қорта айтқанда, Есенбұға хан заманынан Рашид хан ... ... мен ... арасында достық пен татулық орнаған еді, алайда Рашид
сұлтан оны бұзды.
Бірақ Жүніс хандық өкімет үшін ... ... Ол ... әбу ... ... ... ... 1462 жылы Есен-бұғаның қаза
болуымен аяқталады. Ферғана жерінде – ... ... ... ... ... ... оралып, өзін хан етіп жариялайды. Моғолстан хандығы
Жүніс ханның немересі Абдар-рашид ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрамына енеді.
С) Моғолстанның Қазақ хандығының құрылуындағы орны. 1456-жылы Керей
хан мен Әз ... ... ... хан ... ... ... ... бастап шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс ... ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуына мұрындық болған
маңызды тарихи оқиға еді. Бұл ... ... ... болатын: 1428 жылы
Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза ... соң, ... ... ... ұсақ ... ... бөлінгенде өзара қырқыс
үдей түсті. Бұрынғы Ақ ... ... ... ... мен ... ... Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан ... Орда Ежен ... Ақ Орда ... - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл ... ... XV ... ... ... ... ... болып
отырған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар болған сайын үдеп
феодалдық езгі мен ... ... ... ауыр күйзеліске түсірді.
Аласапыран соғыстар мен феодалдық ... ... ... ... қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-
қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар ... ... ... болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді.
Осындай ауыр ... ... ... ... ... ... ... өз алдына тіршілік етуді армандады. Мұхаммед ... ... ... атты ... ... дейді: «Ол кезде Дешті
Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы ... ... ... күн
көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп ... хан ... ... жая ... ... Моғолстанның батыс шетіндегі Шу
мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң ... хан ... да, ... ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды.
Оның ... ... ... хан, ... ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың
маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. ... ... 870 ... ... ... ... хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені
мен Талас өзенінің алабы еді. Міне, нақ осы ... ... рет ... ... атау ... ... осы алапты мекендеген
қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан ... ... ... ... ... кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс
салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ... етек ... ... ... ... ... Мұны ... Дешті-
Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған ... ... ... келіп жатты. XV ғасырдың 50-жылдарының ортасынан 70-
жылдарының басына дейін Әбілхайыр ханның қарамағынан батыс Жетісуға 200 ... ... ... 1462-жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болған соң, бұл
мемлекетте ішкі ... ... ... ... ... өріс ... Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының ... ... ... мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде, Жетісуды мекендеген ... ... ... келіп қосылуы үдей түсті. Бұлар жаңадан
құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін ... оның ... мен ... күш-қуатын арттыра түсті.
Қорытынды
Қорыта келгенде, Моғолстан мемлекетінің Қазақстан тарихында маңызы зор. Дәл
осы Моғолстан ... ... ... ... ... ... тайпалар қазіргі Қазақстанның құрамында.
Моғолстан мемлекеті монғол империясы ыдырағаннан кейін құрылып, Орта
Азияның солтүстік ... ... ... және ... ... ... ... жерінде ұзақ жылдар бойы Әмір Темір және
оның ұрпақтарының жүргізген ... ... ... ... ... Ал ... ... мал шаруашылығы үлкен күйзеліске
ұшырады. Сөйтіп Темір және оның ... ... ... ... оның ... ... және ... дамуын ұзақ
жылдар бойы қалпына келместей етіп ойсыратып тастады.
Моғолстан мемлекетінің тарихында Уәйіс ханның ... ... ... ... хан ... қалмақтар Моғолстанға көптеген жорықтар жасап
отырды. Уәйіс ... ... ... ... оның ... ... ... келді. Екеуінің арасында тақ үшін күрес жүргізді. Әсіресе бұл жағдай
олардың әмірлеріне тиімді болды. ... ... ... ... ... хан ... ... кетті. Моғолстанның ыдырауы
Жүніс ханның баласы таққа отырғанда болды. Осы ... ... оқи ... әсер ... ... ... орта ғасырдағы Қазақстан тарихында
атын орны ерекше.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1.Бортольд В.В. “История ... - ... ... Соч. Т. V. ... с. ... ... Б.Б., ... Хайдар Дулатидің “Тарихи Рашиди” еңбегіндегі
кейбір тарихи оқиғалардың мерзімі туралы”, \\ Вестник КазГУ. № 3, (18) ... ... С.А. К ... ... второй половины XV в.Ташкент, 1957,
с.25.
4. Х. Дулати “Тарихи Рашиди”, бірінші кітап, 171 ... ... ... ІІ том , А ... ... В. В. История турецка монгольских нородов. Соч. Т. V. М. 1968.
, с 212
[2] Ибрагимов С. К. К ... ... в XVв – ... ... ... ... 1960, с 66-71
[3] Новое в археологии Казакстана. А. 1968, с 68-84.
[4] ... и ... ... М. 1971, с ... Пищулина К. А. Юго-Восточный Казакстан в середине XIV – начале XVI вв.
с 10
[6] Пищулина К.А. Юго-Восточный Казакстан в ... XIV – ... XVI ... ... Сонда – 12б
[8] Пищулина К.А. Юго-Восточный Казакстан в середине XIV- ... XVI ... ... Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV- начале XVI вв.-
43-59 б.б.
[10] ... К.А. ... ... в ... XIV- ... XVI ... б.б.
[11] Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди. – 95-104 б.б.
[12] Дулати М.Х. Тарихи-и ... – 105-114 ... ... К.А. ... ... в ... XIV – ... XVI вв.
–210-2216 б.б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұрындық хан6 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
XIV-XV ғасырдағы Қазақстан8 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Керей хан5 бет
Керей хан (1456-1473 жж. билік құрған)3 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
Моғол хандығы23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь