Қазақ философиясының даму ерекшеліктері

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
А) Қазақ философиясының даму ерекшелігі
Ә) Көне түркі жазбаларындағы алғы философиялық ойлар
Б) Ақын.жыраулар философиясы
В) Дәтүрлілік пен жаңашылдық философиясы
3. Қорытынды
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ой-пікірлерін зерттеу 20 ғасырдың басынан қолға алына бастады. Еліміз егемендік алып, Қазақстан тәуелсіз және демократиялық мемлекет ретінде дүниежүзіне танылғаннан кейін басқа жұрттың өкілдері қазақ халқы бар екенін мойындап, оның өзіне тән ішкі рухани дүниесіне үңіле бастады.
Бұл рефератта жалпы адамзаттық принциптер басшылыққа алына отырып, қазақ философиясының пайда болуы, қалыптасуы және даму кезеңіндегі өзекті мәселелер жазылған . Қазақстан аумағында пайда болған, дамыған және күрделі мәселелерге толы ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі қазақ философиясының тарихынан материалдар орын алды.
Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақтар ғасырлар бойында жазба әдебиеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен қарқынмен дами отырып, әрқилы ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра жүйксінде қазақтың ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап қазіргі замандағы толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия тарихы мол орын алды. Оның негізгі бағыттары ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, дүниеге шынайы түрдегі көзқарасты, дінді тану және басқа да еркін ойлау процестерін, моральдық мәселелер мен Адам туралы ілімдерді, күш көрсетпеу идеясы және күш көрсету саясатына қарсы бағыттарды насихаттауы т.б. мәселелері болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандармен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер – бәрі де өздері өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп, әртүрлі деңгейде, бірақ жалпы алғанда жалпылай даму тенденциясы шеңберінде қазақ халқының қоғамдық саяси, мәдени, сайып келгенде философиялық ойлау жүйесінің құрылымын жасады. Олар – арнайы реализм, білімнің неізгі жақтары еркін ойлау, деистік және пантеистік көзқарастар, адамгершілік, ізгілік, имандылық, зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, хұқтық саяси және философиялық жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні мен тағы басқалар еді.
Осы аталған көзқарастар сыңаржаққа, консерватизмге, тоқыраушылыққа және білімділікке, қазақ халқының прогрессивтік дамуына кедергі болатын басқа да кемістіктерге қарсы бағытталады. Бұл да қазақ философиясының қалыптасуы мен дамуының өзінше ерекшелігі деп атап айтуға болады.
Қазақ философиялық ойының тағы да бір ерекшелігі деп оның шынайы патриотизмін, халқына сүйіспеншілігін, оның бақыты, мүддесі және болашағы үшін күресуге дайын және оған жету жолдарын өз қадірінше анық, жан-жақты көрсете білуі дер едік.
Халқымыздың өмірін бейнелеген, адамдардың түйсігін, ойларын өскелең талабын көрсете білген фольклорда объективті шындықтың элементтері бар екенін байқаймыз. Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар, мақалдар мен мәтелдер адамдарды табиғи және әлеуметтік құбылыстарды, саяси-экономикалық жағдайларды, ізгілік мақсаттырды өз уақытына сәйкес танып-білуінің куәгерлері. Ауыз мәдениетінің ескерткіштерін зерттеу халқымыздың танымдық, әлеуметтік-саяси, адамгершілік-тәрбие және дүниеге көзқарас ерекшеліктерін білуге көмектеседі.
1. Өмірәлиев Қ. VIII-XII ғ. Көне түркі әдеби ескерткіштері-1985 - 17-18-б.
2. Өмірәлиев Қ. VIII-XII ғ. Көне түркі әдеби ескерткіштері-1985 - 78-б.
3. Орынбеков М.С. Қазақ философиясына кіріспе ҰҒА хабаршыы-1993-«Қазақ».№3-А.,1994
4. Мағауин М. Ғасырлар бедері – А., 1991 - 48-б.
5. Мағауин М. Ғасырлар бедері – А., 1991 - 69-б.
6. Мағауин М. Ғасырлар бедері – А., 1991 – 77-78-б.
7. Ғабитов Т. Мәдениеттануға кіріспе – А., 1996 – 97-б.
8. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов – Собр.соч. в 5т – А., 1985 – С-51.
9. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов – Собр.соч. в 5т – А., 1985 – С-71.
10. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ – А., 1988 – 18-б.
11. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылық тұтқасы – 8-б.
12. Құнанбаев А. Шығармаларының бір томдық жинағы – А., 1961 – 48-б.
13. Қасабек А., Алтаев Ж. Қазақ философиясы – А., 1996 – 9-б.
        
        Ж О С П А Р
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
А) Қазақ философиясының даму ерекшелігі
Ә) Көне түркі жазбаларындағы алғы философиялық ойлар
Б) ... ... ... пен ... ... ... І Р І С П ... халқының философиялық-қоғамдық ой-пікірлерін зерттеу 20
ғасырдың басынан қолға алына бастады. ... ... ... ... және ... ... ... дүниежүзіне танылғаннан кейін
басқа жұрттың өкілдері қазақ халқы бар екенін мойындап, оның өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... принциптер басшылыққа алына отырып,
қазақ философиясының ... ... ... және даму ... ... жазылған . Қазақстан аумағында пайда болған, дамыған және күрделі
мәселелерге толы ... ... ... ... ... ... ... материалдар орын алды.
ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Ежелгі заманнан өмір ... келе ... ... ... ... ... халықтардың бірі қазақтар ғасырлар бойында жазба
әдебиеті болмаса да, ... ... ... тән бай рухани мұра жасай білді.
Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте ... ... ... ... ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра ... ... ... ... ... ... қазіргі замандағы толысқан философиялық теориясын
түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті ... ... мол орын ... ... бағыттары ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, ... ... ... ... тану және ... да еркін ойлау процестерін,
моральдық мәселелер мен Адам туралы ілімдерді, күш ... ... ... ... ... ... ... насихаттауы т.б. мәселелері болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандармен
қолбасшылар, ... мен ... ... мен серілер – бәрі де өздері
өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек ... ... ... ... ... жалпылай даму тенденциясы шеңберінде
қазақ халқының қоғамдық саяси, мәдени, ... ... ... ... ... ... Олар – арнайы реализм, білімнің неізгі жақтары
еркін ойлау, деистік және ... ... ... ... ... қарсы күресу, хұқтық саяси және философиялық
жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні мен тағы ... ... ... ... ... ... ... білімділікке, қазақ халқының прогрессивтік дамуына кедергі болатын
басқа да кемістіктерге қарсы бағытталады. Бұл да ... ... мен ... ... ерекшелігі деп атап айтуға болады.
Қазақ философиялық ойының тағы да бір ерекшелігі деп оның ... ... ... оның ... ... және ... күресуге дайын және оған жету жолдарын өз қадірінше анық, жан-жақты
көрсете ... дер ... ... ... ... ... ... өскелең
талабын көрсете білген фольклорда объективті шындықтың элементтері бар
екенін байқаймыз. Халық эпостары, ... ... ... ... мен мәтелдер адамдарды табиғи және ... ... ... ... ... өз
уақытына сәйкес танып-білуінің куәгерлері. Ауыз мәдениетінің ескерткіштерін
зерттеу халқымыздың танымдық, әлеуметтік-саяси, адамгершілік-тәрбие және
дүниеге көзқарас ... ... ... ... тарихи халық тарихының ең ... ... ... Онда ... таным процесі мен халықтың идеялық
ізденістері, бай тарихи мен ұлттық ойлау ... ... ... ... ... ... ... түсіну үшін үлкен негіз және
методологиялық құрал. Ол ... ... ... да ... ... Сондықтан оны зерттеп, үйренбейінше қазақ ғылымының ... ... ... ... ... қағидаларын,
діндарлығын және т.б. ... ... ... ... ... ... қоян-қолтықтасқан қазақ философиясы ғылыми құндылығымен
қатар, жоғары азаматтық қасиетімен, әлеуметтік әділеттілікке жету ... ... ... ... жемісті жетістіктерімен
ерекшелінеді.
Қазақ философиясының көкейтесті мәселелерінің бірі – философияның
пайда болу ... ... ... дейін әлемдік философияның тарихында
осы мәселе талай пікірталас туғызып жүр. ... ... ... ... ... өте ... ... философия деген ұғымның өзіне
дәл анықтама беруге осы ... ... ... қол ... жоқ. ... ... келетін болсақ, жазба түріндегі оның мәселелері классикалық
тұжырымдар ... ... ... ... ... тарихында көп кездесетін «рулық» генетизм осы қоғамның
әлеуметтік, таптық ... және ... ... ... болған кезінде
күшейеді. Соңғылардың қоғамдағы «заңды» орындары олардың төркіні құдайдан
немесе батыр бабаларынан ... деп ... ... олардың
әлеуметтік дүниенің қажетті және заңдастырылған бөлшегі ретіндегі қоғамдағы
белсенді ролі ... Осы ... ... ... ... ... даму ... біршама дұрыс бейнелейді. Осыдан келіп
олардың көзқарасы ғана ... ... ... ... ... ... қоғамдық пікір ретінде қалыптасты. Мысалы: Төле би, ... ... би және т.б. осы ... ... ... ... тұжырымдары
осыған дәлел.
Қазіргі әдебиетте философия және қоғамдық ойды бөліп қарамау белең
алып кетті. Әсірісе, ... ... ... ... 50-80 жылдардағы
зерттеулерде осы көрініс орын алады. Философия тарихы өзінің ... ... ... ... тарихы және сол сияқтылар төңірегінде
қалып қойды. Бұған себеп тағы да философияны, оның ... ... ... ... тарихының кеңестік- уақыт ... ... үш ... ... үш ... бөліп қарастыруға болар еді.
Қазіргі замандағы қазақ философиясы. Оның өзіндік тарихи-ғылымын
қазақ философиясының метатарихы деп ... да ... еді. ... бір
ерекшелігі зерттейтін объектісі осы заманның ауқымынан шығып, келешекті,
қазіргіні, өткенді жүйелі ... ... ... ... ... ... өз ... жаңа типті ойлау процесінен өткізіп, екшеуі,
сондықтан өз бойында жаңа типті ойлау мәнерән, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу бастаулары
хронологиялық және мәндік жағынан үш ... ... ... ру ... үстем болып тұрған уақытты және соған
сәйкес келетін алғы философиялық сананы қамтиды.
Екінші кезең 20 ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... саналы түрде айтылған, жазылған ғылымға дейінгі және
теориялық пайымдаулары орын тепкен ... ... ... ... ... ескере отырып нағыз философиялық концепциялар деп
атауға болады. Себебі ойшылдардың ... ... ... ... ... ... ... жолдарға, қисындарға іштей бөлініп
жатыр. Негізгі көксеген мақсатары әрқлы әллеуметтік топтпрдың мүдделерін
жоқтау, жақтау, көздеу ... ... ... – 20 ... ... қазіргі уақытқа дейінгі қазақ
философиясының негізгі ... даму ... ... ... мен ... ... жіберілген методологиялық, теориялық және концептуалды
қателері. Талдауға ... ... ...... қоғамының
экономикалық , саяси және рухани өміріндегі ... ... ... ... ... ... келе ... ғылым – қазақ философиясының
тарихын қай тұрғыдан, қай ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде өте үлкен орын алып отыр.
Қазақ философиясының даму тарихында қалыптасқан, басқа ұлттар
философиясынан ... ... ... тұратындарынан өзгеше ерекшеліктері
бар. Олардың негізінде қазақ халқының әлеуметтік тарихының, оның ... ... ... ... нәтижесі жатыр.
Қазақ философиясы – қазақ халқының мәдени жетістіктерінің негізгі
бөлігі және ... ... ... ... әлемдік философияның да бір
бөлігі. Философия тарихына шынайы көзқарас қазіргі кезде оның ... ... ... ... үш түрлі компоненттер бар екенін
көрсетеді. Олар – ... ... ... философия және әлемдік
философия.
Халықтың қоғамдық санасының даму процесінде философиялық ... ... ... ... ... ... ... өзгешеліктеріне қарамастан қазақ философиясы тарихында оның әр
кезеңдегі сатысында өзінше ... ... ... ... ... бар екенін және олар бірін-бірі заңды түрде алмастырып отырғанын
анықтауға болады. Ұлы Абай ... ... ... идеясы бұрынғы
фольклордан бастап осы ... ... ... тән ... және ұдайы
дамып келе жатқан идея.
Әл-Фараби философиясында анық көрсетілгедей, ... ... ... адам ... ... ... жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған.
Осы ретте қазақ философиясы тарихында көп рет кездесетін әлеуметтік
утопизм ... да ... ... Жалпы әлеуметтік утопизм дегеніміз –
бұл жеке және қоғамдық сананың сыңаржақ-ойлау ... ... ... жаңа ... әлеуметтік ілім жасауға ұмтылуы. Ақын-жырау,
билер мен көсемдер, ... мен ... ... тән ... ... ... ... саналылық пен санасыздық, эмоция
мен таза ойлау, төменгі ... ... пен ... ... ... ... ... оларды жеке-жеке абсолюттеу ... Оған қоса ... тән тағы бір ... – ол ... ... сатыда ғана ажыратылуы. Осыдан барып әрбір жеке утопист-ойшылдарға
тән мынадай идея туса керек: ойлау жүйесі жеке дара ... өз ... ... ... ... ... ... қазақ ұлт-азаттық қозғалысының ... ... ... ... ... ... басқалары өмірдің объективті жағдайларын өзгертуде күшпен емес, сананы
сол процеске еңгізу арқылы ... ... деп ... ... ...... тәуелсіздік, колониялық езгіден құтылу жолдары және
қазақ халқын жалпы адамзаттық құндылыққа жақындастыру болды. Осы ... ала ... ... Қазақстан, оның халықтары, ең алдымен қазақтар
өркениетті ел, егеменді ... ... ... ... терезесі тең
мүшесі болуды мұрат етуде.
КӨНЕ ТҮРКІ ... АЛҒЫ ... ... ... ... ... ... халықтың басқару ісі
ақсақалдар алқасының (кейінгі Қазақ халқында – билер алқасы мен хан ... ... Ал хан ... ... ... ... ... жүктеледі. Бұл мансаптар мұрагерлік ...... ... ... арқылы жүзеге асырылған. Халықтың ... әрі ... ... ... ... кең ... жеті баптан
тұратын, Тәуке ханның «Жеті жарғысы» деген атаққа ие болған.
Сегізінші ... ... ... аталмыш жәдігерліктер стилі он
төртінші ғасырға дейін жеткен. Мұндай жәдігерліктер қатарына «Қорқыт ... мен ... да ... болады. Олардың өзара стилдік
айырмашылықтары болғанымен, оқиға желілері, баяндау үлгілері, дүниетанымдық
арқаулары өте ұқсас.
Бұл ... ... ... да ... ... етеді, ол олардың дүниетанымдық өзегі ретінде көрінеді. Мысалы, көне
түркілердің космогониялық түсінігін мына ... ... ... Көк Тәңірі, төменде Қара Жер жаралғанда, екі арасында кісі оғлы
жаралған екен». ... ... ... ... болған», яғни
қағандық үстемдікке ие болатындар ... ... ... ... ... жердің, тау-ойпатының керағар ... ... ... ... ... көне ... ... болса да пайымдай
алды ма? Әрине, алайда мұндай көқарас аңғалдық пен ... ... ... еді. Оның ... ...... мен төтемдік көзқарастар үстем
болды. Соңғысына қарамай, Аспан мен Қара Жер ... ... ... екі ... ... де ... қарама-қарсы жаратушының
қайсысына «жақын» ... ... ... ... ... көруге болады. (1)
«Сатқын бектердің сөзіне еріп, азаттықты қастерлемей, кіріптарлыққа
еркімен кірген будун тәңірінің қаһарына ұшырады», - дейді ... ... ... біріктіріп, қағандық құрып, талай жеңістерге жету ісі де Тәңірден
қолдау таппаса, жүзеге аспас. Алты ... оғыз ... ... ... 2 мың ғана ... «Тәңірі, Ұмай,Ұйық жер-су жер берді емес
пе? Неге қашамыз? Көп екен деп неге ... ... ... ... дейді Тоныкөк. – Тидік. Бытыраттық. Екінші күні келдік. Отша қызып
келді. Соғысты. Жаудың бізден екі-үш сыңары ... еді. ... ... көп екен деп біз ... ... Енисей жазбалары, «Қорқыт Ата» ... ... ... ... ... сілемдері
сақталғандығымен, мифтік ойлаудың ықпалы азая бастағаны байқалады. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда
баяндалатынын ақ пайымдауға болады. Алайда тотемдік Көкбөрі барлық аталмыш
жәдігерліктерде орын алып ... Ол ... ... ... ... ... заузат ретінде дәріптеледі. Сонымен қатар анимистік
көзқарастардың да бой ... ... ... ... ... ... алып ... Ол пәннің басқа заттар мен
шындық ... ... ... ... сананың потенциалды
мүмкінділігі болып табылады. Ғұндардың сөзі заттар мен тіршілік ... ... ... ... ... ... тілемейтін, алыс жорықтарға
төзімді асыл тұқымды жылқыларды өсіргенді дұрыс көреді. Тайпа көсемін оның
сапалық қасиеттерін ... ... ... Оның ... неғұрлым
күштілігімен, айлалы, көргендігімен бағаланды. Күштілері айлалы және
дәмдіні жейді, қартайғандары солардың қалдықтарымен ... ... ... ... ал кәрілер мен әлсіздер керісінше. Мұндай теңсіздік
сапалардың сандық ... ... ... Бұл ... ... ретінде сан ұғымын тудырды. Айталық: «Үйсіндерде жылқы көп, ... бай ... ... мың ... ... Демек, малшылықтың дамуы
сандық айқындылықты ... ... ... ... ... ... пен ... (2)
Қазақтың ата тегінің еңбек әрекетімен, сан мың шақырымдық
көшжолдарының ... бір күн мен айға ... ... ... ... ұғымы басталды. Көш жер, сондай-ақ қозы көш, т.б.
қашықтық мөлшері белгіленді. Кеңістік бет-бағдары ежелгі ... ... ... ... ... жайлы былай делінген: «Шаньюй
ертемен қосынан күнге табыну үшін, ... айға ... үшін ... Ол ...... солтүстікке беріп отырады. Ғұндардан қалған бұл дәстүр
түріктерге ауысты. Бұл ... ... ... ... ... ... Киіз ... есігі әрқашан оңтүстікке ашылған монғолдардан
айырмашылығы ... Бір ... ... ... ... киіз ... осы жердің тұрғындарынікіндей оңтүстікке қарайды. Таным бағдарында
шығысты құрмет тұтушылық көне тас балбалдарынан да ... ... ... ... беті ... ... ... көне түрік
тілінде шығыс - алдыңғы жақ, батыс – арқа бет, ал ... – оң, ... жақ ... ... ескерткішінде былай делінеді: «Ілгері – күншығысқа, оңға –
түстікке, кейін – ... ... - ... ... ... бағдар өз мәнін жоғалта бастайды. Егер есік пен түңліктің шығысқа
бағытталуы күннің алғашқы сәулелерін сезінуге ... ... ал ... күн ... ... ... жылжуы және уықтар ерекше бір уақыт
өлшеуші сағат ретінде қызмет атқарады. Ал бұл ... ... ... ... күні бүгінге дейін таңның атуы мен күннің батуына дейінгі
уақытты беске бөледі: таң, сәске, түс, екінді, ақшам. Осы ... ... ... ... діні арқылы иудаизмге ауысты, одан ислам дініндегі
бес уақыт намаздың орнығуына себепші болды. (3)
А. ... ... ... ... ... өз ... үшке ... қоңыр күз, Сары ала күз, қара күз немесе
қыстың басы, қыстың ортасы, қыстың аяғы, т.б. Осынау өмір ... ... ... он екі айға ... таным-түсініктің бастау-тегі аңғарылады.
Көшпелілер мәдениеті өзінің 3 жылдық ғұмырында Жерорта теңізі ... ... ... ... ... эволюцияны бастан өткерді.
Қазақ халқының алғы ... ... ... ... ... жайындағы ертегілері, реалистік
ертегілерінің де әсері өте үлкен ... Бұл ... өте ерте ... ... ... әлі толық түсініп болмаған кездерден туған. Мұндай
мифологиялық наным-сенімдер және оның тарихы ... ... ... араб
елдерінде көбірек сақталған. Ал қазақ мифологиялық әпсана ертегілері
кейінірек дүниеге келген ... ... ... ... ... ой
туғызар дүниетанымдық тұстары – олардың адамды бірінші орынға қоя ... ... ... көне ... пен алғы түрік мәдениетінен нәр алған қазақ
аңыз-ертегілерінің көшпелілер рухани болмысымен біте ... ... ... ... ... сал-серілер, ақын жыраулар
шығармашылығы, халық даналығының, қазақ ... ... ... ... ... деп айта аламыз.
АКЫН-ЖЫРАУЛАР ФИЛОСОФИЯСЫ
Қазақ ақын-жырауларының дүниетанымы, ... ... ... ... ... ... бола алады.
Олардың шығармаларынан дәстүрлі филсофиялық ... ... анық ... ... ... поэзиясындағы философиялық
бағыттың негізін салушылардың бірі — ... ... ... ... философиялық ой кешу, жыр толғау әдістері
ерекше. Ел аузынан жазылып алынған ... ... ... ... ... Ноғайлының ұлы биі Мүсаның қызынан туыпты. Әкесі Тіленші
— қазақ арасындағы көп шон-жардың бірі болса керек.
Шалкиіз шығармаларының ... ...... фи-лософиялық
толғаныстардың молдыгы. Көркем шығарма қашан-да сол заманның, сол ... ... ... ... ... ... ... үзақ
толғанып, өз заманын нәзік түсіне білуінің жемісі. Бұл ерекшеліктер жырау-
дың шалқар даналықтың, терең ... иесі ... ... ... ... ... ойларының, шығар-маларының өміршеңцігін, арада төрт
жарым ғасырдай өтсе де, ... ... ... ... сырын үғамыз.
Белгілі ғалым әрі жазушы Мұхтар Мағауин: «Шалкиіз новатор еді, —
дейді. — Ол қазақ ... ... ... ... ... ... ... Шалкиізді қазақтың барлық жырауының атасы деуге болады.
Өзінің философиялық-афористік — толғауларында Шалкиіз ... ... ... ... Қиыннан қиыстыру, нақтылык, ықшамдылық, ойнақылық,
сонымен қатар терендік — Шалкиіз поэзиясының ... Бұл ... ... ... ... да ... теңесе алмайды». Қазақ
ақын-жырауларының шығармалары, негізінен, көшпелілер болмысы, атақоныс,
адам, сол ... ... ... ... ... өмір мәселелеріне байланысты болып келді.
Осы тұрғыдан алғанда, Шалкиіз шығармашылығында бір қалыпқа түскен
философиялық көзқарас жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... себепті болар деп ойлаймыз. Дегенмен, қолда бар
толғаулардың өзі адам, қоғам, ... ... ... ... ... ... мәңгілік ештеңе де жоқ дейді жырау. Өмір ... бұл ... басы ... пенденің бәрінен де өтеді екен, демек, осы ... ... бар ... ... көріп, думандатып өткізу керек деп,
жырау өмір мен өлім ... ... ... толғаныстар жасайды.
Жырау өмірдің бар қызығы, бақыты, қуанышы о дүниеде емес, ... ... бұл ... ... ... өтеді.
Шалкиіз жырау «Көп түкірсе — көл» деп, елді ұйымшылдыққа, бірлікке
шақырады. Оның пікірінше, көптің, елдің ... бәрі ... Ол ... елге ... ... ... да Шалкиіз жырау: «Жалғыздың тартағүғын
жоғы жоғалса — табылмас, рулының оғы қалса — ... ... ... ...... ... көбі ... «Белуардан саз кешсең, тобығыңнан
келтірмейтін», «қамалаған қалың туғанның аркасы», — деп, ... көп ... ... ... ... жамандық пен жақсылық жөнінде
де айта келіп, «Көрінгеннің бәрі бірдей емес», «Қырға ... ... да жоғы ... — деп, адам ... ... ... игілік,
терендік іздейді.
Жауынды күні көп жүрме. Жар жағасы тайғақты.
Жаманға жақыным деп сыр айтпа,
Күндердің күні болғанда,
Сол жаман өз басыңа айғақты!
Қорыта айтқанда, ... ... ... әлі ... ... оның
рухани мүрасы өте бай. Онын өз өнері, дүниеге деген көзқарасы төл ... ... сөз жок, ... ... ... ... алып жыраулардың бірі — Ақтамберді жырау Сарыұлы
(1675—1768 жж.). Халидидің айтуынша, Ақтамберді — ойраттармен ... ... ... ... ... ... ... бірі. Ақтамберді
шығармалары нақыл сөздерге, афоризмдік толғауларға толы. Қазақ ... ... ... сол ... та-рихи оқиғалар оның
толғауларынан ерекше айқын көрінеді.
Ақтамберді бүкіл ел мүддесін, ру, ата ... ... иісі ... ... елді ... бірлікке шақырады.
Ақтамберді жыраудың айтуынша, қазақ үшін байлық — малда. Ол «Алғидың
құба жонына сыймас» ақтылы қой, «көлге түссе, көз ... көк ... ... ... ... күй ... төгілетін сансыз түйе жайлы армандайды,
елдің төрт ... тең, ... ... ... ... Қазақтар үшін мал
асылы жылқы екені белгілі. Жылқының көшпелілер ... ... ... ... жыраудай толғаған қазақ ақыны жоқ. Ол — еліміздің ... ... ... ... ... ... ... сый-лылығын, берекесін дәріптеп өткен ақын.
Ақтамберді жырау тоқсан үш жасында дүние салыпты. Туған жердің
топырағын ... ... ... толғауында жырау өзінің өмірлік мақсаты
орындалғандығына ... ... ... «батырларша оққа үшпай, төсекте
жатып тек өлгеңдігіне» өкінеді. (4)
Қазак тарихындағы келесі алып түлғалардың бірі — Бүкар жырау. ... ... ... 1668 жылы дүние-ге келді.
«Заманының бізге бір табан жақын ... өмір ... ... ... ... халық жадында жақсы сақталғандығына қарамастан,
қазақтың ескіде өткен басқа ақын-жыраулары сияқты, Бұқар өмірі хақында ... ... тым ... ... ... өлген жылдары жайында нақты де-
ректер жоқ. Қолда бар бірден-бір нақты мәлімет жыраудың ... ... соң ... (5)
Біз тек оның тым ерте көтеріліп, Тәуке түсында-ақ хан ... ... бірі ... ... ... ... ... соңғы
әміршілермен тіл табыса алмаған-дығы аңғарылады.
Бұқар өмірін тұңғыш зерттеуші Мәшһүр Жүсіптің айтуына қарағанда және
өз шыгармаларынан да көрінетіндей, Бұқардың тіпті ... ішер ... ... аты да болмайды. Жырау алпыстан асқанша осы жарлы, кембағал халде күн
кешеді. Алай-да өмірінің соңғы кезеңінде Бұқар жай ғана арқалы ... ... аға ... мемлекет істеріне елеулі ықпал етіп, қабырғалы биге, өз
заманының ... ... ... бір ғасыр-дан астам жасап, 1781 жыл
шамасында қайтыс болады. Сүйегі Баянауылда, Далба тауының ... ... ... Бұқар жырау атанған қария тоқсан үш ... ... ... жыр толғаған. Сонда Абылай ханға: «Сенен бүрын жеті ... ... ... Ер Есім ... да жолдас болдым. Сен оның түстігіне
де жарамайсың», — ... ... ... хан ... ... ... ... алдырып: «Жұлдызым оң ба?» — деп, айдың, күннің сәтін ... ... бура ... ... ... ... мой-нын жерге жабыстырып,
жатып алды» десе, аттанбайды екен», — деп Мәшһүр ... ... әрі ... ... әулие етіп суреттейді.
Бұқар мұрасынан біздің заманымызға жеткені 1100 жол жыр-толғау
шамасында. Бұл, сөз жоқ, ... ... ... жырлардың бір бөлігі
ғана. «Бұл ... ... ... ... деушіге Нүқтың өмірі, Аюбтың
сабыры.., Афлотонның ақылы керек», — деген еді Мәшһүр. (6)
Шоқан Уәлиханов өзінің «XVIII ... ... ... ... ... ... ... қатысты біраз мәліметтер береді. Соның
бірі — жыраудың ... ... ... екі ... ... бұл өлеңдердің
жолма-жол тәржімесін жасайды.
Осынау бір ел басына күн туған қиын сәт ... ... ... ... ... ... Мұрат ақындар азаттық пен еркіндікті аңсап,
орыстандыру саясатына тікелей қар-сы шығып, халқына отты ... ... ... ... ... ... ... мәдениет осы даланың байыр-
ғы тұрғандарын ноқталап қоюға тырысып, Ресей империясы өз ... ... ... ... ... мақсатымен әртүрлі
миссионерлік тәсілдерді шебер қолда-на ... ... ... бірі ... ... ... алдындағы тарихи-мәдени миссиясы деген бүркеніш
уағыз. Ағылшындардың бай мөдени ... бар ... ... сияқты
орыстар Орталық Азия мен Қазақстанды отарлау және ассимиляциялау полигоны
бейнесінде карастырды». (7)
Зар заман ақындарының көрнекті ... бірі — ... ... өз ... ... пен ... ... пен сараңдық,
білім мен надандық мәселелерін талдап, шығармаларына негізгі арқау ... ... ... ... ... ... кері әсер
еткеніне, көптеген қайшылықтарды алып келгеніне, заманның «бұзылғандығына»
қатты қынжылады. Әрине, ... ... ... ... қазак жеріне патша
өкіметінің реформасына сәйкес орыс шаруаларының көптеп қоныс аудара бастауы
Дулаттың да ... ... ... ... ... ... қоғамы
үшін қатты қобалжып, халық өміріндегі болып ... ... ... өз ... ... қарап, халқы үшін қабырғасы
қайысып, өз ... ... ... пайымдауынша, өткен өмір бостандық пен мол-шылыққа толы
өмір еді, ру мен ... ... тең ... ... Ол ... хандық
заманды көкседі.
Дулат Абылай хан басқарған дәуірді ... ... оның ел ... ... ... ... қонған «алтын заман» еді деп аңсайды. Себебі
Абылай бүкіл ... ... ... ... ... ... ... елді, жерді сақтап, халыққа бостандық алып берді деп, осындай ел
ішінен шыққан дара ... ... қиын ... ... ... ... біріктірер ер-азаматтардың қашанда болғанын аңсайды.
Бұдан Дулаттың сол ... ... ... ... ... оны ... ... ете білгенін байқаймыз.
Әлеуметтік теңсіздік, зорлық пен зомбылық және қанаушылық жаңа заман
жемісі: бұл ата-бабаның бүрыннан келе ... ... ... ... ... ақын. Оның пікірінше, мүвдай салт-дәстүрдің ... ... ... ... ... Дулат қазақ даласына
басқа пиғылмен басқа дін өкілдерінің келуінен көреді.
Дулат қазақ халқының қалыптасып қалған көшпелі ... ... ... ене бастаған түрмыс сал-тына, оны ... ... ... Сонымен қатар оның қоғам өміріндегі болып
отырған ... ... ... ... шешу ... ... кеткен жігітгің» деген толғауынан байқап көруге
болады. Ол адамдар ... ... ... бүзыла бастағанын
айта келіп, адамдар азды, балалар ата-аналарын сыйлаудан ... ... ... ... ... өмір ... ... үштасып жатыр. Ол
сол кезендегі әділетсіздікке, надан ел билеушілерге ... ... ... ... ... әлеуметтік философиясы — жер-суды, елдің бірлігін ... ... ... ... күш ... ... ПЕН ... ФИЛОСОФИЯСЫ
Ресейге күштеп қосылуының нәтижесінде Қазақстанда өндіргіш күштер
мен халық ағарту ісін үйымдастыру және ... ... ... ... ... осы тарихи бетбүрысты байыптап үғынуға деген
қогамдық кажеттілік туды. Ол ... XIX ... ... ... ... және қоғамдық сананың дамуында ... рөл ... ой ... ... ... ағартушылық-демократиялық ойдың мәнін түсіну үшін,
мынадай методологиялық және ... ... ... ... ... ... ағартушылық идология нақты тарихи шындық
болып табыла-ды. Ресейге косылу, оның мәдениетімен кең ... және ... ... ... ... Ресейге бодан кезеңінің нәтижесі
болып табылғанмен, қазақ ағартушылығы ... ... ... керісінше, онымен ортақтастықта — XIX ғасырдың ... ... XX ... ... ... ресейлік қозғалыстың ықпалы тиген дербес
құбылыс ретінде дамыды. ... ... ... ... ... құбылысқа тән белгілермен қатар, оны тудырған медени-
әлеуметтік орта-ның ерекшелігіне де баса аудару қажет.
Екіншіден, осы ... ... ... ерекшелігі оның
азаттыққа, бостандық пен теңдікке үмтылыс ... ... ... ... ... ... ... да өз мәнін жоймаған негізгі идеялық бағыт ретінде
сақталуында (М. Дулатов — «Оян ... М. ...... «Мен ... ... т.б., А. ... «Қазақ өкпесі», «Тәні саудың жаны ... оқу ... Ә. ... Ш. ... М. ... Ж.
Аймауытов, т.б.)- Патша өкіметі мен сталиндік репрессия-ның зардабын
басынан өткізіп, әділет пен ... ... ... ... ... ... ха-лықты оянуға, білімге, оқу-ағартуға үндеген еңбектері
халык бостандығы мен ... ... ... ... байланыс-ты болды.
Үшіншіден, қазак ағартушылығы күрделі де қайшылыққа толы эволюциялық
даму сатысынан өтті. Ол даму ... ... ... ... ... XIX ... екінші жартысы — XX ғасыр бас кезінің өн ... ... ... ... ... ... ... арпалысты. Қоғамдық-саяси ... ... мен ... де ... ... Оларға XIX ғасырдың
орта түсында пайда болған дәстүрлі — ... ... ... ... аяғын-дағы діни-реформаторлық джадидизмді, Ресейдің мұсылман
халықтарының ... ... мен ... ілім-дерін жатқызуға
болады. Қарастырып отырған рухани ... рөлі мен мәні ... ... аясында көріне-тіндіктен, реакциялық бағыттар мен ... жете ... ... ... ... ... қалыптасуына XIX ғасырдың
40—60-жылдарындағы орыс ағартушыларының, әсіресе ... ... ... әсер етгі. Орыс революционер-демократтарының
идеалдары Қазақстан ағартушы-демократтарының жанына жақын келді. ... (Ш. ... А. ... Ы. ... Н.Г. ... ... А.И. Герценнің, В.Г. Белинскийдің еңбектерімен, ал
кейбірі (Шоқан, ... ... ... болатын. Революциялық
демократизмді практи-калық іс-әрекетке жетекші етіп, идеялық бағдарға ... да, ... ... халық бұқарасының екі жақты әлеуметтік
және ұлтгық қаналушылылығы мен жалпы аймақ-тық артта ... ... ... ... түтас алғанда, типтік
ағартушылық пози-цияны үстанды. Яғни белгілі қоғамдық топқа, ... ... ... ... прогресті саны басым топтың мүддесі үшін
күреспен байланыстырған революцияшыл-демок-раттарға қарағанда ... XVIII ... ... ... секілді ешбір тап пен
сословиені бөле-жармай, ... ... ... ... Бұл, бір ... аймақтық қоғамдық қатынастарының пісіп-жетілгенін ... ... ... ... (жалпы артта ... ... ... ... ... халықтық прогресс идеясы өте өзекті
болғанын және оның аса маңызды ... ... ... Қазақстан ойшыл-демократтары ағартушылық позицияда
қалғанмен, аңсаған қоғамды ... ... ... ... ... Әйтсе де барлығы еркін, азат қоғам күрудың ... ... ... ... ... ... «әділ», «таза» біліммен
басқару және ағарту, ғылым-білім арқылы өз халқының көзін ... ... ... ... танытып, ескіліктен, езгіден арылтпақ болды. Бұдан
тарихи құрылымы мен ... ... ... ... өзгеше орыс
революционер-демократтары секілді төңкеріс жолын қуаттап, оған ... ... ... жол деп ... ... жатқызу орынсыз бо-лар
еді. Керісінше, рух пен тән ... ... ... ... іздеп, ол жолда бойды сезімге ... ... ... шеті мен ... ... асыл ... үстануды үйрететін дана
Шығыс философиясының көрінісін аңғарғанд аймыз.
Алтыншыдан, «тоқырау», ... ... ... қалушылық»,
«дәстүршілдік» үғымдары жалпы Шығыс мәдениетінің ... бақи ... ... сияқты абстарктылы және табиғатынан ғылымға, тарихи
объективтілікке сай келмейтін тұжырымдама, бірыңғай, ... ... ... ... ... бар ... ... мойындау,
екіншіден, «тоқырау», «артта ... ... ... және оларды тек Шығысқа имманентті деген түсінікке
негізделген. Дүрысында, қай ... ... ... ... ... ... қүлды-рау құбылыстары адамзат дамуы тарихи жалпы
диалектикасы-ның белгілі кезеңі ретінде ... ... ... ... бола қалғанда, өз қарама-қарсылығы — ... ... ... ... тарихи жағдайлардың нөтижесі. Қазақ халқы-ның тарихи өткеніне
келетін болсақ, шетелдік және отандас шығыстанушы ... ... ... таяу және Орта Шығыстың ... ... ... ... 11 мың ... ... XII ... бұл аймақтар
барлық критерийлері бойынша Шығыс пен Батыс ... ... ... ... ... XIII ... Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін ғана
даму қарқыны бәсеңдеп, XVI ... ... ... ... қалу ... белең
алды. Жалпы алғанда, бүкіл Таяу және Орта ... ... ... ... өн ... көрсетілген дәуірлерде Шығыс пен Ба-тыс арасыңцағы
экономикалық, саяси, мәдени байланыстардьң — ... ... ... зонасына» айналды. Яғни қарастырылып отырған аймақ
әлемдік өрк-ниеттің шалғай ... ... ... XV ... дейін Шығыс
пен Батыстың ирандық, үнділік, сириялық, ... ... ... ... ... дамығанын көреміз.
Демек, Қазақстан мәдениетінің тоқырауы жөнінде сөз қыл-ғанда, ... сол ... ... дамуының өн бойына емес, тек белгілі кезеңіне —
XV ... XIX ... ... жартысына дейінгі аралыққа ... ... ... ... ... ... бұл аймақ халықтарына
әлеуметтік-экономикалық саладағы түпкі зардаптарын қозға-маса да, ... ... жою, ... ... жету ... ... деп ... Қазақстан ағартушы-демократтарына қоғамдық прогресс
жолындағы күресті француз немесе орыс ... ... ... ... ... ыды-рауы жағдайында емес, үзілмей жалғасып
келе жатқан патриархалды феодаддық қатынас ... ... ... ... ... ... олардын көзқарастарында қоғамдық прогресс
идеялары ұлтаралық ... ... орыс ... ... жетістіктері
мен игі әсері жайлы ойлармен астасып жатады.
Қазақ ағартушылығының негізін ... ... ... ... жж.) — ... ұлттык, мәдениетіміздің көрнекті өкілі.
Энциклопедист-ғалым, шығыс-танушы, саяхатшы, ... және ... ... ... өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік ... ... ... ... ... ... үйлестірді жөне қысқа
ғұмырында мол да жан-жақты шығарма-шылық мұра ... ... 1) ... ... ... барғанға
дейінгі уақыт, яғни 1855—1859 жылдар аралығы) жөне 2) ... ... деп ... бөлуге болады. Петербордан басталатын қызықты да
мазмұнды соңғы кезещ Шоқанның туған ... ... ...... ... жылдарды қамтиды. Омбыда кадет корпусын бітірген Шоқан —
өзінің отыз ... аз ... ... ... ... және Орта Азия
тарихы мен мәдениеті саласында еңбектер қаддырған ғалым, ағартушы-демократ.
Шоқан Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер ... ... ... ... ... ... пікірлері мен
тұжырымдарын байқауға болады. Ол «Қазақтардағы ... ... ... ... ... ... деген еңбектерінде
философия-ның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер ... Ең ... ... сыртқы дүниенін адам санасынан тыс өмір сүретіндігіне шек
келтірмейтіндігін айту керек. Қазақ жерінде ... орьш алу ... ... дүние — күн, ай, жүлдыздар және жер алғашқы ... ... — деп ... ... бірге шамандықтың шығу тегін
мүқият зерттеуінен және басқа да ... ... ... қүптайтындығы, себепсіз құбылыс ... ... ... Мысалы, «Тәңірі (Құдай)» атты ... ... ... ... ... ... ... күнкөрісі
малға байланысты екендігімен түсіндіреді. (8)
Шоқан ... ... ... ... ... және Бұхара
молдаларының таратып жүрген діни ... ... ... ... баса ... Қазақ жүртына бұл молдалардың айтып жүрген уағыздары
«ой мен сезімнің дамуын тежейтін өлі ... ... ... атап ... ... ислам дінін жақтаушылардың Мүхаммед
ілімін «тазартуға болады» деген пікірлеріне ... ... онда ... ... ... ... айтады.
Шоқанньң прогресті халықтың материалдық түрмыс жағдайының
жақсаруымен ... ... ... ... философиялық тұрғыдан
түсінудің бірден-бір белгісі деуімізге болады. ... ... ... қоғамның топқа, жікке бөлінетіндігін, үстем топтың мүддесі калың
бұқараның мүң-мүқтажына ... ... атап ... өкіметінен нәтижелі істер күткен Шоқан бірте-бірте үмітін үзе
бастайды. Әсіресе, ... ... ... ... ол ... отаршылдық озбыр істеріне наразылық білдіріп, қызметтен шығып,
ел ішіне кетеді. Н.М. Ядринцев Шоқан ... ... ... ... ... ... ... білім алса да, бөтен мәдениет халқының ырқын
ығыстырғанын көзімен көргенде, біржақты ... ... ... ... ... жөн көрді», — дейді. Қоғамды ... ... ... Уәлиха-нов әкімшілік жолымен жасалатын реформаға шешуші ... ... ... ... ... орындарына бірнеше рет ... ... та ... Н.Г. Чернышевскийдің «Философиядағы
антропологиялық принцип» атгы Батыс Еуропа экономистерінің, оның ішінде ... ... ... ... ... реформа мәселелеріне
көзқарастарын қолдауы көңіл аударарлық. Уәлиханов соңғысының жүмыстарымен
де жақсы таныс ... ... ойын ... ... ... отырған әлеуметтік қауымдастықтың түрмыстық, ұлттық, тектік-
топтық, ... және ... ... ... тиіс ... ... шексіздік идеяларын негіздеді, дамытты. Дін
түрлерінің ішінде Уәлиханов ислам мен ... ... ... ... деп ... Жалпы ал-ғанда, Уәлиханов дүниетанымы, оның
шығармашылық мүрасы мен практикалық іс-әрекеті Орта Азия мен Қазақстанның
ру-хани ... ... ... ... ... табылады.
Қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі — педагог-жаңашыл және ... ... ... жж.). ... ... ... ... халық ауыз әдебиеті, прогрессивті орыс ... мен ... ... өз ... тигізді. Уәлиханов секілді, Алтынсарин да
өз халқының артга қалушылығын жоюдың бірден-бір жолы ағар-тушылықта ... және ... ... ... ... үйымдастырылуы мен дамуына
белсене араласты.
Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... ағарту және қоғам мәселелерін тал-қылауға арналған шығармаларында
дүниеге көзқарастық пікірлер қалыптастырған. Ыбырайдың ... ... ... оның ... дүниенің санадан тыс және төуелсіз өмір
сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. «Жаз», ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс
және тәуелсіз екендігі сезіледі. (10) Бұл — ұлы ... ... ... бір ... ... ... дүниені жаратушы Құдай деп
біледі. Бұл ойды ол ... ... ... отырады. Мысалы,
«Жаратқан мүнша таңсық Жаббар Құдай» «Жаратты неше алуан жүрт бір ... өлең ... ... ... т.б. еңбекте-рінде
осы пікірді қуаттайды. «Мүсылманшылдықтың түтқасында» бүкіл дүниені, жан-
жануарларды атай ... ... бәрі де ... ... жоқ, үқсасы жоқ бір
Құдайдың барлығына, бірлігіне һәм кәміл жаратушы халық — ... ... ... ... — деп тұжырымдайды. (11) Ойды қайырып айтқанда, Ыбырай
қоршаған дүниенің объективтік өмір ... ... ... ... ... ... деп біледі. Бұдан Алтынсариннің дүниеге көзқарасы
деизмге жақын екенін көреміз. Кейбір ... ... ... ... ... болған деп айтып жүр. Мәселені нақты қарасақ,
Алтынсарин Шоқан сияқты татар және Бүхарадан кел-ген ... ... ... ... ... ... Н.И. ... 1882 жылы 12 қыркүйекте
жазған хатында татар және Бүхара молдаларынан оқыған жастар өз діні ... ... ... оның ... ... еместің бөріне өшпенділікпен
қарайтын болып шығады деп көрсетеді. Мүндай дүмше молдалардың ... ... тек ... дінінен тапқысы келетінін қатты сынайды.
Алтынсариннің этикалық және эстетикалық көзқарастары құндылығы және
маңызы жағынан ерекше орын алады. Мысалы, ... ... ... ... сүлулығы, көк-орай шалғынды көркі, күмістей сылдыраған суы,
көкжиектің мүнарланған сағымы шебер ... ... Бұл ... ... ... ... сүйе білуге, құрметтей ... ... ... ... ... мен ... ... ән-күйден, суреттен сабақ беру керектігін мәселе етіп қояды.
Бұдан Ыбырайдың ... ... ... ... ... ... көреміз.
Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін ... орын ... ... сүю, үлкенді құрметтеу, ... ... ... ... ... ... түсінікті
болатыңдай әңгіме, мысалдар арқылы ... ... ... ... көптеген еңбектерінде талқылайды. Ресей оқу орындарынан білім
алып, өркениеттен нәр алған Алтынсарин демократиялық ... ... ... ... ... үшін ... ... етті. «Кел, балалар, оқылық»,
«Өнер, білім бар ... ... ... ... өнерге, білімге
шақырады. Ыбырай ағарту ісінің тек насихатшысы ғана емес, сонымен бірге аса
көрнекті ұйымдас-тырушысы болды. Қазақ даласында білім ... ... ... ... ... кәсіпкер кадрлар даярлайтын арнайы техникалық-
кәсіптік оқу орындарын ашу ... ... ... ... Алтынсариннің
өндірістің қоғам өміріндегі рөлін жоғары бағалағандығы көрінеді. Ыбырай
айтқан ... ісі, ... ... ... сол ... ... халқы
үшін бірден-бір дұрыс жол еді.
Алтынсариннің қоғамдық-саяси көзқарастарына шынайы да терең
демократизм, өз ... ... ... ... ... тән. «Қырғыз
қайғысы» деген жазбаларында ол 1868 жылғы отаршылдық ... ... ... әкімшілік реформасына наразылығын білдірді. Халыққа
пайдалы реформа қандай болу ... ... ... ... ... Шоқан
Уәлихановтың «Сот реформасы туралы» жазбаларындағы ойларына жақын. Тарих
пен қоғамдық ... ... ... ... ... ... Алтынсарин
ғылым мен ағартушылыққа, олардың түрленуші күшіне сенім білдіреді.
Қазақ ағартушылығында, қазақ халқының бүкіл ... ... ... орын ... ұлы ақын, ойшыл демократ, сазгер Абай
Кұнанбайұлы (1845—1904 жж.) болды. Оның ... ... ... ... ... ... мен ... түрады. Абай — қазақ
әдебиетінде сыншыл ... ... ... Ол ... ... парызы
шындықты бейнелеуде, қағамдық ... ... пен ... ... деп білді. Дүниетанымдық мәселеде Абай ... ... ... Абай дін басшылары мен діни надандықты, фатализм ... ... ... ... Қазақстан ағартушы-демократтарының
көбісінде кездесетіндей, «нағыз» дін немесе рационалдандырыл-ған ... ... ... насихаттап жүрген соқыр сеніміне Абай
ақылмен тануды қарсы қойды. Немесе оның өз сөзімен айтқанда, «Алла табарака
уатағаланың ... ... ... ... ... бірлөн
дәлел жүргізерлік болып, ақылы дәлел испат қыларға керек» ... ... ... Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ... ... ... ... ... ... ... Абайдың дүниеге
көзқарасы ойы мен қыры мол, күрделі. Оны біржақты бағалауға, бір ... ... ... Дүние туралы пікіріне келсек, деизмге ... ... ... ... ... санадан тыс өмір сүретіндігін қуат-
тайды. Мысалы, қырық үшінші қара сөзінде адам: «...көзбен ... ... ... ... ... ... мүрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар
алады», — дейді. (12)
Сонымен ... ... ... отыз ... ... ... ... тіпті, машина, фабрикаларды Алла жаратты деген тұжырым
жасайды. «Мен» және «менікі» деген философиялық ... ... ... ... ... ... ... — ақын, жан, «менікі» —
адам ... ... ... ... жоқ әуел ... «менікі» өлсе, өлсін,
оған бекі, — деп, дене өлгенімен, жан ... ... ... ... ... ... ... пікірлер қалдырды. Түйсіктеріміз арқылы дүниеден
хабар аламыз, пайда, залалды айыратын қуаттың аты — ақыл ... ... қара ...... ...... ... толкын — ағалар,
Артқы толкын — інілер, —
деп, дүниенің ... ... ... ... Мүнымен бірге «әр
нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуін білмек — бір ... ... іс» ... ... ... мен қара сөздеріне зер салып қарасақ, көптеген философиялық
мәселелерді қарасты-рып, ... ... ... ... байқаймыз.
ІПығармаларының басым көпшілігінде өмір, өмірдегі ... ... ... ... туралы ой шертіледі. Ендеше, философияның негізгі
мәселесі Абай шығармаларында кеңінен талқыланады ... ... ... ... ... көзқарасы, әрине, идеалистік тұрғыда
болды. Ол кездегі қазақ халкының ... даму ... ... болуы
себепті қоғамның объективтік заңдылықтарын дәл анықтау өте қиын ... ақын ... ... ... ... ... араласып, Орта жүз
руларының басы ... ... ... 76 ... ... жаңа заң
ережелерін ұсынады. Қазақ даласында реформалар ... ... ... ... ... ... сактағысы келген бай-манаптар және отаршыл
саясатты қолданған патша өкіметі бұл ... ... ... ... ... ... таныс болып, пікірлескен Абай реформалық
талпыныстарының жүзеге аспайтынына бірте-бірте көзі жетеді. ... ... ... болып бөлінген таптар-дың арасындағы тартысты Абай ақын ... ... ... «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай», тағы
басқа ... ... ... ... ... қалың бұқараның
ауыр тағдырына жаны ашиды, қүтылар жол ... сену үшін ... ... ... Бұл ойлары Пьер Абеляр,
Фарабиге жақын. Абай адам ... оның ... толы ... ... ... ... ... адамның әлеуметтік
белсенділігі, шығармашылық мүмкіндігінің шексіздігі туралы идея ... ... — өз ... қожасы және құрушысы. Адам тіршілігінің бірегейлігі,
жердегі тіршілігінің құндылығы, әр адам ... ... ... ... ... ... идеялар. Өз шығармаларында ол адамға
мейірбандық көрсету, сұлулыққа үмтылу — ... ... ... ... деп ... жалықпайды.
Адамдардын әртүрлілігі жайлы айта келіп, Абай әр адамның өмірде өз
орнын табуының маңыздылығын атап көрсетеді. Адам-ның өз ... өзін ... ... бағыт беру — ағарту-шының, бұқараны тәрбиелеушінің бірінші
міндеті осы деп ... ... ... «Адам бол!» деген Абай этикасының
негізгі ... ... мен мәні ... түседі: әр адам өзінің
шығармашылық мүмкіндігін іске асырып, өзін ... ... және ... ... ғана ол жаратылысынан езіне белгіленген орынға сай келеді.
Абай — ұлы гуманист. Абстрактылы, утопиялық ... ... ... ... ... жоғары сырт күш деп қабыддайды. ... жан ... ... ... ой ... бұл ... діни ... емес,
Фараби секілді игі істер мен ойдың әлеуметтік ... ... ... ... халқын шын пейілімен сүйген Абайға ... ... ... жат. Ол өз ... бір орында түрьш қалмауға, түйықталмауға,
рухани байлықтарын әр халықтың, соның ... орыс ... ... ... Абайдың өмірі, шығармалары терең адамгершілік мағынаға
ие және ағартушылық-тәрбиелік мәні жағынан баға жетпес құнды дүние.
Ахмет Байтұрсынұлы (1873—1937 жж.) — аса ... ... ... Оның негізгі философиялық ізденістері тіл мен ... ... ... ... ... ... танытқыш»
деген еңбегінде осы аталған мәселелерді философиялык тұрғыдан талқылап, кең
ауқымды, методологиялық маңызы зор ... ... ... Сөз ... сөз ... оны ... және дамыту, қалыптасу ... ...... ... ... ... Сөз ... қана дыбыс белгісі ғана емес, ол адам ... ... және ... ... бірге оның әсемдік түйсігінің маңызды көрінісі. Осы
бағытга ол ... ... ... философиялық тұрғыда ғана зерттеп қоймай,
жалпы адамзаттық құндылықтар аясын, астарын ... көп зер ... ... кейбір қырларын шолып, философия тарихына өз
қадерінше үлес қосты. (13)
Міржақып Дулатұлы (1885—1935 жж.) — көрнекті жазушы, ... Оның ... ... жинагы философиялық ойлаудың сол кездегі айтулы
үлгісі еді. Ал ... ... ... ... философиясына,
әлеуметгік ойларға, тіл мен әдебиет мәселелеріне ... ... ... ... ... ... ... түсінікті тілде жазылған
мазмүнды мақалалары оны XX ғасырдағы ең үздік ұлттық философтардың қатарына
жатқызуға мүмкіндік ... ... ... ... болмысты бейне-леуден бастау
алды. Әрбір жазушы өз көргенінен нөр ... оны ... ... ... кейін, оны ғылыми принциптерге негіздеп, жалпы ой
қорытуы қажет. Ол ... ойын ... ... қол ... болады деп
түйіндейді. Табиғат пен өмірдің мағынасын сөз арқылы немесе графикалық
тәсілдердің көмегімен ... ... ... болады. Бұл идея танымның
эмпирикалық жөне теориялық деңгейлерінің өзара ... ... ... тың ... ... берді.
М. Дулатұлының тарих философиясына ... ... де мол. ... өмірінен жинаған тарихи деректемелер, оларды талдау мен
жүйелеу, сипатгау мен қорытындылау ... өз ... ... ... ... ... ... үмтылысы байқалады. Оның
филосо-фиялық жөне ... ... ... ... емес, керісінше, нақты логикалық прин-циптер жиынтығына арқа
сүйейтінін көреміз.
М. Жұмабаев (1893—1937 жж.) — ... ... ... ... ... Оның шығармалары ойының тереңдігімен, мазмүндылығымен
ерекшеленеді, сондай-ақ ... те ... ... философияға толы.
Мағжан Шығыс пен Батыс мәдениетін терең меңгерген ұлы ойшыл ... ... ... ... ... ... қазақ
зиялыларының алдыңғы қатарында жүрген абзал жандардың бірі еді.
Ендеше, Мағжан Жүмабаевты ақындық тұғырға ... ұлы ... ... ... кемеңгерлігі екенін ашып айтуға, оның
аса тартысты, ... өмір ... ... ... ... ... талғам-түйсігін, философиялық білім-ділігін талдап көрсетуге
ұмтылыс жасауға тиіспіз. (14)
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ... ... ... ... шығармашылығы жан-жақты да-мып, кемеліне келген XX ғасырдың
алғашқы ширегінен ... Ұлы Абай ... ... кеткен ақындық-даналық
философия Ахмет Байтұрсынұлы түсында ағартушылық, бостан-дық, тендік
жолындағы ... ... ... ... Ал Мағжан сияқты өршіл рухты,
өзгеше жаратылысты Алаш ақыны өз шығармаларында тұтас ... ... ... ... ... мұрат тұтты.
Өмір шын мәнінде қаншама қымбат болғанымен, ұлт үшін, Отан ... ... мен ... үшін ... ... ... ... өршіл
ақын рухы алдында осылайша тәуекел таразысына тартыларына анық иланамыз.
Мағжан сан қырлы, алуан ойдың, бірақ та бір ғана вдея үшін ... ... ... ... ақыны болған-дықтан, оның философиялық
көзқарастарын осы аяда ... жөн. Алаш ... ... ... демократиялық, төңкерістік, ұлттық философиялық ... ... да, ... да, ... де, сын ... де айқын, еш бұлтақсыз көрініс береді.
Мағжан поэзиясына, оның ... мен ... ... ... өзек болған — түрікшілдік, түран-шылдық, халықтық даналық.
Мағжан ақынның философиялық, саяси ... ... оның ... ... Онда адам өмірінің мөн-мағынасы, өмір мен өлім мәселесіне
арналған экзистенциялық философиясы, яғни адам ... мен ... ... оның ... философиялық толғаныс-тарын білдіреді.
Оның басты толғаған мәселесі — ұлт, Ел, Мемлекет, Халық мүддесі,
өділдік, адамгершілік. ... шын ... ... ... ... өзін ... сүюмен қанағаттан-бай, жалпы адамзатты сүю шарт. ... ... ғана ... ... қою ... Адам шын ізгі адам боламын
десе, халық ісі, халық пайдасы жолында құрбан бола білсін — ... ... ... ...... туғызған өз дәуірінің, жаңа заманның ақыны, нәзік,
сезімтал ұлт ақыны. Мағжан ақынның ... ... оның ... ... пен адамға, махаббатқа деген ... ... ... келе айтарымыз: Мағжан Жүмабаев — қазақ әдебиеті мен
қоғамдық ой-пікірінде Абайдан кейінгі күллі ақын-дар ... ... ... ұлы ... ... ... ... Ол — өз дәуірін незік
сезінген, Батыс пен Шы-ғыс ақыл-ойын, рухани құндылықтарын ... ... ... ойлы ақын әрі ... ... ... жж.) — ұлы ... көр-некті
қоғамдық-саяси қайраткер. Философиялық мәселелерге арналған көптеген
өлеңдер ... ... ... атап айтқанда, «Оқуда мақсат не?», «Жан
қайда әділетті іздейтүғын», «Бір адам көп ... жер ... және ... ... бар. «Қамар сүлу» романындағы, «Адасқан өмір» дастанында-
ғы философиялық ойлары — қазақ философиясына ... ... ... ... мәні мен ... ... дамуы-ның ерекшеліктері, болмыстың жалпы
негіздемелері, таным мен адам ... ... рөлі жөне ... ... ... ... құралдар мен әдістер арқы-лы
өріледі.
XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... тың ... көзге түс-кен, бірақ кеңес
заманында көзтаса қалған ағым діни-ағарту-шылар еді. Ақмолла ... ... ... ... Шәді ... Мақыш Қалтайұлы сияқ-
ты осы бір зиялы ақын-ойшылдар ... ... ... ғана ... ... ... отыр. Олар дінді уағыздаушылар емес, дінді ілім
ретінде, тиянақты ... ... ... бірі деп ... ... ... ... жалпы
дүниежүзілік философия тарихын маркстік-лениндік ... ... оның ... ... ... ... ... бағыт болып
келді. Ұлттық филосо-фияны танып-білуде таптық ... ... ... ... ... ... пайымдау, басқа
елдің топырағында дамыған ... ... ... кең жол ашып, философия тари-хын бүрмалауға, бүрыс зерделеуге
жетеледі.
Дегенмен, ... ... ... ... қол ... жоқ ... ... принциптерін талдауда тарихи-философиялық
процесс тәжірибесін атгап өтуге болмас еді. Ж. Әбділдин, А. Қасымжанов, Г.
Кармышев еңбектерінде дүниежүзілік ... ... оның ... ... ... танымдық және логикалық пробле-малары кең
ауқымда зертгелді.
А.Х. Қасымжановтың (1931—2000 жж.) философиялық шы-ғармашылығында өл-
Фараби ... ... ... ... сөзсіз ерекше бағалауға
түрады. Ұлы бабамыздың шығармаларын іздеп ... ... ... ... қалың зиялы қауым игілігіне айналдырғаны оның қазақ
философиясы ... ... орын ... ... деп ... ... болар еді.
А.Х. Қасымжанов — философия өлеміне танымал болған көрнекті ... ... ... ... ... да оның шығармашылығын өзіне тиісті
деп санайтын дәстүрдің талап-тарына сәйкес қарастыру ... Осы ... ол ... ... ... Философияның басты міндеті өзінің
мәселесін жетілдіруден ауытқи алмайды жөне нақты ғылымдарды ... ... Сол ... де ... — адам субъективтілігінің патшалы-ғы,
бұл жерде «мен ... ... ... ... ... «мен ... ... формуласы түрады.
Нақты көзқарастар жүйесі, түлға ретіндегі философтық жеке ... тек қана жеке ... ... ... ... ... ... Бұл
жеке даралық қоғамдықпен жойылып кетеді деген сөз ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар билеушілердің
кейбір жаңсақ идеологиясы мен ... ... ... ... шыға ... ... ... шарттылық маңызын аша отырып, оны
түсінуді жеңілдетуден сақтандырады. Кейбір ... ... ... ... шарттарға, қоғам-дық топтардың іс-әрекеттеріне төуелділікті
мойындау бүрын болған, кейде қазіргі ... да ... ... қарастырады. Мүндай концепцияларда философиялық ілімдердің мазмұнын
ғана емес, жеке ... ... да ... ... ... ... ... мүдделерінен шығаруға тырысады.
Бұл жердегі басты әдіснамалық ... ... ... ... тарихи даму көзкарасымен және оның өзара әсер аясында
қарастырылуы тиіс. Бұл ... ... ... ... өзі, ... аппараты-ның тиімділігі, қолданылатын логикалық және ... ... оның ... ... ... процестердің
дамуының нақты жағдайларының әлеуметтік-тарихи ... ... ... өзге де қоғамдық ғылымдармен қатар саясаттың ... оның ішкі ... ... ... саясатты да, саяси
теорияны да құрамайды. Нақты тұжырымдарға сүйенсек, саясат ... ... ... оны ... және ... ... әлеуметтік формасы болып табылады. Саясаттың фи-лософияға ... ... ... ... ... жөн болмайды. Саясаттың
өзі белгілі бір философиялық жүзеге асуы, ... ... ... іштей
идеялдық және ой-толғамдық негіздерін жинақтайды. Қоғамдық қозғалыстар-дың
саяси бағыты ... ... ... А.Х. ... философия
мен саясаттың мәні осында деп атап өтеді. Осыдан өзінен өзі ... ... ... ... ... ... әрі көбірек
өлеуметтік шынайылыққа сүйенетін болса, оның саяси мамүны, бағыты айқынырақ
көрінеді. Бұл ... ... ... ... бағытын, қайсыбір
әлеуметтік топтың немесе субъектінің ... ... ... ... ... ... ... туралы айты-лып отыр.
Философияның саяси мазмүнын тікелей қоғам өмірінің әлеуметтік-экономикалық
шарттарынан «шығару» ... және ... ... ... тарихи кезеңдерде философияның дамуымен «түсіндіру» философиясының
өзі мен оның тарихын жалаң ... мен ... алып ... ... ... кезеңнен бастап, XX ғасырдың ... ... ... ... қазақ философиясының тарихын
зерттеудің түтас ... ... ... ... қалыптасу
процесіндегі алғашқы дүниетанымдық түсініктердің ... ... ... және ... ... ... қүқық, діннің
бастама-ларын жинақтаған, диалектика мен ... ... ... ... ... ... ... мен сенімге жүгінетін, халықтың
әлемді қабылдау формалары, халықтық фольклордегі философиялық ... ... ... ... сана формалары арқылы зерттеу, тарихи
түлғалар-дың, атақты ... ... ... ... ... жаңаша баяндау және оның ... ... ... ... ... XX ғ. ... ... мүра-ларын талдау, XX ғ. 30—80 жж. тоталитарлық ... ... ... философиясының дамуының өзіндік ерекшелігін
зерттеу.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, осы тарауды ... ... ... ... кезеңдеріне сөйкес келетін бірталай ерекшеліктерін байқаймыз. Оларды
жекелей саралағанда, мына төмендегідей сипаттауға болады. Бірішіден, қандай
да болма-сын ... идея ... рух, ... ... ... ... ... философия дінге, исламға қатынасын анықтауға бейіл
болды. Екіншіден, аумақтык және ... ... ... ... пен ... ... байланысты қарастыруға мәжбүр етті. Бірақ Батыс
пен Шығыс философиялары тек ... ... ... ... ... осы мектептердің ізбасарлары деп атауға да бол-майды. Ұлттың
зиялылары өздеріне тән ... ... күш ... Үшіншіден, қазақ
философиясына схоластика жат еді. Әрбір философиялық тұжырымдама әлеуметгік-
мәдени және ... ... ... ... ... ... әдеби сын философиялық ойлардың өрнегіне ай-налды. ... тек XX ... ... болды. Одан бүрын ... ... мен ... филосо-фиялық ойлау салтының негізін калады.
Төртіншіден, филосо-фиялық көзқарас — қазақ қоғамында кен ... ... ... үшін ... — өмір ... ... ... ал
философиялық жүйелердің басты аркауы — ... ... ... идея ... орын ... ... мәселе әрбір адамның негізгі
мәніне ... Жеке ... ... ... әдептілік меселелері
батырлық, жауынгершілік және жаңашылдық идеологияларының үстаны-мына
бағытталды. ... ... ... ... тән ... ... үшін өзінің субъективтік ынталылығы басты рөл атқармаған. Оны
қызықтыратын ... ... ... ... ол ... ... ... діни мәсе-лелер екінші орынға ығыстырылғанда, оны таза
материализм ... ... ... Қ. VIII-XII ғ. Көне түркі әдеби ескерткіштері-1985 - 17-
18-б.
2. ... Қ. VIII-XII ғ. Көне ... ... ескерткіштері-1985 - 78-
б.
3. Орынбеков М.С. Қазақ философиясына кіріспе ҰҒА ... ... М. ... ... – А., 1991 - 48-б.
5. Мағауин М. Ғасырлар бедері – А., 1991 - ... ... М. ... ... – А., 1991 – ... ... Т. ... кіріспе – А., 1996 – 97-б.
8. Валиханов Ч.Ч. Следы шаманства у киргизов – Собр.соч. в 5т – ...... ... Ч.Ч. ... ... у ...... в 5т – А.,
1985 – С-71.
10. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ – А., 1988 – 18-б.
11. ... Ы. ... ...... ... А. ... бір томдық жинағы – А., 1961 – 48-б.
13. Қасабек А., Алтаев Ж. Қазақ философиясы – А., 1996 – 9-б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философиясының дамуы12 бет
Ежелгі Шығыс философиясының ерекшелігі3 бет
Кант классикалық неміс философиясының негізін салушы18 бет
Кант философиясының сыни кезеңдегі қойған мәселелері15 бет
Неміс классикалық философиясының тарихи тамыры13 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Орыс философиясының ерекшеліктері5 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
ХІХ ғасырдағы неміс философиясының даму кезеңдері11 бет
Қазақ философиясының тарихы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь